විමොක‍්ඛකථා
5.
5.
විමොක‍්ඛකථා
විමෝක්‍ෂකථා
[සාවත්‍ථිනිදානං]
[සැවැත්නිදාන යි]
5-1. “තයොමෙ භික‍්ඛවෙ, විමොක‍්ඛා, කතමෙ තයො: සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො, අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො. ඉමෙ ඛො භික‍්ඛවෙ, තයො විමොක‍්ඛො.”
5-1. ”මහණෙනි, මේ විමෝක්‍ෂයෝ තිදෙනෙක් වෙති. කවර තිදෙනෙක් ද යත්: ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යි. මහණෙනි, මොහු තුන්විමෝක්‍ෂයෝ යි.”
අපිච- අට‍්ඨසට‍්ඨි විමොක‍්ඛා: සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො, අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, අජ‍්ඣත‍්තවුට‍්ඨානො විමොක‍්ඛො, බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානො විමොක‍්ඛො, දුභතොවුට‍්ඨානො විමොක‍්ඛො, අජ‍්ඣත‍්තවුට‍්ඨානා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා, බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා, දුභතොවුට‍්ඨානා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා, අජ‍්ඣත‍්තවුට‍්ඨානානං අනුලොමා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛො, බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානානං අනුලොමා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා, දුභතොවුට‍්ඨානානං අනුලොමා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා, අජ‍්ඣත‍්තවුට‍්ඨානපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා, බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා, දුභතොවුට‍්ඨානපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා. ‘රූපී රූපානි පස‍්සතී’ති විමොක‍්ඛා, ‘අජ‍්ඣත‍්තං අරූපසඤ‍්ඤී බහිද‍්ධාරූපානි පස‍්සතී’ති විමොක‍්ඛො, ‘සුභන‍්තෙ’ව අධිමුත‍්තො හොතී’ති විමොක‍්ඛො. ආකාසානඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො, විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො, ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො, නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො, සඤ‍්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො. සමයවිමොක‍්ඛො, අසමයවිමොක‍්ඛො, සාමයිකො විමොක‍්ඛො, අසාමයිකො විමොකෙඛා. කුප‍්පො විමොක‍්ඛො අකුප‍්පො විමොක‍්ඛො. ලොකියො විමොක‍්ඛො, ලොකුත‍්තරො විමොක‍්ඛො, සාසවො විමොක‍්ඛො, අනාසවො විමොක‍්ඛො. සාමිසො විමොක‍්ඛො, නිරාමිසො විමොක‍්ඛො, නිරාමිසා නිරාමිසතරො විමොක‍්ඛො, පණිහිතො විමොක‍්ඛො, අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, පණිහිතපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි විමොක‍්ඛො, සඤ‍්ඤුත‍්තො විමොක‍්ඛො, විසඤ‍්ඤුත‍්තො විමොක‍්ඛො, එකත‍්තවිමොක‍්ඛො, නානත‍්තවිමොක‍්ඛො, සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො, ඤාණවිමොක‍්ඛො, සීතිසියාවිමොක‍්ඛො, ඣානවිමොක‍්ඛො, අනුපාදා චිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො.
තවද විමෝක්‍ෂයෝ අට සැට දෙනෙක් වෙති: ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ (සතර ධ්‍යානයෝ අධ්‍යාත්මයෙහි නීවරණාදියෙන් නැඟීසිටුනා හෙයින්) අජ්ඣත්තවුට්ඨානවිමෝක්ඛ යැ (සතර අරූපසමාපත්තිහු ආලම්බනයන් කෙරෙන් නැඟිසිටුනා හෙයින්) බහිද්ධාවුට්ඨානවිමෝක්ඛ යැ දුභතෝවුට්ඨාන (සමුච්ඡේද) විමොක්ඛ යැ අජ්ඣත්තවුට්ඨාන වූ ධ්‍යාන සඞ්ඛ්‍යාත සතර විමෝක්‍ෂයෝ යැ බහිද්ධාවුට්ඨාන වූ අරූපසමාපත්ති සඞ්ඛ්‍යාත සතර විමෝක්‍ෂයෝ යැ දුභතෝවුට්ඨාන වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ යැ අජ්ඣත්තවුට්ඨානයන්ට අනුලොම් වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ යැ බහිද්ධාවුට්ඨානයන්ට අනුලොම් වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ යැ දුභතෝවුට්ඨානයන්ට අනුලොම් වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ යැ අජ්ඣත්නවුට්ඨානයන්ගේ සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත සතර විමෝක්‍ෂයෝ යැ බහිද්ධාවුට්ඨානයන්ගේ සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත සතර විමෝක්‍ෂයෝ යැ දුභතෝවුට්ඨානයන්ගේ සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත සතර විමෝක්‍ෂයෝ යැ රූපධ්‍යාන ඇත්තේ (කසිණාදි බාහිර) රූපයන් (ධ්‍යානචක්‍ෂුසින්) දකී නු’යි විමෝක්‍ෂ යැ අධ්‍යාත්මයෙහි ‘රූප’ යැ යන සංඥා නැත්තේ බාහිරරූපයන් දකී නු’යි විමෝක්‍ෂ යැ ‘ශුභ’ යැ යි අධිමුක්ත වේ නු’යි විමෝක්‍ෂ යැ ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති විමෝක්‍ෂ යැ විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්ති විමෝක්‍ෂ යැ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති විමෝක්‍ෂ යැ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්ති විමෝක්‍ෂ යැ සංඥාවේදයිත නිරෝධසමාපත්ති විමෝක්‍ෂ යැ සමය විමෝක්‍ෂ යැ අසමය විමෝක්‍ෂ යැ සාමයිකව විමෝක්‍ෂ යැඅසාමයික විමෝක්‍ෂ යැ කොප්‍යවිමෝක්‍ෂ යැ අකෝප්‍ය විමෝක්‍ෂ යැ ලෞකික විමෝක්‍ෂ යැ ලෝකෝත්තර විමෝක්‍ෂ යැ සාස්‍රව විමෝක්‍ෂ යැ අනාස්‍රව විමෝක්‍ෂ යැ සාම්ෂ විමෝක්‍ෂ යැ නිරාමිෂ විමෝක්‍ෂ යැ නිරාමිෂයට වඩා අතිශයින් නිරාමිෂ වූ විමෝක්‍ෂ යැ ප්‍රණීහිත විමෝක්‍ෂ යැ අප්‍රණිහිත විමෝක්‍ෂ යැ ප්‍රණිධි සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත විමෝක්‍ෂ යැ සංයුක්ත විමෝක්‍ෂ යැ විසංයුක්ත විමෝක්‍ෂ යැ ඒකත්‍ව විමෝක්‍ෂ යැ නානාත්‍ව විමෝක්‍ෂ යැ සංඥා විමෝක්‍ෂ යැ ඥානවිමෝක්‍ෂ යැ (විදර්‍ශනාඥානය මැ) ‘සිහිල් වන්නේ යැ’යි පවත්නා විමෝක්‍ෂ යැ ධ්‍යාන විමෝක්‍ෂ යැ උපාදාන නො කොට චිත්තයාගේ විමෝක්‍ෂය යි.
විමොක‍්ඛුද‍්දෙසො.
විමෝක්‍ෂෝද්දේශ යි.
කතමො සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො: “ඉධ භික‍්ඛු අරඤ‍්ඤගතො වා රුක‍්ඛමූලගතො වා සුඤ‍්ඤාගාරගතො වා ඉති පටිසඤ‍්චික‍්ඛති: ‘සුඤ‍්ඤමිදං අත‍්තෙන වා අත‍්තනියෙන වා’ති. ‘සො තත්‍ථ අභිනිවෙසං න කරොතී’ති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො. අයං සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො.
ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ කවරෙ යත්: මෙසස්නෙහි මහණ තෙම අරනට ගියේ හෝ රුක්මුලට ගියේ හෝ ශුන්‍යාගාරයට ගියේ හෝ මෙසෙයින් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරෙයි: ‘මේ පඤ්චස්කඣය තෙම ආත්මයෙන් හෝ ආත්මීයයෙන් හෝ ශුන්‍ය වේ’ යයි. හෙතෙම එහි අභිනිවේශ නො කෙරේ නු’යි ශුන්‍යත විමෝක්‍ෂ නම. මේ ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො: ඉධ භික‍්ඛු අරඤ‍්ඤගතො වා රුක‍්ඛමූලගතො වා සුඤ‍්ඤාගාරගතො වා ඉති පටිසඤ‍්චික‍්ඛති: ‘සුඤ‍්ඤමිදං අත‍්තෙන වා අත‍්තනියෙන වා’ති. සො තත්‍ථ නිමිත‍්තං න කරොතී’ති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො. අයං අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො.
අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ කවරෙ යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම අරනට ගියේ හෝ රුක්මුලට ගියේ හෝ ශුන්‍යාගාරයට ගියේ හෝ මෙසෙයින් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරෙයි: “මේ පඤ්චස්කඣය තෙම ආත්මයෙන් හෝ ආත්මීයයෙන් හේ ශුන්‍ය වේ” යයි. හෙතෙම එහි (නිත්‍ය) නිමිත්ත නො කෙරේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ නම්, මේ අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො: ඉධ භික‍්ඛු අරඤ‍්ඤගතො වා රුක‍්ඛමූලගතො වා සුඤ‍්ඤාගාරගතො වා ඉති පටිසඤ‍්චික‍්ඛති: ‘සුඤ‍්ඤමිදං අත‍්තෙන වා අත‍්තනියෙන වා’ති. සො තත්‍ථ පණිධිං න කරොතී’ති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො. අයං අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො.
අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ කවරෙ යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම අරනට ගියේ හෝ රුක්මුලට ගියේ හෝ ශුන්‍යාගාරයට ගියේ හෝ මෙසෙයින් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරෙයි: “මේ පඤ්චස්කඣය තෙම ආත්මයෙන් හෝ ආත්මීයයෙන් හේ ශුන්‍ය වේ” යයි. හෙතෙම එහි ප්‍රණිධි නො කෙරේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ නම, මේ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො අජ‍්ඣත‍්තවුට‍්ඨානො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරි ඣානානි. අයං අජ‍්ඣත‍්තවුට‍්ඨානො විමොක‍්ඛො.
අජ්ඣත්තවුට්ඨානවිමෝක්ඛ කවරෙ යත්: සතර ධ්‍යානයෝ යි. මේ අජ්ඣත්තවුට්ඨානවිමෝක්ඛ නම් වෙයි.
කතමො බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානො විමොක‍්ඛො: චතස‍්සො අරූපසමාපත‍්තියො, අයං බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානො විමොක‍්ඛො.
බහිද්ධාවුට්ඨානවිමෝක්ඛ කවරෙ යත්: සතර අරූපසමාපත්තීහු යි. මේ බහිද්ධාවුට්ඨානවිමෝක්ඛ නම් වෙයි.
කතමො දුභතොවුට‍්ඨානො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරො අරියමග‍්ගා. අයං දුභතොවුට‍්ඨානො විමොක‍්ඛො.
දුභතොවුට්ඨානවිමෝක්‍ෂ කවරෙ යත්: සතර ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෝ යි. මේ දුභතෝවුට්ඨානවිමොක්ඛ නම් වෙයි.
කතමෙ අජ‍්ඣත‍්තවුට‍්ඨානා විමොක‍්ඛො: පඨමං ඣානං නීවරණෙහි වුට‍්ඨාති, දුතියං ඣානං විතක‍්කවිචාරෙහි වුට‍්ඨාති, තතියං ඣානං පීතියා වුට‍්ඨාති, චතුත්‍ථං ඣානං සුඛදුක‍්ඛෙහි වුට‍්ඨාති. ඉමෙ අජ‍්ඣත‍්තවුට‍්ඨානා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා.
අධ්‍යාත්මව්‍යුත්‍ථාන වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ කවරහ යත්: ප්‍රථමධ්‍යානය (අධ්‍යාත්මයෙහි) නීවරණයන් කෙරෙන් නැඟෙයි, ද්විතීයධ්‍යානය විතර්‍කවිචාරයන් කෙරෙන් නැඟෙයි, තෘතීයධ්‍යානය ප්‍රීතිය කෙරෙන් නැඟෙයි, චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය සුඛදුඃඛයන් කෙරෙන් නැඟේ. මොහු අධ්‍යාත්මව්‍යුත්‍ථාන වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ වෙති.
කතමෙ බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා: ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති රූපසඤ‍්ඤාය පටිඝසඤ‍්ඤාය නානත‍්තසඤ‍්ඤාය වුට‍්ඨාති, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්ති ආකාසානඤ‍්චායතනසඤ‍්ඤාය වුට‍්ඨාති, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනසඤ‍්ඤාය වුට‍්ඨාති, නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්ති ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනසඤ‍්ඤාය වුට‍්ඨාති. ඉමෙ බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා.
බහිර්ව්‍යුත්‍ථාන වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ කවරහ යත්: ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය රූපසංඥායෙන් ප්‍රතිඝසංඥායෙන් නානාත්‍වසංඥායෙන් නැඟෙයි, විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තිය ආකාසානඤ්චායතනසංඥාව කෙරෙන් නැඟෙයි, ආකිඤ්ඤඤ්ඤායතන සමාපත්තිය විඤ්ඤාණඤ්චායතනසංඥාව කෙරෙන් නැඟෙයි, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ආකිඤ්ඤඤ්ඤායතනසංඥාව කෙරෙන් නැඟේ. මොහු බහිර්ව්‍යුත්‍ථාන වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ වෙති.
කතමෙ දුභතො වුට‍්ඨානා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා: සොතාපත‍්තිමග‍්ගො සක‍්කායදිට‍්ඨිවිචිකිච‍්ඡාසීලබ‍්බතපරාමාසා දිට‍්ඨානුසයා විචිකිච‍්ඡානුසයා වුට‍්ඨාති, තදනුවත‍්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්‍ධෙහි ච වුට‍්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ‍්බනිමිත‍්තෙහි වුට‍්ඨාති; සකදාගාමිමග‍්ගො ඔළාරිකා කාමාරාගසඤ‍්ඤොජනා පටිඝසඤ‍්ඤොජනා ඔළාරිකා කාමරාගානුසයා පටිඝානුසයා වුට‍්ඨාති, තදනුවත‍්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්‍ධෙහි ච වුට‍්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ‍්බනිමිත‍්තෙහි වුට‍්ඨාති; අනාගාමිමග‍්ගො අණුසහගතා කාමරාගසඤ‍්ඤොජනා පටිඝසඤ‍්ඤොජනා අණුසහගතා කාමරාගානුසයා පටිඝානුසයා වුට‍්ඨාති, තදනුවත‍්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්‍ධෙහි ච වුට‍්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ‍්බනිමිත‍්තෙහි වුට‍්ඨාති,
දුභතෝවුට්ඨාන වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ කවරහ යත්: ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගය සත්කායදෘෂ්ටිවිචිකිත්සාශීලව්‍රතපරාමර්‍ශ කෙරෙන් දෘෂ්ට්‍යනුශය කෙරෙන් විචිකිත්සානුශය කෙරෙන් නැඟෙයි, එය අනුව පවත්නා කෙලෙසුන් කෙරෙන් ද ස්කන්‍ධයන් කෙරෙන් ද නැඟෙයි, බාහිර වූත් සියලු නිමිති කෙරෙන් නැඟෙයි, සකෘදාගාමිමාර්‍ගය ඖදාරික වූ කාමරාගසංයෝජනය කෙරෙන් ප්‍රතිඝසංයෝජනය කෙරෙන් ඖදාරික වූ කාමරාගානුශය කෙරෙන් ප්‍රතිඝානුශය කෙරෙන් නැඟෙයි, එය අනුව පවත්නා කෙලෙසුන් කෙරෙන් ද ස්කන්‍ධයන් කෙරෙන් ද නැඟෙයි, බාහිර වූත් සියලු නිමිති කෙරෙන් නැඟෙයි, අනාගාමිමාර්‍ගය අණුසහගත වූ කාමරාගසංයෝජනය කෙරෙන් ප්‍රතිඝසංයෝජනය කෙරෙන් අණුසහගත වූ කාමරාගානුශය කෙරෙන් ප්‍රතිඝානුශය කෙරෙන් නැඟෙයි, එය අනුව පවත්නා කෙලෙසුන් කෙරෙන් ද ස්කන්‍ධයන් කෙරෙන් ද නැඟෙයි, බාහිර වූත් සියලු නිමිති කෙරෙන් නැඟෙයි,
අරහත‍්තමග‍්ගො රූපරාගා අරූපරාගා මානා උද‍්ධච‍්චා අවිජ‍්ජාය මානානුසයා භවරාගානුසයා අවිජ‍්ජානුසයා වුට‍්ඨාති, තදනුවත‍්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්‍ධෙහි ච වුට‍්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ‍්බනිමිත‍්තෙමි වුට‍්ඨාති, ඉමෙ දුභතො වුට‍්ඨානා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා.
අර්‍හන්මාර්‍ගය රූපරාගයෙන් අරූපරාගයෙන් මානයෙන් ඖද්ධත්‍යයෙන් අවිද්‍යායෙන් මානානුශයෙන් භවරාගානුශයෙන් අවිද්‍යානුශයෙන් නැඟෙයි, එය අනුව පවත්නා කෙලෙසුන් කෙරෙන් ද ස්කන්‍ධයන් කෙරෙන් ද නැඟෙයි. බාහිර වූත් සියලු නිමිති කෙරෙන් නැඟේ. මොහු දුභතෝවුට්ඨාන වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ වෙති.
කතමෙ අජ‍්ඣත‍්තවුට‍්ඨානානං අනුලොමා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා: පඨමං ඣානං පටිලාභත්‍ථාය විතක‍්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ‍්ච චිත‍්තෙකග‍්ගතා ච, දුතියං ඣානං පටිලාභත්‍ථාය -පෙ- තතියං ඣානං පටිලාභත්‍ථාය -පෙ- චතුත්‍ථං ඣානං පටිලාභත්‍ථාය විතක‍්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ‍්ච චිත‍්තෙකග‍්ගතා ච, ඉමෙ අජ‍්ඣත‍්තවුට‍්ඨානානං අනුලොමා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා.
අධ්‍යාත්මව්‍යුත්‍ථානයන්ට අනුලොම් වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ කවරහ යත්: ප්‍රථමධ්‍යානය ලැබීම පිණිස විතර්‍කය ද විචාරය ද ප්‍රීතිය ද සුඛය ද චිත්තෛකාග්‍රතාව ද, ද්විතීයධ්‍යානය ලැබීම පිණිස ... තෘතීයධ්‍යානය ලැබීම පිණිස ... චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය ලැබීම පිණිස විතර්‍කය ද විචාරය ද ප්‍රීතිය ද සුඛය ද චිත්තෛකාග්‍රතාව ද යන මොහු අධ්‍යාත්මව්‍යුත්‍ථානයන්ට අනුලොම් වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ වෙති.
කතමෙ බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානානං අනුලොමා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා: ආකාසානඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිං පටිලාභත්‍ථාය විතක‍්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ‍්ච චිත‍්තෙකග‍්ගතා ච, විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිං -පෙ- ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තිං -පෙ- නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තිං පටිලාභත්‍ථාය විතක‍්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ‍්ච චිත‍්තෙකග‍්ගතා ච, ඉමෙ බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානානං අනුලොමා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා.
බාහිර ව්‍යුත්‍ථානයන්ට අනුලොම් වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ කවරහ යත්: ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය ලැබීම පිණිස විතර්‍කය ද විචාරය ද ප්‍රීතිය ද සුඛය ද චිත්තෛකාග්‍රතාව ද, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිය ... ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්ති ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලැබීම පිණිස විතර්‍කය ද විචාරය ද ප්‍රීතිය ද සුඛය ද චිත්තෛකාග්‍රතාව ද යන මොහු බාහිර ව්‍යුත්‍ථානයන්ට අනුලොම් වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ වෙති.
කතමෙ දුභතො වුට‍්ඨානානං අනුලොමා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා: සොතාපත‍්තිමග‍්ගං පටිලාභත්‍ථාය අනිච්චානුපස්සනා දුක්ඛානුපස්සනා අනත්තානුපස්සනා, සකදාගාමිමග‍්ගං පටිලාභත්‍ථාය -පෙ- අනාගාමිමග‍්ගං -පෙ- අරහත‍්තමග‍්ගං පටිලාභත්‍ථාය අනිච්චානුපස්සනා දුක්ඛානුපස්සනා අනත්තානුපස්සනා. ඉමෙ දුභතො වුට‍්ඨානානං අනුලොමා චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා.
දුභතෝවුට්ඨානයන්ට අනුලොම් වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ කවරහ යත්: ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගය ලැබීම පිණිස අනිත්‍යානුදර්‍ශනය දුඃඛානුදර්‍ශනය අනාත්මානුදර්‍ශනය යැ, සකෘදාගාමිමාර්‍ගය ලැබීම පිණිස ... අනාගාමිමාර්‍ගය ලැබීම පිණිස ... අර්‍හන්මාර්‍ගය ලැබීම පිණිස අනිත්‍යානුදර්‍ශනය දුඃඛානුදර්‍ශනය අනාත්මානුදර්‍ශනය යි. මොහු දුභතෝවුට්ඨානයන්ට අනුලොම් වූ සතර විමෝක්‍ෂයෝ වෙති.
