මිස‍්සකහාරසම‍්පාතවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

මිස්සක හාර සමපාත වර්ණනාව

එසේ වුවත් මෙහිදී හාර සම්පාත නිර්දේශය මේ ක්‍රමයෙන් ද දතයුතුය.

මනො පුබ්බංගමා ධම්මා මනොසෙට්ඨා මනොමයා, මනසා චෙ පසන්නෙන භාසති වා කරොති වා, තතො නං සුඛමන්‍වෙති ඡායාව අනපායිනි – යනුවෙනි.

එහි දේශනාහාර සම්පාතය කවරේ ද? මනස පූර්වංගම ධර්මයයි. මනෝ යනුවෙන් (ස්කන්ධ නියම කිරීමේදී) ඛන්‍ධවවත්‍ථානයේ දී විඤ්ඤාණ ස්කන්ධය දේශනා කෙරෙයි. ආයතන වවත්‍ථානයේ දී මනායතනයයි. ධාතු වවත්‍ථානයේදී විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. ඉන්‍ද්‍රිය වවත්‍ථානයේ දී මනින්‍ද්‍රියයි. කවර ධර්ම පූර්වංගම වේ ද? ධර්ම හයක් පූර්වංගම වේ. කුසලයන්ගේ කුසල මූල (තුන) හා අකුසලයන්ගේ අකුසල මූලයන් ය. (තුනයි.) ප්‍රධානීන් සහිත වූවන්ට අධිපති වේ. සියලු සිතිවිලිවලට ඉන්‍ද්‍රිය අධිපති වේ. එසේ වුවත් මේ සූත්‍රයේ දී මනස අදහස් කරන ලදී. යම්සේ බලසේනා ගණින තැනට රජතුමා පෙරටු වේ ද එසේම සියලු (චෛතසික) ධර්මවලට මනස ම පෙරටු වේ. එහිදී නෙක්ඛම්ම ඡන්‍දය, අව්‍යාපාද ඡන්‍දය, අවිහිංසා ඡන්‍දය යන තුන් ක්‍රමයෙන් මනස පූර්වංගම වේ. එහිදී නෙක්ඛම්ම ඡන්‍දයෙන් අලෝභයට මනස පූර්වංගම වේ. අව්‍යාපාද ඡන්‍දයෙන් අද්වේෂයට මනස පූර්වංගම වේ. අවිහිංසා ඡන්‍දයෙන් අමෝහයට මනස පූර්වංගම වේ.

මනොසෙට්ඨා යනු ඒ ධර්මයන් අතුරෙන් මනස ශ්‍රේෂ්ඨය. විශිෂ්ටය. උතුම්ය. ප්‍රවරය මූලයයි. ප්‍රමුඛයායි. වඩාත් ප්‍රමුඛයායි. එහෙයින් මනො සෙට්ඨො යයි කියනු ලැබේ. මනොමයා යනු මනසින් කරන ලද මනසින් නිමවන ලද මනසින් නිපන් බැවින් මනස් ඒවායේ හේතුව වේ. එහෙයින් මනෝමයා යි කියනු ලැබේ. ඒ ධර්මයෝ නම් ඡන්‍දයෙන් හටගත් නොකැළඹුණු සංකල්පවලින් ඇතිවූ ස්පර්ශ එකතුවෙන් යුත් වේදනා ස්කන්ධය, සංඥා ස්කන්ධය, සංස්කාර ස්කන්ධය යන මේවාය. මනසා චෙ පසන්නෙන යනු යම් ශ්‍රද්ධාවක් සද්දහන, ඔකප්පන, අභිප්‍රසාද යන මේ ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූයේ මනාව යුක්ත වූයේ, ඊට එළඹියේ, මනාව එළඹියේ, එයින් යුක්ත වූයේ, සමන්නාගත වූයේ වෙයි ද එහෙයින් පසන්නෙන යැයි කියනු ලැබේ. එය මනෝ කර්මයයි. භාසති යනු වචීකර්මයයි. කරොති වා යනු කාය කර්මයයි. මෙසේ දස කුසල කර්මපථය දක්වන ලදී.

තතො යනු දශවිධ කුසල කර්ම කළ බැවිනි. රැස්කළ බැවිනි. නං යනු කරන ලද පින් ඇති කරන ලද කුසල් ඇති බියෙන් එතෙර වූ යම් ඒ පුද්ගලයෙක් වේ ද ඒ පුද්ගලයා ය. සුඛං යනු කායික, චෛතසික යන සැප දෙකයි. අන්‍වෙති යනු අනුව යයි යනුයි.

මේ ලෝකයේ ප්‍රහීණ නොවූ කෙලෙස් ඇති පුද්ගලයා සංයෝජනීය ධර්මවල ආශ්වාදය අනුව බලයි. හෙතෙම සංයෝජනීය ධර්මවල ආශ්වාදය අනුව බලමින් දක්නා ලද පරිදි අසන ලද පරිදි මතුභවය ප්‍රාර්ථනා කරයි. මෙසේ ඔහුගේ අවිද්‍යාව ද භව තණ්හාව ද එකට බැඳී තිබේ. හෙතෙම දක්නා ලද පරිදි අසන ලද පරිදි මතුභවය ප්‍රාර්ථනා කරනුයේ පැහැදිය යුතු වස්තුවෙහි සිත පහදවයි. අදහයි. විශ්වාස කරයි. ප්‍රසන්න සිත් ඇති හෙතෙම කයින් වචනයෙන් මනසින් දානමය ශීලමය භාවනාමය ත්‍රිවිධ පුණ්‍ය වස්තුව අනුව සිටියි. හෙතෙම එහි විපාකය මෙලොවදී හෝ දෙවන භවයේදී හෝ ඉන් අන්‍ය වූ භවයක දී හෝ විඳියි. මෙසේ ඔහුට අවිද්‍යා හේතුවෙන් සංස්කාර වේ. සංස්කාර හේතුවෙන් විඤ්ඤාණය වේ. විඤ්ඤාණ හේතුවෙන් නාමරූප වේ. නාමරූප හේතුවෙන් සළායතන වේ. සළායතන හේතුවෙන් සැපවේදනා ස්පර්ශය වේ. ස්පර්ශ හේතුවෙන් වේදනාව වේ. මෙසේ ඇත්තා වූ ඒ සැපය අනුව යයි. මෙසේ අන්‍ය අන්‍ය බවකට පෙරලෙන වේදනාව නිසා ඔහුට තණ්හාව ඇති වේ. තණ්හා හේතුවෙන් උපාදානය වේ. -පෙ- හටගැනීම වෙයි.

