නයසමුට‍්ඨානවාරවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

නය සමුට්ඨාන වාර වර්ණනාව

මෙසේ නානාසූත්‍ර වශයෙන් ද ඒක සූත්‍ර වශයෙන් ද හාර විචාරය දක්වා දැන් නය විචාරය දක්වන්නට තත්‍ථ කතමං නය සමුට්ඨානං යනාදිය අරඹන ලදි. මෙහිදී කවර හෙයින් (එසේ අරඹන ලද ද?) එහි දේශනාහාරය කවරේ ද? අස්සාදීනවතා යන ගාථාවයි. මේ දේශනාහාරය කුමක් දේශනා කෙරේ ද? යනාදියෙන් හාර නිද්දේසය අරඹන ලදි. මෙසේ එහිදී නන්දියාවට්ටය කවරේ ද? තණ්හඤ්ච අවිජ්ජම්පි ච යන ගාථාවයි. මේ නන්දියාවට්ටය කුමක් ගෙනයා ද? යනාදියෙන් ආරම්භ නොකොට සමුට්ඨාන මුඛයෙන් අරඹන ලද ද? (එය) හාර නයවල විෂය භේදයෙන් කියනු ලැබේ. යම්සේ හාරයෝ බ්‍යඤ්ජන මුඛයෙන් සූත්‍රයේ අර්ථ සංවර්ණනය වේ ද න්‍යාය එසේ නොවේ. න්‍යාය වනාහි නොයෙක් සූත්‍ර ලෙසින් වෙන්කරන ලද තෘෂ්ණා අවිද්‍යා ආදී මූල පදවලින් චතුසත්‍ය යෝජනයෙන් න්‍යාය කෙරෙන් අවබෝධ කරනු ලබන දුක්ඛාදී අර්ථයයි. එය වනාහි මාර්ග ඥානය ගෙන යයි. පමුණුවයි යන අර්ථයෙන් න්‍යාය නම් වේ. අවබෝධ කරගන්නවුන් උඝ්ඝටිතඤ්ඤු ආදී ත්‍රිවිධ විනේය පුද්ගලයන්ගේ ස්වරූපයෙන් මූලපද විභාගය තෙපරිදිව බෙදන ලදි. මෙහි එක එකක් යම් තැනකින් පමුණුවයි ද? යමක් ගෙන යයි ද? ඒවා සංකිලෙස - වෝදාන විභාගයෙන් දෙපරිදිව සංග්‍රහ කරන ලද්දේ සතර, සය, අට ලෙසින් බිඳී ගියේ හාර නයවල විෂය වෙයි. එහෙයින් හාරා බ්‍යඤ්ජන විචයො සුත්තස්ස නයා තයො ච සුත්තත්‍ථො යි කියන ලදී. මෙසේ විශිෂ්ට වූ විෂය ඇති බැවින් හාර නයවලින් හාරයන්ගෙන් අන් ලෙසකින් නය දක්වමින් තත්‍ථ කතමං නය සමුට්ඨානං යනාදිය කියන ලදි.

මේ එහි වචනාර්ථයයි. මෙය කරණකොට ගෙන නැගී සිටිත් නුයි සමුට්ඨාන නම් වේ. කවරක් නැගී සිටී ද? න්‍යායෝ ය. න්‍යායන්ගේ සමුට්ඨාන නය සමුට්ඨාන නම් වේ. එය කුමක් ද? එය නම් මූල පදයන් සමග චතුරාර්ය සත්‍ය යෙදීමයි. එය වනාහි නන්දියාවට්ට ආදී න්‍යායයන්ගේ ඉපැත්මට සමාන බැවින් සමුට්ඨාන භූමි යයි ද කියනු ලැබේ. එසේ ම අයං වුච්චති නන්‍දියාවට්ටස්ස නයස්ස භූමි යි කියනු ලැබේ. පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය ච භව තණ්හාය ච යනාදිය නන්දියාවට්ට නයෙහි භූමි දර්ශනයයි. එහි පුබ්බා කොටි නපඤ්ඤායති යනු අසවල් නම් ඇති භාග්‍යවත් බුදුරදුන්ගේ, අසවල් නම් ඇති සක්විති රජුගේ කාලයෙහි අවිද්‍යාව ද භව තණ්හාව ද උපන්නේය. ඉන් පූර්වයෙහි නොවීය යනුවෙන් අවිද්‍යා භව තණ්හාවන්ගේ පූර්ව වූ කිසි සීමාවක් නොදක්නා ලැබේ. කවර හෙයින් ද? සංසාරයේ අනවරාග්‍රත්‍වයෙනි. එය මෙසේ කියන ලදී. ‘මහණෙනි, මේ සසර අනවරාග්‍රය. මුල් කෙළවර නොපෙනේ’ යනු විස්තරයයි. තත්‍ථ යනු අවිද්‍යා භව තණ්හා ආදියේ ය. ඉදින් අවිද්‍යාවේ සංයෝජන භාවය ද තණ්හාවේ නීවරණ භාවය ද පෙළෙහි කියන ලදී. එසේ වුවත් අවිද්‍යාවෙන් වසන ලද ආදීනව ඇති භවයන් හා තෘෂ්ණාව යොදවයි යන මේ අර්ථය දක්වනු පිණිස අවිජ්ජා නීවරණානං තණ්හාසංයෝජනානං යනුවෙන් කියන ලදී.

අවිජ්ජා සංයුත්තා යනු අවිද්‍යාව හා මිශ්‍ර වූ නැතහොත් අවිද්‍යාවෙහි බැසගත් වස්තූන්හි බැඳුණු යනුයි. අවිජ්ජා පක්ඛෙන විචරන්ති යනු අවිද්‍යා පාර්ශ්වයෙන්, අවිද්‍යාවේ සහායෙන් දොළොස් වැදෑරුම් විපර්යාස කරණකොටගෙන අභිනිවේශ වස්තු වූ අරමුණු පවතිත් යනුයි. තෙ වුච්චන්ති දිට්ඨිචරිතා යනු අවිද්‍යාවෙන් මඩනා ලද ඒ රූපාදිය නිත්‍යාදි ලෙසින් බැසගන්නාහු දිට්ඨි චරිතයෝ යයි කියනු ලැබෙත්. දිට්ඨි චරිතයෝ නම් වෙති යන අර්ථයයි. තණ්හාපක්ඛෙන යනු එක්සිය අටවැදෑරුම් තණ්හා විචාරයෙනි. දිට්ඨි චරිතයන් හා තණ්හා චරිතයන් ප්‍රතිපත්තියෙන් බෙදා දක්වන්නට දිට්ඨි චරිතා යනාදිය කියන ලදී. එහි අත්තකිලමථානුයොගං යනු තමහාගේ කය කෙලෙසන ප්‍රයෝග වූ ආත්ම පරිතාපන ප්‍රතිපත්තියයි. කාමසුඛල්ලිකානු යොගං යනු කාම සැපයේ ඇලීම් ප්‍රයෝගය වූ කාමයන්හි වැටීමයි.

ඉදින් බාහිර දුක තණ්හාව යැයි දනිත් ද ‘මෙය දුකය. මෙපමණක් දුක යැයි ද, මේ තණ්හාවයි. මේ එහි විරාගයයි ද යනුවෙන් අවබෝධ කටයුතු ඉවත්කළ යුතු බැවින් නොදනිත්. ඉබේ පැවැත්ම ද පැවතුම් හේතුව ද නොදනිත්. නැවැත්ම නැවතුම් හේතුව ගැන කවරනම් කථාවක් ද? ඉතො බහිද්ධා නත්‍ථි සච්චවවත්‍ථානං යනාදිය කියන ලදී. එහි සච්චප්පකාසනා යනු සත්‍ය දේශනාවයි. සමථ විපස්සනා කොසල්ලං නු සමථ විදර්ශනාවන්හි භාවනා කුශලත්වයයි. ඒවායෙහි ග්‍රහණ, විමර්ශන, ශ්‍රවණ, මනසිකාර කෞශල්‍යයෝ ය. මෙහිදී විදර්ශනා අධිෂ්ඨානය සමථය යැයි අදහස් කරන ලදී. උපසම සුඛප්පපත්ති යනු කෙලෙස්වල සන්සිඳීම් සැපය ලැබීමයි. විපරීතචෙතා යනු මිථ්‍යාවෙහි බැසගත් සිතයි. නත්‍ථි සුඛෙන සුඛං යනු නිවැරදි වූ ප්‍රත්‍ය පරිභෝග සුඛයෙන් කය ද සිත ද සන්සිඳුණු බාධා ඇත්තක් කොට ආර්යයන් විසින් පැමිණිය යුතු යම් උපසම සුඛයක් වේ ද එය ප්‍රතික්‍ෂේප කරයි යනුයි. දුක්ඛෙන යනු කය රිදවන දුකිනි.

සො ලොකං වඩ්ඪෙති යනු හෙතෙම කාමයන් සේවනය කරනු ලබන්නේ ආත්මභාව සංඛ්‍යාත ලෝකය වර්ධනය කරයි. පිනවයි යනුයි. දරුමුණුබුරු පරපුරින් හෝ සසරේ සිඳ නොදැමීමෙන් සත්ත්ව ලෝකය වර්ධනය කරයි. බහුං පුඤ්ඤං පසවති යනු පංච කාමගුණයන් සන්තර්පනය කිරීමෙන් ද තමාගේ පුතුන්ගේ මුහුණ දැකීමෙන් ද බොහෝ පින් උපදවයි යනුයි. අභිනිවේශය ඉතා දැඩි නොවන බැවින් එවං සඤ්ඤි යි යෙදේ. දැඩි බවින් එවං දිට්ඨි නම් වේ. දුකින් සැප පතමින් අත්තකිලමථානුයෝගයේ යෙදුනාහු ද කාමයන්හි පුණ්‍ය හැඟීමෙන් කාමසුඛල්ලිකානු යෝගයෙහි යෙදුනාහු ද වාසය කෙරෙත් යයි යෙදිය යුතුය.

තදභිඤ්ඤා සන්තා යනු එවන් හැඟීම් ඇතිව යනුයි. රොගමෙව වඩ්ඪයන්ති යනු ආත්මභාව නමැති රෝගය ම හෝ ක්ලේශ නමැති රෝගය ම හෝ එකිනෙක වර්ධනය කරත් යනුයි. ගඩු, හුල් ආදියෙන් ද මේ ක්‍රමය මැයි. රොගාභිතුන්නා යනු කියන ලද පරිදි රෝගවලින් ලෙඩ වූ යනුයි. ගණ්ඩපටිපීළිතා යනු කියන ලද පරිදි ගඩුවලින් ලෙඩ වූ යනුයි. සල්ලානුවිද්ධා යනු කියන ලද පරිදි හුල්වලින් අනින ලද යනුයි. උම්මුජ්ජ නිම්මුජ්ජානි යනු උපදින, චුතවන ස්වභාවයන් ය. උග්ඝාතනිග්ඝාතං යනු උස්පහත් බවයි. රොග ගණ්ඩසල්ලං භෙසජ්ජං යනු පෙර කියන ලද රෝග පිළියම් සමථ විදර්ශනා දෙක සඳහා කියයි යනුයි. එහෙයින් ම සමථ විපස්සනා රොගනිග්ඝාතක භේසජ්ජං යි කියන ලදි. එහි රොග නිග්ඝාතකං යනු රෝග සන්සිඳීමයි. සංකිලෙසො දුක්ඛං යනාදියෙන් සත්‍යයන් ඒවායේ අවබෝධ කළයුතු බව ආදී ස්වරූපයෙන් කියනු ලැබේ.

එහි සංකිලෙසො දුක්ඛං යනු අත්තකිලමථානුයෝග කාම සුඛල්ලිකානුයෝග දෙකෙන් කෙලෙසෙන නැතහොත් ඒවායින් කිලිටිවන රූප අරූප කාය සංඛ්‍යාත දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයි. තදභි සංගො තණ්හා යනු එහි අභිසංග ආසංග යනුවෙන් ලබන ලද නම් ඇති තණ්හාවයි.

දැන් දිට්ඨි චරිත තණ්හා චරිතයන්ගේ සක්කාය දර්ශනයෙන් පැවැතීම් භේදය දක්වන්නට දිට්ඨි චරිතො යන ආදිය කියන ලදී. එහි දිට්ඨි චරිතා රූපං අත්තතො උපගච්ඡන්ති යනු දෘෂ්ටි චරිතයෝ දෘෂ්ටිවලට බැස ගැනීමට අධිකව කටයුතු කරන හෙයින් රූපය ආත්මය යැයි ගනිත්. ඔවුන්ගේ ආත්ම අභිනිවේශය බලවත් වේ. තමන් පිළිබඳ අභිනිවේශය එසේ නොවේ. වෙදනං යන ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. තණ්හා චරිතා රූපවන්තං පුත්තානං යනු තෘෂ්ණා චරිතයෝ තෘෂ්ණාභිනිවේශය බලවත් බැවින් රූපය තමාගේ රාගාදි පළිබෝධ භාවයෙහි තබා ඉතිරි වේදනාදිය ආත්මය යැයි ගනිත්. අත්තනිවා රූපං යනු ආත්මය දරණ රූපය හෝයි. රූපස්මිං අත්තානං යනු රූපය දරණ සිතයි. වේදනාවන්තං යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයමැයි. මේවායෙහි අත්තනිය අභිනිවේශය බලවත් වේ. ආත්ම අභිනිවේශය එසේ නොවේ. එහෙයින් ලබන ලද පරිදි අත්තනියං යනුවෙන් කල්පනාකොට ඉන් අන්‍ය වූ දේ අත්තායැයි ගනිත්. අයං වුච්චති වීසති වත්‍ථුකා සක්කාය දිට්ඨි යනු මේ පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගෙන් එක එකක සතර සතර බැගින් ගැනීම් වශයෙන් වස්තු විස්සක් විද්‍යමාන වන කල්හි පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ශරීරයෙහි සිහිය හෝ විද්‍යමාන වේ. එහි දිට්ඨි යනු සක්කාය දිට්ඨියයි.

ලොකුත්තර සම්මා දිට්ඨි යනු පළමු මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. අන්‍වායිකා යනු සම්මා දිට්ඨියේ අනුගාමීන් ය. යම්විටක සම්මා දිට්ඨිය සක්කාය දිට්ඨිය දුරුකිරීම් වශයෙන් පැවැත්තේ ද එවිට එහි දෙවෙනි ස්වරූපය ලෙසින් පවතින දේ යන අර්ථයයි. ඒවා කවරහු ද? සම්මා සංකප්පො යන ආදිය කියන ලදී. තෙ තයො ඛන්‍ධා යනාදියෙන් ආර්ය මාර්ගයෙන් ඛන්‍ධ සංඛ්‍යාත සමථ විපස්සනාවන් වෙන් කෙරේ. තත්‍ථ සක්කායො යන ආදිය චතුසත්‍යය වෙන්කිරීමයි. ඒ සියල්ල මනාව දත යුතුමය.