කතමෙ අජ්ඣත්තවුට්ඨාන පටිප‍්පස‍්සද‍්ධි චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා: පඨමස‍්ස ඣානස‍්ස පටිලාභො වා විපාකො වා, දුතියස‍්ස ඣානස‍්ස -පෙ- තතියස‍්ස ඣානස‍්ස -පෙ- චතුත්‍ථස‍්ස ඣානස‍්ස පටිලාභො වා විපාකො වා, ඉමෙ අජ‍්ඣත‍්තවුට‍්ඨානපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා.
අධ්‍යාත්මව්‍යුත්‍ථානයන්ගේ සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත සතර විමෝක්‍ෂයෝ කවරහ යත්: ප්‍රථමධ්‍යානයාගේ ප්‍රතිලාභය හෝ විපාකය හෝ යැ, ද්විතීයධ්‍යානයාගේ ... තෘතීයධ්‍යානයාගේ ... චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානයාගේ ප්‍රතිලාභය හෝ විපාකය හෝ යි. මොහු අධ්‍යාත්මව්‍යුත්‍ථානයන්ගේ සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත සතර විමෝක්‍ෂයෝ වෙති.
කතමෙ බහිද්ධා වුට්ඨාන පටිප‍්පස‍්සද‍්ධි චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා: ආකාසානඤ‍්චායතනසමාපත‍්තියා පටිලාභො වා විපාකො වා, විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනසමාපත‍්තියා -පෙ- ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තියා -පෙ- නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තියා පටිලාභො වා විපාකො වා, ඉමෙ බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා.
බාහිර ව්‍යුත්‍ථානයන්ගේ සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත සතර විමෝක්‍ෂයෝ කවරහ යත්: ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තියගේ ප්‍රතිලාභය හෝ විපාකය හෝ යැ, විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියගේ ... ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියගේ ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියගේ ප්‍රතිලාභය හෝ විපාකය හෝ යි. මොහු බාහිර ව්‍යුත්‍ථානයන්ගේ සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත සතර විමෝක්‍ෂයෝ වෙති.
කතමෙ දුභතො වුට‍්ඨානපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා: සොතාපත‍්තිමග‍්ගස‍්ස සොතාපත‍්තිඵලං, සකදාගාමිමග‍්ගස‍්ස සකදාගාමිඵලං, අනාගාමිමග‍්ගස‍්ස අනාගාමිඵලං, අරහත‍්තමග‍්ගස‍්ස අරහත‍්තඵලං. ඉමෙ දුභතො වුට‍්ඨානපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි චත‍්තාරො විමොක‍්ඛා.
දුභතෝවුට්ඨනයන්ගේ සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත සතර විමෝක්‍ෂයෝ කවරහ යත්: ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගයට ස්‍රෝතාපත්තිඵල යැ සකෘදාගාමිමාර්‍ගයට සකෘදාගාමිඵල යැ අනාගාමිමාර්‍ගයට අනාගාමිඵල යැ අර්‍හන්මාර්‍ගයට අර්‍භන්ඵල යි. මොහු දුභතෝවුට්ඨානයන්ගේ සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත සතර විමෝක්‍ෂයෝ වෙති.
කථං ‘රූපී රූපානි පස‍්සතී’ති විමොක‍්ඛො: ඉධෙකච‍්චො අජ‍්ඣත‍්තං පච‍්චත‍්තං නීලමිත‍්තං මනසිකරොති, නීලසඤ‍්ඤං පටිලභති, සො තං නිමිත‍්තං සුග‍්ගහිතං කරොති, සූපධාරිතං උපධාරෙති, ස‍්වාවත්‍ථිතං අවත්‍ථා පෙති සො තං නිමිත‍්තං සුග‍්ගහිතං කත්‍වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්‍වා ස‍්වාවත්‍ථිතං අවත්‍ථාපෙත්‍වා බහිද්ධා නීලනිමිත‍්තෙ චිත‍්තං උපසංහරති, නීලසඤ‍්ඤං පටිලභති. සො තං නිමිත‍්තං සුග‍්ගහිතං කරොති, සූපධාරිතං උපධාරෙති, ස‍්වාවත්‍ථිතං අවත්‍ථාපෙති, සො තං නිමිත‍්තං සුග‍්ගහිතං කත්‍වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්‍වා ස‍්වාවත්‍ථිතං අවත්‍ථාපෙත්‍වා ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තස‍්ස එවං හොති: ‘අජ‍්ඣත‍්තඤ‍්ච බහිද්ධා ච උභයමිදං රූප’න‍්ති රූපසඤ‍්ඤී හොති.
කිසෙයින් රූපධ්‍යාන ඇත්තේ රූපයන් දකී නු’යි විමෝක්‍ෂ වෙයි යත්: මෙසස්නෙහි ඇතැමෙක් තමා කෙරෙහි පවත්නා තමා පිණිස පවත්නා නීලනිමිත්ත මෙනෙහි කෙරෙයි, ‘නීල’ යැ යන සංඥාව ලබයි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ගන්නා ලද්දක් කෙරෙයි, සූපධාරිත කොට විමසයි, සුනිශ්චිත කොට නිශ්චය කෙරෙයි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ගන්නා ලද්දක් කොට සූපධාරිත කොට විමසා සුනිශ්චිත වැ නිශ්චය කොට බාහිර වූ නීල (කසිණ) නිමිත්තෙහි සිත එළවයි. ‘නීල’ යැ යන සංඥාව ලබයි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ගන්නා ලද්දක් කෙරෙයි, සූපධාරිත කොට විමසයි, සුනිශ්චිත කොට නිශ්චය කෙරෙයි, හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ග්නනා ලද්දක් කොට සූපධාරිත කොට විමසා සුනිශ්චිත වැ නිශ්චය කොට ආසේවන කෙරෙයි, භාවනා කෙරෙයි, බහුල කෙරෙයි. ඔහුට මෙබඳු සිතෙක් වෙයි: “අධ්‍යාත්ම වූත් බාහිර වූත් මෙදෙක රූප වේ” යයි. ‘රූප’ යැ යන සංඥා ඇත්තේ වෙයි.
ඉධෙකච‍්චො අජ‍්ඣත‍්තං පච‍්චත‍්තං පීතනිමිත‍්තං -පෙ- ලොහිතනිමිත‍්තං -පෙ- ඔදාතනිමිත‍්තං මනසිකරොති, ඔදාතනිමිත‍්තං පටිලභති, සො තං නිමිත‍්තං සුග‍්ගහිතං කරොති, සූපධාරිතං උපධාරෙති, ස‍්වාවත්‍ථිතං අවත්‍ථාපෙති; සො තං නිමිත‍්තං සුග‍්ගහිතං කත්‍වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්‍වා ස‍්වාවත්‍ථිතං අවත්‍ථාපෙත්‍වා බහිද්ධා ඔදාතනිමිත‍්තෙ චිත‍්තං උපසංහරති, ඔදාතසඤ‍්ඤං පටිලභති. සො තං නිමිත‍්තං සුග‍්ගහිතං කරොති, සූපධාරිතං උපධාරෙති, ස‍්වාවත්‍ථිතං අවත්‍ථාපෙති, සො තං නිමිත‍්තං සුග‍්ගහිතං කත්‍වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්‍වා ස‍්වාවත්‍ථිතං අවත්‍ථාපෙත්‍වා ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තස‍්ස එවං හොති: ‘අජ‍්ඣත‍්තඤ‍්ච බහිද්ධා ච උභයමිදං රූප’න‍්ති රූපසඤ‍්ඤී හොති. එවං ‘රූපී රූපානි පස‍්සතී’ති විමොක‍්ඛො.
මෙසස්නෙහි ඇතැමෙක් තමා කෙරෙහි පවත්නා තමා පිණිස පවත්නා පීත නිමිත්ත ... ලෝහිතනිමිත්ත ... ඕදාත නිමිත්ත මෙනෙහි කෙරෙයි, ඕදාත නිමිත්ත ලබයි, හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ගන්නා ලද්දක් කෙරෙයි, සූපධාරිත කොට විමසයි, සුනිශ්චිත කොට නිශ්චය කෙරෙයි, හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ගන්නා ලද්දක් කොට සූපධාරිත කොට විමසා සුනිශ්චිත වැ නිශ්චය කොට බාහිර වූ ඕදාත (කසිණ) නිමිත්තෙහි සිත එළවයි. ඕදාත යැ යන සංඥාව ලබයි, හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ගන්නා ලද්දක් කෙරෙයි. සූපධාරිත කොට විමසයි, සුනිශ්චිත කොට නිශ්චය කෙරෙයි, හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ගන්නා ලද්දක් කොට සූපධාරිත කොට විමසා සුනිශ්චිත වැ නිශ්චය කොට ආසේවන කෙරෙයි, භාවනා කෙරෙහි, බහුල කෙරෙයි, ඔහුට මෙබඳු සිතෙක් වෙයි. “අධ්‍යාත්ම වූත් බාහිර වූත් මෙදෙක රූප වේ” යයි. ‘රූප’ යැ යන සංඥා ඇත්තේ වෙයි. මෙසෙයින් ‘රූපධ්‍යාන ඇත්තේ රූපයන් දකී නු’යි විමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කථං ‘අජ‍්ඣත‍්තං අරූපසඤ‍්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස‍්සතී’ති විමොක‍්ඛො: ඉධෙකච‍්චො අජ‍්ඣත‍්තං පච‍්චත‍්තං නීලනිමිත‍්තං න මනසිකරොති, නීලසඤ‍්ඤං න පටිලභති, බහිද්ධා නීලනිමිත‍්තෙ චිත‍්තං උපසංහරති, නීලං සඤ‍්ඤං පටිලභති; සො තං නිමිත‍්තං සුග‍්ගහිතං කරොති, සූපධාරිතං උපධාරෙති, ස‍්වාවත්‍ථිතං අවත්‍ථාපෙති. සො තං නිමිත‍්තං සුග‍්ගහිතං කත්‍වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්‍වා ස‍්වාවත්‍ථිතං අවත්‍ථාපෙත්‍වා ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති, තස‍්ස එවං හොති: ‘අජ‍්ඣත‍්තං අරූපං බහිද්ධා රූපමිද’න‍්ති රූපසඤ‍්ඤී හොති.
කිසෙයින් “අධ්‍යාත්මයෙහි ‘රූප’ යැ යන සංඥා නැත්තේ බාහිර රූපයන් දකී” නු’යි විමෝක්‍ෂ වෙයි යත්: මෙසස්නෙහි ඇතැමෙක් තමා කෙරෙහි පවත්නා තමා පිණිස පවත්නා නීලනිමිත්ත නො මෙනෙහි කෙරෙයි, ‘නීල’ යැ යන සංඥාව නො ලබයි, බාහිර වූ නීල නිමිත්තෙහි සිත එළවයි, ‘නීල’ යැ යන සංඥාව ලබයි, හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ගන්නා ලද්දක් කෙරෙයි, සූපධාරිත කොට විමසයි, සුනිශ්චිත කොට නිශ්චය කෙරෙයි, හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ගන්නා ලද්දක් කොට සූපධාරිත කොට විමසා සුනිශ්චිත වැ නිශ්චය කොට ආසේවන කෙරෙයි, භාවනා කෙරෙයි, බහුල කෙරෙයි, ඔහුට මෙබඳු සිතෙක් වෙයි: “අධ්‍යාත්මයෙහි ‘රූප’ නොවෙයි මේ බාහිර රූපය වේ” යයි රූපය යන සංඥා ඇත්තේ වෙයි.
ඉධෙකච‍්චො අජ‍්ඣත‍්තං පච‍්චත‍්තං පීතනිමිත‍්තං -පෙ- ලොහිතනිමිත‍්තං -පෙ- ඔදාතනිමිත‍්තං න මනසි කරොති, ඔදාතසඤ‍්ඤං න පටිලභති, බහිද්ධා ඔදාතනිමිත‍්තෙ චිත‍්තං උපසංහරති, ඔදාතසඤ‍්ඤං පටිලභති; සො තං නිමිත‍්තං සුග‍්ගහිතං කත්‍වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්‍වා ස‍්වාවත්‍ථිතං අවත්‍ථාපෙත්‍වා ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති, තස‍්ස එවං හොති: ‘අජ‍්ඣත‍්තං අරූපං බහිද්ධා රූපමිද’න‍්ති රූපසඤ‍්ඤී, හොති. එවං ‘අජ‍්ඣත‍්තං අරූපසඤ‍්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස‍්සතී’ති විමොක‍්ඛා.
මෙසස්නෙහි ඇතැමෙක් තමා කෙරෙහි පවත්නා තමා පිණිස පවත්නා ‘පීත’ නිමිත්ත ... ‘ලෝහිත’ නිමිත්ත ... ‘ඕදාත’ නිමිත්ත නො මෙනෙහි කෙරෙයි, ‘ඕදාත’ යැ යන සංඥාව නො ලබයි, බාහිර වූ ඕදාත නිමිත්තෙහි සිත එළවයි, ‘ඕදාත’ යැ යන සංඥාව ලබයි, හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ගන්නා ලද්දක් කෙරෙයි, සූපධාරිත කොට විමසයි, සුනිශ්චිත කොට නිශ්චය කෙරෙයි, හෙතෙම ඒ නිමිත්ත මොනොවට ගන්නා ලද්දක් කොට සූපධාරිත කොට විමසා සුනිශ්චිත වැ නිශ්චය කොට ආසේවන කෙරෙයි, භාවනා කෙරෙයි, බහුල කෙරෙයි, ඔහුට මෙබඳු සිතෙක් වෙයි: “අධ්‍යාත්මයෙහි රූප නොවෙයි, මේ බාහිර රූපය වේ” යයි රූපය යන සංඥා ඇත්තේ වෙයි. මෙසෙසින් ‘අධ්‍යාත්මයෙහි රූපය යන සංඥා නැත්තේ බාහිර රූපයන් දකී නු’යි විමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කථං සුභන‍්තෙ’ව අධිමුත‍්තො හොතීති විමොක‍්ඛො: ඉධ භික‍්ඛු මෙත‍්තා සහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්‍වා විහරති, තථා දුතියං, තථා තතියං, තථා චතුත්‍ථිං. ඉති උද‍්ධමධො තිරියං සබ‍්බාධි සබ‍්බත‍්තතාය සබ‍්බාවන‍්තං ලොකං මෙත‍්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග‍්ගතෙන අප‍්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ‍්ජෙන ඵරිත්‍වා විහරති, මෙත‍්තාය භාවිතත‍්තා සත‍්තා අප‍්පටිකූලා හොන‍්ති. කරුණා සහගතෙන චෙතසා එකං දිසං -පෙ- කරුණාය භාවිතත‍්තා සත‍්තා අප‍්පටිකූලා හොන‍්ති. මුදිතා සහගතෙන චෙතසා එකං දිසං -පෙ- මුදිතාය භාවිතත‍්තා සත‍්තා අප‍්පටිකූලා හොන‍්ති. උපෙක‍්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං -පෙ- උපෙක‍්ඛාය භාවිතත‍්තා සත‍්තා අප‍්පටිකූලා හොන‍්ති. එවං ‘සුභන‍්තෙ’ව අධිමුත‍්තො හොතී’ති විමොක‍්ඛා.
කිසෙයින් ‘ශුභ’ යයි අධිමුක්ත වේ නු යි විමෝක්‍ෂ වේ ද යත්: මේ සස්නෙහි මහණ තෙමෙ මෛත්‍රී සහගිය සිතින් එක් දිශායෙක් හි සත්ත්‍වයන් අරමුණු කෙට වෙසෙයි, එසෙයින් දෙවැනි තුන්වැනි සතරවැනි දිශායෙහි සත්ත්‍වයන් අරමුණු කොට වෙසෙයි, මෙසෙයින් උඩ යට සරස හැමතන්හි හැම සතුන් ඇති ලොව සියල්ලන් ආත්මසමතායෙන් යුතු වැ විපුල වූ මහද්ගත වූ අප්‍රමාණ වූ අවෛර වූ අව්‍යාපාද වූ මෛත්‍රීසහගිය සිතින් අරමුණු කොට වෙසෙයි, මෛත්‍රිය වැඩූ බැවින් සත්ත්‍වයෝ නො පිළිකුල් වෙති. කරුණාසහගිය සිතින් එක් දිශායෙක්හි සත්ත්‍වයන් ... කරුණාව වැඩූ බැවින් සත්ත්‍වයෝ නො පිළිකුල් වෙති. මෘදුතා සහගිය සිතින් එක් දිශායෙක්හි සත්ත්‍වයන් ... මෘදුතාව වැඩූ බැවින් සත්ත්‍වයෝ නො පිළිකුල් වෙති. උපේක්‍ෂා සහගිය සිතින් එක් දිශායෙක්හි සත්ත්‍වයන් ... උපේක්‍ෂාව වැඩූ බැවින් සත්ත්‍වයෝ නො පිළිකුල් වෙත්. මෙසෙයින් ‘ශුභ’ යැ යි අධිමුක්ත වේ’ නු යි විමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො ආකාසානඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො: ඉධ භික‍්ඛු සබ‍්බසො රූපසඤ‍්ඤානං සමතික‍්කමා පටිඝසඤ‍්ඤානං අත්‍ථඞ‍්ගමා නානත‍්තසඤ‍්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන‍්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ‍්චායතනං උපසම‍්පජ‍්ජ විහරති. අයං ආකාසානඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො.
ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති සඞ්ඛ්‍යාත විමෝක්‍ෂ කවරෙ යත්: මේ සස්නෙහි මහණ තෙම සර්‍වාකාරයෙන් රූපසංඥාවන් ඉක්මවීමෙන් ප්‍රතිඝ සංඥාවන් ප්‍රහාණයෙන් නානාත්‍වසංඥාවන් නො මෙනෙහි කිරීමෙන් ‘ආකාශය අනන්ත යැ’යි ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කෙරෙයි. මේ ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්ති සඞ්ඛ්‍යාත විමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො: ඉධ භික‍්ඛු සබ‍්බසො ආකාසානඤ‍්චායතනං සමතික‍්කම‍්ම ‘අනන‍්තං විඤ‍්ඤාණ’න‍්ති විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනං උපසම‍්පජ‍්ජ විහරති. අයං විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො.
විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්ති සඞ්ඛ්‍යාත විමෝක්‍ෂ කවරෙ යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම සර්‍වාකාරයෙන් ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා ‘විඥානය අනන්ත යැ’යි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කෙරෙයි. මේ විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්ති විමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො: ඉධ භික‍්ඛු සබ‍්බසො විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනං සමතික‍්කම‍්ම ‘නත්‍ථි කිඤ‍්චී’ති ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනං උපසම‍්පජ‍්ජ විහරති. අයං ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො.
ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති සඞ්ඛ්‍යාත විමෝක්‍ෂ කවරෙ යත්: මේ සස්නෙහි මහණ තෙම සර්‍වාකාරයෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා කිසිවක් නැතැ’යි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කෙරෙයි මේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්ති විමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තාවිමොක‍්ඛො: ඉධ භික‍්ඛු සබ‍්බසො ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනං සමතික‍්කම‍්ම නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනං උපසම‍්පජ‍්ජ විහරති. අයං නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො.
නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්ති සඞ්ඛ්‍යාත විමෝක්‍ෂ කවරෙ යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම සර්‍වාකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ඉක්මවා නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කෙරෙයි. මේ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්ති විමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො සඤ‍්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො: ඉධ භික‍්ඛු සබ‍්බසො නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනං සමතික‍්කම‍්ම සඤ‍්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම‍්පජ‍්ජ විහරති. අයං සඤ‍්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත‍්තිවිමොක‍්ඛො.
සංඥාවේදයිතනිරෝධ සමාපත්ති සඞ්ඛ්‍යාත විමෝක්‍ෂ කවරෙ යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම සර්‍වාකාරයෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ඉක්මවා සංඥාවේදයිතනිරෝධයට පැමිණ වාසය කෙරෙයි. මේ සංඥාවේදයිතනිරෝධ සමාපත්ති විමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො සමයවිමොක‍්ඛො: චත‍්තාරි ච ඣානානි, චතස‍්සො ච අරූපසමාපත‍්තියො අයං සමයවිමොක‍්ඛො.
සමයවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ධ්‍යානයෝ ද සතර අරූපසමාපත්තිහු ද යන මේ සමයවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො අසමයවිමොක‍්ඛො: චත‍්තාරො ච අරියමග‍්ගා, චත‍්තාරි ච සාමඤ‍්ඤඵලානි, නිබ‍්බානඤ‍්ච. අයං අසමයවිමොක‍්ඛො.
අසමයවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෝ ද සතර ශ්‍රාමණ්‍යඵලයෝ ද නිර්‍වාණය ද යන මේ අසමයවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො සාමයිකො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරි ච ඣානානි, චතස‍්සො ච අරූපසමාපත‍්තියො. අයං සාමයිකො විමොක‍්ඛො.
සාමයිකවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ධ්‍යානයෝ ද සතර අරූපසමාපත්තිහු ද යන මේ සාමයිකවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො අසාමයිකො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරො ච අරියමග‍්ගා, චත‍්තාරි ච සාමඤ‍්ඤඵලානි, නිබ‍්බානඤ‍්ච. අයං අසාමයිකො විමොක‍්ඛො.
අසාමයිකවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෝ ද සතර ශ්‍රාමණ්‍යඵලයෝ ද නිර්‍වාණය ද යන මේ අසාමයිකවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො කුප‍්පො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරි ච ඣානානි, චතස‍්සො ච අරූපසමාපත‍්තියො. අයං කුප‍්පො විමොක‍්ඛො.
කොප්‍යවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ධ්‍යානයෝ ද සතර අරූපසමාපත්තිහු ද යන මේ කොප්‍යවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො අකුප‍්පො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරො ච අරියමග‍්ගා, චත‍්තාරි ච සාමඤ‍්ඤඵලානි, නිබ‍්බානඤ‍්ච. අයං අකුප‍්පො විමොක‍්ඛො.
අකෝප්‍යවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෝ ද සතර ශ්‍රාමණ්‍යඵලයෝ ද නිර්‍වාණය ද යන මේ අකෝප්‍යවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො ලොකියො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරි ච ඣානානි, චතස‍්සො ච අරූපසමාපත‍්තියො. අයං ලොකියො විමොක‍්ඛො.
ලෞකිකවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ධ්‍යානයෝ ද සතර අරූපසමාපත්තිහු ද යන මේ ලෞකිකවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො ලොකුත‍්තරො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරො ච අරියමග‍්ගා, චත‍්තාරි ච සාමඤ‍්ඤඵලානි, නිබ‍්බානඤ‍්ච. අයං ලොකුත‍්තරො විමොක‍්ඛො.
ලෝකෝත්තරවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෝ ද සතර ශ්‍රාමණ්‍යඵලයෝ ද නිර්‍වාණය ද යන මේ ලෝකෝත්තරවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො සාසවො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරි ච ඣානානි, චත‍්තස‍්සො ච අරූපසමාපත‍්තියො. අයං සාසවො විමොක‍්ඛො.
සාස්‍රවවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ධ්‍යානයෝ ද සතර අරූපසමාපත්තිහු ද යන මේ සාස්‍රවවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො අනාසවො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරො ච අරියමග‍්ගා, චත‍්තාරි ච සාමඤ‍්ඤඵලානි, නිබ‍්බානඤ‍්ච. අයං අනාසවො විමොක‍්ඛො.
අනාස්‍රවවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෝ ද සතර ශ්‍රාමණ්‍යඵලයෝ ද නිර්‍වාණය ද යන මේ අනාස්‍රවවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො සාමිසො විමොක‍්ඛා: රූපපටිසඤ‍්ඤුත‍්තො විමොක‍්ඛො. අයං සාමිසො විමොක‍්ඛො.
සාමිෂවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: රූපධ්‍යාන ප්‍රතිසංයුක්ත වූ විමෝක්‍ෂය යි. මේ සාමිෂවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො නිරාමිසො විමොක‍්ඛො: අරූපපටිඤ‍්ඤුත‍්තො විමොක‍්ඛො. අයං නිරාමිසො විමොක‍්ඛො.
නිරාමිෂවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: අරූපසමාපත්ති ප්‍රතිසංයුක්ත වූ විමෝක්‍ෂය යි. මේ නිරාමිෂවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො නිරාමිසා නිරාමිසතරො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරො ච අරියමග‍්ගා, චත‍්තාරි ච සාමඤ‍්ඤඵලානි, නිබ‍්බානඤ‍්ච. අයං නිරාමිසා නිරාමිසතරො විමොක‍්ඛො.
නිරාමිෂයට වඩා අතිශයින් නිරාමිෂ වූ විමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෝ ද සතර ශ්‍රාමණ්‍යඵලයෝ ද නිර්‍වාණය ද යන මේ නිරාමිෂයට වඩා නිරාමිෂතර වූ විමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො පණිහිතො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරි ච ඣානානි, චතස‍්සො ච අරූපසමාපත‍්තියො, අයං පණිහිතො විමොක‍්ඛො.
ප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ධ්‍යානයෝ ද සතර අරූපසමාපත්තිහු ද යන මේ ප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරො ච අරියමග‍්ගා චත‍්තාරි ච සාමඤ‍්ඤඵලානි, නිබ‍්බානඤ‍්ච අයං අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො.
අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෝ ද සතර ශ්‍රාමණ්‍යඵලයෝ ද නිර්‍වාණය ද යන මේ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො පණිහිතපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි විමොක‍්ඛො: පඨමස‍්ස ඣානස‍්ස පටිලාභො වා විපාකොවා -පෙ- නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනනසමාපත‍්තියා පටිලාභො වා විපාකො වා. අයං පණිහිතපටිප‍්පස‍්සද‍්ධිපිමොක‍්ඛො.
ප්‍රණිධි සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත විමෝක්‍ෂ නම් කවරැ යත්: ප්‍රථමධ්‍යානයාගේ ප්‍රතිලාභය හෝ විපාකය හෝ යැ ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියගේ ප්‍රතිලාභය හෝ විපාකය හෝ යි. මේ ප්‍රණිධි සන්හිඳීම් සඞ්ඛ්‍යාත විමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො සඤ‍්ඤුත‍්තො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරි ච ඣානානි, චතස‍්සො ච අරූපසමාපත‍්තියො. අයං සඤ‍්ඤුත‍්තො විමොක‍්ඛො.
සංයුක්තවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ධ්‍යානයෝ ද සතර අරූපසමාපත්තිහු ද යන මේ සංයුක්තවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො විසඤ‍්ඤුත‍්තො විමොක‍්ඛො: චත‍්තාරො ච අරියමග‍්ගා, චත‍්තාරි ච සාමඤ‍්ඤඵලානි, නිබ‍්බානඤ‍්ච. අයං විසඤ‍්ඤුත‍්තො විමොක‍්ඛො.
විසංයුක්තවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෝ ද සතර ශ්‍රාමණ්‍යඵලයෝ ද නිර්‍වාණය ද යන මේ විසංයුක්තවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො එකත‍්තවිමොක‍්ඛො: චත‍්තාරො ච අරියමග‍්ගා, චත‍්තාරි ච සාමඤ‍්ඤඵලානි, නිබ‍්බානඤ‍්ච. අයං එකත‍්තවිමොක‍්ඛො.
ඒකත්‍වවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෝ ද සතර ශ්‍රාමණ්‍යඵලයෝ ද නිර්‍වාණය ද යන මේ ඒකත්‍වවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො නානත‍්තවිමොක‍්ඛො: චත‍්තාරි ච ඣානානි, චතස‍්සො ච අරූපසමාපත‍්තියො. අයං නානත‍්තවිමොක‍්ඛො,
නානාත්‍වවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: සතර ධ්‍යානයෝ ද සතර අරූපසමාපත්තිහු ද යන මේ නානාත්‍වවිමෝක්‍ෂ නම් වෙයි.
කතමො සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො: සියා එකො සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො දස සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛා හොන‍්ති, දස සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛා එකො සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: එක් සංඥාවිමෝක්‍ෂය දශසංඥාවිමෝක්‍ෂයෝ චෙතී ද දශසංඥාවිමෝක්‍ෂයෝ එක් සංඥාවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තුවශයෙන්, පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි.
සියාති කථඤ‍්ච සියා: අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං නිච‍්චතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො, දුක්ඛානුපස්සනා ඤාණං සුඛතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො, අනත්තානුපස්සනා ඤාණං අත‍්තතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො, නිබ්බිදානුපස්සනා ඤාණං නන්‍දියා සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො, විරාගානුපස්සනා ඤාණං රාගතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො, නිරොධානුපස‍්සනා ඤාණං සමුදයතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො. පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා ඤාණං ආදානතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො, අනිමිත්තානුපස්සනා ඤාණං නිමිත‍්තතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො අප්පණිහිතානුපස්සනා ඤාණං පණිධියා සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො, සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණං අභිනිවෙසතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො.
සියා යනු: කිසෙයින් වන්නේ ද යත් : අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍ය වශයෙන් පැවැති සංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම, දුක්ඛානුපස්සනාඤාණය සුඛසංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම, අනත්තානුපස්සනාඤාණය ආත්මසංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම, නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණය නන්‍දි වශයෙන් පැවැති සංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම, විරාගානුපස්සනා ඤාණය රාගසංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම, නිරෝධානුපස්සනා ඤාණය සමුදයසංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා ඤාණය ආදානසංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම, අනිමිත්තානුපස්සනා ඤාණය නිමිත්තසංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම, අප්පණිහිතානුපස්සනා ඤාණය ප්‍රණිධිසංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම, සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණය අභිනිවේශසංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නමි.
එවං සියා එකො සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො දස සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛා හොන‍්ති, දස සඤ‍්ඤාවිමොමොක‍්ඛා එකො සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
මෙසෙයින් එක් සංඥාවිමෝක්‍ෂය දශසංඥාවිමෝක්‍ෂයෝ වෙති ද දශසංඥාවිමෝක්‍ෂයෝ එක් සංඥාවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි.
රූපෙ අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං නිච‍්චතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤා විමොක‍්ඛො -පෙ- රූපෙ සුඤ‍්ඤතානුස‍්සනා ඤාණං අභිනිවෙසතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො. එවං සියා එකො සඤ‍්ඤා විමොක‍්ඛො දසසඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛා හොන‍්ති, දස සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛා එකො සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
රූපයෙහි අනිච්චානුපස්සනා ඤාණය නිත්‍යසංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම ... රූපයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණය අභිනිවේශ සංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නමි. මෙසෙයින් එක් සංඥාවිමෝක්‍ෂය දශසංඥාවිමෝක්‍ෂයෝ වෙති ද දශසංඥාවිමෝක්‍ෂයෝ එක් සංඥාවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි.
වෙදනාය -පෙ- සඤ‍්ඤාය -පෙ- සඞ‍්ඛාරෙසු -පෙ- විඤ‍්ඤාණෙ -පෙ- චක‍්ඛුස‍්මිං -පෙ- ජරාමරණෙ අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං නිච‍්චතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො -පෙ- ජරාමරණෙ සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණං අභිනිවෙසතො සඤ‍්ඤාය මුච‍්චතීති සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො, එවං සියා එකො සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො දස සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛා හොන‍්ති. දස සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛා එකො සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන. අයං සඤ‍්ඤාවිමොක‍්ඛො.
වේදනායෙහි ... සංඥායෙහිය ... සංස්කාරයන්හි ... විඥානයෙහි ... චක්‍ෂුසෙහි ... ජරාමරණයෙහි අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිතත්‍යසංඥායෙන් මිදේ නු’යි සංඥාවිමෝක්‍ෂ නම ... ජරාමරණයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය අභිනිවේශසංඥායෙන් මිදේ නු’ යි සංඥාවිමෝක්‍ෂය නමි. මෙසෙයින් එක් සංඥාවිමෝක්‍ෂය දශසංඥාවිමෝක්‍ෂයෝ වෙති ද දශසංඥාවිමෝක්‍ෂයෝ එක් සංඥාවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තුවශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි. මේ සංඥාවිමෝක්‍ෂය නමි.
කතමො ඤාණවිමොක‍්ඛො: සියා එකො ඤාණවිමොක‍්ඛො දස ඤාණවිමොක‍්ඛා හොන‍්ති. දස ඤාණවිමොක‍්ඛා එකො ඤාණවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
ඥානවිමෝක්‍ෂය නම් කවරෙ යත්: එක් ඥානවිමෝක්‍ෂය දශඥානවිමෝක්‍ෂයෝ වෙති ද, දශඥානවිමෝක්‍ෂයෝ එක් ඥානවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායෙන් වන්නේ යි.
සියාති කථඤ‍්ච සියා: අනිච්චානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං නිච‍්චතො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො, දුක්ඛානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං සුඛතො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො. අනත්තානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං අත‍්තනො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො, නිබ්බිදානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං නන්‍දියා සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො, විරාගානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං රාගතො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො, නිරොධානුපස‍්සනා යථාභූතං ඤාණං සමුදයතො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං ආදානතො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො, අනිමිත්තානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං නිමිත‍්තතො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො, අප්පණිහිතානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං පණිධියා සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො, සුඤ්ඤතානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං අභිනිවෙසතො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො.
සියා යනු: කිසෙයින් වන්නේ ද යත් : අනිච්චානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත යථාභූතඥානය නිත්‍ය වශයෙන් පැවැති සම්මෝහ සඞ්ඛ්‍යාත නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නම, දුක්ඛානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත යථාභූතඥානය සුඛ වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නම, අනත්තානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත යථාභූතඥානය ආත්ම වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නම, නිබ්බිදානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත යථාභූතඥානය නන්‍දි වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නම, විරාගානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත යථාභූතඥානය රාග වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නම, නිරෝධානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත යථාභූතඥානය සමුදය වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නම, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත යථාභූතඥානය ආදාන වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නම, අනිමිත්තානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත යථාභූතඥානය නිමිත්ත වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නම, අප්පණිහිතානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත යථාභූතඥානය ප්‍රණිධි වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නම, සුඤ්ඤතානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත යථාභූතඥානය අභිනිවේශ වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නමි.
එවං සියා එකො ඤාණවිමොක‍්ඛො දස ඤාණවිමොක‍්ඛා හොන‍්ති, දස ඤාණවිමොක‍්ඛා එකො ඤාණවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
මෙසෙයින් එක් ඥානවිමෝක්‍ෂය දශ ඥානවිමෝක්‍ෂයෝ වෙතී ද දශ ඥානවිමෝක්‍ෂයෝ එක් ඥානවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායෙන් වන්නේ යි.
රූපෙ අනිච්චානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං නිච‍්චතො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති, ඤාණවිමොක‍්ඛො -පෙ- රූපෙ සුඤ්ඤතානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං අභිනිවෙසතො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො. එවං සියා එකො ඤාණවිමොක‍්ඛො දස ඤාණවිමොක‍්ඛා හොන‍්ති, දසඤාණවිමොක‍්ඛො එකො ඤාණවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
රූපයෙහි අනිච්චානුපස්සනා සංඛ්‍යාත යථාභූතඥානය නිත්‍ය වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නම ... රූපයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනා සංඛ්‍යාත යථාභූතඥානය අභිනිවේශ වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නමි. මෙසෙයින් එක් ඥානවිමෝක්‍ෂය දශඥානවිමෝක්‍ෂයෝ වෙතී ද දශඥානවිමෝක්‍ෂයෝ එක් ඥානවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි.
වෙදනාය -පෙ- සඤ‍්ඤාය -පෙ- සඞ‍්ඛාරෙසු -පෙ- විඤ‍්ඤාණෙ -පෙ- චක‍්ඛුස‍්මිං -පෙ- ජරාමරණෙ අනිච්චානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං නිච‍්චතො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො -පෙ- ජරාමරණෙ සුඤ්ඤතානුපස්සනා යථාභූතං ඤාණං අභිනිවෙසතො සම‍්මොහා අඤ‍්ඤාණා මුච‍්චතීති ඤාණවිමොක‍්ඛො එවං සියා එකො ඤාණවිමොක‍්ඛො දස ඤාණවිමොක‍්ඛා හොන‍්ති, දස ඤාණවිමොක‍්ඛා එකො ඤාණවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන, අයං ඤාණවිමොක‍්ඛො.
වේදනායෙහි ... සංඥාවෙයි ... සංස්කාරයන්හි ... විඥානයෙහි ... චක්‍ෂුසෙහි ... ජරාමරණයෙහි අනිච්චානුපස්සනා සංඛ්‍යාත යථාභූතඥානය නිත්‍ය වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නම ... ජරාමරණයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනා සංඛ්‍යාත යථාභූතඥානය අභිනිවේශ වශයෙන් පැවැති සම්මෝහය වූ නො දැනීමෙන් මිදේ නු’යි ඥානවිමෝක්‍ෂ නමි. මෙසෙයින් එක් ඥානවිමෝක්‍ෂය දශඥානවිමෝක්‍ෂයෝ වෙති ද දශඥානවිමෝක්‍ෂයෝ එක් ඥානවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායෙන් වන්නේ යි. මේ ඥානවිමෝක්‍ෂ නම් වේ.
කතමො සීතිසියා විමොක‍්ඛා: සියා එකො සීතිසියාවිමොක‍්ඛො දස සීතිසියාවිමොක‍්ඛා හොන‍්ති, දස සීතිසියාවිමොක‍්ඛා එකො සීතිසියාවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත් එක් ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂය දශශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂයෝ වෙතී ද දශශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂයෝ එක් ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි
සියාති කථඤ‍්ච සියා: අනිච්චානුපස්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං නිච‍්චතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියාවිමොක‍්ඛො. දුක්ඛානුපස්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං සුඛතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියාවිමොක‍්ඛො. අනත්තානුපස්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං අත‍්තතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියා විමොක‍්ඛො. නිබ්බිදානුපස්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං නන්‍දියා සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියාවිමොක‍්ඛො, විරාගානුපස්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං රාගතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියා විමොක‍්ඛො. නිරොධානුපස‍්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං සමුදයතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියාවිමොක‍්ඛො. පටිනිද‍්දග‍්ගානුපස‍්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං ආදානතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියාවිමොක‍්ඛො. අනිමිත්තානුපස්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං නිමිත‍්තතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියාවිමොක‍්ඛො. අප‍්පණිහාතානුපස‍්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං පණිධියා සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියාවිමොක‍්ඛො. සුඤ්ඤතානුපස්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං අභිනිවෙසතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියා විමොක‍්ඛො.
සියා යනු: කිසෙයික් වන්නේ ද යත්: අනිච්චානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත අනුත්තර (උතුම්) වූ ශීතිභාව (නිර්‍වාණ) ඥානය නිත්‍ය වශයෙන් පැවැති (ක්ලේශ සඞ්ඛ්‍යාත) සන්තාපපරිදාහදරථයෙන් (තැවීම්දැවීම් උණුසුමින්) මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම, දුක්ඛානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත අනුත්තර ශීතිභාවඥානය සුඛ වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහදරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම, අනත්තානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත අනුත්තරශීතිභාව ඥානය ආත්ම වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහදරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම, නිබ්බිදානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත අනුත්තරශීතිභාව ඥානය නන්‍දි වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහදරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම, විරාගානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත අනුත්තර ශීතිභාවඥානය රාග වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහදරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම, නිරෝධානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත අනුත්තරශීතිභාවඥානය සමුදය වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහදරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත අනුත්තර ශීතිභාවඥානය ආදාන වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහදරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම, අනිමිත්තානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත අනුත්තර ශීතිභාවඥානය නිමිත්ත වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහදරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම, අප්පණිහිතානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත අනුත්තරශීතිභාවඥානය ප්‍රණිධි වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහදරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම, සුඤ්ඤාතානුපස්සනා සඞ්ඛ්‍යාත අනුත්තර ශීතිභාවඥානය අභිනිවේශ වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහදරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නමි.
එවං සියා එකො සීතිසියාවිමොක‍්ඛො දස සීතිසියාවිමොක‍්ඛා හොන‍්ති, දස සීතිසියාවිමොක‍්ඛා එකො සීතිසියාවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
මෙසෙයින් එක් ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂය දශ ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂයෝ වෙතී ද දශශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂයෝ එක් ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායෙන් වන්නේ යැ.
රූපෙ අනිච්චානුපස්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං නිච‍්චතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියාවිමොක‍්ඛො, -පෙ- රූපෙ සුඤ්ඤතානුපස්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං අභිනිවෙසතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියාවිමොක‍්ඛො. එවං සියා එකො සීතිසියාවිමොක‍්ඛො දස සීතිසියාවිමොක‍්ඛා හෙන‍්ති, දස සීතිසියාවිමොක‍්ඛා එකො සීතිසියාවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
රූපයෙහි අනිච්චානුපස්සනා සංඛ්‍යාත අනුත්තර ශීතිභාවඥානය නිත්‍ය වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම ... රූපයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනා සංඛ්‍යාත අනුත්තරශීතිභාවඥානය අභිනිවේශ වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නමි. මෙසෙයින් එක් ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂය දශශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂයෝ වෙතී ද දශශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂයෝ එක් ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි.