එහි යමක් මනස වේ ද යමක් මනෝපූර්වංගම වේ ද යමක් සුඛ වේ ද ඒවා පංචස්කන්ධය යැයි කියනු ලැබේ. දුක්ඛ සත්‍යය ඒවාට පළමු හේතුව විය. අවිද්‍යාව හා භව තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි. ඒවා අවබෝධ කරනු පිණිස, ප්‍රහාණය කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරති. දුක අවබෝධ කරනු පිණිසය. දුක හටගැනීමේ හේතුව (=සමුදය) ප්‍රහාණය කරනු පිණිසය, දුක හටගැනීමේ හේතුව (=සමුදය) ප්‍රහාණය කරනු පිණිසය. යමක් කරණ කොටගෙන වෙසෙසින් දැනගනී ද යමක් කරණ කොටගෙන ඉවත් කෙරේද මේ මාර්ගයයි. යම්තැනක මාර්ගය පවතී ද ඒ නිරෝධයයි. මේ සතර සත්‍යය මෙසේ ආයතන ධාතු, ඉන්‍ද්‍රිය දොරටුවලින් ද වෙන්කළ යුතුය. එහි සමුදය සත්‍යයෙන් ආශ්වාදයයි. දුක්ඛ සත්‍යයෙන් ආදීනවයයි. මාර්ග නිරෝධ සත්‍යවලින් නිස්සරණයයි. සැපයේ අනුපිළිවෙල ඵලයයි. ප්‍රසන්න මනසින් වන කායික වාචසික උත්සාහය උපායයි. මනස පෙරටුකොට ඇති බැවින් තමාට සැප කැමති ප්‍රසන්න වූ සිතින් චෙතෙසික ධර්ම පිළිබඳ වචී කර්මය ද කාය කර්මය ද පැවැත්විය යුතුය යන මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආඥාවයි. මේ දේශනා හාර සම්පාතයයි.

එහි විචය හාර සම්පාතය කවරේ ද? සිතන හෙයින් අරමුණ දැනගන්නා හෙයින් මන නම් වේ. මනන ලක්‍ෂණයෙහි යෙදුණු දේ කෙරෙහි ආධිපත්‍යය ඇති කරන බැවින් පූර්වංගම නම් වේ. උත්සාහයක් නොමැති හෙයින් ආත්මයක් නැති ජීවයක් නැති අර්ථයෙන් ධම්ම නම් වේ. ගම්වල ප්‍රධානියා ගාමණී මෙන් ප්‍රධාන අර්ථයෙන් මේවා අකුනේ මනස ශ්‍රේෂ්ඨ වේ යන අර්ථයෙන් මනොසෙට්ඨ නම් වේ. සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයක් වූ මනසින් නිපන්නේනුයි මනොමය නම් වේ. කිලිටි නැති බැවින් ද අරමුණ විශ්වාස කරන බැවින් ද ප්‍රසන්න වූ (බැවින් පසන්නෙන නම් වේ.) වාග් විඥප්තිය පැතිරෙන බැවින් ද එසේම (එය) භාරගන්නා බැවින් ද භාසති නම් වේ. සෙලවෙන කාය විඥප්තිය පැතිරෙන බැවින් ද එසේම (එය) භාරගන්නා බැවින් ද කරොති නම් වේ. එසේ යෙදුණ බැවින් ද නොවෙනස් බැවින් ද තතො යයි කියන ලදී. සුව බැවින් ද සැප බැවින් ද ඉටු බැවින් ද සුඛ යැයි කියන ලදී. රැස්කරන ලද බැවින් ද නොපැසුණු විපාක ඇති බැවින් ද අන්‍වෙති යයි කියන ලදි. කාරණයට අයත් පැවතුම් ඇති බැවින් ද හැර නොයන බැවින් ද ඡායාව අනපායිනී යි කියන ලදි. මේ පදයක් පාසා පිරික්සීම් වශයෙන් වූ විචය හාර සම්පාතයයි.

එහි යුක්ති හාර සම්පාතය කවරේ ද? චෛතසික ධර්මයන්ගේ ආධිපත්‍ය යෝගයෙන් මනසේ පෙරටු බව යෙදෙයි. එහෙයින් ම ඒ ධර්මයන් මනසට අනුව පවත්නා හෙයින් මනෝ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය යෙදෙයි. සහජාත ආදී ප්‍රත්‍ය ලෙසින් මනසින් උපන් බැවින් ධර්මයන්ගේ මනෝමයත්වය යෙදෙයි. ප්‍රසන්න මනසින් හටගත් කායවාක් කර්මයන්ගේ කුශලභාවය යෙදෙයි. යමකින් කුසල කර්මය රැස් කරන ලද ද එය සෙවණැල්ල මෙන් සැපය අනුව යේ යැයි යෙදෙයි. මේ යුක්තිහාර සම්පාතයයි.

එහි පදට්ඨාන හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනස මනෝපවිචාරයන් ආසන්න කාරණයයි. මනස පෙරටුකොට ඇති ධර්ම සියලු කුසල පක්‍ෂයට ආසන්න කාරණ වෙයි. භාසති යනු සම්මා වාචාවයි. කරොති යනු සම්මා කම්මන්තයයි. ඒවා සම්මා ආජීවයේ ආසන්න කාරණයයි. සම්මා ආජීවය සම්මා වායාමයේ ආසන්න කාරණයයි. සම්මා වායාමය සම්මා සතියේ ආසන්න කාරණයයි. සම්මා සතිය සම්මා සමාධියේ ආසන්න කාරණයයි. මනසා පසන්නෙන යන මෙහි ප්‍රසාද යනු සද්ධා ඉන්‍ද්‍රියයි. එය සීලයේ ආසන්න කාරණයයි. සීලය සමාධියේ ආසන්න කාරණයයි. සමාධිය ප්‍රඥාවේ ආසන්න කාරණය වේයයි විමුක්ති ඥාන දර්ශනය දක්වා යෙදිය යුතුය. මෙය පදට්ඨානහාර සම්පාතයයි.