නැවත තත්‍ථයෙ රූපං අත්තතො උපගච්ඡන්ති යනාදියෙන් සක්කාය දිට්ඨිය දැක්වීම් ස්වරූපයෙන් උච්ඡේද ආදි අන්ත දෙක ද මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව ද වෙන් කෙරේ. එහි ඉමෙ වුච්චන්ති උච්ඡෙදවාදිනො යනු මේ රූපාදි පංචස්කන්ධය ආත්ම වශයෙන් ගන්නාහු රූපාදියේ අනිත්‍ය භාවයෙන් නැසේ. ආත්මය විනාශ වේ. මරණින් මතු නොවේ. මෙසේ ප්‍රවේශවන බැවින් උච්ඡේදවාදීහු යැයි කියනු ලැබේ යනුයි. ඉමෙ වුච්චන්ති සස්සතවාදිනො යනු මේ රූපවත් වූ ආත්මයයි යනාදියෙන් රූපාදියෙන් තොර වූ අන්කිසි ආත්මයක් වේ යැයි සිතන්නාහු එම ආත්මය නිත්‍යය ස්ථිරය ශාස්වතයැයි සිතන හෙයින් ශාස්වතවාදීන් යැයි කියනු ලැබේ යනුයි.

උච්ඡේද සස්සතවාදා උභො අන්තා අයං සංසාරප්පවත්ති යන ආදිය සත්‍යය වෙන් කිරීමයි. එය මනාව දත හැකිය. උච්ඡේද සස්සතං සමාසතො වීසති වත්‍ථුකා සක්කාය දිට්ඨි යනු ආත්මය නැසේ. ආත්මය නිත්‍යය ආදිය පවත්නා බැවින් උච්ඡේද ශාස්වත දර්ශනය සංක්‍ෂේපයෙන් වීසතිවත්‍ථුක සක්කාය දිට්ඨිය ම වෙයි. සියලුම ආත්මවාදය සක්කාය දිට්ඨියෙහි ඇතුළත් වීම ම ය. විත්‍ථාරතො ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි යනු උච්ඡේද ශාස්වත දර්ශනය විස්තර කිරීමෙන් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේ ආ දෙසැටක් දෘෂ්ටිගතීන් ය. තෙසං යනු මෙසේ සංක්‍ෂේප විස්තර ඇති උච්ඡේද ශාස්වත දර්ශනයන්ගේ ය. පටිපක්ඛො යනු ප්‍රහාණ කරන දේවලට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ යනුයි. තෙචත්තාළීසං බොධිපක්ඛියා ධම්මා යනු අනිච්ච සඤ්ඤාව දුක්ඛ සඤ්ඤාව අනත්ත සඤ්ඤාව පහාණ සඤ්ඤාව විරාග සඤ්ඤාව නිරෝධ සඤ්ඤාව සතර සතිපට්ඨාන -පෙ- ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යන මේ බෝධිපාක්‍ෂික ධර්ම හතළිස් තුනයි.

මෙසේ විපස්සනා වශයෙන් ප්‍රතිපක්‍ෂ දේ ඉදිරිපත් කොට නැවත සමථ වශයෙන් දක්වන්නට අට්ඨ විමොක්ඛ දසච කසිණයනනානි යැයි කියන ලදි. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි මොගජාලං යනු සැටදෙකක් වූ දෘෂ්ටිගතීන් මෝහ දැලකට හේතුවන බැවින් මෝහ ජාලයකි යනුයි. අනාදි අනිධනප්පවත්තං යන තැන මුල් කෙළවර නොමැති බැවින් අනාදි නම් වේ. ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ අධිගමයන් නොමැති කල්හි සන්තාන වශයෙන් නොසිඳි පවත්නා හෙයින් අතිඔනප්පවත්ත වේ. යම්හෙයකින් මෝහ ජාලයට හේතු වූ දෘෂ්ටි ගතීන් මෝහ ජාලය පලා දැමූ කල්හි පලන ලද්දේ වේ. ඒ හෙයින් තෙ චත්තාළීසං බොධිපක්ඛිං ධම්මා ඤාණවජිරං මොහ ජාල පදාලනං යැයි කියන ලදි.

එහි ඤාණ වජිරං යනු දියමන්ති ස්වරූපී ඤාණයයි. අෂ්ට සමාපත්තීන්ට සමවැද තියුණු කොට තීක්‍ෂණ ස්වභාවයෙන් පාලනය කළ විදර්ශනා ඤාණය ද මාර්ග ඤාණය ද ඤාණ වජිර නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුළ පැවැති මේ ඤාණය ම මහා වජිරඤාණය යැයි කියනු ලැබේ. එය වනාහි සමූහයක් කොට දක්වන්නේ තෙ චත්තාළීසං බොධිපක්ඛියා ධම්මා යැයි කියන ලදී. මොහජාල පදාලනං යනු පූර්ව භාගයේදී වික්ඛම්භන වශයෙන් ද මාර්ග ක්‍ෂණයේදී සමුච්ඡේද වශයෙන් ද අවිද්‍යා භව තණ්හාවන්ගේ සිඳ දැමීමයි. අතීතාදී භේදයන්ගෙන් බිඳුණු රූපාදී ස්වකීය ආත්මභාවයන්හි ද එකට එකතු කරන ලද ස්වරූපයෙන් පවත්නා හෙයින් ජාල නම් වූ භව තණ්හාවයි. එහි වනාහි තණ්හා ජාලිනි සිබ්බති, ජාලං යනු සමාන වචනයන් ය. මෙසේ අත්තකිලමථානුයෝග කාමසුඛල්ලිකානුයෝග දෘෂ්ටි තෘෂ්ණාවන්ට බැසගැනීම ශාස්වත උච්ඡේදයන්ගෙන් වෙන්කිරීම් වශයෙන් මෝහ සමූහ විශේෂයෙන් අවිද්‍යා තෘෂ්ණා දෙක බෙදා දක්වා ගැලපෙන පරිදි සංකිලේස පක්‍ෂය නිගමනය කරමින් තෙන වුච්චති පුබ්බාකොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය ච භව තණ්හාය ච යන්න කියන ලදී.

තත්‍ථ දිට්ඨිචරිතොති යනාදියෙන් වෝදාන පක්‍ෂය දක්වයි. එහි සල්ලෙඛානු සනත්තවුත්ති යනු අනුපද්‍රිත වූ සැහැල්ලු පැවැත්මයි. කවර හෙයින් ද? යම්හෙයකින් සැහැල්ලු පැවැත්මෙහි අධික ගෞරව ඇත්තේ ද එහෙයිනි. දෘෂ්ටි චරිතයා තපස පිළිකුල් කිරීම් ආදියෙන් නොමගින් ද බොහෝසෙයින් ක්ලේශයන්ගේ නැසීම අදහස් කරගෙන හැසිරෙයි. එහෙයින් හෙතෙම සසුනේ පැවිදි වූයේ ධුත ධර්මයක් ලෙසින් සල්ලෙඛ පටිපදාව පූරණය කෙරේ. සික්ඛානු සන්තත වුත්ති යනු සිදුරු නැති චතු පාරිශුද්ධශීල පැවැත්මයි. දෘෂ්ටියෙන් ස්වකීය විෂයෙහි ප්‍රඥාව හා සමානව පවතින්නේය යන අර්ථයෙන් හෙතෙම පිරිසිදු වනු ලබන්නේ අධික ප්‍රඥා ඇත්තෙක් වේ යැයි දිට්ඨි චරිතො සම්මත්ත නියාමං ඔක්කමන්තො ධම්මානුසාරි භවති යනුවෙන් කියන ලදී. තෘෂ්ණා වශයෙන් මිථ්‍යා විමෝක්‍ෂය වේ යන අර්ථයෙන් තෘෂ්ණා චරිතයා පිරිසිදු වනු ලබන්නේ ශ්‍රද්ධාදිකයෙක් වේ. එහෙයින් තණ්හා චරිතො සම්මත්ත නියාමං ඔක්කමන්තො සද්ධානුසාරී භවති යි කියන ලදී. දිට්ඨි චරිතො සුඛාය පටිපදාය යනාදි පටිපදා නිර්දේශය යට දේශනාහාර විභංගයෙහි ආයේ ම ය. එහිදී අර්ථය ද සර්වප්‍රකාරයෙන් කියන ලද්දේ ම ය.

අනුපූර්ව පදයන්හි විවෙචියමානො යනු මුදවනු ලබන යනුයි. පටිනිස්සරති යනු බැහැර වේ. මිදෙයි යන අර්ථයයි. දන්‍ධඤ්ච ධම්මං ආජානාති යනු මන්‍දප්‍රාඥ වූ තණ්හා චරිතයාගේ ස්වරූපයෙන් කියන ලදි. තීක්‍ෂණ ප්‍රාඥයා වනාහි වහාම ධර්මය දැනගනී, සත්තාපි දුවිධා යනාදියෙන් ඉන්‍ද්‍රිය විභාගයෙන් නැවතත් ප්‍රතිපදා විභාගය දක්වයි. එය මනාව දත හැකිය.

යෙ හි කෙචි යනාදියෙන් ඒ ප්‍රතිපදාවන්ගේ නික්මීමෙහි තුන්කල්හි ම ඒකාන්තභාවය දක්වයි. එහි ඉමාහි චතුහි පටිපදාහි යනු මේ ප්‍රතිපදා සතරින් ම හා ඉන් වෙන් වූ අනෙක් ප්‍රතිපදාවක් නොමැතිකමිනි. චතුක්කමග්ගං යනු ප්‍රතිපදා චතුෂ්කයයි. පටිපදා යනු මාර්ගයයි. එසේ නැතහොත් චතුක්කමග්ගං යනු නන්දියාවට්ටයෙහි සතරදිශා සංඛ්‍යාත මාර්ගයයි. ඒ සතර දිශාවන් දිසාලෝචන නයෙහි එන්නේය. කවර ප්‍රයෝජනයක් පිණිස චතුෂ්ක මාර්ගය පනවත් ද? අබුධජන සෙවිතාය යනු මෝඩ මිනිසුන් විසින් සේවනය කරන ලද යනුයි. බාලකන්තාය යනු බාල ජනයා විසින් කැමති වන බැවිනි. රත්තවාසිනියා යනු රක්ත වූ රාගයෙන් මඩනා ලද්දා වූ අය අතර වාසය කෙරේ නුයි රත්තවාසිනී නම් වේ. එහි ය. නන්‍දියා යනු ඒ ඒ තැන සතුටුවීම් අර්ථයෙන් නන්දි සංඛ්‍යාත වූ තෘෂ්ණාවෙනි. ආවට්ටනත්‍ථං යනු මුලින්ම සිඳදැමීම සඳහා ය. අයං වුච්චති නන්‍දියාවට්ටස්ස නයස්ස භූමි යනු තණ්හා අවිද්‍යා ලෙසින් සංකිලේස පක්‍ෂයෙහි දිශා දෙකක් හා සමථ විදර්ශනා වශයෙන් වෝදාන පක්‍ෂයෙහි දිශා දෙකක් සේ මේ චතුසත්‍ය යෙදීම නන්දියාවට්ට න්‍යායෙහි සමුට්ඨානත්වයෙන් භූමි වෙයි යනුයි.

මෙසේ නන්‍දියාවට්ට න්‍යායෙහි භූමිය නිර්දේශ කොට එහි දිශාව වූ කරුණු දක්වන්නහු විසින් යම්හෙයකින් එහි දිශාව වූ කරුණු කී කල්හි දිශා ලෝචන න්‍යාය කියන ලද්දේ ද එහෙයින් වෙය්‍යාකරණසුහි යෙ කුසලා කුසලා යනුවෙන් දිශා ලෝචන ලක්‍ෂණය ඒකදේශයකින් පරාමර්ශනය කොට තෙ ද්විධෙන උපපරික්ඛිතබ්බා යනාදිය අරඹන ලදි. එහි තෙ යනු දිශාභූත ධර්මයන් ය. ද්විධෙන යනු මේ සංකිලේශ ධර්මයන්ය. මේ වෝදාන ධර්මයන් ය යන ආකාර දෙකෙනි. උපපරික්ඛිතබ්බා යනු උප්පත්තීන් හාත්පස නිරීක්‍ෂණය කළ යුතුයි යනුයි. ධර්ම යුක්තියෙන් ඒ ඒ දිශාව අනුව බැලිය යුතු සැලකිය යුතු යන අර්ථයයි.

යම් ප්‍රකාරයක් සඳහා දෙපරිදිව සැලකිය යුතුයි යනුවෙන් කියන ලද ද එය ලොක වට්ටානුසාරී ච ලොක විවට්ටානුසාරී ච යන්නෙන් දක්වයි. එහි අර්ථය මෙසේයි. ලෝකයම සසර වූයේයි ලොකවට්ට නම් වේ. ලොකවට්ට ලෙසින් සිහිකරයි. පවතියි යන අර්ථයෙන් ලොකවට්ටානසාරි නම් වේ. සංකිලේශ ධර්මය යන අර්ථයයි. ලෝකයේ හෝ ලෝකයෙන් ඉවත්වීම ලොකවිවට්ට නම් වේ. නිවනයි. එය සිහිකරයි. අනුලෝම වශයෙන් ගමන් කරයි යන අර්ථයෙන් ලොකවිවට්ටානුසාරි නම් වේ. වෝදාන ධර්මය යන අර්ථයයි. එහෙයින් ම වට්ටං නාම සංසාරො විවට්ටං නිබ්බාණං යන්න කියන ලදි.