වෙදනාය -පෙ- සඤ‍්ඤාය -පෙ- සඞ‍්ඛාරෙසු -පෙ- විඤ‍්ඤාණ -පෙ- චක‍්ඛුස‍්මිං -පෙ- ජරාමරණෙ අනිච්චානුපස්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං නිච‍්චතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා වුච‍්චතීති සීතිසියාවිමොක‍්ඛො -පෙ- ජරාමරණෙ සුඤ්ඤතානුපස්සනා අනුත‍්තරං සීතිභාවං ඤාණං අභිනිවෙසතො සන‍්තාපපරිළාහදරථා මුච‍්චතීති සීතිසියාවිමොක‍්ඛො.
වේදනායෙහි ... සංඥායෙහි ... සංස්කාරයන්හි ... විඥානයෙහි ... චක්‍ෂුසෙහි ... ජරාමරණයෙහි අනිච්චානුපස්සනා සංඛ්‍යාත අනුත්තරශීතිභාවඥානය නිත්‍ය වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම ... ජරාමරණයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනා සංඛ්‍යාත අනුත්තරශීතිභාවඥානය අභිනිවේශ වශයෙන් පැවැති සන්තාපපරිදාහරථයෙන් මිදේ නු’යි ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නමි.
එවං සියා එකො සීතිසියාවිමොක‍්ඛො දස සීතිසියාවිමොක‍්ඛා හොන‍්ති, දස සීතිසියාවිමොක‍්ඛා එකො සීතිසියාවිමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන. අයං සීතිසියාවිමොක‍්ඛො.
මෙසෙයින් එක් ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂය දශශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂයෝ වෙතී ද දශශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂයෝ එක් ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන්, පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි. මේ ශීතීස්‍යාද්විමෝක්‍ෂ නම් වේ.
කතමො ඣානවිමොක‍්ඛො: නෙක‍්ඛම‍්මං ඣායතීති ඣානං කාමච‍්ඡන්‍දං ඣාපෙතීති ඣානං, ඣායන‍්තො මුච‍්චතීති ඣානවිමොක‍්ඛො, ඣාපෙන‍්තො මුච‍්චතීති ඣානවිමොක‍්ඛො. ඣායන‍්තීති ධම‍්මා, ඣාපෙතීති කිලෙසෙ, ඣාතෙ ඣාපෙ ච ජානාතීති ඣානවිමොක‍්ඛො. අබ්‍යාපාදො ඣායතීති ඣානං, බ්‍යාපාදං ඣාපෙතීති ඣානං, ඣායන‍්තො මුච‍්චතීති ඣානවිමොක‍්ඛො, ඣාපෙන‍්තො මුච‍්චතීති ඣානවිමොක‍්ඛො. ඣායන‍්තීති ධම‍්මා’ ඣාපෙතීති කිලෙසෙ, ඣාතෙ ච ඣාපෙ ච ජානාතීති ඣානවිමොක‍්ඛො ආලොකසඤ‍්ඤා ඣායතීති ඣානං, ථීනමිද‍්ධං ඣාපෙතීති ඣානං -පෙ- අවික‍්ඛෙපො ඣායතීති ඣානං, උද‍්ධච‍්චං ඣාපෙතීති ඣානං -පෙ- ධම‍්මවවත්‍ථානං ඣායතීති ඣානං, විචිකිච‍්ඡං ඣාපෙතීති ඣානං -පෙ- ඤාණං ඣායතීති ඣානං, අවිජ‍්ජං ඣාපෙතීති ඣානං, -පෙ- පාමොජ‍්ජං ඣායතීති ඣානං, අරතිං ඣාපෙතීති ඣානං -පෙ- පඨමං ඣානං, ඣායතීති ඣානං, නීවරණෙ ඣාපෙතීති ඣානං -පෙ- අරහත‍්තමග‍්ගො ඣායතීති ඣානං, සබ‍්බකිලෙසෙ ඣාපෙතීති ඣානං, ඣායන‍්තො මුච‍්චතීති ඣානවිමොක‍්ඛො, ඣාපෙන‍්තො මුච‍්චතීති ඣානවිමොක‍්ඛො. ඣායන‍්තීති ධම‍්මා, ඣාපෙතීති කිලෙසෙ, ඣාතෙ ච ඣාපෙ ච ජානාතීති ඣානවිමොක‍්ඛො. අයං ඣානවිමොක‍්ඛො.
ධ්‍යානවිමෝක්‍ෂ නම් කවරෙ යත්: නෛෂ්ක්‍රම්‍ය තෙමේ ධ්‍යාන කෙරේ නු’යි ධ්‍යාන නම, කාමච්ඡන්‍දය දවා නු’යි ධ්‍යාන නම, ධ්‍යාන කරනුයේ මිදේ නු’යි ධ්‍යානවිමෝක්‍ෂ නම, දවනුයේ මිදේ නු’යි ධ්‍යානවිමෝක්‍ෂ නම, ඣායන්ති යනු: ධර්‍මයෝ යැ, ඣාපේති යනු: කෙලෙසුන් යැ, ධ්‍යාන කළ ධර්‍මයන් ද දැවුණු කෙලෙසුන් ද දනී නු’යි ධ්‍යානවිමෝක්‍ෂ නම, අව්‍යාපාද තෙමේ ඣාන කෙරේ නු’යි ධ්‍යාන නම, ව්‍යාපාදය දවා නු’යි ධ්‍යාන නම, ධ්‍යාන කරනුයේ මිදේ නු’යි ධ්‍යානවිමෝක්‍ෂ නම, දවනුයේ මිදේ නු’යි ධ්‍යානවිමෝක්‍ෂ නම, ඣායන්ති යනු: ධර්‍මයෝ යැ, ඣාපේති යනු : කෙලෙසුන් යැ, ධ්‍යාන කළ ධර්‍මයන් ද දැවුණු කෙලෙසුන් ද දනී නු’යි ධ්‍යානවිමෝක්‍ෂ නම. ආලෝකසංඥා තොමෝ ධ්‍යාන කෙරේ නු’යි ධ්‍යාන නමු, ථීනමිද්ධය දවා නු’යි ධ්‍යාන නමු ... අවික්‍ෂේප තෙමේ ධ්‍යාන කෙරේ නු’යි ධ්‍යාන නම, ඖද්ධත්‍යය දවා නු’යි ධ්‍යාන නම ... ධම්මවවත්‍ථාන තෙමේ ධ්‍යාන කෙරේ නු’යි ධ්‍යාන තම, විචිකිත්සාව දවා නු’යි ධ්‍යාන නම ... ඥාන තෙමේ ධ්‍යාන කෙරේ නු’යි ධ්‍යාන නම, අවිද්‍යාව දවා නු’යි ධ්‍යාන නම ... ප්‍රාමෝද්‍ය තෙමේ ධ්‍යාන කෙරේ නු’යි ධ්‍යාන නම, අරතිය දවා නු’යි ධ්‍යාන නම ... ප්‍රථමධ්‍යාන තෙමේ ධ්‍යාන කෙරේ නු’යි ධ්‍යාන නම, නීවරණයන් දවා නු’යි ධ්‍යාන නම ... අර්‍හන්මාර්‍ග තෙමේ ධ්‍යාන කෙරේ නු’යි ධ්‍යාන නම, හැම කෙලෙසුන් දවා නු’යි ධ්‍යාන නම ... ධ්‍යාන කරනුයේ මිදේ නු’යි ධ්‍යානවිමෝක්‍ෂ නම, දවනුයේ මිදේ නු’යි ධ්‍යානවිමෝක්‍ෂ නම. ඣායන්ති යනු: ධර්‍මයෝ යැ, ඣාපේති යනු: කෙලෙසුන් යැ, ධ්‍යාන කළ දහමුදු දැවුණු කෙලෙසුනුදු දනී නු’යි ධ්‍යානවිමෝක්‍ෂ නමි. මේ ධ්‍යානවිමෝක්‍ෂ නම් වේ.
කතමො අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො: සියා එකො අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො දස අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛා හොන‍්ති, දස අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛා එකො අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ කවරෙ යත්: එක් අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂය දශඅනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂයෝ වෙතී ද දශඅනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂයෝ එක් අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි.
සියාති කථඤ‍්ච සියා: අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං නිච‍්චතො උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො. දුක්ඛානුපස්සනා ඤාණං සුඛතො උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො, අනත්තානුපස්සනා ඤාණං අත‍්තතො උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො. නිබ්බිදානුපස්සනා ඤාණං නන්‍දියා උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො. විරාගානුපස්සනා ඤාණං රාගතො උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො. නිරොධානුපස‍්සනා ඤාණං සමුදයතො උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො. පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා ඤාණං ආදානතො උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො. අනිමිත්තානුපස්සනා ඤාණං නිමිත‍්තතො උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො. අප්පණිහිතානුපස්සනා ඤාණං පණිධියා උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො. සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණං අභිනිවෙසතො උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො.
සියා යනු: කිසෙයින් වන්නේ යැ යත්: අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍ය වශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් (ග්‍රහණයෙන්) මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ, දුක්ඛානුපස්සනාඤාණය සුඛ වශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ, අනත්තානුපස්සනාඤාණය ආත්මවශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ, නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණය නන්‍දි වශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ, විරාගානුපස්සනාඤාණය රාග වශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ, නිරෝධානුපස්සනාඤාණය සමුදය වශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාඤාණය ආදානවශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ, අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය නිමිත්ත වශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ, අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණය ප්‍රණිධි වශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ, සුඤ්ඤාතානුපස්සනාඤාණය අභිනිවේශ වශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යි.
එවං සියා එකො අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො දස අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛා හොන‍්ති, දස අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛා එකො අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛා එකො අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
මෙසෙයින් එක් අනුපාදාවිත්තවිමෝක්‍ෂය දශඅනුපාදාවිත්තවිමෝක්‍ෂයෝ වෙතී ද දශඅනුපාදාවිත්තවිමෝක්‍ෂයෝ එක් අනුපාදාවිත්තවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි.
රූපෙ අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං නිච‍්චතො උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො. -පෙ- රූපෙ සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණං අභිනිවෙසතො උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො. එවං සියා එකො අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො දස අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො හොන‍්ති, දස අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො එකො අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
රූපයෙහි අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍යවශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ ... රූපයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය අභිනිවේශ වශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යි. මෙසෙයින් එක් අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂය දශඅනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂයෝ වෙතී ද දශඅනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂයෝ එක් අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි.
වෙදනාය -පෙ- සඤ‍්ඤාය -පෙ- සඞ‍්ඛාරෙසු -පෙ- විඤ‍්ඤාණෙ -පෙ- චක‍්ඛුස‍්මිං -පෙ- ජරාමරණෙ සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණං අභිනිවෙසතො උපාදානා මුච‍්චතීති අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො. එවං සියා එකො අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො දස අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො හොන‍්ති, දස අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො එකො අනුපාදාචිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො හොති වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
වේදනායෙහි ... සංඥායෙහි ... සංස්කාරයන්හි ... විඥානයෙහි ... චක්‍ෂුසෙහි ... ජරාමරණයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය අභිනිවේශ වශයෙන් පැවැති උපාදානයෙන් මිදේ නු’යි අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂ යි. මෙසෙයින් එක් අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂය දශඅනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂයෝ වෙතී ද දශඅනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂයෝ එක් අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂය වේ යයි ද වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් වන්නේ යි.
අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං කතීහුපාදානෙහි මුච‍්චති. දුක්ඛානුපස්සනා ඤාණං කතීහුපාදානෙහි මුච‍්චති. අනත්තානුපස්සනා ඤාණං කතීහුපාදානෙහි මුච‍්චති. නිබ්බිදානුපස්සනා ඤාණං -පෙ- විරාගානුපස්සනා ඤාණං -පෙ- නිරොධානුපස‍්සනා ඤාණං -පෙ- පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා ඤාණං -පෙ- අනිමිත්තානුපස්සනා ඤාණං -පෙ- අප්පණිහිතානුපස්සනා ඤාණං -පෙ- සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණං කතීහුපාදානෙහි මුච‍්චතීති.
අනිච්චානුපස්සනාඤාණය කෙතෙක් උපාදානයන් කෙරෙන් මිදේ ද, දුක්ඛානුපස්සනාඤාණය කෙතෙක් උපාදානයන් කෙරෙන් මිදේ ද, අනත්තතානුපස්සනාඤාණය කෙතෙක් උපාදානයන් කෙරෙන් මිදේ ද, නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණය ... විරාගානුපස්සනාඤාණය ... නිරෝධානුපස්සනාඤාණය ... පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාඤාණය ... අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය ... අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණය ... සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය කෙතෙක් උපාදානයන් කෙරෙන් මිදේ ද යත්:
අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං තීහුපාදානෙහි මුච‍්චති. දුක්ඛානුපස්සනා ඤාණං එකූපාදානා මුච‍්චති අනත්තානුපස්සනා ඤාණං තීහුපාදානෙහි මුච‍්චති නිබ්බිදානුපස්සනා ඤාණං එකූපාදානා මුච‍්චති, විරාගානුපස්සනා ඤාණං එකූපාදානා මුච‍්චති, නිරොධානුපස‍්සනා ඤාණං චතූහුපාදානෙහි මුච‍්චති, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා ඤාණං චතූහුපාදානෙහි මුච‍්චති, අනිමිත්තානුපස්සනා ඤාණං තීහුපාදානෙහි මුච‍්චති, අප්පණිහිතානුපස්සනා ඤාණං එකූපාදානා මුච‍්චති, සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණං තීහුපාදානෙහි මුච‍්චතීති.
අනිච්චානුපස්සනාඤාණය තුන් උපාදානයෙකින් මිදෙයි, දුක්ඛානුපස්සනාඤාණය එක් උපාදානයෙකින් මිදෙයි, අනත්තතානුපස්සනාඤාණය එක් උපාදානයෙකින් මිදෙයි, නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණය එක් උපාදානයෙකින් මිදෙයි, විරාගානුපස්සනාඤාණය එක් උපාදානයෙකින් මිදෙයි, නිරෝධානුපස්සනාඤාණය සතර උපාදානයෙකින් මිදෙයි, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාඤාණය සතර උපාදානයෙකින් මිදෙයි, අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය තුන් උපාදානයෙකින් මිදෙයි, අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණය එක් උපාදානයෙකින් මිදෙයි, සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය තුන් උපාදානයෙකින් මිදෙයි,
අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං කතමෙහි තීහුපාදානෙහි මුච‍්චති දිට‍්ඨුපාදානා සීලබ‍්බතූපාදානා අත‍්තවාදූපාදානා. අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං ඉමෙහි තීහුපාදානෙහි මුච‍්චති.
අනිච්චානුපස්සනාඤාණය කවර තුන් උපාදානයෙකින් මිදෙයි යත් දෘෂ්ට්‍යුපාදනයෙන ශීලව්‍රතෝපාදානයෙන ආත්මවාදෝපාදානයෙනි. අනිච්චානුපස්සනාඤාණය මේ තුන් උපාදානයෙකින් මිදෙයි.
දුක්ඛානුපස්සනා ඤාණං කතමා එකූපාදානා මුච‍්චති: කාමූපාදානා. දුක්ඛානුපස්සනා ඤාණං ඉදං එකූපාදානා මුච‍්චති.
දුක්ඛානුපස්සනාඤාණය කවර එක් උපාදානයෙකින් මිදෙයි යත්: කාමෝපාදානයෙනි. දුක්ඛානුපස්සනාඤාණය මේ එක් උපාදානයෙන් මිදෙයි.
අත‍්තානුපස‍්සනා ඤාණං කතමෙහි තීහුපාදානෙහි මුච‍්චති: දිට‍්ඨුපාදානා සීලබ‍්බතූපාදානා අත‍්තවාදුපාදානා. අනත්තානුපස්සනා ඤාණං ඉමෙහි තීහුපාදානෙහි මුච‍්චති.
අනත්තානුපස්සනාඤාණය කවර තුන් උපාදානයෙකින් මිදෙයි යත්: දෘෂ්ට්‍යුපාදනයෙන, ශීලව්‍රතෝපාදානයෙන, ආත්මවාදෝපාදානයෙනි. අනත්තානුපස්සනාඤාණය මේ තුන් උපාදානයෙකින් මිදෙයි.
නිබ්බිදානුපස්සනා ඤාණං කතමා එකූපාදානා මුච‍්චති: කාමූපදානා නිබ්බිදානුපස්සනා ඤාණං ඉදං එකූපාදානා මුච‍්චති.
නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණය කවර එක් උපාදානයෙකින් මිදෙයි යත්: කාමෝපාදානයෙනි. නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණය මේ එක් උපාදානයෙකින් මිදෙයි.
විරාගානුපස්සනා ඤාණං කතමා එකූපාදානා මුච‍්චති: කාමූපදානා. විරාගානුපස්සනා ඤාණං ඉදං එකූපාදානා මුච‍්චති.
විරාගානුපස්සනාඤාණය කවර එක් උපාදානයෙකින් මිදෙයි යත්: කාමෝපාදානයෙනි. විරාගානුපස්සනාඤාණය මේ එක් උපාදානයෙන් මිදෙයි.
නිරොධානුපස‍්සනා ඤාණං කතමෙහි චතූහුපාදානෙහි මුච‍්චති කාමූපදානා දිට‍්ඨුපාදානා සිලබ‍්බතූපාදානා අත‍්තවාදූපාදානා නිරොධානුපස‍්සනා ඤාණං ඉමෙහි චතූහුපාදානෙහි මුච‍්චති.
නිරෝධානුපස්සනාඤාණය කවර සතර උපාදානයෙකින් මිදෙයි යත්: කාමෝපාදානයෙන, දෘෂ්ට්‍යුපාදනයෙන, ශීලව්‍රතෝපාදානයෙන, ආත්මවාදෝපාදානයෙනි. නිරෝධානුපස්සනාඤාණය මේ සතර උපාදානයෙන් මිදෙයි.
පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා ඤාණං කතමෙහි චතූහුපාදානෙහි මුච‍්චති: කාමූපදානා දිට‍්ඨුපාදානා සීලබ‍්බතූපාදානා අත‍්තවාදූපාදානා. පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා ඤාණං ඉමෙහි චතූහුපාදානෙහි මුච‍්චති.
පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාඤාණය කවර සතර උපාදානයෙකින් මිදෙයි යත්: කාමෝපාදානයෙන, දෘෂ්ට්‍යුපාදනයෙන, ශීලව්‍රතෝපාදානයෙන, ආත්මවාදෝපාදානයෙනි. පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාඤාණය මේ සතර උපාදානයෙන් මිදෙයි.
අනිමිත්තානුපස්සනා ඤාණං කතමෙහි තීහුපාදානෙහි මුච‍්චති: දිට‍්ඨුපාදානා සිලබ‍්බතූපාදානා අත‍්තවාදූපාදානා. අනිමිත්තානුපස්සනා ඤාණං ඉමෙහි තීහුපාදානෙහි මුච‍්චති.
අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය කවර තුන් උපාදානයෙකින් මිදෙයි යත්: දෘෂ්ට්‍යුපාදනයෙන, ශීලව්‍රතෝපාදානයෙන, ආත්මවාදෝපාදානයෙනි, අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය මේ තුන් උපාදානයෙන් මිදෙයි.
අප්පණිහිතානුපස්සනා ඤාණං කතමා එකූපාදානා මුච‍්චති. කාමූපදානා අප්පණිහිතානුපස්සනා ඤාණං ඉදං එකූපාදානා මුච‍්චති.
අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණ ය කවර එක් උපාදානයෙකින් මිදෙයි යත්: කාමෝපාදානයෙනි අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණ ය මේ එක් උපාදානයෙන් මිදෙයි.
සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණං කතමෙහි තීහුපාදානෙහි මුච‍්චති: දිට‍්ඨුපාදානා සිලබ‍්බතූපාදානා අත‍්තවාදූපාදානා. සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණං ඉමෙහි තීහුපාදානෙහි මුච‍්චති.
සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය කවර තුන් උපාදානයෙකින් මිදෙයි යත්: දෘෂ්ට්‍යුපාදනයෙන, ශීලව්‍රතෝපාදානයෙන, ආත්මවාදෝපාදානයෙනි. සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය මේ තුන් උපාදානයෙන් මිදෙයි
යඤ‍්ච අනිච්චානුපස්සනා ඤාණං, යඤ‍්ච අනත්තානුපස්සනා ඤාණං, යඤ‍්ච අනිමිත්තානුපස්සනා ඤාණං, යඤ‍්ච සුඤ්ඤතානුපස්සනා ඤාණං, ඉමානි චත‍්තාරි ඤාණානි තීහුපාදානෙහි මුච‍්චන‍්ති: දිට‍්ඨුපාදානා සීලබ‍්බතූපාදානා අත‍්තවාදූපාදානා. යඤ‍්ච දුක්ඛානුපස්සනා ඤාණං, යඤ‍්ච නිබ්බිදානුපස්සනා ඤාණං, යඤ‍්ච විරාගානුපස්සනා ඤාණං, යඤ‍්ච අප්පණිහිතානුපස්සනා ඤාණං, ඉමානි චත‍්තාරි ඤාණානි එකූපාදානා මුච‍්චන‍්ති: කාමූපදානා. යඤ‍්ච නිරොධානුපස‍්සනා ඤාණං, යඤ‍්ච පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා ඤාණං, ඉමානි ද‍්වෙ ඤාණානි චතූහුපාදානෙහි මුච‍්චන‍්ති: කාමූපදානා දිට‍්ඨුපාදානා සිලබ‍්බතූපාදානා අත‍්තවාදූපාදානා. අයං අනුපාදා චිත‍්තස‍්ස විමොක‍්ඛො.