එහි ලක්‍ෂණ හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනො පුබ්බංගමා ධම්මා යන මනස පෙරටුකොට ඇති බව යන ප්‍රකාශයෙන් ධර්මයන්ගේ ඡන්‍දය පෙරටුකොට ඇති බව ද වීර්යය පෙරටුකොට ඇති බව ද වීමංසාව පෙරටු කොට ඇති බව ද කියන ලද්දේ වෙයි. අධිපති ලක්‍ෂණයෙන් ඡන්‍ද ආදියේ ද මනසේ ද සමාන ලක්‍ෂණ ඇති බැවිනි. එසේම ඒවායේ ශ්‍රද්ධා පූර්වංගමත්වය ද කියන ලද්දේ වෙයි. ඉන්‍ද්‍රිය ලක්‍ෂණයෙන් ශ්‍රද්ධා ආදියේ ද මනසේ ද සමාන ලක්‍ෂණ ඇති බැවිනි. මනසා චෙ පසන්නෙන යනු යම්සේ මනසේ ප්‍රසාද සහිත බවක් වේද කාය වාක් කර්මයන්ගෙන් හටගත් ඒ අනවද්‍යභාව ලක්‍ෂණය යම්සේද එසේ සිතේ සති ආදියෙන් යුක්ත බව ද ඒවායේ අනවද්‍ය ලක්‍ෂණය ද වේ. යෝනිසො මනසිකාරයෙන් හටගත් බැවින් සමාන ලක්‍ෂණ ඇති බැවිනි. සුඛමන්‍වෙති යනු සැපය අනුව යයි යන ප්‍රකාශනයෙන් සුඛයට හේතු වූ මනාප වූ රූපාදියේ අනුව යෑම කියන ලද්දේ වෙයි. කර්ම ප්‍රත්‍ය බැවින් ඒවායේ ද සමාන ලක්‍ෂණ ඇති බැවිනි. මේ ලක්‍ෂණහාර සම්පාතයයි.

එහි චතුබ්‍යූහ හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනො පුබ්බංගමා යනාදියෙහි මනො යනාදී පදයන්ගේ නිර්වචනය නිරුක්තියයි. එය පදාර්ථ දැක්වීම් වශයෙන් දතයුතුය. පදාර්ථය ද කියන ලද ක්‍රමයෙන් මනාව දතහැකිය. යමෙක් සැපයෙන් වැඩ කැමැත්තාහු ද ඔවුන් විසින් ප්‍රසන්න වූ සිතින කාය වාක් මනෝ කර්මයන් පැවැත්විය යුතුය යනු මෙය මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහසයි. පුණ්‍ය ක්‍රියා කරණ කොටගෙන අනෙක් ඒවාත් පෙරටු වී ඇත. එහිදී ඒ දේශනාවේ නිදානය මනාව දක්වන්නෝ ‘සදොරට අධිපති රජුය. ධර්මයෝ සිතට අනුව පෙරළෙන්නෝ ය. ඒකධර්මය වූ සිතෙහි වසඟයට සියල්ලේ පැමිණියහ. ‘මේ ආදිය දැක්වීමෙන් මේ දේශනාවේ සැසඳීම දේශනානුසන්‍ධියයි. පදානුසන්‍ධිය මනාව දතහැකිය. මේ චතබ්‍යූහ හාර සම්පාතයයි.

එහි ආවට්ටහාර සම්පාතය කවරේ ද? මනො පුබ්බංමා ධම්මා යන එහි යම් ත්‍රිවිධ කුසල මූලයක් වේ ද ඒවා අෂ්ටවිධ සම්මතයන්ගේ හේතුවයි. යමක් සම්මත කරන ලද ද ඒ අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. මනස හා හටගත් යම් නාමරූපයක් වේ ද එය දුක්ඛ සත්‍යයයි. නොසිඳින ලද පළමුව නිපන් අවිද්‍යා භව තණ්හාවක් වේද එය නිරෝධයයි. මෙසේ මේ සතර සත්‍යය වේ. මේ ආවට්ට හාර සම්පාතයයි.

එහි විභත්ති හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනො පුබ්බංගමා ධම්මා මනසා චෙ පසන්නෙන තතො නං සුඛමන්‍වෙති යන මෙයි ප්‍රකාශ කළ පරිදිම නොගත යුතුය. යම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ සතුන් මරණ, මිථ්‍යාදෘෂ්ටික වූ මිථ්‍යා කටයුතුවලට පිළිපන් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි ස්වකීය සිත පහදවා ද ප්‍රසන්න වූ සිතින් ද නොමැති ගුණයන් දැක්වීම් වශයෙන් කියන්නේ හෝ ඔහුට නිහතමානී භාවය දක්වයි ද එයින් ඔහු සැප අනුව නොයයි. එයින් ඔහු බර උසුලන ගොනාගේ පිය අනුව යන රිය සක මෙන් දුක අනුව යයි. මෙසේ මෙය විභජ්ජ ව්‍යාකරණීය වේ. ඉදින් ප්‍රසන්න වූ මනසින් යමක් කියයි ද නැතහොත් කරයි ද එය මේ සුඛවේදනීය වූ වාක් කර්මය හා කාය කර්මයයි. ඊට හේතු කවරේ ද? සම්මත බවට ගියවුන් විසින් සුවසේ විඳිය යුතුය. මිථ්‍යා ස්වරූපයට පත්වූවන් විසින් දුකසේ විඳිය යුතුය. මේ ප්‍රසාදය කෙසේ දතයුතු ද? මෙය ප්‍රසාදයක් නොවේ. ප්‍රසාද ස්වරූපී මිථ්‍යා විමෝක්‍ෂය යැයි කියමි. මේ විභක්තිහාර සම්පාතයයි.

එහි පරිවත්ත හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනො පුබ්බංගමා යනු ආරම්භයයි. දූෂිත වූ සිතින් යමක් කියයි නම් හෝ කරයි නම් හෝ එය දුකට අනුව යන්නේය. මේ සූත්‍රය වනාහි ඊට සෘජුව ප්‍රතිපක්‍ෂ වෙයි. මේ පරිවත්ත හාර සම්පාතයයි.