තං කථං දට්ඨබ්බං යනු එය කවර ආකාරයකින් දතයුතු ද යනුයි. උපචයෙන යම්සේ කරන ලද කර්මය ප්‍රතිඵල ගෙනදීමට සමත් වේ ද එසේ කරන ලද උපචිත යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ රැස්කළ කල්හි කර්මය නම් වේ. විපාක දුකට හේතුවෙයි යන අර්ථයයි. සියලුම කෙලෙස් සතර විපර්යාසයන්ගෙන් දැක්විය යුතුය. දසවැදෑරුම් කෙලෙස්වල විපර්යාස හේතු ඇති බැවිනි. තෙ කත්‍ථ දට්ඨබ්බා ඒ විපර්යාසයෝ කවර තැනක දැකිය යුතු ද? දස වත්‍ථුරක කිලෙස පුඤ්ජෙ යැයි කියන ලදි. දසවිධ වූ කෙලෙස් සමූහයේ යන අර්ථයයි. එහි ක්ලේශයෝ ද ක්ලේශ හේතු වෙයි. කෙලෙස්වල ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් ද කෙලෙස් හේතු වේ. ඒවායින් කරුණු ඇති බැවින් පළමුව සිදු වූ කෙලෙස් පසුව අනෙක් ඒවාට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ක්ලේශයන් ද ක්ලේශ හේතු වේ. අයෝනිසො මනසිකාරය ද අයෝනිසෝ මනසිකාර පරීක්‍ෂණ ධර්මයන් ද කෙලෙස් ඉපදීමට හේතු බැවින් ක්ලේශ ප්‍රත්‍යයෝ ද ක්ලේශ හේතුන් යැයි දතයුතුය.

චත්තාරො ආහාරා යන මෙහි ආහාර මාතෘකාවෙන් ඊට විෂය වූ කෙලෙස් ද අදහස් කරන ලදි. චත්තාරො විඤ්ඤාණට්ඨිතියො යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයමැයි. පඨමෙ ආහාරෙ යනාදියෙන් දසවස්තුක ක්ලේශ සමූහයෙන් පළමු පළමු දෙය පසුව පසුව ඇති දෙයෙහි හේතුවයැයි දක්වයි. එහි පඨමෙ ආහාරෙ යනු විෂය වූ පළමු ආහාරයෙහි පළමු විපර්යාසය පවතියි යන අර්ථයයි. සෙසු ආහාරවල ද මේ ක්‍රමය මැයි. පඨමෙ විපල්ලාසෙ යනු පළමු විපර්යාසය ප්‍රහීණ නොවූ කල්හි පළමු උපාදානය පවතියි යන අර්ථයයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමය මැයි. මෙහි යමක් කියයුතු ද එය නිද්දේසයෙහි ම කියන්නෙමු.

දැන් දසවස්තුක කෙලෙස් පිඬ තෘෂ්ණා අවිද්‍යා වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදනුයේ යො ච කබලිංකාරො ආහාරො යනාදිය කියන ලදි. එහි කබලිංකාර ආහාරය හා ස්පර්ශ ආහාරය නොදන්නා වූ තෘෂ්ණා චරිතයාට පිළිවෙලින් කායවේදනාවන්හි තීව්‍ර ඡන්‍දරාගයක් වෙයි ද මෙසේ උපක්ලේශයක් වූ ඡන්‍දරාගයේ හේතුවක් නොමැතිකමින් යො කබලිංකාරො ආහාරො යො ච ඵස්සො ආහාරො ඉමෙ තණ්හා චරිතස්ස පුග්ගලස්ස උපක්කිලෙසො යි කියන ලදි. එසේම මනෝ සංචේතනා ආහාරය ද විඤ්ඤාණ ආහාරය ද නොදන්නා වූ දෘෂ්ටි චරිතයා ඒවා කෙරෙහි ආත්ම සංඥාව ද නිත්‍ය සංඥාව ද වේ යැයි කියන ලද ක්‍රමයෙන් ම දෘෂ්ටි චරිතයාගේ උපක්ලේශ කියන ලදි. එසේම පූර්ව වූ විපර්යාස දෙක ද පූර්ව වූ දෙක බැගින් වූ උපාදාන, යෝග, ගන්‍ථ, ආසව, ඕඝ, සල්ල, විඤ්ඤාණ ඨිතිය, අගතිගමනය ආදිය තණ්හා ප්‍රධාන බැවින් තණ්හාව ස්වභාව කොට ඇති බැවින් තණ්හාව විෂයකොට ඇති බැවින් තණ්හා චරිතයාගේ උපක්ලේශ යැයි කියන ලදී. ඒ අවසන්හි වූ දේ දෘෂ්ටිය ප්‍රධාන බැවින් දෘෂ්ටිය ස්වභාවකොට ඇති බැවින් දෘෂ්ටිය විෂයකොට ඇති බැවින් දෘෂ්ටි චරිතයාගේ උපක්ලේශ යැයි කියන ලදැයි දතයුතුය.

කබලිංකාරෙ ආහාරෙ අසුභෙ සුභන්ති විපල්ලාසො යනු ආහාර සතර අතුරින් කබලිංකාර ආහාර ද විපර්යාස සතර අතුරින් අසුභයෙහි සුභය වේ යන විපර්යාසය ද දතයුතුය. කබලිංකාර ආහාරයේ අසුභ ස්වභාවය ඇති බැවින් ද අසුභයේ නැගීම් ස්වභාවය ඇති බැවින් ද ය. එසේම ස්පර්ශ ආහාරයේ දුක්ඛ ස්වභාවත්වය ද දුක්ඛ ප්‍රත්‍යයත්වය ද වේ. විශේෂ වශයෙන් එහි දුකෙහි සැප යන විපර්යාසය වේ. එසේම, බොහෝ සෙයින් සත්ත්වයෝ විඥානයෙහි නිත්‍ය සංඥා ඇත්තෝ වෙති. සංස්කාරයන්හි ආත්ම සංඥා ඇත්තෝ වෙති. සංස්කාරයෝ චේතනා ප්‍රධාන වෙති’යි (සලකා) විඤ්ඤාණාහාරෙ -පෙ- අත්තා ති විපල්ලාසො යි කියන ලදී. පඨමෙ විපල්ලාසෙ ඨිතො කාමෙ උපාදියති යනු අසුභයෙහි සුභයැයි වෙනස්ව ගන්නා තැනැත්තා ක්ලේශ කාමයෙන් වස්තුකාමයෙන් දැඩිව ගනී. ඉදං වුච්චති කාමූපදානං යනු එලෙස කාමයන්ගේ යම් ග්‍රහණයක් වේ ද එය කාමූපදානය යැයි කියනු ලැබේ. දුකෙහි සැපයැයි වෙනස්ව ගන්නා තැනැත්තා සීල ව්‍රතයන් කරණ කොගෙන අනාගතයෙහි භව විසුද්ධිය වේ. එය නිවීමේ සැපයයි දැඩිව ගනියි. අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යයැයි වෙනස්ව ගන්නා තැනැත්තා සියලු භවයන් නිත්‍යය, ස්ථිරය. සදාකාලිකය. නොවෙනස් ස්වභාව ඇත්තේය යනු සසර පිළිබඳ සතුටුවන භව දෘෂ්ටිය දැඩිව ගනියි. අනාත්මයෙහි ආත්මය තිබේ යැයි වෙනස්ව ගන්නා තැනැත්තා ආත්මය නැතිකල්හි මේ කර්මඵලය කවරෙකුට ද? එහෙයින් ඔහු කරයි. ඔහු විඳියි යන ආත්ම දෘෂ්ටිය දැඩිව ගනී යන මේ අර්ථය දුතියෙ විපල්ලාසෙ ඨිතො යනාදියෙන් දක්වයි.

අයං වුච්චති කාමයොගො යනු යම් කාමරාග සංඛ්‍යාත වූ කාම උපාදානයකින් වස්තුකාමයන් සමග සත්ත්වයා බඳවයි ද මේ කාමරාගය කාමයෝගය යැයි කියනු ලැබේ යනුයි. අයං වුච්චති භවයොගො යනු යම් හෙයකින් සීල ව්‍රත උපාදාන සංඛ්‍යාත වූ භවූපදානයෙන් භවය සමග සත්ත්වයා බඳවයි ද මේ භවරාගය භව යෝගය යැයි කියනු ලැබේ යනුයි. අයං වුච්චති දිට්ඨියොගො යනු අහේතුක දෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත වූ යම් පාපී දෘෂ්ටියකින් ද සක්කාය දිට්ඨි ආදී ඉතිරි දෘෂ්ටියකින් ද සත්ත්වයා දුක සමග බඳවයි ද මේ පාපී දෘෂ්ටිය දිට්ඨියෝග යැයි කියනු ලැබේ යනුයි. අයං වුච්චති අවිජ්ජායොගො යනු යමකින් ආත්මවාදය දැඩිව ගැනීමෙන් සියලු සසර දුක සමග සත්ත්වයා බඳවා ද මේ අවිද්‍යාව අවිද්‍යා යෝගය යැයි කියනු ලැබේ යනුයි.

යම්හෙයකින් කාමයෝගාදිය අභිධ්‍යා කාය ග්‍රන්ථාදියට හේතු වේ ද එහෙයින් පඨමෙ යොගෙ ඨිතො අභිජ්ඣාය කායං ගන්‍ථති යනාදිය කියන ලදී. එහි අභිජ්ඣාය කායං ගන්‍ථති යනු අනුන්ගේ වස්තුව කෙරෙහි ලෝභ කිරීමේ ලක්‍ෂණය වන අභිධ්‍යාවෙන් නාමකය වෙළයි. ගටයි යන අර්ථයයි. එසේම භවය පැතීම ප්‍රහීණ වී නොමැති හෙයින් භව දෘෂ්ටිය භවරාග වශයෙන් වෛර බැඳීමට හේතුවන කරුණුවල සත්ත්වයන්ගේ සිත් කෙළෙසයි යන්න දුතියෙ යොගෙ ඨිතො බ්‍යාපාදෙන කායං ගන්‍ථති යි කියන ලදි. එසේම දෘෂ්ටි වශයෙන් ද අවිද්‍යා වශයෙන් ද සීල ව්‍රතයන්ගෙන් පිරිසිදු වෙයි. මෙයම සත්‍ය වේ. අනෙක්වා බොරු වේ යැයි ද තීරණයකට බැසගනී යන්න තතියෙ -පෙ- ඉදං සච්චාභිනිවෙසෙන කායං ගන්‍ථති යි කියන ලදි.

තස්ස යනු අභිධ්‍යාදියෙන් යුක්ත වූ ඒ පුද්ගලයාගේ ය. එවං ගන්‍ථිතා යනු මෙසේ අභිධ්‍යාදී වශයෙන් නාමකය වෙළාගෙන සිටී යනුයි. අස්සවන්ති යනු ආශ්‍රව ලෙසින් පවතිත් යනුයි. කුතො ච වුච්චති අස්සවන්ති යනු කවර හේතුවකින් ඒ කෙලෙස් වැගිරේ ද යනුවෙන් ආශ්‍රව හේතුව විමසයි. යම්හෙයකින් ක්ලේශයෝ කුසල පැවැත්ම වළකා සිත මැඩගෙන සිටින්නාහු මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් නොසිඳින ලද්දාහු ආශ්‍රවයන්ගේ ඉපදීමට හේතු වෙත් ද එහෙයින් අනුසයතො වා පරියුට්ඨානතො වා යි කියන ලදී. අභිජ්ඣා කායගන්‍ථෙන කාමාසවො යනු අභිධ්‍යා කාය ග්‍රන්ථයෙන් සිද්ධ වූ බැවින් කාමරාග ස්වභාවය නිසා කාමාසවය සිද්ධ වූයේ වෙයි. අන්කිසි විෂයකදී දොම්නසින් ඊට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ විෂයයෙහි ඒ විෂය බහුල වූ භවයන් පතන්නේය යන්න බ්‍යාපාද කායගන්‍ථෙන භවාසවො යි කියන ලදි. පරාමාස කායගන්‍ථෙන දිට්ඨාසවො යනු සීලබ්බත පරාමාස කාය ග්‍රන්ථයෙන් සිද්ධ වූ හෙයින් එය ස්වභාවකොට ඇති අන්‍ය අන්‍ය දෘෂ්ටීහු අල්ලා ගන්නා පුද්ගලයාගේ දිට්ඨාසවය සිද්ධ වූයේ වෙයි. ඉදං සච්චාභිනිවෙසන කාය ගන්‍ථෙන අවිජ්ජාසවො යන මෙය ම සත්‍යය අනෙක්වා බොරුය යනුවෙන් තීරණයක බැසගන්නහුගේ අයෝනිසො මනසිකාර හේතුවෙන් නොයෙක් අකුසල ධර්ම සමග අවිද්‍යා ආශ්‍රවය උපදී යනුයි. සියලු අකුසල ධර්මයන් අවිද්‍යාව පෙරටුකොට ඇති බැවින් මේ සත්‍යාභිනිවේශ කායග්‍රන්ථය සිද්ධ වූ විට ඊට හේතු වූ අවිද්‍යා ආසවය සිද්ධ වූයේ වෙයි.

යම්හෙයකින් ආශ්‍රවයන්ට හාත්පසින් පිබිදියාහු සසරෙහි බහාලත් ගිල්වත් යන අර්ථයෙන් ඕඝා යැයි කියනු ලැබේ ද එහෙයින් තස්ස ඉමෙ චත්තාරො ආසවා යනාදිය කියන ලදී.

අනුසය සහගතා යනු අනුසය ස්වරූපය ප්‍රතික්‍ෂේප නොකොට ගිය, පැවති, අනුසය වූ යන අර්ථයයි. අජ්ඣාසයං යනු සිතයි. අනුප්පවිට්ඨා යනු බැසගත් යනුයි. හදයං ආහච්ච තිට්ඨන්ති යනු සිතේ අභ්‍යන්තරය වන හදවත ගටා සිටිත් යනුයි. එහෙයින් ම අත්‍ථසාලිනියේ දී ‘අබ්භන්තරට්ඨෙන හදයං’ කියන ලදි. තෙන වුච්චන්ති සල්ලා යනු යම්හෙයකින් අදහසට ඇතුල්වූවාහු හදවත ගටා සිටිත් ද එහෙයින් සල්ලායි කියනු ලැබේ. පීඩා ඇති කිරීම, ගැළවිය නොහැකි බවද සල්ල යන අර්ථයයි. මෙය මගේ ආත්මය යැයි ගැනීම් මුඛයෙන් මෙය මම වෙමියි ගැනීමක් වේ ද (මේ) දෘෂ්ටිය නිසා ද මානය ජප කරයි යන අර්ථයෙන් දිට්ඨොඝෙන මානසල්ලො යි කියන ලදි.