යම් අනිච්චානුපස්සනාඤාණයෙකුත් යම් අනත්තතානුපස්සනාඤාණයෙකුත් යම් අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණයෙකුත් යම් සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණයෙකුත් වේ ද, මේ සතර ඥානයෝ තුන් උපාදානයෙකින් මිදෙති. දෘෂ්ට්‍යුපාදානයෙන, ශීලව්‍රතෝපාදානයෙන, ආත්මවාදෝපාදානයෙනි. යම් දුක්ඛානුපස්සනාඤාණයෙකුත් යම් නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණයෙකුත් යම් විරාගානුපස්සනාඤාණයෙකුත් යම් අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණයෙකුත් වේ ද, මේ සතර ඥානයෝ එක් උපාදානයෙකින් මිදෙති: කාමෝපාදානයෙනි. යම් නිරෝධානුපස්සනාඤාණයෙකුත් යම් පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාඤාණයෙකුත් වේ ද, මේ ඤාණයෝ දෙදෙන සතර උපාදානයෙකින් මිදෙති: කාමෝපාදානයෙන, දෘෂ්ට්‍යුපාදානයෙන, ශීලව්‍රතෝපාදානයෙන, ආත්මවාදෝපාදානයෙනි. මේ අනුපාදාචිත්තවිමෝක්‍ෂයි.
විමෙක‍්ඛකථාය පඨමකභාණවාරං.
විමෝක්‍ෂකථායෙහි පළමු වන බණවර යි.
තීණි පනිමානි විමොක‍්ඛමුඛානි, ලොකනිය්‍යානාය සංවත‍්තන‍්ති: සබ‍්බසඞ‍්ඛාරෙ පරිච‍්ඡෙදපරිවටුමතො සමනුපස‍්සනතාය අනිමිත‍්තාය ච ධාතුයා චිත‍්තසම‍්පක‍්ඛන්‍දනතාය, සබ‍්බසඞ‍්ඛාරෙසු මනොසමුත‍්තෙජනතාය අප‍්පණිහිතාය ච ධාතුයා චිත‍්තසම‍්පක‍්ඛන්‍දනතාය, සබ‍්බධම‍්මෙ පරතො සමනුපස‍්සනතාය, සුඤ‍්ඤතාය ච ධාතුයා චිත‍්තසම‍්පක‍්ඛන්‍දනතාය ඉමානි තීණි විමොක‍්ඛමුඛානි ලොකනිය්‍යානාය සංවත‍්තන‍්ති.
මේ තුන් විමෝක්‍ෂමුඛයෝ (ත්‍රෛධාතුක) ලෝකයෙන් නික්මීම පිණිස පවතිත්: හැම සංස්කාරයන් පරිච්ඡේද වශයෙන් පර්‍ය්‍යන්ත වශයෙන් නුවණින් විමසන බැවින් ද අනිමිත්ත සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණධාතුයෙහි සිත පිවිසෙන බැවින් ද (ලෝකනිර්‍ය්‍යාණය වෙයි), හැම සංස්කාරයන්හි සිත සංවේග කරන බැවින් ද අප්‍රණිහිත සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණධාතුයෙහි සිත පිවිසෙන බැවින් ද (ලෝකනිර්‍ය්‍යාණය වෙයි), හැම ධර්‍මයන් අනාත්ම වශයෙන් නුවණින් විමසන බැවින් ද ශුන්‍යත සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණධාතුයෙහි සිත පිවිසෙන බැවින් ද (ලෝකනිර්‍ය්‍යාණය වෙයි), මේ තුන් විමෝක්‍ෂමුඛයෝ ලෝකනිර්‍ය්‍යාණය පිණිස පවතිත්.
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො කථං සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති. දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො කථං සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති. අනත‍්තතො මනසිකරොතො කථං සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති. අනිච‍්චතො මනසිකරොතො ඛයතො සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො භයතො සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො සුඤ‍්ඤතො සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට කිසෙයින් සංස්කාරයෝ වටහත් ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට කිසෙයින් සංස්කාරයෝ වටහත් ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට කිසෙයින් සංස්කාරයෝ වටහත් ද, අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට ක්‍ෂය විසින් සංස්කාරයෝ වටහති. දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට භය විසින් සංස්කාරයෝ වටහති. අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට ශුන්‍ය විසින් සංස්කාරයෝ වටහත්.
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො කිංබහුලං චිත‍්තං හොති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො කිංබහුලං චිත‍්තං හොති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො කිංබහුලං චිත‍්තං හොති: අනිච‍්චතො මනසිකරොතො අධිමොක‍්ඛබහුලං චිත‍්තං හොති: දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පස‍්සද‍්ධිබහුලං චිත‍්තං හොති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො වෙදබහුලං චිත‍්තං හොති.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට සිත කුමක් බහුල කොට ඇත්තේ වේ ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට සිත කුමක් බහුල කොට ඇත්තේ වේ ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට සිත කුමක් බහුල කොට ඇත්තේ වේ ද යත්: අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට අධිමෝක්‍ෂය බහුල කොට ඇති සිත වෙයි, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට ප්‍රශ්‍රබ්ධිය බහුල කොට ඇති වෙයි, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට තුෂ්ටිය බහුල කොට ඇති සිත වේ.
අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො අධිමොක‍්ඛබහුලො කතමින්‍ද්‍රියං පටිලභති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො පස‍්සද‍්ධිබහුලෙ කතමින්‍ද්‍රියං පටිලභති, අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො වෙදබහුලො කතමින්‍ද්‍රියං පටිලභති: අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො අධිමොක‍්ඛෙබහුලො සද‍්ධින්‍ද්‍රියං පටිලභති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො පස‍්සද‍්ධිබහුලො සමාධින්‍ද්‍රියං පටිලභති, අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො වෙදබහුලො පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං පටිලභති.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ අධිමෝක්‍ෂය බහුලකොට ඇතියේ කවර ඉන්‍ද්‍රියයක් ලබා ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ ප්‍රශ්‍රබ්ධිය බහුල කොට ඇතියේ කවර ඉන්‍ද්‍රියයක් ලබා ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ තුෂ්ටිය බහුල කොට ඇතියේ කවර ඉන්‍ද්‍රියයක් ලබා ද යත්: අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ අධිමෝක්‍ෂය බහුල කොට ඇතියේ ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය ලබයි, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ ප්‍රශ්‍රබ්ධිය බහුල කොට ඇති යේ සමාධීන්‍ද්‍රිය ලබයි, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ තුෂ්ටිය බහුල කොට ඇතියේ ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය ලබා.
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො අධිමොක‍්ඛබහුලස‍්ස කතමින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය කතින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, කෙනට‍්ඨෙන භාවනාය කො භාවෙති:
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ අධිමෝක්‍ෂය බහුලයාහට කවර ඉන්‍ද්‍රියයෙක් අධිපති කොට ඇත්තේ වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් ඉන්‍ද්‍රියයෝ එය අනුව යන්නාහු වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, ඒකකෘත්‍යයෝ වෙත් ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙකින් භාවනා වේ ද, කවරෙක් භාවනා කෙරේ ද,
දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පස‍්සද‍්ධිබහුලස‍්ස කතමින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය කතින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, කෙනට‍්ඨෙන භාවනා, කො භාවෙති.
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ ප්‍රශ්‍රබ්ධිබහුලයාහට කවර ඉන්‍ද්‍රියයෙක් අධිපති කොට ඇත්තේ වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් ඉන්‍ද්‍රියයෝ එය අනුව යන්නාහු වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙකින් භාවනා වේ ද, කවරෙක් භාවනා කෙරේ ද,
අනත‍්තතො මනසිකරොතො වෙදබහුලස‍්ස කතමින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය කතින්‍ද්‍රියා තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, කෙනට‍්ඨෙන භාවනා, කො භාවෙති.
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ තුෂ්ටිබහුලයාහට කවර ඉන්‍ද්‍රියයක් අධිපති කොට ඇත්තේ වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් ඉන්‍ද්‍රියයෝ එය අනුව යන්නාහු වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙකින් භාවනා වේ ද, කවරෙක් භාවනා කෙරේ ද යත්:
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො අධිමොක‍්ඛබහුලස‍්ස සද‍්ධින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, යො සම‍්මාපටිපන‍්නො සො භාවෙති, නත්‍ථි මිච‍්ඡාපටිපන‍්නස‍්ස ඉන්‍ද්‍රියභාවනා.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ අධිමෝක්‍ෂබහුලයා හට ශ්‍රදෙධින්‍ද්‍රිය අධිපති වෙයි, භාවනායෙහි සතර ඉන්‍ද්‍රිය කෙනෙක් තදනුකූල වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, (විමුක්තිරසයෙන්) ඒකරසාර්‍ත්‍වයෙන් භාවනාව වෙයි, යමෙක් සම්‍යක්ප්‍රතිපන්න වේ ද හෙතෙම භාවනා කෙරෙයි, මිථ්‍යාප්‍රතිපන්නයාහට ඉන්‍ද්‍රියභාවනා නැති.
දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පස‍්සද‍්ධිබහුලස‍්ස සමාධින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, යො සම‍්මාපටිපන‍්නො සො භාවෙති, නත්‍ථි මිච‍්ඡාපටිපන‍්නස‍්ස ඉන්‍ද්‍රියභාවනා.
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නා වූ ප්‍රශ්‍රබ්ධිබහුලයාහට සමාධීන්‍ද්‍රිය අධිපති වෙයි, භාවනායෙහි සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ඒකරසාර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වෙයි. යමෙක් සම්‍යක් ප්‍රතිපන්න වේ ද හෙතෙම භාවනා කෙරෙයි. මිථ්‍යාප්‍රතිපන්නයාහට ඉන්‍ද්‍රියභාවනා නැති.
අනත‍්තතො මනසිකාරොතො වෙදබහුලස‍්ස පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, යො සම‍්මාපටිපන‍්නො සො භාවෙති, නත්‍ථි මිච‍්ඡාපටිපන‍්නස‍්ස ඉන්‍ද්‍රියභාවනා.
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නා වූ තුෂ්ටිබහුලයාහට ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිපති වෙයි, භාවනායෙහි සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙති, නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ඒකරසාර්‍ත්‍වයෙන් භාවනාව වෙයි, යමෙක් සම්‍යක්ප්‍රතිපන්න වේ ද හෙතෙම භාවනා කෙරෙයි, මිථ්‍යාප්‍රතිපන්නයාහට ඉන්‍ද්‍රියභාවනා නැති.
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො අධිමොක‍්ඛබහුලස‍්ස කතමින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය කතින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති. පටිවෙධකාලෙ කතමින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, පටිවෙධාය කතින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති. නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති. සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, කෙනට‍්ඨෙන භාවනා, කෙනට‍්ඨෙන පටිවෙධො:
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නා වූ අධිමෝක්‍ෂ බහුලයා හට කවර ඉන්‍ද්‍රියෙක් අධිපති වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, (සත්‍ය) ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි කවර ඉන්‍ද්‍රියයෙක් අධිපති වේද, සත්‍යප්‍රතිවේධය පිණිස කෙතෙක් කෙතෙක් ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙකින් භාවනා වේ ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙකින් ප්‍රතිවේධය වේ ද යත්:
දුක‍්ඛතො මසිකරොතො පස‍්සද‍්ධිබහුලස‍්ස කතමින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය කතින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තතපච‍්චයා හොන‍්ති. පටිවෙධකාලෙ කතමින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, පටිවෙධාය කතින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, කෙනට‍්ඨෙන භාවනා, කෙනට‍්ඨෙන පටිවෙධො:
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නා වූ ප්‍රශ්‍රබ්ධිබහුලයාහට කවර ඉන්‍ද්‍රියෙක් අධිපති වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමි වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි කවර ඉන්‍ද්‍රියෙක් අධිපති වේ ද, ප්‍රතිවේධය පිණිස කෙතෙක් ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමි වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වේ ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිවේධ වෙයි යත්:
අනත‍්තතො මනසිකරොතො වෙදබහුලස‍්ස කතමින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය කතින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, පටිවෙධකාලෙ කතමින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, පටිවෙධාය කතින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, කෙනට‍්ඨෙන භාවනා, කෙනට‍්ඨෙන පටිවෙධො.
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ තුෂ්ටිබහුලයාහට කවර ඉන්‍ද්‍රියයෙක් අධිපති වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමි වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි කවර ඉන්‍ද්‍රියයෙක් අධිපති වේද, ප්‍රතිවේධය පිණිස කෙතෙක් ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වේ ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිවේධ වෙයි යත්:
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො අධිමොක‍්ඛබහුලස‍්ස සද‍්ධින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, පටිවෙධකාලෙ පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, පටිවෙධාය චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, දස‍්සනට‍්ඨෙන පටිවෙධො. එවං පටිවිජ‍්ඣන‍්තොපි භාවෙති, භාවෙන‍්තොපි පටිවිජ‍්ඣති.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නා වූ අධිමෝක්‍ෂ බහුලයා හට ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය අධිපති වේ ද, භාවනායෙහි සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිපති වෙයි, ප්‍රතිවේධය පිණිස සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ඒකරසාර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වෙයි, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිවේධය වෙයි, මෙසෙයින් ප්‍රතිවේධ කරනුයේ ද භාවනා කෙරෙයි, භාවනා කරනුයේ ද, ප්‍රතිවේධ කෙරේ.
දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පස‍්සද‍්ධිබහුලස‍්ස සමාධින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයාහොන‍්ති. අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, පටිවෙධකාලෙ පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, පටිවෙධාය චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, දස‍්සනට‍්ඨෙන පටිවෙධො, එවං පටිවිජ‍්ඣන‍්තොපි භාවෙති, භාවෙන‍්තොපි පටිවිජ‍්ඣති.
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නා වූ ප්‍රශ්‍රබ්ධිබහුලයාහට සමාධීන්‍ද්‍රිය අධිපති වෙයි, භාවනායෙහි සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙති, නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙති, ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිපති වෙයි, ප්‍රතිවේධය පිණිස සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙති ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ඒකරසාර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වෙයි, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිවේධය වෙයි, මෙසෙයින් ප්‍රතිවේධ කරනුයේ ද, භාවනා කෙරෙයි, භාවනා කරනුයේ ද, ප්‍රතිවේධ කෙරේ.
අනත‍්තතො මනසිකරොතො වෙදබහුලස‍්ස පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, භාවනාය චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදත්‍වායානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, පටිවෙධකාලෙ, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං ආධිපතෙය්‍යං හොති, පටිවෙධාය චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, දස‍්සනට‍්ඨෙන පටිවෙධො, එවං පටිවිජ‍්ඣන‍්තොපි භාවෙති, භාවෙන‍්තොපි පටිවිජ‍්ඣති.
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නා වූ තුෂ්ටිබහුලයාහට ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිපති වෙයි, භාවනායෙහි සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිපති වේද, ප්‍රතිවේධය පිණිස සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙති, නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ඒකරසාර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වෙයි, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිවේධය වෙයි, මෙසෙයින් ප්‍රතිවේධ කරනුයේ ද භාවනා කෙරෙයි, භාවනා කරනුයේ ද ප්‍රතිවේධ කෙරේ.
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො කතමින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, කතමින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සද‍්ධාවිමුත‍්තො හොති දුක‍්ඛතො මනසිකාරොතො කතමින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, කතමින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා කායසක‍්ඛී හොති. අනත‍්තතො මනසිකරොතො කතමින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, කතමින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො හොති.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට කවර ඉන්‍ද්‍රියයෙක් බලවත් වේ ද, කවර ඉන්‍ද්‍රියයක් බලවත් බැවින් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වේ ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට කවර ඉන්‍ද්‍රියයෙක් බලවත් වේ ද, කවර ඉන්‍ද්‍රියයක් බලවත් බැවින් කායසාක්‍ෂි වේ ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට කවර ඉන්‍ද්‍රියයෙක් බලවත් වේ ද, කවර ඉන්‍ද්‍රියයක් බලවත් බැවින් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වෙයි යත්:
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සද‍්ධාවිමුත‍්තො, හොති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො සමාධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා කායසක‍්ඛි හොති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො හොති.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙයි, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට සමාධීන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, සමාධීන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් කායසාක්‍ෂි වෙයි, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත ව
‘සද‍්දහන‍්තො විමුත‍්තො’ති සද‍්ධාවිමුත‍්තො, ඵුට‍්ඨත‍්තා සච‍්ඡිකතො’ති කායසක‍්ඛි, ‘දිට‍්ඨත‍්තා පත‍්තො’ති දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො. සද‍්දහන‍්තො විමුච‍්චති’ති සද‍්ධාවිමුත‍්තො, ඣානඵස‍්සං පඨමං ඵුසති, පච‍්ඡා නිරොධං නිබ‍්බානං සච‍්ඡිකරොතී’ති කායසක‍්ඛි, දුක‍්ඛා සඞ‍්ඛාරා, සුඛො නිරොධො’ති ඤාතං. හොති දිට‍්ඨං විදිතං සච‍්ඡිකං ඵස‍්සිතං පඤ‍්ඤායා’ති දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො.
හදහමින් මිදුණේ නු’යි ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත යැ (ධ්‍යානස්පර්‍ශය) ස්පර්‍ශ කළ බැවින් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන ලද නු’යි කායසාක්‍ෂි යැ (ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයෙන්) දක්නා ලද බැවින් (නිවනට) පැමිණියේ නු’යි දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත යි. හදහමින් මිදේ නු’යි ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත යැ ධ්‍යානස්පර්‍ශය පළමු වැ ස්පර්‍ශ කෙරෙයි, පසුව නිරෝධ සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණය සාක්‍ෂාත් කෙරේ නු’යි කායසාක්‍ෂි යැ සංස්කාරයෝ දුඃඛයෝ යැ නිරෝධය සුඛ යැ’යි ප්‍රඥායෙන් දන්නා ලද දක්නා ලද ප්‍රකට කරන ලද සාක්‍ෂාත් කරන ලද ස්පර්‍ශ කරන ලද වේනු’යි දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත යි.
යො චායං පුග‍්ගලො සද‍්ධාවිමුත‍්තො, යො ච කායසක‍්ඛි, යො ච දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො. සියා ඉමෙ තයො පුග‍්ගලා සද‍්ධාවිමුත‍්තාපි කාසසක‍්ඛිපි දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තාපි වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
යමෙකුත් ශ්‍රද්ධාවිමුක්තපුද්ගල වේ ද යමෙකුත් කායසාක්‍ෂි වේ ද යමෙකුත් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වේ ද මේ පුද්ගලයෝ තිදෙන වස්තුවශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත ද වන්නාහ, කායසාක්‍ෂි ද වන්නාහ, දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත ද වන්නාහු යි.
සියාති කථඤ‍්ච සියා අනිච‍්චතො මනසිකරොතො සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සද‍්ධාවිමුත‍්තො හොති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සද‍්ධාවිමුත‍්තො හොති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සද‍්ධාවිමුත‍්තො හොති, එවං ඉමෙ තයො පුග‍්ගලා සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තා.
සියා යනු: කිසෙයින් වන්නේ ද යත්: අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙයි. දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙයි. අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙයි. මෙසෙයින් මේ තුන් පුඟුලෝ ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වන්නාහ.
දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො සමාධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා කායසක‍්ඛි හොති, අනත‍්තතො නසිකරොතො සමාධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා කායසක‍්ඛා හොති, අනිච‍්චතො මනසිකරොතො සමාධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා කායසක‍්ඛි හොති, එවං ඉමෙ තයො පුග‍්ගලා සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛී.
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට සමාධින්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, සමාධින්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් කායසාක්‍ෂි වෙයි. අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට සමාධින්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, සමාධින්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් කායසාක්‍ෂි වෙයි. අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට සමාධින්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, සමාධින්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් කායසාක්‍ෂි වේ. වෙසෙයින් මේ තුන් පුඟුලෝ සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂි වන්නාහ.
අනත‍්තතො මනසිකරොතො පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පඤ‍්ඤාන්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො හොති. අනිච‍්චතො මනසිකරොතො පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො හොති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො හොති, එවං ඉමෙ තයො පුග‍්ගලා පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තා.
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වෙයි. අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වෙයි. දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වේ. මෙසෙයින් මේ තුන් පුඟුලෝ ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වන්නාහ.
යො චායං පුග‍්ගලො සද‍්ධාවිමුත‍්තො. යො ච කායසක‍්ඛි, යො ච දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො. එවං සියා ඉමෙ තයො පුග‍්ගලා සද‍්ධාවිමුත‍්තා’පි කායසක‍්ඛිපි දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තාපි වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන.