එහි වේවචන හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනො පුබ්බංගමා යන්නට මනෝ, චිත්ත, මනායතන, මනින්‍ද්‍රිය, මනො විඤ්ඤාණ, මනො විඤ්ඤාණ ධාතු යනු පර්යාය වචනයන් ය. පුබ්බංගමා යන්නට පුරෙචාරි, පුරෙගාමි යනු පර්යාය වචනයන් ය. ධම්මා අත්තා සභාවා යනු ද පර්යාය වචනයන් ය. සෙට්ඨං, පධානං, පවරං යනු පර්යාය වචනයන් ය. මනෝමය, මනෝ නිබ්බත්තං, මනෝ සම්භූත යනු පර්යාය වචනයන් ය. පසන්නෙන සද්දහන්තන ඔකප්පෙන්තෙන යනු පර්යාය වචනයන් ය. සුඛ, සාත, වෙදයිත යනු පර්යාය වචනයන් ය. අන්වෙති, අනුගච්ඡති, අනුබන්‍ධති යනු පර්යාය වචනයන් ය. මේ වේවචන හාර සම්පාතයයි.

එහි පඤ්ඤත්ති හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනො පුබ්බංගමා යන මෙය මනසේ කෘත්‍යය පැනවීමයි. ධම්මා යනු ස්වභාව ප්‍රඥප්තියයි. කුසල කර්ම පථ ප්‍රඥප්තියයි. මනොසෙට්ඨා යනු ප්‍රධාන ප්‍රඥප්තියයි. මනෝමයා යනු සහජාත ප්‍රඥප්තියයි. පසන්නෙන යනු සද්ධා ඉන්‍ද්‍රියෙන් යුක්ත ප්‍රඥප්තියයි. ශ්‍රද්ධා නැත්තාට ප්‍රතික්‍ෂේප ප්‍රඥප්තියයි. භාසති වා කරොති වා යනු සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත යනාදියේ නික්‍ෂේප ප්‍රඥප්තියයි. තතො නං සුඛ මන්වෙති යනු කර්මයේ ඵලය හා බැඳුණු ප්‍රඥප්තියයි. කර්මයේ අවිනාස ප්‍රඥප්තියයි. මේ ප්‍රඥප්ති හාර සම්පාතයයි.

එහි ඔතරණ හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනෝ යනු විඥාන ස්කන්ධයයි. ධම්මා යනු වේදනා සංඥා සංස්කාර ස්කන්ධයන් ය. භාසති වා කරොති වා යනු කාය වාක් විඥප්තීන් ය. ඒවා ඇසුරින් සතර මහාභූත වේ. රූපස්කන්ධය වේ. මේ ස්කන්ධයන්හි බැසගැන්මයි. මනෝ යනු අභිසංඛාර විඤ්ඤාණයයි. මනෝ යන ගැනීමෙන් අවිද්‍යා හේතුවෙන් වන සංස්කාර ගන්නා ලදි. සංස්කාර හේතුවෙන් විඤ්ඤාණය වේ. -පෙ- හටගැනීම වෙයි යන මෙය පටිච්ච සමුප්පාදයෙන් බැසගැනීමයි. මේ ඔතරණ හාර සම්පාතයයි.

එහි සොධන හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනෝ යනු ආරම්භයයි. පද සුද්ධිය නොවේ. ආරම්භ සුද්ධිය ද නොවේ. මනෝ පුබ්බංගමා යනු පද සුද්ධියයි. ආරම්භ සුද්ධිය නොවේ. එසේම ධම්මා සිට සුඛං තෙක් පද සුද්ධියයි. ආරම්භ සුද්ධිය නොවේ. සුඛමන්වෙති යන්න වනාහි පද සුද්ධිය සේම ආරම්භ සුද්ධිය ද වේ. මේ සොධන හාර සම්පාතයයි.

එහි අධිට්ඨාන හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනෝ පුබ්බංගමා ධම්මා මනෝසෙට්ඨා මනෝමයා යනු ඒකත්වයයි. මනසා චෙ පසන්නෙන යනු විවිධත්වයයි. එසේම මනසා චෙ පසන්නෙන යනු ඒකත්වයයි. භාසති වා කරොති වා යනු විවිධත්වයයි. එසේම මනසා චෙ පසන්නෙන යනු ඒකත්වයයි. ඒ ප්‍රසාදය දෙවැදෑරුම් ය. ආධ්‍යාත්මික ව්‍යාපාදය දුරු කිරීමෙන් ද බාහිර දෙය විශ්වාස කිරීමෙන් ද වශයෙනි. එසේම සම්පත්ති භාවයට හේතු වූ ද වැඩීමට හේතු වූ ද ප්‍රසාදය වශයෙනි. මේ විවිධත්වයයි. ඒ මේ සූත්‍රය ආකාර දෙකකින් අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. යමෙක් ප්‍රසන්න මනසින් යුතු වේද ඒ හේතුවෙන් යමක් සුඛ වේදනීය වේ ද ඒ විපාකයෙන් ද යනුවෙනි. මේ අධිට්ඨාන හාර සම්පාතයයි.

එහි පරික්ඛාර හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනෝ පුබ්බංගමා යන මෙහි මනෝ යනු කුසල විඥානයයි. ඤාණයෙන් යුක්ත වූ ඊට අලෝභ, අදෝස, අමෝහ යන තුන සම්ප්‍රයුක්ත හේතු වෙයි. ඤාණයෙන් තොර වූ දෙයට අලෝභ අදෝස යන දෙක සම්ප්‍රයුක්ත හේතුවයි. සියල්ලට අවිශේෂයෙන් යොනිසො මනසිකාරය හේතුවෙයි. සතර සම්පත්ති චක්‍රයන් ප්‍රත්‍ය වෙයි. සදහම් ඇසීම ද එසේය. දානාදී වශයෙන් පවත්නා දෙය්‍ය ධර්ම ආදිය ඊට හේතුවෙයි. මෙහි ධම්මා යනු වේදනා ආදියේ ඉටු අරමුණු ආදියයි. එසේම ත්‍රිවිධ වේදනාදිය ප්‍රසාද විඥානයේ සද්ධෙය්‍ය වස්තුවයි. කුසල අභිසංස්කාර විපාක සැපයේ හේතුවයි. මේ පරික්ඛාර හාර සම්පාතයයි.