පරියාදින්නං යනු අනෙකාට ඉඩක් නොදී හාත්පසින් අල්ලාගත් යනුයි. චතුසු ධම්මෙසු සණ්ඨහති යනු අරමුණ ප්‍රත්‍යය බැවින් අරමුණු වූ කරුණු සතරෙහි පිහිටයි යනුයි. රූපෙ වෙදනාය සඤ්ඤාය සංඛාරෙසු යනුවෙන් ඒවා ස්වරූප වශයෙන් දක්වයි. නන්‍දුපසෙචනෙන යනු ලෝභ සහගත සිත සමග යෙදුණු එක්ව හටගත් කෙළවර ඇති නන්දි නම් තෘෂ්ණාව අන්‍ය වූ උපනිශ්‍රය කෙළවරෙහි ඉසිත් නුයි නන්දුසෙචන නම් වේ. ඒ නන්දුපසෙචනයෙනි. කවරකු විසින් ඒ නන්දුපසේචනය කෙරේ ද? රාග සල්ලෙන නන්‍දුපසෙචනෙන විඤ්ඤාණෙ සෙචනෙන යනුවෙන් කියන ලදී.

එහි රාගසල්ලෙන යනු හේතු වූ රාග නමැති හුලෙනි. නන්‍දුපසෙචනෙන විඤ්ඤාණෙන යනු ඉත්‍ථම්භූත ලක්‍ෂණයෙහි කරණ විභක්ති වචනයකි. රූපූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති යනු රූපයට අරමුණු හේතු ලෙසින් එළඹිය යුතු හෙයින් ද විඥානයේ ප්‍රතිෂ්ඨාව බැවින් ද රූපූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති නම් වේ යනුයි. මෙහි සිටීනුයි ඨිති නම් වේ. පංචවොකාර භවයෙහි අභිසංස්කාර විඥානය රූපස්කන්ධය ඇසුරුකොට පවතියි. දොසසල්ලෙන යනු එකට හටගත් දෝෂ හුලෙනි. යම්විටෙක වේදනාව අනුව ගිය විඥාන පැවැත්ම යැයි කියනු ලැබේ ද එවිට උපනිශ්‍රය කෙළවරම නන්දියගෙන් සේවනය වූ විඥානය දතයුතුය. වේදනාව ද දොම්නස් වේදනාව ම ය. යම්විටෙක උපනිශ්‍රය හේතුව වූ දෝෂ හුල කරණ කොටගෙන වේදනූපග විඤ්ඤාණට්ඨිතිය යැයි කියනු ලැබේ ද එවිට සහජාත කෝටියෙන් හෝ උපනිශ්‍රය කෝටියෙන් යුත් නන්දියගෙන් සේවනය කරන ලද විඥානය දතයුතුය. ත්‍රිවිධ වූ වේදනාවන්ගේ අරමුණු ඇසුරු කරන බැවින් වේදනා ද තුනක් වේ. එහි පළමු න්‍යාය දොම්නස් අරමුණෙහි අභිසංස්කාර විඥානය ලෙසින් කියන ලදි. දෙවැන්න සියලු වේදනා අරමුණු වශයෙන යැයි දතයුතුය.

මානසල්ලෙන යනු මාන හුල සමග සහජාත වූ හෝ උපනිශ්‍රය වූ හෝ දෙයිනි. මොහ සල්ලෙන යන මෙහි ද මේ ක්‍රමය මැයි. මෙහි ද අනාදිමත් වූ සසරෙහි ස්ත්‍රීපුරුෂයෝ රූපයෙහි ඇලෙතැයි රාග හුල ලෙසින් පළමු විඥාන ස්ථිතිය යොදන ලදී. සියලු වේදනාව දුක්ඛ හේතු ස්වභාවයෙන් දුක පිළිබඳ දෝෂය අනුව පවතී යන අර්ථයෙන් දෝෂ හුල ලෙසින් දෙවැන්න යොදන ලදී. සංඥා වශයෙන් මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි යි හැඟීමක් වේ යැයි සලකා මාන හුල ලෙසින් තෙවැන්න යොදන ලදී. සංස්කාරයන්හි සමූහය එකිනෙක ගැළවිය නොහැකි යයි මෝහ හුල ලෙසින් සිව්වැනි විඥාන ස්ථිතිය යොදන ලදැයි දතයුතුය.

උපත්‍ථද්ධං යනු එල්බගත් අරමුණ වූ විඥාන ස්ථිතීන්ගෙන් රුකුල් දුන් යනුයි. තඤ්ච කම්මං යනු චේතනා චේතසික යනුවෙන් පෙර යමක් කියන ලද ද එයයි. ඉමෙ ච කිලෙසා යනු මේ දසවස්තුක ක්ලේශයෝ ය. සෙස්ස මනාව දතයුතු ම ය.

දැන් හාර ආදිය න්‍යායවල සංකිලේස පක්‍ෂයේ දිශා ලෙසින් තීරණය කොට දක්වන්නට ඉමා චතස්සො දිසා යනාදිය අරඹන ලදි. එය ප්‍රකට කරන ලද්දේ ම ය. නැවත කබලිංකාරො ආහාරො යනාදිය ආහාරාදීන්හි යම් පුද්ගලයෙකුගේ උපක්ලේශ වේ නම් එය බෙදා දක්වන්නට අරඹන ලදී. එහි දසන්නං සත්තානං යන්න ඒකදේශයක සමූහ ව්‍යවහාරයෙන් කියන ලදී. සමූහයෙහි පැවති නාමය අවයවවල ද දක්නා ලැබේ. පටො දඩ්ඪො, සමුද්දො දිට්ඨො යනු උදාහරණයි. එකො අත්‍ථො යනු එක් අර්ථයක් උපදවන හෙයින් කියන ලදී. බ්‍යඤ්ජනමෙව නනං යන මෙහි බ්‍යඤ්ජන ග්‍රහණයෙන් බ්‍යඤ්ජනාර්ථය ද ගන්නා ලදැයි දතයුතුය. දශවිධ සූත්‍ර පදයන්ගෙන් ම වස්තු සහිත තණ්හාව කියන ලදී. තණ්හාව ද රාග චරිත ඇති පුද්ගලයාව වහාම දූෂණය කෙරේ යන්න ඉමෙ රාග චරිතස්ස පුග්ගලස්ස උපක්කිලෙසො යි කියන ලදී. යම්සේ පළමු දිශා භාවයෙන් කියන ලද ධර්ම රාග චරිතයාට උපක්ලේශ වේ ද එසේම දුතිය දිශා භාවයෙන් කියන ලද ධර්මදෝෂ චරිතයාට තෘතීය චතුර්ථ දිශා භාවයෙන් කියන ලද ධර්ම පිළිවෙලින් දිට්ඨි චරිතයාට ද මන්ද ප්‍රාඥයාට ද තීක්‍ෂණ ප්‍රාඥයාට ද උපක්ලේශ වේ යයි කියන ලදී. ඒවායේ උපක්ලේශභාවය කියන ලද ක්‍රමය අනුව දතයුතුය.

ආහාර විපල්ලාස ආදිය ඉදින් සියලු ම විමෝෂ මුඛ තුන කරණ කොටගෙන පූර්වභාගයේදී සුදුසු පරිදි දතයුතු දෑ ඉවත්කළ යුතු ද වේ. යමෙකුගේ දුක්ඛානුපස්සනාව පළමු ආහාර දෙකෙහි දුකක් ලෙසින් බහුලව පවතී ද ඒ අනුව යොච කබලිංකාරො ආහාරො යොච ඵස්සො ආහාරො ඉමෙ අප්පණිහිතෙ විමොක්ඛමුඛෙන පරිඤ්ඤං ගච්ඡති යි කියන ලදී. ඉතිරි ඒවායෙහි ද මේ ක්‍රමය මැයි. එය මෙසේ වේ. අන් පරිද්දකින් නොවේ. ආර්ය මාර්ගයන්හි මෙන් විමෝක්‍ෂ මුඛයන්ගේ ප්‍රහාණ කළයුතු, දතයුතු ප්‍රහාණය කළයුතු දේවල කිසි නියමයක් හමු නොවේ. ඉති සබ්බෙ ලොකවට්ටානුසාරිනො ධම්මා නිය්‍යන්ති තෙ ලොකා තීහි විමොක්ඛමුඛෙහි යනු නිගමනයයි. එහි අර්ථය මෙසේය. මෙලෙස කියන ලද ආකාර ඇති සියලු ආහාරාදී ලෝක සංඛ්‍යාත දුක අනුව යන ධර්මයෝ වෙත් ද ලෝකය වූ ඒවා අනිච්චානුපස්සනා ආදී ත්‍රිවිධ විමෝක්‍ෂ මුඛයන් මගින් සසරින් (පුද්ගලයාව) ගෙන යත්.

මෙසේ සංකිලේස පක්‍ෂයෙහි දිශාව වූ කරුණු දක්වා දැන් වොදාන පක්‍ෂයෙහි දිශාව වූ කරුණු දක්වන්නට චතස්සො පටිපදා ආදිය කියන ලදී. එහි දිව්‍ය, බ්‍රහ්ම, ආර්ය, ආනෙඤ්ජවිහාර යන සතර විහරණ ද, මානය ප්‍රහාණ කරන තෘෂ්ණාව උපුටා හරින අවිද්‍යාව දුරුකරන, භවය සන්සිඳුවන ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්ම සතර ද සච්ච අධිට්ඨාන ආදී අධිෂ්ඨාන සතරද ඡන්‍දසමාධි භාවනා ආදී සමාධි භාවනා සතර ද ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය, තප සංඛ්‍යාත පුණ්‍ය ධර්මය, බොජ්ඣංග භාවනාව සියලු උපධීන් බැහැර කිරීම් සංඛ්‍යාත නිවන ද යන සතර සැපයට බඳුන්වන කරුණු ද දතයුතුය.

පඨමා පටිපදා යනාදිය පටිපදා සතිපට්ඨාන ආදීන්ගේ භේදයක් නොමැති බව දැක්වීමයි. ඉදින් මෙසේ නම් කවර හෙයින් වෙන වෙනම ගැනීම කරන ලද ද? දසවස්තුක වූ කෙලෙස් පිඩෙහි ප්‍රතිපක්‍ෂභාවය දක්වනු පිණිස පටිපදා ආදී දසක දැක්වීම කරන ලදී. එසේම චත්තාරො ආහාරා තෙසං පටිපක්ඛො චතස්සො පටිපදා යන ආදිය කියනු ලැබේ. කෙසේ වුවත් සතර සතිපට්ඨානවලදී මේ සතිපට්ඨානය මේ ප්‍රතිපදාවෙන් ම සමෘද්ධ වේ යැයි නියමයක් නැත. එසේ වුවත් පළමු ප්‍රතිපදාවෙන් පළමු සතිපට්ඨානය හටගනීයැයි සම්භවය අනුව පඨමා පටිපදා පඨමං සතිපට්ඨානං යි කියන ලදි. යම්හෙයකින් ආහාර විපල්ලාස ආදියේ මෙන් පටිපදා සතිපට්ඨාන ආදීන්ගේ අර්ථ වශයෙන් වූ නානත්වයක් නැත්තේ ද ඒ ඒ ආකාරයෙන් පිළිපන් සතිපට්ඨානයන් ම දුක්ඛාපටිපදා දන්‍ධාභිඤ්ඤා ආදී නම් ලබත් ද එහෙයින් සංකිලෙස පක්‍ෂයෙහි මෙන් පඨමො ආහාරෙ පඨමො විපල්ලාසො යනාදී අධිකරණ භේදයෙන් කියන ලද අධිකරණ භේදය ඇති නොකොට පඨමා පටිපදා පඨමං සතිපට්ඨානං යනාදිය කියන ලදි. සෙසු ඒවායෙහි ද මේ ක්‍රමය මැයි.

අන්‍ධයාගේ කඳු නැගීම මෙන් කිසිදිනෙක ඇතිවන දෙය ආශ්චර්ය වේ. පොරාණයෝ අප්සරාවන්ට යෝග්‍ය වූයේ අච්ඡරිය යැයි කියත්. නොවූ විරූ දේ වූයේ නුයි අබ්භුත නමි. මේ දෙකම විශ්මයත්වයට අධි වචනයි. මාන ප්‍රහාණාදියෙන් අන්‍ය වූ නොලැබිය හැකි වූ ද විශ්මය ඇති කරන්නා වූ ද දෙයක් නොලැබේ. මෙය කරණ කොටගෙන පවතී. නැතහොත් මෙහි ඉටාගැනීම් මාත්‍රයක් ම වේ. එය අධිට්ඨාන නම් වේ. සත්‍ය වූයේත් ඒ ම ය. අධිෂ්ඨාන වූයේත් ඒ ම ය. (යන ක්‍රමයෙන් හෝ) සත්‍යයේ අධිෂ්ඨානය (යන ක්‍රමයෙන් හෝ) සත්‍යය හා අධිෂ්ඨානය මොහුට ඇත (යන ක්‍රමයෙන් හෝ) සච්චාධිට්ඨාන නම් වේ. ඉතිරි ඒවායේ ද මේ ක්‍රමය මැයි. සමාධිය ම වැඩිය යුතු බැවින් සමාධි භාවනා නම් වේ. සුඛය ඇසුරු කෙරේනුයි සුඛභාගිය නම් වේ. එක් සත්ත්වයෙකුට අසුභ භාවනාදිය මෙන් එක දෙසෙක නොපැවතී ඉතිරි නැතිව ගන්නා හෙයින් මෙහි ප්‍රමාණයක් නැත යන අර්ථයෙන් අප්පමඤ්ඤා නම් වේ.

පඨමා පටිපදා භාවිතා බහුලීකතා පඨමං සතිපට්ඨානං පරිපූරෙති යනු පළමු ප්‍රතිපදාවෙන් භාවනාව බහුල කරන්නෙක් වේ. පළමු සතිපට්ඨානයෙන් භාවනාව සපුරන්නෙක් වේ යන අර්ථයයි. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයමැයි. යම්සේ වනාහි ආර්ය මාර්ගය වර්ධනය කළ කල්හි සතිපට්ඨාන ආදී බෝධිපාක්‍ෂික ධර්ම සියල්ලම භාවිත කරන ලද්දේ ම වේද එසේ මේ සම්පත්තිය දතයුතුය.

කායානුපස්සනාව කාමරාගයට සෘජුව විරුද්ධවන බැවින් පඨමං සතිපට්ඨානං භාවිතං බහුලීකතං කාමපටිපක්ඛං පඨමජ්ඣානං පරිපූරෙති යි කියන ලදි. එසේම ප්‍රීති වින්දන වශයෙන් පවත්නා දෙවැනි සතිපට්ඨානය ප්‍රීතිය සහිත වූ ද්විතීය ධ්‍යානයේ ද සිතෙහි අභිප්‍රමෝද වශයෙන් පවත්නා තෙවැනි සතිපට්ඨානය උසස් බවට පත් සැප ඇති තෘතීය ධ්‍යානයේ ද අනිත්‍ය විරාග ආදී වශයෙන් පැවති සංස්කාරයන්හි උපේක්‍ෂාව ද සතරවැනි සතිපට්ඨානය උපෙක්ඛා සති පාරිසුද්ධි භාවයෙන් චතුර්ථ ධ්‍යානයේ සපිරීම පිණිස පවතී.