යමෙකුත් ශ්‍රද්ධාවිමුක්තපුද්ගල වේ ද යමෙකුත් කායසාක්‍ෂි වේ ද යමෙකුත් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වේ ද මෙසෙයින් මේ පුද්ගලයෝ තිදෙන වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත ද කායසාක්‍ෂි ද දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත ද වන්නාහු යි.
යො චායං පුග‍්ගලො සද‍්ධාවිමුත‍්තො යො ච කායසක‍්ඛි, යො ච දිටට‍්ඨිප‍්පෙත‍්තො, සියා ඉමෙ තයො පුග‍්ගලා අඤ‍්ඤො යෙව සද‍්ධාවිමුත‍්තො. අඤ‍්ඤො කායසක‍්ඛි, අඤ‍්ඤො දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො.
යම් ද පුද්ගලයෙක් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වේ ද යමෙකුත් කායසාක්‍ෂි වේ ද යමෙකුත් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වේ ද මේ පුද්ගලයෝ ති දෙන අනෙකෙක් මැ ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වන්නේ යැ අනෙකෙක් මැ කායසාක්‍ෂි වන්නේ යැ අනෙකෙක් මැ දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වන්නේ යි.
සියාති කථඤ‍්ච සියා අනිච‍්චතො මනසිකරොතො සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සද‍්ධාවිමුත‍්තො හොති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො සමාධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා කායසසක‍්ඛි හොති. අනත‍්තතො මනසිකරොතො පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමිත‍්තත‍්තා දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො හොති.
සියා යනු: කිසෙයින් වන්නේ ද යත්: අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙයි. දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට සමාධීන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, සමාධීන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් කායසාක්‍ෂි වෙයි. අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වේ.
හෙයා චායං පුග‍්ගලො සද‍්ධාවිමුත‍්තො, යො ච කායසක‍්ඛි. යො ච දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො. එවං සියා ඉමෙ තයො පුග‍්ගලා සද‍්ධාවිමුත‍්තාපි කායසක‍්ඛිපි දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තාපි වත්‍ථුවසෙන පරියායෙන, අඤ‍්ඤා යෙව සද‍්ධාවිමුත‍්තො අඤ‍්ඤො කායසක‍්ඛි, අඤ‍්ඤො දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො.
යම් පුද්ගලයෙක් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වේ ද යමෙකුත් කායසාක්‍ෂි වේ ද යමෙකුත් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වේ ද මෙසෙයින් මේ පුද්ගලයෝ තිදෙන වස්තු වශයෙන් පර්‍ය්‍යායයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත ද වන්නේ යැ කායසාක්‍ෂි ද වන්නේ යැ දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත ද වන්නේ යැ, අනෙකෙක් මැ ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වන්නේ යැ අනෙකෙක් මැ කායසාක්‍ෂි වන්නේ යැ අනෙකෙක් මැ දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වන්නේ යි.
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සොතාපත‍්තිමග‍්ගං පටිලභති, තෙන වුච‍්චති සද‍්ධානුසාරී. චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන චතුත‍්තං ඉන්‍ද්‍රියානං භාවනා හොති. යෙ හි කෙචි සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සොතාපත‍්තිමග‍්ගං පටිලභන‍්ති, සබ‍්බෙ තෙ සද‍්ධානුසාරිනො.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගය ලබයි, එයින් කියනු ලැබෙයි ‘ශ්‍රද්ධානුසාරී’ යි. සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රතයෝ වෙත්. ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් සතර ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ භාවනා වෙයි. යම් කිසි කෙනෙක් ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගය ලබත් ද එ හැම දෙන ‘ශ්‍රද්ධානුසාරී’ වෙති.
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සොතාපත‍්තිඵලං සච‍්ඡිකතං හොති, තෙන වුච‍්චති සද‍්ධාවිමුත‍්තො චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොනත‍්ති. නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි භාවිතානි හොන‍්ති සුභාවිතානි, යෙ හි කෙචි සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන හෙසාතාපත‍්තිඵලං සච‍්ඡිකතා, සබ‍්බෙ තෙ සද‍්ධාවිමුත‍්තා.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් ස්‍රෝතාපත්තිඵලය සාක්‍ෂාත් කරන ලද වෙයි, එයින් කියනු ලැබෙයි ‘ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත’ යි. සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙති, ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ වඩනලද්දාහු මොනොවට වඩනලද්දාහු වෙත්. යම් කිසි කෙනෙක් ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ස්‍රෝතාපත්තිඵලය සාක්‍ෂාත් කළාහු ද එහැම දෙන ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙති.
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සකදාගාමිමග‍්ගං පටිලභති -පෙ- සකදාගාමිඵලං සච‍්ඡිකතං හොති -පෙ- අනාගාමිමග‍්ගං පටිලභති -පෙ- අනාගාමිඵලං සච‍්ඡිකතං හොති -පෙ- අරහත‍්තමග‍්ගං පටිලභති -පෙ- අරහත‍්තං. සච‍්ඡිකතං හොති. තෙන වුච‍්චති සද‍්ධාවිමුත‍්තො, චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති -පෙ- සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි භාවිතානි හොන‍්ති සුභාවිතානි, යෙ හි කෙචි සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන අරහත‍්තං සච‍්ඡිකතා සබ‍්බෙ තෙ සද‍්ධාවිමුත‍්තා.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් සකෘදාගාමිමාර්‍ගය ලබයි ... සකෘදාගාමිඵලය සාක්‍ෂාත් කරන ලද වෙයි ... අර්‍හන්මාර්‍ගය ලබයි ... අර්‍හත්ඵලය සාක්‍ෂාත් කරන ලද වෙයි, එයින් කියනු ලැබෙයි ‘ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත’ යි. සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙති ... සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ වඩනලද්දාහු මොනොවට වඩනලද්දාහු වෙති. යම් කිසි කෙනෙක් ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් අර්‍හත්ඵලය සාක්‍ෂාත් කළාහු ද එහැම දෙන ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙත්.
දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො සමාධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සොතාපත‍්තිමග‍්ගං පටිලභති, තෙන වුච‍්චති කායසක‍්ඛි; චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති. සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති. නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති. සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති. සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස චතුන‍්නං ඉන්‍ද්‍රියානං භාවනා හොති යෙ හි කෙචි සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සොතාපත‍්තිමග‍්ගං පටිලභන‍්ති, සබ‍්බෙ තෙ කායක‍්ඛි.
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට සමාධීන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, සමාධීන්‍ද්‍රිය බලවත්බැවින් ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගය ලබයි, එයින් කියනු ලැබෙයි ‘කායසාක්‍ෂි’ යි. සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් සතර ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ භාවනා වෙයි, යම් කිසි කෙනෙක් සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගය ලබත් ද එහැම දෙන ‘කායසාක්‍ෂි’ වෙත්.
දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො සමාධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සොතාපත‍්තිඵලං සච‍්ඡිකතං හොති -පෙ- සකදාගාමග‍්ගං පටිලභති -පෙ- සකදාගාමිඵලං සච‍්ඡිකතං හොති -පෙ- අනාගාමිමග‍්ගං පටිලභති -පෙ- අනාගාමිඵලං සච‍්ඡිකතං හොති -පෙ- අරහත‍්තමග‍්ගං පටිලභති -පෙ- අරහත‍්තං සච‍්ඡිකතං හොති. තෙන වුච‍්චති කායසක‍්ඛි; චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති. නිස‍්සයපපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි භාවිතානි හොන‍්ති සුභාවිතානි, යෙහි කෙචි සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන අරහත‍්තං සච‍්ඡිකතා, සබ‍්බෙ තෙ කායසක‍්ඛි,
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට සමාධීන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, සමාධීන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් ස්‍රෝතාපත්තිඵලය පසක් කරන ලද වෙයි ... සකෘදාගාමි මාර්‍ගය ලබයි ... සකෘදාගාමිඵලය පසක් කරන ලද වෙයි ... අනාගාමිමාර්‍ගය ලබයි ... අනාගාමිඵලය පසක් කරන ලද වෙයි ... අර්‍හන්මාර්‍ගය ලබයි ... අර්‍හත්ඵලය පසක් කරන ලද වෙයි, එයින් කියනු ලැබෙයි ‘කායසාක්‍ෂි’ යි. සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍ය ප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති. සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ වඩනලද්දාහු මොනොවට වඩනලද්දාහු වෙත්. යම් කිසි කෙනෙක් සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් අහීත්ඵලය පසක් කළාහු ද එහැම දෙන ‘කායසාක්‍ෂි’ වෙත්.
අනත‍්තතො මනසිකරොතො පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තා සොතාපත‍්ති මග‍්ගං පටිලභති, තෙන වුච‍්චති ධම‍්මානුසාරී; චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති. සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති; පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන චතුන‍්නං ඉන්‍ද්‍රියානං භාවනා හොති, යෙ හි කෙචි පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සොතාපත‍්තිමග‍්ගං පටිලභන‍්ති සබ‍්බෙ තෙ ධම‍්මානුසාරිනො.
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගය ලබයි, එයින් කියනු ලැබෙයි ‘ධර්‍මානුසාරී’ යි. සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති. ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් සතර ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ භාවනා වෙයි. යම් කිසි කෙනෙක් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගය ලබත් ද, එහැම දෙන ‘ධර්‍මානුසාරී’ වෙත්.
අනත‍්තතො මනසිකාරොතො පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සොතාපත‍්තිඵලං සච‍්ඡිකතං හොති; තෙන වුච‍්චති දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො: චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති. නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති. සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි භාවිතානි හොන‍්ති සුභාවිතානි, යෙ හි කෙචි පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සොතාපත‍්තිඵලං සච‍්ඡිකතං, සබ‍්බෙ තෙ දිට‍්ඨිප‍්පන‍්නා.
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් ස්‍රෝතාපත්තිඵලය සාක්‍ෂාත්කෘත වෙයි, එයින් කියනු ලැබෙයි ‘දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත’ යි. සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති. ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ වඩනලද්දාහු මොනොවට වඩනලද්දාහු වෙති, යම් කිසි කෙනෙක් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ස්‍රෝතාපත්තිඵලය සාක්‍ෂාත්කෘත වෙත් ද එහැම දෙන ‘දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත’ වෙත්.
අනත‍්තතො මනසිකාරොතො පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සකදාගාමිමග‍්ගං පටිලභති -පෙ- සකදාගාමිඵලං සච‍්ඡිකතං හොති -පෙ- අනාගාමිමග‍්ගං පටිලභති -පෙ- අනාගාමිඵලං සච‍්ඡිකතං හොති -පෙ- අරහත‍්තමග‍්ගං පටිලභති -පෙ- අරහත‍්තං සච‍්ඡිකතං හොති, තෙන වුච‍්චති දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො; චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි තදන්‍වයානි හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති. නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති. පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන චත‍්තාරින්‍ද්‍රියානි භාවිතානි හොන‍්ති සුභාවිතානි, යෙ හි කෙචි පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන අරහත‍්තං සච‍්ඡිකතා. සබ‍්බෙ තෙ දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තා.
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය බලවත් බැවින් සකෘදාගාමිමාර්‍ගය ලබයි ... සකෘදාගාමිඵලය සාක්‍ෂාත්කෘත වෙයි ... අනාගාමිමාර්‍ගය ලබයි ... අනාගාමිඵලය සාක්‍ෂාත්කෘත වෙයි ... අර්‍හත්මාර්‍ගය ලබයි ... අර්‍හත්ඵලය සාක්‍ෂාත්කෘත වෙයි, එයින් කියනු ලැබෙයි ‘දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත’ යි. සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ තදනුගාමී වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් සතර ඉන්‍ද්‍රියයෝ වඩනලද්දාහු මොනොවට වඩනලද්දාහු වෙති. යම් කිසි කෙනෙක් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් අර්‍හත්ඵලය සාක්‍ෂාත්කෘත වෙත් ද එහැම දෙන ‘දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත’ වෙත්.
යෙ හි කෙචි නෙක‍්ඛම‍්මං, භාවිතා වා භාවෙන‍්ති වා භාවිස‍්සන‍්ති වා. අධිගතා වා අධිගච‍්ඡන‍්ති වා අධිගමිස‍්සන‍්ති වා, පත‍්තා වා පාපුණන‍්නා වා පාපුණිස‍්සන‍්ති වා. පටිලද‍්ධා වා පටිලභන‍්ති වා පටිලභිස‍්සන‍්ති වා පටිවිද‍්ධා වා පටිවිජ‍්ඣන‍්ති වා පටිවිජ‍්ඣිස‍්සන‍්ති වා. සච‍්ඡිකතා වා සච‍්ඡිකරොන‍්ති වා සච‍්ඡිකරිස‍්සන‍්ති වා, ඵස‍්සිතා වා ඵස‍්සන‍්ති වා ඵස‍්සිස‍්සන‍්ති වා, වසිප‍්පත‍්තා වා පාපුණන‍්ති වා පාපුණිස‍්සන‍්ති වා, පාරමිප‍්පත‍්තා වා පාපුණන‍්ති වා පාපුණිස‍්සන‍්ති වා, වෙසාරජ‍්ජප‍්පත‍්තා වා පාපුණන‍්තා වා පාපුණිස‍්සන‍්ති වා සබ‍්බෙ තෙ සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තා, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛි, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තා.
යම් කිසි කෙනෙක් නෛෂ්ක්‍රම්‍යය වැඩුහු ද වඩත් ද වඩන්නාහු ද, අධිගම කළාහු ද අධිගම කෙරෙත් ද අධිගම කරන්නාහු ද පැමිණියාහු ද පැමිණෙත් ද පැමිණෙන්නාහු ද, ලැබූහු ද ලබත් ද ලබන්නාහු ද, ප්‍රතිවේධ කළාහු ද ප්‍රතිවේධ කෙරෙත් ද ප්‍රතිවේධ කරන්නාහු ද ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළාහු ද ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කෙරෙත් ද ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන්නාහු ද (ඥානස්පර්‍ශයෙන්) ස්පර්‍ශ කළාහු ද ස්පර්‍ශ කෙරෙත් ද ස්පර්‍ශ කරන්නාහු ද, වශීභාවයට පැමිණියාහු දපැමිණෙත් ද පැමිණෙන්නාහු ද, විශාරදභාවයට පැමිණියාහු ද පැමිණෙත් ද පැමිණෙන්නාහු ද, එ හැම දෙන ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙති, සමෘධින්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂි වෙති, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වෙත්.
යෙ හි කෙචි අබ්‍යාපාදං -පෙ- ආලොකසඤ‍්ඤං -පෙ- අවික‍්ඛෙපං -පෙ- ධම‍්මවවත්‍ථානං -පෙ- ඤාණං -පෙ- පාමොජ‍්ජං -පෙ- පඨමං ඣානං -පෙ- දුතියං ඣානං -පෙ- තතියං ඣානං -පෙ- චතුත්‍ථං ඣානං -පෙ- ආකාසානඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිං -පෙ- විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිං -පෙ- ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තිං -පෙ- නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තිං -පෙ- අනිච‍්චානුපස‍්සනාං -පෙ- දුක‍්ඛානුපස‍්සනං -පෙ- අනත‍්තානුපස‍්සනං -පෙ- නිබබිදානුපස‍්සනං -පෙ- විරාගානුපස‍්සනං -පෙ- නිරොධානුපස‍්සනං -පෙ- පටිනිස‍්සග‍්ගානුපස‍්සනං -පෙ- ඛයානුපස‍්සනං -පෙ- වයානුපස‍්සනං -පෙ- විපරිනාමානුපස‍්සනං -පෙ- අනිමිත‍්තානුපස‍්සනං -පෙ- අප‍්පණිහිතානුපස‍්සනං -පෙ- සුඤ‍්ඤතානුපස‍්සනං -පෙ- අධිපඤ‍්ඤාධම‍්මවිපස‍්සනං -පෙ- යථාභූතඤාණදස‍්සනං -පෙ- ආදීනවානුපස‍්සනං -පෙ- පටිසඞ‍්ඛානුපස‍්සනං -පෙ- විවට‍්ටනානුස‍්සනං -පෙ- සොතාපත‍්තිමග‍්ගං -පෙ- සකදාගාමිමග‍්ගං -පෙ- අනාගාමිමග‍්ගං -පෙ- අරහත‍්තමග‍්ගං -පෙ- යෙ හි කෙචි චත‍්තාරො සතිපට‍්ඨානෙ -පෙ- චත‍්තාරො සම‍්මප‍්පධානෙ -පෙ- චත‍්තාරො ඉද‍්ධිපාදෙ -පෙ- පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි -පෙ- පඤ‍්ච බලානි -පෙ- සත‍්ත බොජ‍්ඣඞ‍්ගෙ -පෙ- අරියං අට‍්ඨඞ‍්ගිකං මග‍්ගං -පෙ- යෙ හි කෙචිඅටට‍්ඨ විමොක‍්ඛෙ භාවිතා වා භාවෙන‍්ති වා භාවිස‍්සන‍්ති වා, අධිගතා වා අධිගච‍්ඡන‍්ති වා අධිගමිස‍්සන‍්ති වා.
යම් කිසි කෙනෙක් අව්‍යාපාදය ... ආලෝකසංඥාව ... අවික්‍ෂේපය ... ධර්‍මනිශ්චය ... ඥානය ... ප්‍රාමෝද්‍යය ... ප්‍රථමධ්‍යානය ... ද්විතීයධ්‍යානය ... තෘතීයධ්‍යානය ... චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය ... ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිය ... විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිය ... ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිය ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිය ... අනිච්චානුපස්සනාව ... දුක්ඛානුපස්සනාව ... අනත්තානුපස්සනාව ... නිබ්බිදානුපස්සනාව ... විරාගානුපස්සනාව ... නිරෝධානුපස්සනාව ... පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාව ... ඛයානුපස්සනාව ... වයානුපස්සනාව ... විපරිනාමානුපස්සනාව ... අනිමිත්තානුපස්සනාව ... අප්පර්‍ණහිතානුපස්සනාව ... සුඤ්ඤතානුපස්සනාව ... අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාව ... යථාභූතඤාණදස්සනය ... ආදීනවානුපස්සනාව ... පටිසඞ්ඛානුපස්සනාව ... විවට්ටානුපස්සනාව ... ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගය ... සකෘදාගාමිමාර්‍ගය ... අනාගාමිමාර්‍ගය ... අර්‍හන්මාර්‍ගය ... යම් කිසි කෙනෙක් සතරසතිපට්ඨානයන් ... සතර සම්‍යක්ප්‍රධානයන් ... සතර ඍද්ධිපාදයන් ... පඤේචන්‍ද්‍රියයන් ... පඤ්චබලයන් ... සප්තබෝධ්‍යඞ්ගයන් ... ආර්‍ය්‍යඅෂ්ටාඞ්ගිකමාර්‍ගය ... යම් කිසි කෙනෙක් අෂ්ටවිමෝක්‍ෂයන් වැඩුහු ද වඩත් ද වඩන්නාහු ද, අධිගම කළාහු ද අධිගම කෙරෙත් ද අධිගම කරන්නාහු ද,
පත‍්තා වා පාපුණන‍්ති වා පාපුණිස‍්සන‍්ති වා, පටිලද‍්ධා වා පටිලභන‍්ති වා පටිලභිස‍්සන‍්ති වා, පටිවිද‍්ධා වා පටිවිජ‍්ඣන‍්ති වා පටිවිජ‍්ඣිස‍්සන‍්ති වා, සච‍්ඡිකතා වා සච‍්ඡිකරොන‍්ති වා සච‍්ඡිකරිස‍්සන‍්ති වා, ඵස‍්සිතා වා ඵස‍්සන‍්ති වා ඵස‍්සිස‍්සන‍්ති වා, වසිප‍්පත‍්තා වා පාපුණන‍්ති වා පාපුණිස‍්සන‍්ති වා පාරමිප‍්පත‍්තා වා පාපුණන‍්ති වා පාපුණිස‍්සන‍්ති වා, වෙසාරජ‍්ජප‍්පත‍්තා වා පාපුණන‍්ති වා පාපුණිස‍්සන‍්ති වා සබ‍්බෙ තෙ සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තා, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛී, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තා.
පැමිණියාහු ද පැමිණෙත් ද පැමිණෙන්නාහු ද, ලැබූහු ද ලබත් ද ලබන්නාහු ද, ප්‍රතිවේධ කළාහු ද ප්‍රතිවේධ කෙරෙත් ද ප්‍රතිවේධ කරන්නාහු ද, ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළාහු ද ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කෙරෙත් ද ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන්නාහු ද, (ඥාන පහසින්) පැහැසුහූ ද පහසිත් ද පහස්නාහු ද, ඉසුරු බවට පැමිණියාහු ද, පැමිණෙත් ද පැමිණෙන්නාහු ද, පරතෙරට පැමිණියාහු ද පැමිණෙත් ද පැමිණෙන්නාහු ද, විශාරද බවට පැමිණියාහු ද පැමිණෙත් ද, පැමිණෙන්නාහු ද, එ හැම දෙන ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙති, සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂි වෙති, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වෙත්.