එහි සමාරෝපන හාර සම්පාතය කවරේ ද? මනෝ පුබ්බංගමා ධම්මා යන තැන මනෝ යනු පුණ්‍ය චිත්තයයි. එය දානමය, සීලමය, භාවනාමය යනුවෙන් ත්‍රිවිධය. එහි දානමය පින් සිතට අලෝභය ආසන්න කාරණ වෙයි. සීලමය පින් සිතට අදෝසය ආසන්න කාරණ වෙයි. භාවනාමය පින් සිතට අමෝහය ආසන්න කාරණ වෙයි. සියල්ලට අභිප්‍රසාදය ආසන්න කාරණ වෙයි. ‘ශ්‍රද්ධාව ඇති වූයේ එළඹෙයි. එළඹෙමින් ඇසුරු කරයි’ යන සූත්‍රය විස්තර කළ යුතුය. කුසල සිත සුඛ සහගත ඉෂ්ට විපාකයේ ආසන්න කාරණයයි. යෝනිසො මනසිකාරය කුසල සිතේ ආසන්න කාරණයයි. නුවණින් සිහි කරනුයේ කුසල් සිත අධිෂ්ඨාන කරයි. කුසල් සිත වඩයි. හෙතෙම නූපන් පාපී අකුසල දහම් නූපදවීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි. උපන් කුසල් දහම් -පෙ- උත්සාහ කරයි. මෙසේ සතර සම්‍යක් ප්‍රධන් වඩන කල්හි ඔහුගේ සතර සතිපට්ඨාන පටන් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය දක්වා වැඩීමට පිරිපුන් බවට පත්වේ යන මෙය භාවනාව නැංවීමයි. සතියද ප්‍රහාණය ද භාවනාවෙන් සිද්ධ වේ ම ය. මේ සමාරෝපන හාර සම්පාතයයි.

එසේම –

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති - සංයමතො වෙරං න චීයති, කුසලො ච ජහාති පාපකං - රාග දොස මොහක්ඛයා සනිබ්බුතො, (යන්නෙන් ද හාර සම්පාත නිර්දේශය දතයුතුය.)

එහි දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති යනුවෙන් දානමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව කියන ලදී. සංයමතො වෙරං නං වීයති යනුවෙන් සීලමය පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තුව කියන ලදී. කුසලො ච ජහාති පාපකං යනු ලෝභයේ ද ද්වේෂයේ ද මෝහයේ ද ප්‍රහාණය කියන ලදී. එයින් භාවනාමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව ප්‍රකාශ කරන ලදී. රාග දෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතො යනුවෙන් අනුපාදාපරිනිර්වාණය ප්‍රකාශ කරන ලදී.

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති යනු අලෝභ කුසල මූලයයි. සංයමතො වෙරං න චීයති යනු අදෝස කුසල මූලයයි. කුසලෝ ච ජහාති පාපකං යනු අමෝහ කුසල මූලයයි. රාග දෝස මෝහක්ඛයා ස නිබ්බුතො යනුවෙන් ඒවායේ නිස්සරණය කියන ලදී.

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති යනු සීල ස්කන්ධයේ ආසන්න කාරණයයි. සංයමතො වෙරං න චීයති යනු සමාධි ස්කන්ධයේ ආසන්න කාරණයයි. කුසලො ච ජහාති පාපකං යනු ප්‍රඥා ස්කන්ධයේ ද විමුක්ති ස්කන්ධයේ ද ආසන්න කාරණයයි. දානයෙන් ඕලාරික කෙලෙස්වල ප්‍රහාණය ද සීලයෙන් මධ්‍යම කෙලෙස්වල ප්‍රහාණය ද ප්‍රඥාවෙන් සියුම් කෙලෙස්වල ප්‍රහාණය ද (දක්වයි) රාගදෝස මොහක්ඛයා සනිබ්බුතො යනුවෙන් කර නිමවූ භූමිය දක්වාලයි.

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති -පෙ- ජහාති පාපකං යි සේඛභූමිය දක්වන ලදී. රාගදෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතොයි අග්‍රඵලය කියන ලදී,

එසේම දදතො පුඤ්ඤං -පෙ- වෙරං න චීයති යනුවෙන් ලෞකික කුසල මූලය ප්‍රකාශ කරන ලදී. කුසලො ච ජහාති පාපකං යනුවෙන් ලෝකෝත්තර කුසල මූලය කියන ලදී. රාග දෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතො යනුවෙන් ලෝකෝත්තර කුසල මූලයේ ඵලය ප්‍රකාශ කරන ලදී.

දදතො පුඤ්ඤං -පෙ- වෙරං න චීයති යි පෘථග්ජන භූමිය දක්වන ලදී. කුසලො ච ජහාති පාපකං යි සේඛ භූමිය දක්වයි. රාග දෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතො යි අසේඛ භූමිය දක්වන ලදී.

දදතො -පෙ- න චීයති යි ස්වර්ගගාමී ප්‍රතිපදාව කියන ලදී. කුසලො ච ජහාති පාපකං යි සේඛ විමුක්තිය (කියන ලදී) රාග දෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතො යි අසේඛ විමුක්තිය කියන ලදී.

දදතො -පෙ- වෙරං න චීයති යි දානකථාව සීල කථාව ස්වර්ග කථාව හා ලෞකික ධර්මයන්ගේ දේශනාව කියන ලදී. කුසලො ච ජහාති පාපකං යනුවෙන් ලෝකයේ ආදීනව දැක්ම සමග සාමුක්කංසික ධර්ම දේශනාව දක්වන ලදී. රාග දෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතො යි ඒ දේශනාවේ ඵලය දක්වන ලදී.

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති යනුවෙන් ධර්ම දානය ද ආමිෂ දානයද ප්‍රකාශ වෙයි. සංයමතො වෙරං න චීයති යනුවෙන් ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමෙන් සත්ත්වයන්ගේ අභයදානය කියවේ. මෙසේ සියලුම ශික්‍ෂාපද විස්තර කළ යුතුය. ඒ සීල සංයමයෙන් සීලයෙහි පිහිටියේ සිත සංවර කරයි. ඔහුගේ සමථය පරිපූර්ණත්වය යෙයි. මෙසේ හෙතෙම සමථයෙහි සිටියේ විදර්ශනා දක්‍ෂතාවෙන් දක්‍ෂයා ද අත්හරියි. පාපී රාගය අත්හරියි. ද්වේෂය අත්හරියි. මෝහය අත්හරියි. ආර්ය මාර්ගයෙන් සියලුම පාපී අකුසල ධර්මයන් අත්හරියි. මෙසේ පිළිපන්නා ද රාග දෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතොයි රාගදීන්ගේ ක්‍ෂයවීමෙන් විමුක්ති දෙකම ලබයි. මේ සූත්‍ර නිර්දේශයයි.