යම්හෙයකින් රූපාවචර ප්‍රථමධ්‍යානය රූපාවචර සමාපත්තීන්ගේ ද්විතීය ධ්‍යානය ව්‍යාපාද විතර්කාදිය දුරුකිරීම් ස්වභාවයෙන් යුත් බ්‍රහ්මවිහාර සම්බන්ධ තෘතීය ධ්‍යානය, පීති විරාගයෙන් හා සුඛයෙන් විදර්ශනාවේ අධිෂ්ඨානය වූ ආර්ය විහාරී චතුර්ථ ධ්‍යානය උපේක්‍ෂා සති පාරිසුද්ධියෙන් යුත් ස්ථිර බවට පැමිණි ආනෙඤ්ජවිහරණයන්ගේ වෙසෙසින් ප්‍රත්‍යය වේද එහෙයින් පඨමං ඣානං භාවිතං බහුලීකතං පඨමං විහාරං පරිපූරෙති යනාදිය කියන ලදි. මෙසේ යමෙක් යම් ධ්‍යානයක විශේෂ ප්‍රත්‍ය සහිත වේ ද හෙතෙම එය සපුරන්නේ යැයි කියන ලදැයි දතයුතුය.

දැන් ප්‍රතිපදා ආදිය වෝදාන පක්‍ෂයෙහි දිශාව ලෙසින් නියම කරන්නට තත්‍ථ ඉමා චතස්සො යනාදිය කියන ලදි. එය මනාව දතහැක්කේ ම ය. නැවත පඨමා පටිපදා යනාදිය ප්‍රතිපදා චතුෂ්ක ආදියෙහි යම් ලෙසකින් යම් පුද්ගලයෙකුගේ පිරිසිදු බවක් වේ ද එය බෙදා දක්වන්න අරඹන ලදි. එය යට කියන ලද න්‍යාය ම ය. ඉදිනුදු ත්‍රිවිධ විමෝක්‍ෂ මුඛයන් අතුරෙන් මෙය විමෝක්‍ෂ මුඛය නම් වේ. මෙම ප්‍රතිපදාවෙන් ම සමෘද්ධ වේ යන නියමයක් නැත. යම් පුද්ගලයන්ගේ මුල් ප්‍රතිපදා දෙකින් ප්‍රහීණ නොවූ අප්‍රණිහිත විමෝක්‍ෂ මුඛයෙන් ආර්ය මාර්ගාධිගමය වේ ද ඒ පුද්ගලයන්ගේ ස්වරූපයෙන් මේ ප්‍රතිපදා විමෝක්‍ෂමුඛ සන්සන්දනය වේ. සතිපට්ඨාන ආදියෙන් විමෝක්‍ෂ මුඛ සන්සන්දනය ද මේ ක්‍රමය මැයි.

තෙසං වික්කීළිතං යනු අසන්ත ආසන ජවන පරාක්‍රම ආදී විශේෂ යෙදීමෙන් බුද්ධ සිංහයන්ගේ ද (බුද්ධ ශ්‍රේෂ්ඨයන්ගේ ද) පසේ බුදුවරුන්ගේ ද බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේ ද ක්‍රීඩාවයි. විහරණයයි. එනම් ආහාර ආදී ක්ලේශ වස්තු ඉක්මවීම් මුඛයෙන් අනුන්ගේ සිතෙහි ප්‍රතිපදාදිය සම්පාදනය කිරීමයි. දැන් ආහාර ආදියේ ප්‍රතිපදාවන්ගෙන් යමක ඉක්මවීමක් වේ ද එය ඒවාට ප්‍රතිපක්‍ෂ බව දක්වමින් චත්තාරො ආහාර තෙසං පටිපක්ඛො චතස්සො පටිපදා යනාදිය කියන ලදී. එහිදී ඒවායේ ප්‍රතිපක්‍ෂ භාවය පහාතබ්බ භාවය හා පහායක භාවය (දතයුතු වේ) මෙහිදී ආහාරය විඤ්ඤාණ ඨිතිය (විඤ්ඤාණයේ පැවැත්ම) ආදියේ ඉවත් කළයුතු ස්වභාවය හා ඒ හා බැඳුණු ඡන්‍දරාගය අනුව දතයුතුය. එහි වික්කීළිතය භාවනාව හා සාක්‍ෂාත් කරණය යනාදියයි. මේ එහි සංක්‍ෂේපාර්ථයයි. තෙසං වික්කීළිතං යන මෙහි ඒ වික්කීළිතය යනු වැඩිය යුතු බෝධිපාක්‍ෂික ධර්මයන්ගේ වැඩීමයි. සාක්‍ෂාත් කළ යුතු ඵල-නිර්වාණ ආදියේ සාක්‍ෂාත් කිරීමයි. එසේම ප්‍රහාණය කළයුතු දසවස්තුක කෙලෙස් සමූහය තදංග ආදී වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීමයි. ඉතිරි නොකොට විනාශ කිරීමයි. දැන් එය කෙටියෙන් දක්වමින් ඉන්‍ද්‍රියාධිට්ඨානං වික්කීළිතං විපරියාසානධිට්ඨානං යි කියන ලදී.

ඉන්‍ද්‍රියාධිට්ඨානං යනු ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ පැවැත්ම, වර්ධනය හා සාක්‍ෂාත් කරණයයි. විපරියාසානධිට්ඨානං යනු විපර්යාසයන්ගේ නොපැවැත්ම, ප්‍රහාණය හා නූපදවීමයි. ඉන්‍ද්‍රියානි සද්ධම්ම ගොචරො යනු සද්ධර්මයට අරමුණු වූ ඉන්‍ද්‍රියයන් ය. පවත්ති හේතු යනු අදහස් කරන ලද සද්ධින්‍ද්‍රිය ආදිය යන අර්ථයයි. විපරියාසා කිලෙස ගොචරො යනු විපර්යාසයේ සංකිලේස පක්‍ෂයට ප්‍රවෘත්ති ස්ථානයකි. පැවතුම් හේතුවකි යනුයි. අයං වුච්චති සීහ වික්කීළිතස්ස නයස්ස භූමි යන යම් මේ භූමියක් චත්තාරො ආහාරා යනාදියෙන් සංකිලේස පක්‍ෂයෙහි චතුෂ්ක දහයේ ද චත්තාරො පටිපදා යනාදියෙන් වෝදාන පක්‍ෂයෙහි චතුෂ්ක දහයේ ද තෘෂ්ණා චරිත ආදීන්ගේ උපක්ලේශ වෝදානයන් දැක්වීම් ස්වරූපයෙන් වෙන් කෙරේ ද මෙය සීහවික්කීළිත නයෙහි භූමිය නම් වේ.

දැන් උග්ඝටිතඥ ආදී පුද්ගලයන් තිදෙනා වශයෙන් තිපුක්ඛලනයෙහි භූමිය දක්වන කැමැත්තේ යම් හෙයකින් න්‍යායයන්ගේ අන්‍යොන්‍ය වශයෙන් වන ප්‍රවේශය කැමති බැවින් සීහවික්කීළිත නයෙන් තිපුක්ඛල නය නික්ම යේ ද එහෙයින් පද විභාග වශයෙන් පුද්ගලයින් සතර දෙනෙක් සීහවික්කීළිත නයෙහි භූමිය සේ දක්වා එයින් ද උඝ්ඝටිතඥ ආදී පුද්ගලයන් තිදෙනා වෙන්කර දක්වන්නට තත්‍ථ යෙ දුක්ඛාය පටිපදාය යනාදිය අරඹන ලදී. එහි ඉමෙ දුවෙ පුග්ගලා යනු පළමු ප්‍රතිපදා දෙක ලෙසින් මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනා ය. අනෙක් තැන්වලදී ද මේ ක්‍රමය මැයි. නැවත තත්‍ථ යෙ දුක්ඛාය පටිපදාය යනාදිය මුලින් කියන ලද පුද්ගල චතුෂ්කයෙන් උග්ඝටිතඥ ආදී පුද්ගලත්‍රය වෙන් කරන්නට කියන ලදී. එහි යො සාධාරණාය යනු වහා පැමිණෙන ලද අභිඥා ඇති දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙන් ද පමා වූ අභිඥා ඇති සුඛ ප්‍රතිපදාවෙන් ද පමුණුවයි යන සම්බන්ධයයි. කෙසේනම් ප්‍රතිපදා දෙකක් එකක හමුවේ ද? එය මෙසේ නොදත යුතුය. එක් පුද්ගලයෙකුට එකෙක්හි පටිපදා දෙකක් හමු නොවේ යනුවෙනි. පෙර කියන ලද ප්‍රතිපදා දෙකෙහි යමෙක් යම්කිසිවක් ගෙනයයි ද ඒ විපඤ්චිතඥ පුද්ගලයා යන මෙය මෙහි අදහසයි. යම්හෙයකින් අත්‍ථසාලිනියේ දී ප්‍රතිපදාව සෙලවෙයි. නොසෙල්වෙයි යන විචාරයෙහි චලති යයි කියන ලද ද එහෙයින් එක් පුද්ගලයෙකුගේ ධ්‍යාන අතර මාර්ග අතර ප්‍රතිපදා භේදය කැමතිවිය ලද්දේය යනුයි.

තත්‍ථ භගවා යනාදියෙන් දේශනා විභාගයන්ගෙන් ද ඒ පුද්ගල විභාගය ම දක්වයි. එය මුලින් කියන ලද ක්‍රමය ම ය. එහි අධිචිත්තං යනු අධිචිත්ත ශික්‍ෂාවන් යනුයි. ච ශබ්ද ලොප්කරන ලද්ද දැක්වීමයි. එයින් අධිචිත්ත ශික්‍ෂාව ද අධිප්‍රඥා ශික්‍ෂාව ද විපඤ්චිතඥ පුද්ගලයාට පනවයි යන අර්ථයයි. අධිසීලං යන මෙහි ද මේ ක්‍රමය ම ය. අධිසීල ශික්‍ෂාව අධිචිත්ත ශික්‍ෂාව අධිප්‍රඥා ශික්‍ෂාව ද යෙදිය යුතුය.

චත්තාරි හුත්‍වා තීණි භවන්ත යනු ලිංග විපර්යාස වශයෙන් කියන ලදි. චත්තාරො පුග්ගලා හුත්‍වා තයො පුග්ගලා හොන්ති යන අර්ථයයි.

අයං සංකිලෙසො යනු අකුසල මූල ආදී මේ දොළසක් වූ තික සංග්‍රහය මෙය කරණ කොටගෙන කෙළෙසෙන්නේය යන අර්ථයෙන් සංකිලෙසොයි තීරණයකොට යනුයි. ඉදං වොදානං යන මෙහි ද මේ ක්‍රමය මැයි.

තීණි හුත්‍වා ද්වෙ භවන්ති යනු නන්දියාවට්ට නයෙහි දිශාව වූ ධර්මයන් දක්වනු පිණිස කියන ලදි. එහෙයින් ම තණ්හාව අවිජ්ජා ච යනාදිය කියන ලදි. ඒ සියල්ල මනාව දතහැකිය.

මෙහිදී කවර හෙයකින් න්‍යායන්ගේ උද්දේස අනුපිළිවෙලින් නිද්දේසය නොකරන ලද්දේ ද? න්‍යාය න්‍යායන්ගෙන් ඇතිවූ බව දක්වනු පිණිසය. පළමු නයෙන් පුද්ගල අධිෂ්ඨාන වශයෙන් තෙවන නය ද තෙවැනි නයෙන් දෙවැනි නය ද ඇතිවේ යන මේ විශේෂය දක්වනු පිණිස පළමු නයට අනතුරුව තෙවැනි නය ද තෙවැනි නයට අනතුරුව දෙවැනි නය ද දක්වන ලදි. ධර්මාධිෂ්ඨාන වශයෙන් තෙවැනි නයෙන් දෙවැනි නයද දෙවැනි නයෙන් පළමු නය ද ඇති වේ යන මේ විශේෂය දක්වනු පිණිස කෙළවරදී තණ්හා ච අවිජ්ජා ච යනාදියෙන් පළමු නයෙහි භූමිය දක්වන ලදි. එහෙයින් චත්තාරි හුත්‍වා තීණි හොන්ති තීණි හුත්‍වා ද්වෙ හොන්ති යයි කියන ලදි. ඉදින් (මෙය) මෙසේ නම් දෙකක් වී සතරක් වේ. දෙකක් වී තුනක් වේ. තුනක් වී සතරක් වේ යන මේ නය ද කිවයුතු වන්නේද? එය සත්‍යයකි. මේ නය වනාහි අර්ථ වහයෙන් දක්වන ලද්දේ ම යැයි සලකා නොකියන ලද්දේය. යම්හෙයකින් ත්‍රිවිධ අර්ථ න්‍යායන්ගේ අන්‍යොන්‍ය ප්‍රවේශය කැමතිවන ලද්දේ ද (එම) අනුප්‍රවේශය ඇතිකල්හි එයින් ඉවත්වීම ද ලැබේමය. මේ අර්ථය ද පේටකෝපදේශයෙන් දැක්විය යුතුය.

මේ එහි මුලපටන් වූ විභාවනයයි. පුද්ගලයන් සතර දෙනෙකි. තෘෂ්ණා චරිතයා මුදින්‍ද්‍රිය හා තික්ඛින්‍ද්‍රිය ලෙස ද්විවිධය. දෘෂ්ටි චරිතයාන ද එසේමය. එහි මෘදු ඉන්‍ද්‍රිය ඇති තෘෂ්ණා චරිතයා දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙන් පමා වී අභිඤ්ඤා ලබනු පිණිස මෙහෙයවයි. තික්ඛින්‍ද්‍රිය පුද්ගලයා දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙන් වහා අභිඤ්ඤා ලබනු පිණිස මෙහෙයවයි. දෘෂ්ටි චරිතයා වනාහි මෘදු වූ ඉන්‍ද්‍රිය ඇත්තේ සුඛ ප්‍රතිපදාවෙන් පමා වී අභිඤ්ඤා ලබනු පිණිස මෙහෙයවයි. තික්ඛින්‍ද්‍රිය පුද්ගලයා සුඛ ප්‍රතිපදාවෙන් වහා අභිඤ්ඤා ලබනු පිණිස මෙහෙයවයි. මෙලෙස මේ ප්‍රතිපදාවන්හි සුදුසු පරිදි පැවති තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි චරිතයන් විසින් සතර ආහාර ඊට බැඳුණු ඡන්‍දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ඉවත්කළ යුතුයි. සතර සතිපට්ඨාන වඩා සතර විපර්යාස දතයුතුය යන සියල්ල කියන ලද ක්‍රමය අනුව අනුගමනය කළයුතුය.