යෙ හි කෙචි චතස‍්සො පටිසම‍්භිදා පත‍්තා වා පාපුණන‍්ති පාපුණිස‍්සන‍්ති වා -පෙ- සබ‍්බෙ තෙ සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තා, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛී, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තා.
යම් කිසි කෙනෙක් සතර ප්‍රතිසංවිදාවනට පැමිණියාහු ද පැමිණෙත් ද පැමිණෙන්නාහු ද ... එ හැම දෙන ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙති, සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂි වෙති, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වෙත්.
යෙ හි කෙචි තිස‍්සො විජ‍්ජා පටිවිද‍්ධා වා පටිවිජ‍්ඣන‍්ති වා පටිවිජ‍්ඣිස‍්සන‍්ති වා, -පෙ- සබ‍්බෙ තෙ සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තා, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛී, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තා.
යම් කිසි කෙනෙක් ත්‍රිවිද්‍යාවන් ප්‍රතිවේධ කළාහුද ප්‍රතිවේධ කෙරෙත් ද ප්‍රතිවේධ කරන්නාහු ද ... එ හැම දෙන ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙති, සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂි වෙති, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වෙත්.
යෙ හි කෙචි තිස‍්සො සික‍්ඛා සික‍්ඛිතා වා සික‍්ඛන‍්ති වා සික‍්ඛිස‍්සන‍්ති වා සච‍්ඡිකතා වා සච‍්ඡිකරොන‍්ති වා සච‍්ඡිකරිස‍්සන‍්ති වා, ඵස‍්සිතා වා ඵස‍්සන‍්ති වා ඵස‍්සිස‍්සන‍්ති වා, වසිප‍්පත‍්තා වා පාපුණන‍්ති වා පාපුණිස‍්සන‍්ති වා, පාරමිප‍්පත‍්තා වා පාපුණන‍්ති වා පාපුණිස‍්සන‍්ති වා, වෙසාරජ‍්ජප‍්පත‍්තා වා පාපුණන‍්ති වා පාපුණිස‍්සන‍්ති වා, සබ‍්බෙ තෙ සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තා, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛී, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තා.
යම් කිසි කෙනෙක් ත්‍රිවිධශික්‍ෂාවන් හික්මුණාහු ද හික්මෙත් ද හික්මෙන්නාහු ද, සාක්‍ෂාත් කළාහු ද සාක්‍ෂාත් කෙරෙත් ද සාක්‍ෂාත් කරන්නාහු ද, (නුවණපහසින්) පැහැසූහු ද පහසිත් ද පහස්නාහු ද, ඉසුරු බවට පැමිණියාහු ද පැමිණෙත් ද පැමිණෙන්නාහු ද, අවසනට පැමිණියාහු ද පැමිණෙත් ද පැමිණෙන්නාහු ද, වෙසරද බවට පැමිණියාහු ද පැමිණෙත් ද පැමිණෙන්නාහු ද, එ හැම දෙන ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙති, සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂි වෙති, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වෙත්.
යෙ හි කෙචි දුක‍්ඛං පරිජානන‍්ති -පෙ- සමුදයං පජහන‍්ති -පෙ- නිරොධං සච‍්ඡිකරොන‍්ති -පෙ- මග‍්ගං භාවෙන‍්ති, සබ‍්බෙ තෙ සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තා, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛී, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තා.
යම් කිසි කෙනෙක් දුඃඛසත්‍යය (ඥාතතීරණපරිඥායෙන්) දැනගනිත් ද ... සමුදයසත්‍යය ... දුරුකෙරෙත් ද ... නිරෝධසත්‍යය සාක්‍ෂාත් කෙරෙත් ද, මාර්‍ගසත්‍යය වඩත් ද, එ හැම දෙන ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙති, සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂි වෙති, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වෙත්.
කතිහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති. කතිහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣති: චතූහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති, චතූහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣති. දුක‍්ඛසච‍්චං පරිඤ‍්ඤා පටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති, සමුදයසච‍්චං පහානපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති, නිරොධසච‍්චං සච‍්ඡිකිරියාපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති, මග‍්ගසච‍්චං භාවනාපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති. ඉමෙහි චතූහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති, ඉමෙහි චතූහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣන‍්තො සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තො, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛි, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො.
කිසි අයුරෙකින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වේ ද, කිහි අයුරෙකින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කෙරේ ද යත්: සියු අයුරෙකින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වෙයි, සියු අයුරෙකින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි: දුඃඛසත්‍යය පරිඥාප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි, සමුදයසත්‍යය ප්‍රහාණප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි, නිරෝධසත්‍යය සාක්‍ෂාත්ක්‍රියාප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි, මාර්‍ගයසත්‍යය භාවනාප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරේ. මේ සියු අයුරින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වෙයි, මේ සියු අයුරින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කරනුයේ ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙයි, සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂි වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වේ.
කතිහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති. කතිහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣති. නවහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති, නවහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣති: දුක‍්ඛසච‍්චං පරිඤ‍්ඤාපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති, සමුදයසච‍්චං පහානපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති. නිරොධසච‍්චං සච‍්ඡිකිරියාපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති, මග‍්ගසච‍්චං භාවනාපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති, අභිඤ‍්ඤාපටිවෙධො ච සබ‍්බධම‍්මානං, පරිඤ‍්ඤාපටිවෙධො ච සබ‍්බසඞ‍්ඛාරානං, පහානපටිවෙධො ච සබ‍්බාකුසලානං, භාවනාපටිවෙධො ච චතුන‍්නං මග‍්ගානං, සච‍්ඡිකිරියා පටිවෙධො ච නිරොධස‍්ස. ඉමෙහි නවහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති, ඉමෙහි නවහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣන‍්තො සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තො, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛී, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො.
කිසි අයුරෙකින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වේ ද, කිහි අයුරෙකින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කෙරේ ද යත්: නව අයුරෙකින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වෙයි, නව අයුරෙකින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි: දුඃඛසත්‍යය පරිඥාප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි, සමුදයසත්‍යය ප්‍රහාණප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි, නිරෝධසත්‍යය සාක්‍ෂාත්ක්‍රියාප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි, මාර්‍ගයසත්‍යය භාවනාප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි, හැම ධර්‍මයන්ගේ අභිඥාප්‍රතිවේධය ද, හැම සංස්කාරයන්ගේ පරිඥාප්‍රතිවේධය ද, හැම අකුශලයන්ගේ ප්‍රහාණප්‍රතිවේධය ද, සතර මාර්‍ගයන්ගේ භාවනාප්‍රතිවේධය ද, නිරෝධයාගේ සාක්‍ෂාත්ක්‍රියාප්‍රතිවේධය ද යන මේ නව අයුරින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වෙයි, මේ නව අයුරින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කරනුයේ ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙයි, සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂි වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වේ.
දුතියක භාණවාරං.
දෙ වැනි බණවර යි.
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො කථං සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො කථං සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො කථං සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති: (1)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට කිසෙයින් සංස්කාරයෝ වටහත් ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට කිසෙයින් සංස්කාරයෝ වටහත් ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරනුවහට කිසෙයින් සංස්කාරයෝ වටහත් ද, යත්: (1)
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො ඛයතො සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො භයතො සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො සුඤ‍්ඤතො සඞ‍්ඛාරා උපට‍්ඨහන‍්ති. (2)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට ක්‍ෂය විසින් සංස්කාරයෝ වටහති, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට භය විසින් සංස්කාරයෝ වටහති, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට ශුන්‍ය විසින් සංස්කාරයෝ වටහත්. (2)
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො කිංබහුලං චිත‍්තං හොති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො කිංබහුලං චිත‍්තං හොති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො කිංබහුලං චිත‍්තං හොති: (1)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට සිත කුමක් බහුල කොට ඇත්තේ වේ ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට සිත කුමක් බහුල කොට ඇත්තේ වේ ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට සිත කුමක් බහුල කොට ඇත්තේ වේ ද යත්: (1)
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො අධිමොක‍්ඛබහුලං චිත‍්තං හොති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පස‍්සද‍්ධිබහුලං චිත‍්තං හොති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො වෙදබහුලං චිත‍්තං හොති. (2)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට අධිමෝක්‍ෂබහුල වූ සිත වෙයි, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට ප්‍රශ්‍රබ්ධිබහුල වූ සිත වෙයි, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට තුෂ්ටිබහුල වූ සිත වේ. (2)
අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො අධිමොක‍්ඛබහුලො කතමං විමොක‍්ඛං පටිලභති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො පස‍්සද‍්ධිබහුලො කතමං විමොක‍්ඛං පටිලභති, අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො වෙදබහුලො කතමං විමොක‍්ඛං පටිලභති: (1)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ අධිමෝක්‍ෂබහුලයා කවර විමෝක්‍ෂයක් ලබා ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ ප්‍රශ්‍රබ්ධිබහුලයා කවර විමෝක්‍ෂයක් ලබා ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ තුෂ්ටිබහුලයා කවර විමෝක්‍ෂයක් ලබා ද යත්: (1)
අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො අධිමොක‍්ඛබහුලො අනිමිත‍්තං විමොක‍්ඛං පටිලභති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො පස‍්සද‍්ධිබහුලො අප‍්පණිහිතං විමොක‍්ඛං පටිලභති, අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො වෙදබහුලො සුඤ‍්ඤතං විමොක‍්ඛං පටිලභති. (2)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ අධිමෝක්‍ෂබහුලයා අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂය ලබයි, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන් වූ ප්‍රශ්‍රබ්ධිබහුලයා අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂය ලබයි, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ තුෂ්ටිබහුලයා ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂය ලබා. (2)
අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො අධිමොක‍්ඛබහුලස‍්ස කතමො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය කති විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති. කෙනට‍්ඨෙන භාවනා, කො භාවෙති. (1)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ අධිමෝක්‍ෂබහුලයාහට කවර විමෝක්‍ෂයෙක් අධිපති වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් විමෝක්‍ෂයෝ තදනුගාමි වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙකින් භාවනා වේ ද, කවරෙක් භාවනා කෙරේ ද යත්:
දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පස‍්සද‍්ධිබහුලස‍්ස කතමො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය කති විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති කෙනට‍්ඨෙන භාවනා, කො භාවෙති. (2)
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ ප්‍රශ්‍රබ්ධිබහුලයාහට කවර විමෝක්‍ෂයෙක් අධිපති වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් විමෝක්‍ෂයෝ තදනුගාමි වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙකින් භාවනා වේ ද, කවරෙක් භාවනා කෙරේ ද යත්:
අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො වෙදබහුලස‍්ස කතමො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය කති විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති. කෙනට‍්ඨෙන භාවනා, කො භාවෙති. (3)
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ තුෂ්ටිබහුලයාහට කවර විමෝක්‍ෂයෙක් අධිපති වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් විමෝක්‍ෂයෝ තදනුගාමි වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, අන්‍යෝන්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, කවර අර්‍ත්‍ථයෙකින් භාවනා වේ ද, කවරෙක් භාවනා කෙරේ ද යත්: (3)
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො අධිමොක‍්ඛබහුලස‍්ස අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය ද‍්වෙ විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති. සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, යො සම‍්මාපටිපන‍්නො සො භාවෙති, නත්‍ථි මිච‍්ඡාපටිපන‍්නස‍්ස විමොක‍්ඛභාවනා. (1)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ අධිමෝක්‍ෂබහුලයාහට අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂය අධිපති වෙයි, භාවනායෙහි (සෙසු) විමෝක්‍ෂයෝ දෙදෙන තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ඒකරසාර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වෙයි, යමෙක් සම්‍යක්ප්‍රතිපන්න වේ ද හේ භාවනා කෙරෙයි, මිථ්‍යාප්‍රතිපන්නයාහට විමෝක්‍ෂභාවනා නැති. (1)
දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පස‍්සද‍්ධිබහුලස‍්ස අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය ද‍්වෙ විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති. එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, යො සම‍්මාපටිපන‍්නො සො භාවෙති, නත්‍ථි මිච‍්ඡාපටිපන‍්නස‍්ස විමොක‍්ඛභාවනා. (2)
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ ප්‍රශ්‍රබ්ධිබහුලයාහට අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂය අධිපති වෙයි, භාවනායෙහි (සෙසු) විමෝක්‍ෂයෝ දෙදෙන තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ඒකරසාර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වෙයි, යමෙක් සම්‍යක්ප්‍රතිපන්න වේ ද හේ භාවනා කෙරෙයි, මිථ්‍යාප්‍රතිපන්නයාහට විමෝක්‍ෂභාවනා නැති. (2)
අනත‍්තතො මනසිකරොතො වෙදබහුලස‍්ස සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය ද‍්වෙ විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති. සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, යො සම‍්මාපටිපන‍්නො සො භාවෙති, නත්‍ථි මිච‍්ඡාපටිපන‍්නස‍්ස විමොක‍්ඛභාවනා. (3)
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ තුෂ්ටිබහුලයාහට ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂය අධිපති වෙයි, භාවනායෙහි (සෙසු) විමෝක්‍ෂයෝ දෙදෙන තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ඒකරසාර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වෙයි. යමෙක් සම්‍යක්ප්‍රතිපන්න වේ ද හේ භාවනා කෙරෙයි, මිථ්‍යාප්‍රතිපන්නයාහට විමෝක්‍ෂභාවනා නැති. (3)
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො අධිමොක‍්ඛබහුලස‍්ස කතමො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය කති විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති: පටිවෙධකාලෙ කතමො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති: පටිවෙධාය කතිවිමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති. අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, කෙනට‍්ඨෙන භාවනා, කෙනට‍්ඨෙන පටිවෙධො: (1)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ අධිමෝක්‍ෂ බහුලයාහට කවර විමෝක්‍ෂයෙක් අධිපති වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් විමෝක්‍ෂයෝ තදනුගාමි වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, ප්‍රතිවේධකාලයෙහි කවර විමෝක්‍ෂයෙක් අධිපති වේ ද, ප්‍රතිවේධය පිණිස කෙතෙක් විමෝක්‍ෂයෝ තදනුගාමි වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, කවර අරුතෙකින් භාවනා වේ ද, කවර අරුතෙකින් ප්‍රතිවේධය වේ ද යත්: (1)
දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පස‍්සද‍්ධිබහුලස‍්ස කතමො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය කති විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති: පටිවෙධකාලෙ කතමො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති: පටිවෙධාය කතිවිමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, -පෙ- එකරසා හොන‍්ති, කෙනට‍්ඨෙන භාවනා, කෙනට‍්ඨෙන පටිවෙධො:
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ ප්‍රශ්‍රබ්ධිබහුලයාහට කවර විමෝක්‍ෂයෙක් අධිපති වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් විමෝක්‍ෂයෝ තදනුගාමි වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, ප්‍රතිවේධකාලයෙහි කවර විමෝක්‍ෂයෙක් අධිපති වේ ද, ප්‍රතිවේධය පිණිස කෙතෙක් විමෝක්‍ෂයෝ තදනුගාමි වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයෝ වෙත් ද, ... ඒකරස වෙත් ද, කවර අරුතෙකින් භාවනා වේ ද, කවර අරුතෙකින් ප්‍රතිවේධය වේ ද යත්:
අනත‍්තතො මනසිකරොතො වෙදබහුලස‍්ස කතමො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය කති විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්ත පච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති: පටිවෙධකාලෙ කතමො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති: පටිවෙධාය කතිවිමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති -පෙ- එකරසා හොන‍්ති, කෙනට‍්ඨෙන භාවනා, කෙනට‍්ඨෙන පටිවෙධො: (3)
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ තුෂ්ටිබහුලයාහට කවර විමෝක්‍ෂයෙක් අධිපති වේ ද, භාවනායෙහි කෙතෙක් විමෝක්‍ෂයෝ තදනුගාමි වෙත් ද, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙත් ද, ඒකරස වෙත් ද, ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි කවර විමෝක්‍ෂයෙක් අධිපති වේ ද, ප්‍රතිවේධය පිණිස කෙතෙක් විමෝක්‍ෂයෝ තදනුගාමි වෙත් ද ... ඒකරස වෙත් ද, කවර අරුතෙකින් භාවනා වේ ද, කවර අරුතෙකින් ප්‍රතිවේධය වේ ද යත්: (3)
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො අධිමොක‍්ඛබහුලස‍්ස අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය ද‍්වෙ විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, පටිවෙධකාලෙ අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, පටිවෙධාය ද‍්වෙ විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, දස‍්සනට‍්ඨෙන පටිවෙධො, එවං පටිවිජ‍්ඣන‍්තොපි භාවෙති, භාවෙන‍්තොපි පටිවිජ‍්ඣති. (1)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ අධිමෝක්‍ෂබහුලයාහට අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂය අධිපති වෙයි, භාවනායෙහි (සෙසු) විමෝක්‍ෂයෝ දෙදෙන තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂය අධිපති වෙති, ප්‍රතිවේධය පිණිස (සෙසු) විමෝක්‍ෂයෝ දෙදෙන තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ඒකරසාර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වෙයි, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිවේධය වෙයි. මෙසෙයින් ප්‍රතිවේධ කරනුයේ ද භාවනා කෙරෙයි, භාවනා කරනුයේ ද ප්‍රතිවේධ කෙරේ. (1)
දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පස‍්සද‍්ධිබහුලස‍්ස අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය ද‍්වෙ විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, පටිවෙධකාලෙ. අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, පටිවෙධාය ද‍්වෙ විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති -පෙ- එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, දස‍්සනට‍්ඨෙන පටිවෙධො, එවං පටිවිජ‍්ඣන‍්තොපි භාවෙති, භාවෙන‍්තොපි පටිවිජ‍්ඣති. (2)
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ ප්‍රශ්‍රබ්ධිබහුලයාහට අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂය අධිපති වෙයි, භාවනායෙහි (සෙසු) විමෝක්‍ෂයෝ දෙදෙන තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂය අධිපති වෙයි, ප්‍රතිවේධය පිණිස (සෙසු) විමෝක්‍ෂයෝ දෙදෙන තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති ... ඒකරස වෙති, ඒකරසාර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වෙයි, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිවේධය වෙයි. මෙසෙයින් ප්‍රතිවේධ කරනුයේ ද භාවනා කෙරෙයි, භාවනා කරනුයේ ද ප්‍රතිවේධ කෙරේ. (2)
අනත‍්තතො මනසිකරොතො වෙදබහුලස‍්ස සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, භාවනාය ද‍්වෙ විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයා හොන‍්ති, නිස‍්සයපච‍්චයා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයා හොන‍්ති, එකරසා හොන‍්ති, පටිවෙධකාලෙ සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, පටිවෙධාය ද‍්වෙ විමොක‍්ඛා තදන්‍වයා හොන‍්ති, සහජාතපච‍්චයා හොන‍්ති -පෙ- එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනා, දස‍්සනට‍්ඨෙන පටිවෙධො, එවං පටිවිජ‍්ඣන‍්තොපි භාවෙති, භාවෙන‍්තොපි පටිවිජ‍්ඣති. (3)
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නා වූ තුෂ්ටිබහුලයාහට ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂය අධිපති වෙයි, භාවනායෙහි (සෙසු) විමෝක්‍ෂයෝ දෙදෙන තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, අන්‍යො’න්‍යප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, නිශ්‍රයප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, සම්ප්‍රයුක්තප්‍රත්‍යයයෝ වෙති, ඒකරස වෙති, ප්‍රතිවේධ කාලයෙහි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂය අධිපති වෙයි, ප්‍රතිවේධය පිණිස (සෙසු) විමෝක්‍ෂයෝ දෙදෙන තදනුගාමි වෙති, සහජාතප්‍රත්‍යයෝ වෙති ... ඒකරස වෙති, ඒකරසාර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනා වෙයි, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිවේධය වෙයි. මෙසෙයින් ප්‍රතිවේධ කරනුයේ ද භාවනා කෙරෙයි, භාවනා කරනුයේ ද ප්‍රතිවේධ කෙරේ. (3)
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො කතමො විමොක‍්ඛො අධිමත‍්තො හොති, කතමවිමොක‍්ඛස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සද‍්ධාවිමුත‍්තො හොති: දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො කතමො විමොක‍්ඛො අධිමත‍්තො හොති, කතමවිමොක‍්ඛස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා කායසක‍්ඛී හොති: අනත‍්තතො මනසිකරොතො කතමො විමොක‍්ඛො අධිමත‍්තො හොති, කතමවිමොක‍්ඛස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො හොති: (1)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට කවර විමෝක්‍ෂයෙක් බලවත් වේ ද, කවර විමෝක්‍ෂයෙක්හු බලවත් බැවින් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වේ ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට කවර විමෝක්‍ෂයෙක් බලවත් වේ ද, කවර විමෝක්‍ෂයෙක්හු බලවත් බැවින් කායසාක්‍ෂි වේ ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට කවර විමෝක්‍ෂයෙක් බලවත් වේ ද, කවර විමෝක්‍ෂයෙක්හු බලවත් බැවින් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වේ ද යත්: (1)
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො අධිමත‍්තො හොති, අනිමිත‍්තවිමොක‍්ඛස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා සද‍්ධාවිමුත‍්තො හොති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො අධිමත‍්තො හොති, අප‍්පණිහිතවිමොක‍්ඛස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා කායසක‍්ඛී හොති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො අධිමත‍්තො හොති, සුඤ‍්ඤතවිමොක‍්ඛස‍්ස අධිමත‍්තත‍්තා දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො හොති. (2)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂය බලවත් වෙයි. අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂය බලවත් බැවින් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත වෙයි. දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂය බලවත් වෙයි, අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂය බලවත් බැවින් කායසාක්‍ෂි වෙයි, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුවහට ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂය බලවත් වෙයි, ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂය බලවත් බැවින් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වේ. (2)
“සද‍්දහන‍්තො විමුත‍්තො’ති සද‍්ධාවිමුත‍්තො, ‘ඵුට‍්ඨත‍්තා සච‍්ඡිකතො’ති, කායසක‍්ඛී, ‘දිට‍්ඨත‍්තාපත‍්තො’ති දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො. සද‍්දහන‍්තො විමුච‍්චතීති. සද‍්ධාවිමුත‍්තො, ‘ඣානඵස‍්සං පඨමං ඵුසති, පච‍්ඡා නිරොධං නිබ‍්බානං සච‍්ඡිකරොතී’ති කායසක‍්ඛී, ‘දුක‍්ඛා සඞ‍්ඛාරා, සුඛො නිරොධො’ති ඤාතං, හොති දිට‍්ඨං විදිතං සච‍්ඡිකතං ඵස‍්සිතං පඤ‍්ඤායා’ති දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො. -පෙ-
හදහමින් විමුක්ත නු’යි ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත යැ (ධ්‍යානස්පර්‍ශය) පහස්නා ලද බැවින් (නිර්‍වාණය) ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරනලදනු’යි කායසාක්‍ෂි යැ (ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයෙන්) දක්නා ලද බැවින් (නිවනට) පැමිණියේ නු’යි දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත යැ හදහමින් මිදේ නු’යි ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත යැ ධ්‍යානස්පර්‍ශය පළමු වැ ස්පර්‍ශ කෙරෙයි, පසු වැ නිරෝධසඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කෙරේ නු’යි කායසාක්‍ෂි යැ ‘සංස්කාරයෝ දුඃඛයෝ යැ නිරෝධය සුඛය’ යැයි දන්නා ලද, දක්නාලද, ප්‍රකට කරණ ලද, ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන ලද, ස්පර්‍ශකරන ලද වේ නු’යි දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත වේ ...