එහි දේශනා හාර සම්පාතය කවරේ ද? මේ සූත්‍රයෙහි කුමක් දේශනා කරන ලද ද? දෙව් මිනිස් සුගති දෙක, දිව්‍යමය පංචකාම ගුණ, මානුෂික පංචකාම ගුණ දිව්‍යමය පංච උපාදානස්කන්ධ, මානුෂික පංච උපාදානස්කන්ධ යන ආදියයි. මෙය දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය යැයි කියනු ලැබේ. ඊට හේතු ලෙසින් පළමුව පළමුව උපන් තණ්හාව සමුදය ආර්ය සත්‍යයයි. එය ආශ්වාදය හා ආදීනවය යැයි කියනු ලැබේ. දදතො -පෙ- වෙරං න චීයති යන පළමු පද දෙකින් සියල්ලෙහි නිර්දේශය දැක්විණ. කුසලො ච ජහාති පාපකං යි මාර්ගය කියන ලදී. රාග දෝස මොහක්ඛයා ස නිබ්බුතො යනු සඋපාදිසෙස හා අනුපාදිසෙස යන නිර්වාණ ධාතු දෙකයි. එය නිස්සරණයයි. ඵල ආදිය සුදුසු පරිදි දතයුතුය. මේ දේශනාහාර සම්පාතයයි.

විචය හාර සම්පාතය කවරේ ද? දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති යන මේ පළමු පදයෙන් දානමය සීලමය භාවනාමය ත්‍රිවිධ පුණ්‍ය ක්‍රියාව කියන ලදි. දසවිධ වූ දෙය්‍ය ධර්මයේ පරිත්‍යාගය කියන ලදී. ෂඩ්විධ වූ රූප ආදී අරමුණු ද එසේය. සංයමතො වෙරං න චීයති යන දෙවැනි පදයෙන් අවෛරී වූ අවිරුද්ධ වූ අව්‍යාපාද වූ ප්‍රතිපදාව කියන ලදී. කුසලො ච ජහාති පාපකං යන තෙවැනි පදයෙන් ඤාණය පහළවීම ද අඤ්ඤාණය නිරුද්ධවීම ද සියලු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ද සියලු බෝධිපාක්‍ෂික ධර්මද කියන ලදී. රාග දෝස මෝහක්ඛයා ස නිබ්බුතො යනුවෙන් රාගය ක්‍ෂය වීමෙන් රාග විරාගය වූ චේතෝ විමුක්තිය ද මෝහය ක්‍ෂය වීමෙන් අවිද්‍යා විරාගය වූ පඤ්ඤා විමුක්තිය ද කියන ලදී. මේ විචය හාර සම්පාතයයි.

යුත්තිහාර සම්පාතය කවරේ ද? දීමෙහි යෙදුණහු මසුරු බව නැති කිරීමත් කුසල විපාකය ගලා ඒමත් පූරණය කෙරෙයි යන මේ යුක්තියක් ඇත. සීල සංයමයෙහි යෙදුණහු උපචාර සමාධියත් අර්පණා සමාධියත් පූරණය කෙරෙයි යන මේ යුක්තියක් ඇත. පාප ධර්මයන් දුරු කරන්නා දුක දැනගනියි. නිරෝධය සාක්‍ෂාත් කෙරෙයි. මාර්ගය වඩයි යන මේ යුක්තියක් ඇත. රාග දෝස මෝහයන් සර්වප්‍රකාරයෙන් ක්‍ෂය වූ කල්හි අනුපාදිසේස නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවෙයි යන මේ යුක්තියක් ඇත. මේ යුක්තිහාර සම්පාතයයි.

පදට්ඨාන හාර සම්පාතය කවරේ ද? දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති යනු චාග අධිට්ඨානයේ ආසන්න කාරණයයි. සංයමතො වෙරං න චීයති යනු සත්‍ය අධිෂ්ඨානයේ ආසන්න කාරණයයි. කුසලො ච ජහාති පාපකං යනු ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානයේ ආසන්න කාරණයයි. රාග දෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතො යනු උපසම අධිෂ්ඨානයේ ආසන්න කාරණයයි. මේ පදට්ඨාන හාර සම්පාතයයි.

ලක්ඛණහාර සම්පාතය කවරේ ද? දදතො යන මෙයින් ප්‍රිය වචනය, අර්ථචර්යාව හා සමානාත්මතාව දක්වන ලදී යැයි දතයුතුය. සංග්‍රහ වස්තු ලෙසින් සමාන ලක්‍ෂණ ඇති බැවිනි. සංයමතො යන මෙයින් ඉවසීම, මෛත්‍රිය, අවිහිංසාව, කරුණාව ආදිය දක්වන ලදැයි දතයුතුය. වෛරය නූපදවීම් ලක්‍ෂණයෙන් සමාන ලක්‍ෂණ ඇති බැවිනි. වෙරං න චීයති යන මෙයින් හිරි ඔතප්, අල්පේච්ඡත්වය සතුට ආදිය දක්වන ලදී. වෛරය නොවැඩෙන හෙයින් සමාන ලක්‍ෂණ ඇති බැවිනි. අහිරික අනොත්තප්ප ආදිය ද එසේය. නොසිතිය යුතු බැවින් සමාන ලක්‍ෂණ ඇති හෙයිනි. කුසලො යන මේ කුශලතාව දැක්වීමෙන් සම්මා සංකප්ප ආදිය දක්වන ලදි. මාර්ග අංග ආදී ලෙසින් සමාන ලක්‍ෂණ ඇති බැවිනි. ජහාති පාපකං යන මෙයින් පරිඤ්ඤා අභිසමය ආදිය ද දක්වන ලදි. දැනගැනීම් ලක්‍ෂණයෙන් සමාන බැවිනි. රාග දෝස මෝහක්ඛයා යන මෙයින් ඉතිරි කෙලෙස් ආදියේ ද ක්‍ෂයවීම් දක්වන ලදි. ඉවත් කළ යුතු බැවින් සමාන ලක්‍ෂණ ඇති හෙයිනි. මේ ලක්‍ෂණහාර සම්පාතයයි.