මේ එහි පෙළයි. එහි යම් දෘෂ්ටිචරිත ඇති සත්ත්වයෝ වෙත් ද ඔවුහු කාමයන්හි දෝෂ දෘෂ්ටීන් ඇත්තෝ ය. ඔවුහු කාමසුඛයන් පිළිබඳ අනුසය මනාව නසන ලද්දෝ නොවෙත්. ඔවුහු අත්තකිලමථානුයෝගයෙහි යෙදුණාහු වාසය කරත්. කාමයන්ගෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැතැයි ශාස්තෲවරයා හෝ අන්‍ය වූ ගරුකටයුතු සබ්‍රහ්මචාරියෙකු හෝ ධර්මය දේශනා කරයි. ඔවුහු පළමුව ම කාමයන්ගෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැතැයි (සිතා) නිදුකින් කාමයන් දුරුකරත්. ඔවුහු චෛතසික දුකින් (කාමයන්) සමාප්ත කළාහු නොවෙත්. එහෙයින් සුඛ ප්‍රතිපදාව යැයි කියනු ලැබේ. කාමයන්හි රාගය අවසන් කළ යම් තෘෂ්ණා චරිත ඇති සත්ත්වයෝ වෙත් නම් ඔවුන්ට ශාස්තෲන් වහන්සේ හෝ අන්‍ය වූ භික්‍ෂුවක් හෝ කාමයන්ගෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැතැයි දහම් දෙසයි. ඔවුහු දුකසේ ප්‍රිය රූපය අත්හරිත්. එහෙයින් දුක්ඛ ප්‍රතිපදාව යැයි කියනු ලැබේ. මේ සියලු සත්ත්වයෝ ප්‍රතිපදා දෙකෙහි දුක්ඛ වූ ද සුඛ වූ ද ඒකරාශීවීම්වලට ගමන් කරත්.

එහි යම් දෘෂ්ටි චරිත ඇති සත්ත්වයෝ වෙත් ද ඔවුහු තික්ඛින්‍ද්‍රිය හා මුදින්‍ද්‍රිය සේ දෙපරිදියහ. එහි තියුණු ඉන්‍ද්‍රිය ඇති යම් දෘෂ්ටි චරිත ඇති සත්ත්වයෝ වෙත් නම් ඔවුහු සැපසේ අත්හරිත්. වහා සන්සිඳුවත්. එහෙයින් සුඛ ප්‍රතිපදාව වහා අවබෝධ කරන ලද අභිඥා ඇතැයි කියනු ලැබේ. එහි මෘදු ඉන්‍ද්‍රිය ඇති යම් දෘෂ්ටි චරිත ඇති සත්ත්වයෝ වෙත් නම් ඔවුහු පළමුව තියුණු ඉන්‍ද්‍රිය අරමුණුකොට ඉතා ලැසිව සන්සිඳුවත්. ඔවුහු සැපසේ අත්හරිත්. ලැසිව සන්සිඳුවත්. එහෙයින් සුඛා පටිපදා දන්‍ධාභිඥා යැයි කියනු ලැබේ. එහි තෘෂ්ණා චරිත ඇති සත්ත්වයෝ තියුණු ඉන්‍ද්‍රිය හා මෘදු ඉන්‍ද්‍රිය ලෙසින් දෙවැදෑරුම් ය. එහි තියුණු ඉන්‍ද්‍රිය ඇති තෘෂ්ණා චරිතවලින් සමන්විත සත්ත්වයෝ වෙත් නම් ඔවුහු දුකසේ අත්හරිත්. වහා සන්සිඳුවත්. එහෙයින් දුක්ඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤායි කියනු ලැබේ. එහි මෘදු වූ ඉන්‍ද්‍රිය ඇති තෘෂ්ණා චරිතවලින් යුත් සත්ත්වයෝ වෙත් නම් ඔවුහු පළමුව තියුණු ඉන්‍ද්‍රිය අරමුණු කොට ඉතා ලැසිව සන්සිඳුවත්. ඔවුහු දුකසේ අත්හරිත්. ලැසිව සන්සිඳුවත්. එහෙයින් දුක්ඛා පටිපදා දන්‍ධාභිඤ්ඤායි කියනු ලැබේ. මේ ප්‍රතිපදා සතර පස්වැන්නක් නැත්තකි. සවැන්නක් නැත්තකි. යම්කිසිවෙක් නිවුනාහු ද නිවෙත් ද මතු නිවෙන්නාහු ද මේ ප්‍රතිපදා සතරින් මිස අනෙකකින් නොවේ. ප්‍රතිපදා සතර පිළිබඳ මාර්ගයෙන් කෙලෙස් ඉදිරිපත්කොට ආර්ය සත්‍ය පිළිබඳ මාර්ග සතරින් මේ නය දැක්විය යුතුය. සීහවික්කීළිත නය මේ යැයි කියනු ලැබේ.

එහි මේ ආහාර සතරකි. විපර්යාස සතරකි. උපාදාන, යෝග, ග්‍රන්ථ, ආශ්‍රව, ඕඝ, සල්ල, (විඥාන ස්ථිති) විඥානයේ පැවතීම්, අගතියට යෑම් යන මෙය සූත්‍රය හා සැසඳීම් ය.

ආහාර සතරකි. එහි යම් කබලිංකාර ආහාරයක් වේ ද යම් ස්පර්ශාහාරයක් වේ ද ඒවා තෘෂ්ණා චරිතයා විසින් ඉවත්කළ යුතුය. එහි යම් මනෝ සංචේතන ආහාරයක් වේ ද යම් විඥාන ආහාරයක් වේ ද ඒවා දෘෂ්ටි චරිතයා විසින් ඉවත්කළ යුතුය.

එහි පළමු ආහාරය පළමු විපර්යාසයයි. දෙවැනි ආහාරය දෙවැනි විපර්යාසයයි. තෙවැනි ආහාරය තෙවැනි විපර්යාසයයි. සිව්වැනි ආහාරය සිව්වැනි විපර්යාසයයි. මේ සතර විපර්යාසයෝ පස්වැන්නක් නැත්තෝ ය. සවැන්නක් නැත්තෝ ය. මෙය ද සතර ආහාරවල ප්‍රමාණයයි. මෙසේ මේ පද සියල්ල දහයකි.

එහිදී පළමු විපර්යාසයෙහි සිටි තැනැත්තා කාමයන් ග්‍රහණය කරගනී. මෙය කාම උපාදානයයි. දෙවැනි විපර්යාසයෙහි සිටි තැනැත්තා අනාගත භවය ග්‍රහණය කරයි. මෙය සීලබ්බත උපාදානයයි. තෙවැනි විපර්යාසයෙහි සිටි තැනැත්තා විපරීත දෘෂ්ටිය ග්‍රහණය කරයි. මෙය දිට්ඨි උපාදානයයි. සිව්වැනි විපර්යාසයෙහි සිටි තැනැත්තා ස්කන්ධයන් ආත්ම වශයෙන් ග්‍රහණය කරයි. මෙය අත්තවාද උපාදානයයි.

එහිදී කාම උපාදානයෙහි සිටි තැනැත්තා කාමයන් අභිධ්‍යාවෙන් ගොතයි. මෙය අභිධ්‍යා කාය ග්‍රන්ථයයි. සීලබ්බත උපාදානයෙහි සිටි තැනැත්තා ව්‍යාපාදය ගොතා ගනී. මෙය ව්‍යාපාද කාය ග්‍රන්ථයයි. එහිදී දිට්ඨි උපාදානයෙහි සිටි තැනැත්තා පරාමාසය ගොතා ගනී. මෙය පරාමාස කාය ග්‍රන්ථයයි. එහිදී අත්තවාද උපාදානයෙහි සිටි තැනැත්තා ප්‍රමාද කරමින් ගොතා ගනී. මෙය ඉදං සච්චාභිනිවෙස කාය ග්‍රන්ථයයි.

කෙලෙස් ගැටවලින් ගෙතුණු ඔහුගේ කෙලෙස් වැගිරෙයි. කුමක් නිසා වැගිරෙතැයි කියයි ද? පසුතැවිලි ය. යමක් පසුතැවීම් වේ ද ඒ අනුසයෝ ය. එහිදී අභිධ්‍යාකාය ග්‍රන්ථයෙන් කාමාසවය ද ව්‍යාපාද කාය ග්‍රන්ථයෙන් භවාසවය ද පරාමාස කාය ග්‍රන්ථයෙන් දිට්ඨාසවය ද ඉදං සච්චාභිනිවෙස කාය ග්‍රන්ථයෙන් අවිද්‍යාසවය ද විපිළිසර වේ.

මේ සතර ආශ්‍රවයෝ විශාල වූවාහු ඕඝ නම් වේ. එහෙයින් ඕඝ යැයි කියනු ලැබේ. එහි කාමාසවය කාම ඕඝයයි. භවාසවය භව ඕඝයයි. අවිජ්ජාසවය අවිජ්ජා ඕඝයයි. දිට්ඨාසවය දිට්ඨි ඕඝයයි.

ඒ සතර ඕඝයෝ සත්ත්ව සන්තානයට පිවිසියාහු අනුසය සහගත වෙති. එහෙයින් හදවත පැහැර සිටින හුල්යැයි කියනු ලැබේ. එහි කාම ඕඝය රාග නමැති හුලයි. භව ඕඝය දෝෂ නමැති හුලයි. අවිද්‍යා ඕඝය මෝහය නමැති හුලයි. දිට්ඨි ඕඝය දිට්ඨිය නමැති හුලයි.

මේ සතර හුල්වලින් මඩනා ලද විඤ්ඤාණය රූපයෙහි, වේදනාවෙහි සංගාවෙහි සංස්කාරයන්හි යන ධර්ම සතරෙහි සිටියි. (පවතී) මේ විඥානයේ පැවතුම් සතරයි. එහිදී රාග නමැති හුල කරණකොට තෘෂ්ණාව ඇතිකරන, රූපය අනුව ගිය විඥානය පවතී. දෝෂය නමැති හුල කරණ කොටගෙන වේදනාව අනුව ගිය, මෝහ නමැති හුල කරණ කොටගෙන සංඥාව අනුව ගිය, දිට්ඨිය නමැති හුල කරණ කොටගෙන තෘෂ්ණාව ඇතිකරන සංස්කාර අනුව ගිය විඥානය පවතී.

චතුර්විධ විඥාන පැවතුම් හේතුකරගෙන ඡන්‍ද දෝෂ භය මෝහ යන චතුර්විධ අගතියට යයි. රාගයෙන් ඡන්‍දාගතියට යයි. දෝෂයෙන් දෝසාගතියට යයි. මෝහයෙන් මෝහාගතියට යයි. දෘෂ්ටියෙන් භයාගතියට යයි. මෙසේ මේ කර්මයන් ද මේ කෙලෙස් ද මේ සසර හේතුව ද වේ.

එහි මේ දිශා සතරකි. කබලිංකාර ආහාරය, අසුභයෙහි සුභයැයි ගන්නා විපර්යාසය කාම උපාදානය කාම යෝගය, අභිධ්‍යා කාය ග්‍රන්ථය, කාමාසවය, කාම ඕඝය, රාග සල්ලය, රූපූපගය, විඥානයේ පැවැත්ම, ඡන්‍දයෙන් අගතියට යෑම, මේ පළමු දිශාවයි.

ස්පර්ශ ආහාරය, දුකෙහි සැපයයි ගන්නා විපර්යාසය සීලබ්බත උපාදානය, භවයෝගය, ව්‍යාපාද කාය ග්‍රන්ථය, භවාසවය, භව ඕඝය, දෝස සල්ලය, වෙදනූපගය, විඥානයේ පැවැත්ම, දෝෂයෙන් අගතියට යාම මේ දෙවැනි දිශාවයි.

මනෝ සංචේතන ආහාරය, අනාත්මයෙහි ආත්මය යැයි ගන්නා විපර්යාසය, දිට්ඨි උපාදානය, දිට්ඨි යෝගය, පරාමාස කාය ග්‍රන්ථය, දිට්ඨි ආසවය, දිට්ඨි ඕඝය, දිට්ඨි සල්ලය, සඤ්ඤූපගය, විඥානයේ පැවැත්ම, භයින් අගතියට යාම මේ තෙවැනි දිශාවයි.

විඥාන ආහාරය, අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යයැයි ගන්නා විපර්යාසය, අත්තවාද උපාදානය, අවිජ්ජා යෝගය, ඉදං සච්චාභිනිවේස කායග්‍රන්ථය, අවිද්‍යාසවය, අවිද්‍යා ඕඝය, මෝහසල්ලය, සංස්කාර අනුව ගිය විඥානයේ පැවැත්ම, මෝහයෙන් අගතියට යාම මේ සිව්වැනි දිශාවයි. මෙසේ මේ සූත්‍ර දහයේ පළමු පදය කරණකොට ගෙන පළමු දිශාවෙන් බැලීම, දෙවන පදය කරණ කොටගෙන දෙවන දිශාවෙන් බැලීම, තෙවන පදය කරණ කොටගෙන තෙවන දිශාවෙන් බැලීම, සිව්වන පදය කරණ කොටගෙන සිව්වන දිශාවෙන් බැලීම (යන යමක් වේද) එය අපලෝකන දිශා යැයි කියනු ලැබේ. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු කෙලෙස් පද සතරෙහි ඇතුළත් කළ යුතුය. මේ අකුසල පක්‍ෂයයි.

ප්‍රතිපදා සතරකි. ධ්‍යාන සතරකි. සතිපට්ඨාන සතරකි. දිව්‍යමය බ්‍රහ්මමය, ආර්ය, ආනෙඤ්ජ විහරණ සතරකි. සම්‍යක්ප්‍රධන් සතරකි. ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්ම සතරකි. අධිෂ්ඨාන සතරකි. ඡන්‍ද සමාධි, විරිය සමාධි, චිත්ත සමාධි, වීමංසා සමාධි යන සමාධි සතරකි. සුඛභාගීය ධර්ම සතරකි. බෝජ්ඣංගවලින් තොර නොවූ, තපසින් තොර නොවූ ඉන්‍ද්‍රිය සංවරයෙන් තොර නොවූ සියලු අත්හැරීමෙන් තොර නොවූ අප්‍රමාණ ධර්ම සතරකි.

එහිදී දන්‍ධාභිඥ වූ දුක්ඛ ප්‍රතිපදාව වඩනු ලබන බහුල කරනු ලබන තැනැත්තා පළමු ධ්‍යානය සම්පූර්ණ කරයි. පළමු ධයානය සපිරුණේ පළමු සතිපට්ඨානය සම්පූර්ණ කරයි. පළමු සතිපට්ඨානය සපිරුණේ පළමු විහරණය සම්පූර්ණ කරයි. පළමු විහරණය සපිරුණේ පළමු සම්‍යක් ප්‍රධානය සම්පූර්ණ කරයි. පළමු සම්‍යක් ප්‍රධානය සපිරුණේ පළමු ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය සම්පූර්ණ කරයි. පළමු ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය සම්පූර්ණ වූයේ පළමු අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කරයි. පළමු අධිෂ්ඨානය සපිරුණේ ඡන්‍ද සමාධිය සම්පූර්ණ කරයි. ඡන්‍ද සමාධිය සපිරුණේ ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ කරයි. ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය සපිරුණේ පළමු අප්‍රමාණය සම්පූර්ණ කරයි. මෙසේ සියලු අතහැරීම දක්වා වූ සතරවැනි අප්‍රමාණය සම්පූර්ණ කරයි.

එහි පළමු ප්‍රතිපදාව ද පළමු ධ්‍යානය ද පළමු සතිපට්ඨානය ද දිව්‍ය විහරණය ද පළමු සම්‍යක් ප්‍රධානය ද පළමු ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය ද සත්‍ය අධිෂ්ඨානය ද ඡන්‍ද සමාධිය ද ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය ද මෛත්‍රී අප්‍රමාණයද යන මෙය පළමු දිශාවයි.

දෙවැනි ප්‍රතිපදාව ද දෙවැනි ධ්‍යානය ද දෙවැනි සතිපට්ඨානය ද බ්‍රහ්ම විහරණය ද දෙවැනි සම්‍යක් ප්‍රධානය ද ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය ද ත්‍යාග අධිෂ්ඨානය ද චිත්ත සමාධිය ද තපස ද කරුණා අප්‍රමාණය ද යන මෙය දෙවැනි දිශාවයි.

තෙවැනි ප්‍රතිපදාව ද තෙවැනි ධ්‍යානය ද තෙවැනි සතිපට්ඨානය ද අරිය විහරණය ද තෙවැනි සම්‍යක් ප්‍රධානය ද තෙවැනි ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය ද සත්‍යාධිෂ්ඨානය ද විරිය සමාධිය ද බොජ්ඣංග ද මුදිතා අප්‍රමාණය ද යන මෙය තෙවැනි දිශාවයි.

සිව්වැනි ප්‍රතිපදාව ද සිව්වැනි ධ්‍යානය ද සිව්වැනි සතිපට්ඨානය ද ආනෙඤ්ජ විහරණය ද සිව්වැනි සම්‍යක් ප්‍රධානය ද සිව්වැනි ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මය ද උපසමාධිෂ්ඨානය ද වීමංසා සමාධිය ද සබ්බනිස්සග්ගය ද උපේක්‍ෂා අප්‍රමාණය ද යන මෙය සිව්වැනි දිශාවයි. මේ දිශා සතර පිළිබඳ යම් බැලීමක් වේ ද එය දිසාලෝචන නම් නය යැයි කියනු ලැබේ.

මේ එහි යෝජනයයි. ආහාර සතර ද ප්‍රතිපදා සතර ද විපර්යාස සතර ද සතිපට්ඨාන සතර ද උපාදාන සතර ද ධ්‍යාන සතර ද යෝග සතර ද විහරණ සතර ද ග්‍රන්ථ සතර ද සම්මප්පධාන සතර ද ආස්‍රව සතර ද ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්ම සතර ද ඕඝ සතර ද අධිෂ්ඨාන සතර ද සල්ල සතර ද සමාධි සතර ද විඥාන ස්ථිති සතර ද සුඛභාගිය ධර්ම සතර ද අගතිගමන සතර ද අප්‍රමාණ සතර ද වශයෙන් කුශල අකුශලයන්ගේ ප්‍රතිපක්‍ෂ ලෙසින් යෙදෙයි. මේ සීහවික්කීළිත න්‍යායයෙහි දිශාලෝචන නයයි.

එහි කෙළවර සතර සාමඤ්ඤ ඵලයන් ය. එහිදී පළමු දිශාවේ අවසානය සෝවාන් ඵලයයි. දෙවැන්නේ සකෘදාගාමී ඵලයයි. තෙවැන්නේ අනාගාමි ඵලයයි. සිව්වැන්නේ අවසානය අර්හත් ඵලයයි.

එහි තිපුක්ඛල නය කවරේ ද? ප්‍රතිපදා විභාගයෙන් පුද්ගලයන් සතරදෙනා අතුරෙන් යමෙක් ඛිප්පාභිඥ (වහා අවබෝධය ලබන්නා වූ) සුඛ ප්‍රතිපදාවෙන් යේ ද මොහු උග්ඝටිතඥ නම් වේ. යමෙක් දන්‍ධාභිඥ (ලැසිව අවබෝධය ලබන්නා වූ) සුඛ ප්‍රතිපදාවෙන් හෝ ඛිප්පාභිඥ වූ දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙන් යේ ද මොහු විපඤ්චිතඥ නම් වේ. යමෙක් දන්‍ධාභිඥ වූ දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙන් යේ ද මොහු න්‍යෙය නම් වේ. මෙසේ පුද්ගලයන් සතරක් වී තුනක් වේ. එහි උග්ඝටිතඥ පුද්ගලයාට සමථය පෙරටුකොටගත් විදර්ශනාව සප්පාය වෙයි. නෙය්‍ය පුද්ගලයාට විදර්ශනාව පෙරටු කොටගෙත් සමථය සප්පාය වෙයි. විපඤ්චිතඥ පුද්ගලයාට සමථ විදර්ශනා දෙක එකවිට වේ. උග්ඝටිතඥ පුද්ගලයාට මෘදු දේශනාවක් වේ. නෙය්‍ය පුද්ගලයාට තියුණු දේශනාවක් වේ. විපඤ්චිතඥ පුද්ගලයාට මෘදු තියුණු දේශනාවක් වේ.

උග්ඝටිතඥ පුද්ගලයාට අධිප්‍රඥා ශික්‍ෂාව වේ. විපඤ්චිතඥ පුද්ගලයාට අධිචිත්ත ශික්‍ෂාව ද අධිප්‍රඥා ශික්‍ෂාව ද වේ. නෙය්‍ය පුද්ගලයාට අධිශීල ශික්‍ෂාව ද අධිචිත්ත ශික්‍ෂාව ද අධිප්‍රඥා ශික්‍ෂාව ද වේ. මෙසේ ප්‍රතිපදා සතර කරණ කොටගෙන මේ පුද්ගලයන්ගේ ඉවත්ව යෑම වෙයි.

එහි එහි සංකිලේස පක්‍ෂයයි. අකුශල මූල තුනකි. ස්පර්ශ තුනකි. වේදනා තුනකි. උපවිචාර තුනකි. කිලේස තුනකි. අනුසය තුනකි. විතර්ක තුනකි. පරිළාහ තුනකි. සංඛත ලක්‍ෂණ තුනකි. දුක්ඛ ස්වභාව තුනකි.

ත්‍රිවිධ අකුශල මූල යනු ලෝභ අකුසල මූලය ද්වේෂ අකුසල මූලය මෝහ අකුසල මූලය යනුයි. ත්‍රිවිධ ස්පර්ශ යනු සුඛවේදනීය ස්පර්ශය, දුක්ඛවේදනීය ස්පර්ශය, අදුක්ඛමසුඛ වේදනීය ස්පර්ශය යනුයි. ත්‍රිවිධ වේදනා යනු සුඛ වේදනාව දුක්ඛ වේදනාව අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව යනුයි. ත්‍රිවිධ උපවිචාර යනු සෝමනස්සුපවිචාරය දෝමනස්සුපවිචාරය, උපෙක්ඛුපවිචාරය යනුයි. ත්‍රිවිධ කිලේස යනු ලෝභය ද්වේෂය මෝහය යනුයි. ත්‍රිවිධ විතර්ක යනු කාම විතර්කය, ව්‍යාපාද විතර්කය, විහිංසා විතර්කය යනුයි. ත්‍රිවිධ පරිළාහ යනු රාගයෙන් හටගත් ද්වේෂයෙන් හටගත් මෝහයෙන් හටගත් දැවීම් ය. ත්‍රිවිධ සංඛත ලක්‍ෂණ යනු උප්පාද ඨිති වය යන තුනයි. ත්‍රිවිධ දුක්ඛතාවන් යනු දුක්ඛ දුක්ඛතා විපරිනාම දුක්ඛතා සංඛාර දුක්ඛතා යනුයි.

එහි ලෝභී අකුශල මූලය මනාප වූ අරමුණින් නැගී සිටියි. ඒ මනාප වූ අරමුණ නිසා සුඛ වේදනීය වූ ස්පර්ශය උපදී. සුඛවේදනීය ස්පර්ශය නිසා සුඛවේදනාව ඇතිවේ. සුඛ වේදනාව නිසා සෝමනස්සුපවිචාරය උපදී. සෝමනස්සුපවිචාරය නිසා රාගය ඇතිවේ. රාගය නිසා කාම විතර්කය ඇතිවේ. කාම විතර්කය නිසා රාගයෙන් හටගත් දැවීම ඇතිවේ. රාගයෙන් හටගත් දැවීම නිසා උප්පාද සංඛත ලක්‍ෂණය ඇතිවේ. උප්පාද සංඛත ලක්‍ෂණය නිසා විපරිණාම දුක්ඛතාව ඇතිවේ.

ද්වේෂ අකුසල මූලය අමනාප වූ අරමුණින් නැගී සිටියි. ඒ අමනාප වූ අරමුණ නිසා දුක්ඛවේදනාව වූ ස්පර්ශය උපදී. දුක්ඛවේදනීය ස්පර්ශය නිසා දුක්ඛ වේදනාව ඇති වේ. දුක්ඛ වේදනාව නිසා දෝමනස්සුපවිචාරය උපදී. දෝමනස්සුපවිචාරය නිසා ද්වේෂය ඇතිවේ. ද්වේෂය නිසා ව්‍යාපාද විතර්කය ඇති වේ. ව්‍යාපාද විතර්කය නිසා ද්වේෂයෙන් හටගත් දැවීම ඇතිවේ. ද්වේෂයෙන් හටගත් දැවීම නිසා පැවති දෙයෙහි වෙනස්වීමේ සංඛත ලක්‍ෂණය ඇතිවේ. පැවති දෙයෙහි වෙනස්වීමේ සංඛත ලක්‍ෂණය නිසා දුක්ඛදුක්ඛතාව ඇති වේ.

මෝහ අකුසල මූලය උපේක්‍ෂා, අරමුණෙන් නැගී සිටියි. ඒ උපේක්‍ෂා අරමුණ නිසා අදුක්ඛමසුඛවේදනීය ස්පර්ශය උපදී. අදුක්ඛමසුඛ වේදනීය ස්පර්ශය නිසා අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව උපදී. අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව නිසා උපෙක්ඛා උපචිචාරය ඇතිවේ. උපෙක්ඛා උපවිචාරය නිසා මෝහය ඇතිවේ. මෝහය නිසා විහිංසා විතර්කය ඇතිවේ. විහිංසා විතර්කය නිසා මෝහයෙන් හටගත් දැවීම ඇතිවේ. මෝහයෙන් හටගත් දැවීම නිසා වය සංඛත ලක්‍ෂණය ඇතිවේ. වය සංඛත ලක්‍ෂණය නිසා සංඛාර දුක්ඛතාව ඇතිවේ. මේ ආකාර තුනකින් ක්ලේශයන්ගේ ඉදිරිපත් කිරීමකි. යම්කිසි අකුසල පක්‍ෂයක් වේ ද ඒ සියල්ල ත්‍රිවිධ අකුසල මූලයන්හි ඇතුළත් වේ.

එහි කුසල පක්‍ෂය කවරේ ද? අලෝභ අදෝස අමෝහ යන කුසලමූල තුනයි. සුතමයී චින්තාමයී භාවනාමයී යන ත්‍රිවිධ ප්‍රඥාවන් ය. විතර්ක විචාර සහිත සමාධිය, අවිතර්ක විචාර මාත්‍රයක් ඇති සමාධිය, අවිතර්ක අවිචාර ඇති සමාධිය යන සමාධි තුනයි. අධිශීල ශික්‍ෂාව අධිචිත්ත ශික්‍ෂාව අධිප්‍රඥා ශික්‍ෂාව යන ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවන් ය. සමථ නිමිත්ත, පග්ගහ නිමිත්ත, උපෙක්ඛා නිමිත්ත යන නිමිති තුනයි. නෙක්ඛම්ම විතර්කය අව්‍යාපාද විතර්කය අවිහිංසා විතර්කය යන විතර්ක තුනයි. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්‍ද්‍රිය, අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය, අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රිය යන ඉන්‍ද්‍රිය තුනයි. සෝමනස්සුපවිචාරය, දොමනස්සුපවිචාරය, උපෙක්ඛූපවිචාරය යන ත්‍රිවිධ උපචාරයන් ය. කාමයන් සෙවීම, භවය සෙවීම, බ්‍රහ්ම චර්යය සෙවීම යන සෙවීම් තුනයි. සීලස්කන්ධය, සමාධිස්කන්ධය, ප්‍රඥා ස්කන්ධය යන ස්කන්ධ තුනයි.

එහි අලෝභ කුසල මූලය සුතමය ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ කරයි. සුතමය ප්‍රඥාව සපිරුණේ සවිතක්ක සවිචාර සමාධිය සම්පූර්ණ කරයි. සවිතක්ක සවිචාර සමාධිය සපිරුණේ අධිශීල ශික්‍ෂාව සම්පූර්ණ කරයි. අධිශීල ශික්‍ෂාව සපිරුණේ සමථ නිමිත්ත සම්පූර්ණ කරයි. සමථ නිමිත්ත සපිරුණේ නෙක්ඛම්ම විතර්කය සම්පූර්ණ කරයි. නෙක්ඛම්ම විතර්කය සපිරුණේ අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්‍ද්‍රිය සම්පූර්ණ කරයි. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමිතින්‍ද්‍රිය සපිරුණේ නෙක්ඛම්ම සිතූපවිචාරය සම්පූර්ණ කරයි. නෙක්ඛම්ම සිතූපවිචාරය සපිරුණේ කාමයන් සෙවීම ඉවත් කරයි. කාමයන් සෙවීම දුරුකිරීම සීලස්කන්ධය සම්පූර්ණ කරයි.