චතුබහූහ හාර සම්පාතය කවරේ ද? දදතො යන ගාථාවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අධිප්‍රාය කවරේ ද? යමෙක් මහා භෝගත්වය ප්‍රාර්ථනා කෙරෙත් ද ඔවුහු දිළිඳු බව නැති කරනු පිණිස දන් දෙති. යමෙක් අවෛරීත්වය කැමති වෙත් ද ඔවුහු පංච වෛරයන් දුරුකරත්. යමෙක් කුසල ධර්මයන් කැමැත්තාහු ද ඔවුහු අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩත්. යමෙක් නිවෙනු කැමැත්තාහු ද ඔවුහු රාග ද්වේෂ මෝහ දුරුකෙරෙත් යන මෙය මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහසයි. මෙසේ නිර්වචන, නිදාන ගැලපීම් කිවයුතුය. මේ චතුබ්‍යූහ හාර සම්පාතයයි.

ආවට්ට හාර සම්පාතය කවරේ ද? නොදීමෙන් යම් මසුරු බවක් වේ ද අසංයමයෙන් යම් වෛරයක් වේ ද, අකුසලයේ පාපයේ යම් දුරු නොකිරීමක් වේ ද එය ප්‍රතිපක්‍ෂ දේ දැක්වීමෙන් සමුදය සත්‍ය වේ. අලෝභයෙන් ද අදෝසයෙන් ද අමෝහයෙන් ද දානාදියෙන් ද එහි ප්‍රහාණය වේ. මේ ත්‍රිවිධ කුසල මූලයන්ය. ඒවායේ හේතුව අෂ්ටවිධ වූ මේ මාර්ගයයි. රාගදෝස මෝහයන්ගේ යම් ක්‍ෂයවීමක් වේ ද එය නිරෝධයයි. මේ ආවට්ට හාර සම්පාතයයි.

විභත්ති හාර සම්පාතය කවරේ ද? දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති යනු එක් අතකින් යමෙක් භය හේතුවෙන් දෙයි. රාග හේතුවෙන් දෙයි. කිසියම් ආමිෂ හේතුවකින් දෙයි. ඔහුගේ පින නොවැඩෙයි. අනුන් පෙළනු පිණිස යම් දඬු දීමක් අවි දීමක් වේ ද ඔහුගේ පව වැඩෙයි. යමෙක් කුසල් සිතින් අනුකම්පා කරමින් හෝ පුදමින් හෝ ආහාර දෙයි ද පාන වස්තු යාන මල්ගඳ විලවුන් යහන් ආවාද පහන් දෙයි ද නැතහොත් සියලු සතුන්ට අභය දානය දෙයි ද මෙත් සිත් ඇත්තේ හිතවත් අදහස් ඇත්තේ නිස්සරණ සංඥාවෙන් දහම් දෙසයි. සංයමතො වෙරං න චීයති යනු එක් අතකින් අභයෙහි ඇලුණහු විසින් රැස් කෙරෙයි. කුමන කරුණක් ද? යමක් අසමර්ථ ද එයයි. බියෙහි ඇලුණහු මෙලොවට බිය වේ. රජවරු මා අල්ලාගෙන අත් නොසිඳීවා -පෙ- ජීවත්වන්නහු හුලෙහි නො හිඳුවාවායි ඒ සංයමයෙන් අවෛරය රැස් කෙරෙයි. යමෙක් මෙසේ වූයේ වෛරය රැස් නොකෙරේ ද යමෙක් වනාහි මෙසේ සමාදන් වෙයි. ප්‍රාණඝාතයේ පාපී විපාකය මෙලොව ද පරලොව ද වේ. එසේම සියලු අකුසල්වල ද වේ යනුවෙනි. හෙතෙම එයින් සතුටු වේ. මේ සංයමයෙන් වෛරය රැස් නොකරයි. සංයමය නම් සීලයයි. එය චතුර්විධය. චේතනා සීලය, චේතසික සීලය, සංවර සීලය, අවිතික්කම සීලය යනුවෙනි. කුසලො ච ජහාති පාපකං යනුවෙන් පාපයන් දුරුකරන සත්තිස් බෝධිපාක්‍ෂික ධර්ම කිවයුතුය. මේ විභක්ති හාර සම්පාතයයි.

පරිවත්තන හාරසම්පාතය කවරේ ද? දෙන්නහුගේ පින වැඩෙයි. නොදෙන්නහුගේ ද පින වැඩෙයි. දානයමය වූ පින නොවේ. සංවර වූවහුගේ වෛරය රැස් නොවේ. අසංවර වූවහුගේ ද වෛරය රැස් නොවේ. දානයෙන්, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා බලයෙන්, භාවනා බලයෙන් කුසලය ද අත්හරියි. පාපී වූ අකුසලය අත් නොහරියි. රාග දෝස මෝහ ක්‍ෂය වීමෙන් හෙතෙම නිවුනේ වෙයි. ඒවායේ ක්‍ෂය නොවීමෙන් නිවීමක් නැත යනුයි. මේ පරිවත්තන හාර සම්පාතයයි.

වේවචන හාර සම්පාතය කවරේ ද? දීමෙන් පින වැඩේ. පරිත්‍යාගයෙන් කුසල් රැස් කෙරෙයි. අනුමෝදන් වීමෙන් ද පින වැඩේ. චිත්ත ප්‍රසාදයෙන් ද වතාවත් කිරීමෙන් ද පින වැඩේ. සංයමතො යනු සීල සංවරයෙනි. පිරිසිදු බැවිනි. වෙරං න චීයති යනු පාපය නොවැඩේ. අකුසලය නොවැඩේ යනුයි. කුසලො යනු පණ්ඩිත, නිපුණ, නුවණැති, පරීක්‍ෂාකාරී පුද්ගලයාය. ජහාති යනු මුලින් සිඳ දමයි. සහමුලින් උදුරයි යනුයි. මේ වේවචන හාර සම්පාතයි.

පඤ්ඤත්ති හාර සම්පාතය කවරේ ද? දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති යනු ලෝභය (දුරුකිරීමේ) පිළිබඳ පටිනිස්සග්ග ප්‍රඥප්තියයි. අලෝභය පිළිබඳ නික්‍ෂේප ප්‍රඥප්තියයි. සංයමතො වෙරං නං චීයති යනු ද්වේෂය පිළිබඳ විෂ්කම්භන ප්‍රඥප්තියයි. අද්වේෂය පිළිබඳ නික්‍ෂේප ප්‍රඥප්තියයි. කුසලො න ච ජහාති පාපකං යනු මෝහය පිළිබඳ සමුග්ඝාත ප්‍රඥප්තියයි. අමෝහය පිළිබඳ භාවනා ප්‍රඥප්තියයි. රාග දෝස මෝහයේ ප්‍රහාණ ප්‍රඥප්තියයි. අලෝභ අදෝස අමෝහයේ භාවනා ප්‍රඥප්තියයි. රාග දෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතො යනු කෙලෙස්වල පටිපස්සද්ධි ප්‍රඥප්තියයි. නිර්වාණයේ සච්ඡිකිරිය ප්‍රඥප්තියයි. මේ ප්‍රඥප්ති හාර සම්පාතයයි.