අදෝෂ කුසල මූලය චින්තාමය ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ කරයි. චින්තාමය ප්‍රඥාව සපිරුණේ අවිතක්ක විචාර මාත්‍රයක් ඇති සමාධිය සම්පූර්ණ කරයි. අවිතක්ක විචාර මාත්‍රයක් ඇති සමාධිය සපිරුණේ අධිචිත්ත ශික්‍ෂාව සම්පූර්ණ කරයි. අධිචිත්ත ශික්‍ෂාව සපිරුණේ උපෙක්ඛා නිමිත්ත සම්පූර්ණ කරයි. උපෙක්ඛා නිමිත්ත සපිරුණේ අව්‍යාපාද විතර්කය සම්පූර්ණ කරයි. අව්‍යාපාද විතර්කය සපිරුණේ අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය සම්පූර්ණ කරයි. අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය සපිරුණේ අව්‍යාපාද උපවිචාරය සම්පූර්ණ කරයි. අව්‍යාපාද උපවිචාරය සපිරුණේ භවය සෙවීම අත්හරියි. භවය සෙවීම දුරුකිරීම සමාධිස්කන්ධය සම්පූර්ණ කරයි.

අමෝහ කුසල මූලය භාවනාමය ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ කරයි. භාවනාමය ප්‍රඥාව සපිරුණේ අවිතක්ක අවිචාර සමාධිය සම්පූර්ණ කරයි. අවික්ක අවිචාර සමාධිය සපිරුණේ අධිප්‍රඥා ශික්‍ෂාව සම්පූර්ණ කරයි. අධිප්‍රඥා ශික්‍ෂාව සපිරුණේ පග්ගහ නිමිත්ත සම්පූර්ණ කරයි. පග්ගහ නිමිත්ත සපිරුණේ අවිහිංසා විතර්කය සම්පූර්ණ කරයි. අවිහිංසා විතර්කය සපිරුණේ අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රිය සම්පූර්ණ කරයි. අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රිය සපිරුණේ අවිහිංසූපවිචාරය සම්පූර්ණ කරයි. අවිහිංසූපවිචාරය සපිරුණේ බඹසර සෙවීම සපුරයි. බඹසර සෙවීම සපිරුණේ ප්‍රඥාස්කන්ධය සම්පූර්ණ කරයි.

මෙසේ අකුශල පාක්‍ෂික වූ ද කුශල පාක්‍ෂික වූ ද මේ කරුණු තුන තික නිර්දේශයන් කරණ කොටගෙන දක්වන ලද්දේ තිපුක්ඛල නයෙහි දිශා නම් වේ. එහි අවසානය අප්පණිහිත සුඤ්ඤත අනිමිත්ත යන ත්‍රිවිධ විමෝක්‍ෂයන් ය. මේ තිපුක්ඛල නම් දෙවැනි නයයි.

එහි උග්ඝටිතඥ විපඤ්චිතඥ නෙය්‍ය යන යම් මේ පුද්ගලයන් තිදෙනෙක් වේ ද මේ පුද්ගලයන් තිදෙනාගෙන් පුද්ගලයන් දෙදෙනෙක් ඛිප්පාභිඥ වූ සුඛ ප්‍රතිපදාවෙන් ද දන්‍ධාභිඥ වූ සුඛ ප්‍රතිපදාවෙන් ද යෙත්. පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙක් ඛිප්පාභිඥ වූ දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙන් ද දන්‍ධාභිඥ වූ දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙන් ද යෙත්. (මෙසේ) මේ පුද්ගලයන් සතර දෙනෙකි. ඔවුහු විශේෂ වශයෙන් දිට්ඨිචරිත හා තණ්හාචරිත ලෙස දෙවැදෑරුම් වෙත්. මොවුහු සතර දෙනෙක් වී තිදෙනෙක් වෙත්. තිදෙනෙක් වී දෙදෙනෙක් වෙත්. මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනාට මේ සංකිලේශය ද අවිද්‍යාව ද තණ්හාව ද අහිරිකය ද (ලජ්ජා නැති බව) අනොත්තප්පය ද (භය නැති බව) අසතිය ද අසම්පජන්‍යය ද නීවරණයන් ද සංයෝජනයන් ද අජ්ඣොසානය ද (බැස ගැනීම) අභිනිවේශය ද (ඇතුළත් වීම) අහංකාරය ද මමංකාරය ද අශ්‍රද්ධාව ද දුර්වච බව ද කම්මැලිකම ද අයෝනිසො මනසිකාරය ද විචිකිච්ඡාව ද අවිද්‍යාව ද අසද්ධර්ම ශ්‍රවණය ද අසමාපත්තිය ද වෙයි.

එහි අවිද්‍යාව ද අහිරිකය ද අසතිය ද නීවරණයන් ද අජ්ඣොසානය ද අහංකාරය ද අශ්‍රද්ධාව ද කම්මැලිකම ද විචිකිච්ඡාව ද අසද්ධර්මශ්‍රවණය ද යන මෙය එක් දිශාවකි.

තණ්හාව ද අනොත්තප්පය ද අසම්ප්‍රජන්‍යය ද සංයෝජනයන් ද අභිනිවේශය ද මමංකාරය ද දුර්වච බව ද අයෝනිසෝ මනසිකාරය ද, අවිද්‍යාව ද අසමාපත්තිය ද යන මෙය දෙවැනි දිශාවයි. දුක දහයෙන් පළමු කළයුතු පද දහය සංක්‍ෂිප්තව අර්ථය හඟවයි. ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ තණ්හා පක්‍ෂයේ දුක දහයෙන් දෙවැනි පද දහය වේ. මේ දෙවැනි දිශාවයි.

එහි කුශල පක්‍ෂය කවරේ ද? සමථයද විදර්ශනාව ද විද්‍යාව ද චරණය ද සතිය ද සම්ප්‍රජන්‍යය ද හිරිය ද ඔත්තප්පය ද අහංකාරය දුරුකිරීම ද මමංකාරය දුරුකිරීම ද සම්මා වායාමය ද යෝනසෝ මනසිකාරය ද සම්මා සතිය ද සම්මා සමාධිය ද ප්‍රඥාව ද නිබ්බිදාව ද සමාපත්තිය ද සද්ධර්ම ශ්‍රවණය ද සොම්නස ද ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තිය ද යනුයි.

දුක දහයෙන් සමථ ආදී වූ සොම්නස කෙළවර කළ පළමු පද දහය පළමු දිශාවයි. විදර්ශනා ආදී ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්ති කෙළවර කළ දෙවැනි පද දහය දෙවැනි දිශාවයි. මෙසේ කුසල පක්‍ෂයේ හා අකුසල පක්‍ෂයේ වූ නන්දියාවට්ට නයෙහි දිශා සතරකි.

ඒවායින් කුසල පක්‍ෂයෙහි සමථාදියෙන් අකුසල පක්‍ෂයේ තණ්හාදිය ද ප්‍රහාණයට යෙයි. ඒවායේ ප්‍රහාණයෙන් රාගයෙන් තොරවීමෙන් චේතෝවිමුත්තිය වේ. කුසල පක්‍ෂයේ විදර්ශනා ආදියෙන් අකුසල පක්‍ෂයේ අවිද්‍යාදිය ප්‍රහාණ වේ. ඒවා ප්‍රහාණ වීමෙන් අවිද්‍යා විරාගයෙන් යුත් ප්‍රඥා විමුක්තිය වේ. මෙසේ මේ විමුක්ති දෙක නන්දියාවට්ට නයෙහි අවසානය වේ.

එහි තණ්හාව, අවිද්‍යාව, සමථය, විදර්ශනාව යනුවෙන් පද සතරකි. ඒවායින් අටළොස් මූල පද එක්රැස් වේ. (එක්ව හැසිරේ) කෙසේ ද? සමථය ද අලෝභය ද අදෝෂය ද අසුභ සංඥාව ද දුක්ඛ සංඥාව ද යන මේ පද පස සමථය ඇසුරු කෙරෙයි. විදර්ශනාව ද අමෝහයද අනිත්‍ය සංඥාව ද අනාත්ම සංඥාව ද යන මේ පද සතර විදර්ශනාව ඇසුරු කෙරෙයි. මෙසේ කුසලපද නවය පද දෙකෙහි ඒකරාශී වේ. තණ්හාව ද ලෝභය ද ද්වේෂය ද සුභ සංඥාවද සුඛ සංඥාවද යන මේ පද පස තණ්හාව ඇසුරු කෙරෙයි. අවිද්‍යාව ද මෝහය ද නිත්‍ය සංඥාව ද ආත්ම සංඥාව ද යන මේ පද සතර අවිද්‍යාව ඇසුරු කෙරෙයි. මෙසේ අකුසල පද නවයක් පද දෙකෙහි මෙසේ තිපුක්ඛල නයත් සීහවික්කීළිත නයක් නන්දියාවට්ට නයට ඇතුළත් වෙයි.

ඉතිරි න්‍යාය දෙක තිපුක්ඛල නයෙහි කෙසේ ඇතුළත් වෙයිද? විදර්ශනාව ද අමෝහය ද අනිත්‍ය සංඥාව ද අනාත්ම සංඥාව ද යන මේ පද සතර අමෝහයයි. සමථය ද අලෝභය ද අසුභ සංඥාව ද දුක්ඛ සංඥාව ද යන මේ පද සතර අලෝභයයි. අදේාෂය අදෝෂය මැයි. මෙසේ කුසල පද නවයක් පද තුනෙක ඒකරාශී වේ. තණ්හාව ද ලෝභය ද සුභ සංඥාව ද සුඛ සංඥාව ද යන මේ පදසතර ලෝභයයි. අවිද්‍යාව ද මෝහය ද නිත්‍ය සංඥාව ද ආත්ම සංඥාව ද යන මේ පද සතර මෝහයයි. ද්වේෂය ද්වේෂයමැයි. මෙසේ අකුසල පද නවයක් පද තුනක ඒකරාශී වේ. මෙසේ ඉතිරි න්‍යාය දෙක තිපුක්ඛල නයෙහි ඇතුළත් වේ.

අටළොස් මූලපදයන් සතර පදයන්හි කෙසේ ඒකරාශී වේද? තණ්හාව ද සුභ සංඥාවද යන මෙය පළමු විපර්යාසයයි. ලෝභයද සුඛ සංඥාව ද යන මෙය දෙවන විපර්යාසයයි. අවිද්‍යාව ද නිත්‍ය සංඥාව ද යන මෙය තෙවැනි විපර්යාසයයි. මෝහය ද ආත්ම සංඥාව ද යන මෙය සිව්වැනි විපර්යාසයයි. මෙසේ අකුසල පද නවයක් පද සතරක ඒකරාශී වේ. සමථයද අසුභ සංඥාවද පළමු සතිපට්ඨානයයි. අලෝභයද දුක්ඛ සංඥාව ද දෙවැනි සතිපට්ඨානයයි. විදර්ශනාව ද අනිත්‍ය සංඥාව ද තෙවැනි සතිපට්ඨානයයි. අමෝහය ද අනාත්ම සංඥාව ද සිව්වැනි සතිපට්ඨානයයි. මෙසේ කුසල පද නවයක් පද සතරක ඒකරාශී වෙයි. මෙසේ ඉතිරි නය දෙක සීහවික්කීළිත නයෙහි ඇතුළත් වේ. ත්‍රිවිධ න්‍යායයන්ගේ යම් ගෝචර භූමියක් වේ ද එය එක් එක් නයට ඇතුළත්ය. එහෙයින් එක් එක් නයෙහි අකුසල ධර්මයෙහි හෝ දැනගත්තා වූ කුසලයෙහි හෝ ප්‍රතිපක්‍ෂය සෙවිය යුතුය. විරුද්ධ දෙය සොයා ඒ නය දැක්විය යුතුය. එම න්‍යාය දැක්වූ කල්හි යම් සේ එක් න්‍යායයෙක්හි ඉතිරි න්‍යායන් පිළිබඳ මූලපදයන් ඇතුළත් වූයේ වෙයි. එයින් (ඒ එක එකින්) බැහැරකොට දැක්විය යුතුය. එක් එක් නයක අටළොස් මූල පද ඇතුළත් වූයේ වේ.

එහි එක් එක් කරුණ දත්කල්හි සියලු කරුණු දත්තේ වේ. මේ නය තුනෙන් සීහ වික්කීළිත නයෙහි අවසානය ඵල සතරයි. පළමු දිශාවෙහි (අවසානය) පළමු ඵලයයි. දෙවැනි දිශාවෙහි (අවසානය) දෙවැනි ඵලයයි. තෙවැනි දිශාවෙහි (අවසානය) තෙවැනි ඵලයයි. සිව්වැනි දිශාවෙහි අවසානය සිව්වැනි ඵලයයි.

තිපුක්ඛල නයෙහි අවසානය ත්‍රිවිධ විමෝක්‍ෂයන් ය. පළමු දිශාවෙහි (අවසානය) අප්පණිහිත විමෝක්‍ෂයයි. දෙවැනි දිශාවෙහි (අවසානය) සුඤ්ඤත විමෝක්‍ෂයයි. තෙවැනි දිශාවෙහි අවසානය අනිමිත්ත විමෝක්‍ෂයයි.

නන්දියාවට්ට නයෙහි අවසානය විමුක්ති දෙකයි. පළමු දිශාවෙහි (අවසානය) තණ්හා විරාගයෙන් වූ චේතෝ විමුක්තියයි. දෙවැනි දිශාවෙහි (අවසානය) අවිද්‍යා රාගයෙන් වූ ප්‍රඥා විමුක්තියයි. මේ ත්‍රිවිධ න්‍යායන්ගෙන් අටළොස් පද පිළිබඳ යම් ආලෝචනයක් වේ ද එය දිශාලෝචන නයයි. කුසල පක්‍ෂයෙහි ද අකුසල පක්‍ෂයෙහි ද යම් න්‍යායක් සලකා බලා මේ ධර්මය, මේ ධර්මය ඇසුරු කෙරේ යයි දන්නා තැනැත්තා විසින් මනා යෙදීමක් කෙරෙයි ද මෙය අංකුස නය නම් වේ. (මෙසේ) මේ නය පසකි.

නය සමුට්ඨාන වර්ණනාව නිමි.