ඔතරණ හාර සම්පාතය කවරේ ද? දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති යන්නෙහි දානය නම් ශ්‍රද්ධාදි ඉන්‍ද්‍රියයන්ගෙන් වේ යයි මෙය ඉන්‍ද්‍රියයන්ගෙන් වූ බැසගැන්මයි. සංයමතො වෙරං න චීයති යන්නෙහි සංයමය නම් සීලස්කන්ධයයි. මේ ස්කන්ධයන්ගෙන් වූ ඕතරණයයි. කුසලො ච ජහාති පාපකං යන්නෙහි පාප ප්‍රහාණය නම් ත්‍රිවිධ විමෝක්‍ෂයන්ගෙන් වේ. ඒවායේ උපාය වූ ත්‍රිවිධ විමෝක්‍ෂ මුඛ ද වේ. මේ විමෝක්‍ෂ මුඛයන්ගෙන් වූ ඔතරණයයි. රාග දෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතො යනු විමුක්ති ස්කන්ධයයි. එය ද ධම්මධාතුව හා ධම්මායතනය වේ. මේ ධාතුවලින් ද ආයතනවලින් ද වූ ඕතරණයයි. මේ ඕතරණ හාර සම්පාතයයි.

සොධන හාර සම්පාතය කවරේ ද? දදතො යන ආදිය පද සුද්ධියයි. ආරම්භ සුද්ධිය නොවේ. රාග දෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතො යන මෙය පද සුද්ධිය ද ආරම්භ සුද්ධිය ද වේ. මේ සොධන හාර සම්පාතයයි.

අධිට්ඨානහාර සම්පාතය කවරේ ද? දදතො යන මෙය එකක් බැවින් චාගය, පරිත්‍යාගය, ධර්මදානය, ආමිෂ දානය, අභය දානය යන දාන අට විස්තර කළ යුතුය. මේ වෙනසයි. සංයමො යන මෙය ඒකත්වයයි. ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරය සති සංවරය යන මෙය වෙනසයි. කුසලො ච ජහාති පාපකං යන මෙය ඒකත්වයයි. සක්කාය දිට්ඨිය අත්හරියි. විචිකිච්ඡාව අත්හරියි යනාදී මෙය විවිධත්වයයි. රාග දෝස මෝහක්ඛයා සනිබ්බුතො යන මෙය ඒකත්වයයි. සඋපාදිසෙස නිර්වාණ ධාතුව අනුපාදිසේස නිර්වාණ ධාතුව යන මෙය විවිධත්වයයි. මේ අධිෂ්ඨාන හාර සම්පාතයයි.

පරික්ඛාර හාර සම්පාතය කවරේ ද? දානයට ප්‍රමුදිත බව ප්‍රත්‍ය වේ. අලෝභ හේතුවයි. සංයමයට හිරිඔතප් ආදිය ප්‍රත්‍ය වේ. යෝනිසෝ මනසිකාරය හා අද්වේෂය හේතුවේ. පාප ප්‍රහාණයට සමාධිය ද යථාභූත ඤාණ දර්ශනය ද ප්‍රත්‍ය වේ. ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් හේතුව වේ. නිවනට මාර්ග සම්‍යග් දෘෂ්ටි දෙක හේතුවේ. සම්මා සංකප්ප ආදිය ප්‍රත්‍ය වේ. මේ පරික්ඛාර හාර සම්පාතයයි.

සමාරෝපන හාර සම්පාතය කවරේ ද? දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති යනු දානමය පුණ්‍ය ක්‍රියාවයි. එය සීලයේ ආසන්න කාරණයයි. සංයමතො වෙරං න චීයති යනු සීලමය පින් කිරිය වතයි. එය සමාධියේ ආසන්න කාරණයයි. සීලයෙන් ද ධ්‍යානයෙන් ද රාගාදි කෙලෙස් දුරු නොවේ. ඒ හේතු කරගෙන යම් ආශ්‍රව, පීඩාකාරී දැවීම් ඇතිවේ ද ඒවා ද ඔහුට නොවේ. කුසලො ච ජහාති පාපකං යනු ප්‍රහාණාවබෝධයයි. එය භාවනාමය පින් කිරියවතයි. රාග දෝස මෝහක්ඛයා ස නිබ්බුතො යනු රාගයේ ක්‍ෂයවීමෙන් ද ද්වේෂයේ ක්‍ෂයවීමෙන් ද මෝහයේ ක්‍ෂයවීමෙන් ද යනුයි. එහි රාගය යනු යම් රාගයක්, සරාගයක්, සිතින් ඇලීමක්, ලෝභයක්, ලෝභී බවක්, අභිධ්‍යාවක්, ලෝභයක්, අකුසල මූලයක් වේ නම් එයයි. දොසො යනු යම් ද්වේෂයක්, දුස්සනයක්, දූෂිත බවක්, ව්‍යාපාදයක්, සිතින් නැසීමක්, දෝසයක්, අකුසල මූලයක් වේ නම් එයයි. මෝහෝ යනු යම් අඥානයක්, නොදැන්මක්, අනවබෝධයක්, අසම්බෝධයක්, අප්‍රතිවේධයක්, මෝඩකමක්, බාල බවක්, නොදැන්මක් අකුසල මූලය වූ මෝහයක් වේ ද එයයි. මෙසේ මේ රාගාදීන්ගේ ක්‍ෂයවීම, නිරෝධය, ඉවත්වීම, නිවීම, නිවී යෑම, පරිනිර්වාණය, සඋපාදිසේස නිර්වාණ ධාතුව, අනුපාදිසේස නිර්වාණ ධාතුව යන මේවායේ ය. මේ සමාරෝපන හාර සම්පාතයයි.

හාර සම්පාත වාර වර්ණනාව නිමි.