යෙ හි කෙචි නෙක‍්ඛම‍්මං භාවිතා වා භාවෙන‍්ති වා භාවිස‍්සන‍්ති වා -පෙ- සබ‍්බෙ තෙ අනිමිත‍්තවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තා, අප‍්පණිහිතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛී, සුඤ‍්ඤතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තා.
යම් කිසි කෙනෙක් නෛෂ්ක්‍රම්‍යය වැඩුහු ද වඩත් ද වඩන්නාහු ද ... එ හැම දෙන අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්තයෝ යැ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂිහු යැ ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්තයෝ යි.
යෙ හි කෙචි අබ්‍යාපාදං -පෙ- ආලොකසඤ‍්ඤං -පෙ- අවික‍්ඛෙපං -පෙ- යෙ හි කෙචි දුක‍්ඛං පරිජානන‍්ති -පෙ- සමුදයං පජහන‍්ති -පෙ- නිරොධං සච‍්ඡිකරොන‍්ති -පෙ- මග‍්ගං භාවෙන‍්ති, සබ‍්බෙ තෙ අනිමිත‍්තවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තා, අප‍්පණිහිතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛී, සුඤ‍්ඤතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තා.
යම් කිසි කෙනෙක් අව්‍යාපාදය ... අලෝකසංඥාව ... අවික්‍ෂේපය ... යම් කිසි කෙනෙක් දුඃඛ්‍ය පරිජානනය කෙරෙත් ද ... සමුදය දුරු කෙරෙත් ද ... නිරෝධය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කෙරෙත් ද ... මාර්‍ගය වඩත් ද, එ හැම දෙන අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්තයෝ යැ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂීහු යැ ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්තයෝ යි.
කතිහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති, කතිහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣති: චතූහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති, චතූහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣති.
කිහි අයුරෙකින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වේ ද, කිහි අයුරෙකින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කෙරේ ද: සියු අයුරෙකින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වෙයි, සියු අයුරෙකින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කෙරේ.
දුක‍්ඛසච‍්චං පරිඤ‍්ඤාපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති, සමුදයසච‍්චං පහානපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති, නිරොධසච‍්චං සච‍්ඡිකිරියාපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති, මග‍්ගසච‍්චං භාවනාපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති. ඉමෙහි චතූහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති, ඉමෙහි චතූහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣන‍්තො අනිමිත‍්තවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තො, අප‍්පණිහිතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛී, සුඤ‍්ඤතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො.
දුඃඛසත්‍යය පරිඥාප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි, සමුදයසත්‍යය ප්‍රහාණප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි, නිරෝධසත්‍යය සාක්‍ෂාත්ක්‍රියා ප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි, මාර්‍ගසත්‍යය භාවනාප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරේ. මේ සියු අයුරින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වෙයි. මේ සියු අයුරින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කරනුයේ අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත යැ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂි යැ ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත යි.
කතිහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති: කතිහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣති: නවහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති, නවහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣති: දුක‍්ඛසච‍්චං පරිඤ‍්ඤාපටිවෙධං පටිවිජ‍්ඣති -පෙ- අභිඤ‍්ඤාපටිවෙධො ච සබ‍්බධම‍්මානං, පරිඤ‍්ඤාපටිවෙධො ච සබ‍්බසඞ‍්ඛාරානං, පහානපටිවෙධො ච සබ‍්බකුසලානං, භාවනාපටිවෙධො ච චතුන‍්නං මග‍්ගානං, සච‍්ඡිකිරියාපටිවෙධො ච නිරොධස‍්ස. ඉමෙහි නවහාකාරෙහි සච‍්චපටිවෙධො හොති, ඉමෙහි නවහාකාරෙහි සච‍්චානි පටිවිජ‍්ඣන‍්තො අනිමිත‍්තවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන සද‍්ධාවිමුත‍්තො, අප‍්පණිහිතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන කායසක‍්ඛී, සුඤ‍්ඤතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො.
කිහි අයුරෙකින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වේ ද, කිහි අයුරෙකින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධය කෙරේ ද: නව අයුරෙකින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වෙයි, නව අයුරෙකින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි, දුඃඛසත්‍යය පරිඥාප්‍රතිවේධයෙන් ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි ... හැම ධර්‍මයන්ගේ අභිඥාප්‍රතිවේධය ද හැම සංස්කාරයන්ගේ පරිඥාප්‍රතිවේධය ද හැම අකුශලයන්ගේ ප්‍රහාණප්‍රතිවේධය ද සතර මාර්‍ගයන්ගේ භාවනා ප්‍රතිවේධය ද නිරෝධයාගේ සාක්‍ෂාත් ක්‍රියාප්‍රතිවේධය ද යන මේ නව අයුරින් සත්‍යප්‍රතිවේධය වෙයි. මේ නව අයුරින් සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කරනුයේ අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත යැ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් කායසාක්‍ෂි යැ ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත යි.
අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො කතමෙ ධම‍්මෙ යථාභූතං ජානාති පස‍්සති, කථං සම‍්මාදස‍්සනං හොති, කථං තදන්‍වයෙන සබ‍්බෙ සඞ‍්ඛාරා අනිච‍්චතො සුදිට‍්ඨා හොන‍්ති, කත්‍ථ කඞ‍්ඛා පහීයති, (1)
අනිත්‍ය විසින් මෙනෙහිකරනුයේ කවර ධර්‍මයන් යථාස්වභාවයෙන් දනී ද, දකී ද, කිසෙයින් සම්‍යග්දර්‍ශනය වේ ද, කිසෙයින් එය අනුව යෑමෙන් හැම සංස්කාරයෝ අනිත්‍ය හෙයින් මොනොවට දක්නාලද්දාහු වෙත් ද, කොහි සැකය ප්‍රහීණ වේ ද: (1)
දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො කතමෙ ධම‍්මෙ යථාභූතං ජානාති පස‍්සති, කථං සම‍්මාදස‍්සනං හොති, කථං තදන්‍වයෙන සබ‍්බෙ සඞ‍්ඛාරා දුක‍්ඛතො සුදිට‍්ඨා හොන‍්ති, කත්‍ථ කඞ‍්ඛා පහීයති. (2)
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ කවර ධර්‍මයන් යථාස්වභාවයෙන් දනී ද, දකී ද, කිසෙයින් සම්‍යග්දර්‍ශනය වේ ද, කිසෙයින් එය අනුව යෑමෙන් හැම සංස්කාරයෝ දුඃඛ හෙයින් මොනොවට දක්නාලද්දාහු වෙත් ද, කොහි සැකය ප්‍රහීණ වේ ද: (2)
අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො කතමෙ ධම‍්මෙ යථාභූතං ජානාති පස‍්සති, කථං සම‍්මාදස‍්සනං හොති, කථං තදන්‍වයෙන සබ‍්බෙ ධම‍්මා අනත‍්තතො සුදිට‍්ඨා හොන‍්ති, කත්‍ථ කඞ‍්ඛා පහීයති. (3)
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ කවර ධර්‍මයන් යථාස්වභාවයෙන් දනී ද, දකී ද, කිසෙයින් සම්‍යග්දර්‍ශනය වේ ද, කිසෙයින් එය අනුව යෑමෙන් හැම ධර්‍මයෝ අනාත්ම හෙයින් මොනොවට දක්නාලද්දාහු වෙත් ද, කොහි සැකය ප්‍රහීණ වේ ද යත්: (3)
අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො නිමිත‍්තං යථාභූතං ජානාති පස‍්සති, තෙන වුච‍්චති සම‍්මාදස‍්සනං. එවං තදන්‍වයෙන සබ‍්බෙ සඞ‍්ඛාරා අනිච‍්චතො සුදිට‍්ඨා හොන‍්ති, එත්‍ථ කඞ‍්ඛා පහීයති. (1)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරනුයේ නිමිත්ත යථාස්වභාවයෙන් දනී, දකී. එයින් කියනු ලැබෙයි ‘සම්‍යග්දර්‍ශන’ යනු. මෙසෙයින් එය අනුව යෑමෙන් හැම සංස්කාරයෝ අනිත්‍ය හෙයින් මොනොවට දක්නා ලද්දාහු වෙති, මෙහි සැකය ප්‍රහීණ වේ. (1)
දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො පවත‍්තං යථාභූතං ජානාති පස‍්සති, තෙන වුච‍්චති සම‍්මාදස‍්සනං. එවං තදන්‍වයෙන සබ‍්බෙ සඞ‍්ඛාරා දුක‍්ඛතො සුදිට‍්ඨා හොන‍්ති, එත්‍ථ කඞ‍්ඛා පහීයති. (2)
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරනුයේ ප්‍රවෘත්තිය යථාස්වභාවයෙන් දනී, දකී. එයින් කියනු ලැබෙයි ‘සම්‍යග්දර්‍ශන’ යි. මෙසෙයින් එය අනුව යෑමෙන් හැම සංස්කාරයෝ දුඃඛ හෙයින් මොනොවට දක්නා ලද්දාහු වෙති, මෙහි සැකය ප්‍රහීණ වේ. (2)
අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො නිමිත‍්තඤ‍්ච පවත‍්තඤ‍්ච යථාභූතං ජානාති පස‍්සති, තෙන වුච‍්චති සම‍්මාදස‍්සනං එවං තදන්‍වයෙන සබ‍්බෙ ධම‍්මා අනත‍්තතො සුදිට‍්ඨා හොන‍්ති, එත්‍ථ කඞ‍්ඛා පහීයති. (3)
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරනුයේ නිමිත්තත් ප්‍රවෘත්තියත් යථාස්වභාවයෙන් දනී, දකී. එයින් කියනු ලැබෙයි ‘සම්‍යග්දර්‍ශන’ යි. මෙසෙයින් එය අනුව යෑමෙන් හැම ධර්‍මයෝ අනාත්ම හෙයින් මොනොවට දක්නා ලද්දාහු වෙති, මෙහි සැකය ප්‍රහීණ වේ. (3)
යඤ‍්ච යථාභූතං ඤාණං, යඤ‍්ච සම‍්මාදස‍්සනං, යා ච කඞ‍්ඛාවිතරණා, ඉමෙ ධම‍්මා නානත්‍ථා චෙව නානාබ්‍යඤ‍්ජනා ච; උදාහු එකත්‍ථා, බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානන‍්ති: යඤ‍්ච යථාභූතං ඤාණං, යඤ‍්ච සම‍්මාදස‍්සනං, යා ච කඞ‍්ඛාවිතරණා, ඉමෙ ධම‍්මා එකත්‍ථා, බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං.
යම් යථාභූතඥානයෙකුත් වේ ද, යම් සම්‍යග්දර්‍ශනයෙකුත් වේ ද, යම් සැකදුරු කිරීමෙකුත් වේ ද, මේ ධර්‍මයෝ නානාර්‍ත්‍ථද ඇත්තාහු මැ නානා ව්‍යඤ්ජන ඇත්තාහු ද, නොහොත් ඒකාර්‍ත්‍ථ වූවාහු ව්‍යඤ්ජන නානාත්‍ව මැ ඇත්තාහු ද යත්: යම් යථාභූතාඥානයෙකුත් වේ ද, යම් සම්‍යග්දර්‍ශනයෙකුත් වේ ද යම් සැක දුරු කිරීමෙකුත් වේ ද, මේ ධර්‍මයෝ ඒකාර්‍ත්‍ථ ඇත්තාහු යැ ව්‍යඤ්ජන මැ වෙනසි.
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො කිං භයතො උපට‍්ඨාති: දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො කිං භයතො උපට‍්ඨාති: අනත‍්තතො මනසිකරොතො කිං භයතො උපට‍්ඨාති:
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට කුමක් භය හෙයින් වටහා ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට කුමක් භය හෙයින් වටහා ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට කුමක් භය හෙයින් වටහා ද යත්:
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො නිමිත‍්තං භයතො උපට‍්ඨාති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පවත‍්තං භයතො උපට‍්ඨාති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො නිමිත‍්තඤ‍්ච පවත‍්තඤ‍්ච භයතො උපට‍්ඨාති.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට නිමිත්ත භය හෙයින් වටහයි, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රවෘත්තිය භය හෙයින් වටහයි, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට නිමිත්තත් ප්‍රවෘත්තියත් භය හෙයින් වටහා.
යා ච භයතුපට‍්ඨානෙ පඤ‍්ඤා, යඤ‍්ච ආදීනවෙ ඤාණං, යා ච නිබ‍්බිදා, ඉමෙ ධම‍්මා නානත්‍ථා චෙව නානාබ්‍යඤ‍්ජනා ච: උදාහු එකත්‍ථා බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානන‍්ති: යා ච භයතුපට‍්ඨානෙ පඤ‍්ඤා, යඤ‍්ච ආදීනවෙ ඤාණං, යා ච නිබ‍්බිදා, ඉමෙ ධම‍්මා එකත්‍ථා, බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං.
යම් භයතුපට්ඨාන ප්‍රඥාවකුත් වේ ද, යම් ආදීනව ඥානයෙකුත් වේ ද, යම් නිබ්බිදාවකුත් වේ ද, මේ ධර්‍මයෝ නානාර්‍ත්‍ථ ද ඇත්තාහු මැ නානා ව්‍යඤ්ජනත් ඇත්තාහු ද, නොහොත් ඒකාර්‍ත්‍ථ වූවාහු ව්‍යඤ්ජන නානාත්‍ව මැ ඇත්තාහු ද යත්: යම් භයතුපට්ඨාන ප්‍රඥාවකුත් වේ ද, යම් ආදීනව ඥානයෙකුත් වේ ද, යම් නිබ්බිදාවකුත් වේ ද, මේ ධර්‍මයෝ ඒකාර්‍ත්‍ථ ඇත්තාහු යැ ව්‍යඤ්ජන මැ වෙනසි.
යා ච අනත්තානුපස්සනා, යා ච සුඤ්ඤතානුපස්සනා, ඉමෙ ධම‍්මා නානත්‍ථා චෙව නානාබ්‍යඤ‍්ජනා ච: උදාහු එකත්‍ථා, බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානන‍්ති: යා ච අනත්තානුපස්සනා, යා ච සුඤ්ඤතානුපස්සනා, ඉමෙ ධම‍්මා එකත්‍ථා, බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං.
යම් අනත්තානුපස්සනාවකුත් වේ ද, යම් සුඤ්ඤතානුපස්සනාවකුත් වේ ද, මේ ධර්‍මයෝ නානාර්‍ත්‍ථ ද ඇත්තාහු මැ නානා ව්‍යඤ්ජන ද ඇත්තාහු ද, නොහොත් ඒකාර්‍ත්‍ථ වූවාහු ව්‍යඤ්ජන නානාත්‍ව මැ ඇත්තාහු ද යත්: යම් අනත්තානුපස්සනාවකුත් යම් සුඤ්ඤතානුපස්සනාවකුත් වේ ද, මේ ධර්‍මයෝ ඒකාර්‍ත්‍ථ ඇත්තාහු යැ. ව්‍යඤ්ජන මැ වෙනසි.
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො, කිං පටිසඞ‍්ඛා ඤාණං උප‍්පජ‍්ජති: දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො කිං පටිසඞ‍්ඛා ඤාණං උප‍්පජ‍්ජති: අනත‍්තතො මනසිකරොතො කිං පටිසඞ‍්ඛා ඤාණං උප‍්පජ‍්ජති.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට කුමක් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට ඥානය උපදී ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට කුමක් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට ඥානය උපදී ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට කුමක් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට ඥානය උපදී ද යත්:
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො නිමිත‍්තං පටිසඞ‍්ඛා ඤාණං උප‍්පජ‍්ජති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පවත‍්තං පටිසඞ‍්ඛා ඤාණං උප‍්පජ‍්ජති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො නිමිත‍්තඤ‍්ච පවත‍්තඤ‍්ච පටිසඞ‍්ඛා ඤාණං උප‍්පජ‍්ජති. (1)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට සංස්කාර නිමිත්ත ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට ඥානය උපදී, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රවෘත්තිය ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට ඥානය උපදී, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට නිමිත්තත් ප්‍රවෘත්තියත් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට ඥානය උපදී. (1)
යා ච මුඤ්චිතුකම්යතා යා ච පටිසඞ්ඛානුපස්සනා යා ච සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා ඉමෙ ධම‍්මා නානත්‍ථා චෙව නානාබ්‍යඤ‍්ජනා ච, උදාහු එකත්‍ථා බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානන‍්ති: යා ච මුඤ්චිතුකම්යතා යා ච පටිසඞ්ඛානුපස්සනා යා ච සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා ඉමෙ ධම‍්මා එකත්‍ථා, බ්‍යාඤ‍්ජනමෙව නානං, (2)
යම් මුඤ්චිතුකම්යතා ඥානයෙකුත් වේ ද, යම් පටිසඞ්ඛානුපස්සනා ඥානයෙකුත් වේ ද, යම් සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා ඥානයෙකුත් වේ ද, මේ ධර්‍මයෝ නානාර්‍ත්‍ථත් නානාව්‍යඤ්ජනත් ඇත්තාහු ද, නොහොත් ඒකාර්‍ත්‍ථ වූවාහු ව්‍යඤ්ජනනානාත්‍ව මැ ඇත්තාහු ද යත්: යම් මුඤ්චිතුකම්යතා ඥානයෙකුත් වේ ද, යම් පටිසඞ්ඛානුපස්සනා ඥානයෙකුත් වේ ද, යම් සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා ඥානයෙකුත් වේ ද, මේ ධර්‍මයෝ ඒකාර්‍ත්‍ථ ඇත්තාහු යැ. ව්‍යඤ්ජන මැ වෙනසි. (2)
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො කුතො චිත‍්තං වුට‍්ඨාති, කත්‍ථ චිත‍්තං පක‍්ඛන්‍දති: දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො කුතො චිත‍්තං වුට‍්ඨාති, කත්‍ථ චිත‍්තං පක‍්ඛන්‍දති: අනත‍්තතො මනසිකරොතො කුතො චිත‍්තං වුට‍්ඨාති, කත්‍ථ චිත‍්තං පක‍්ඛන්‍දති.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට කොයින් සිත නැඟීසිටී ද, කොහි සිත පිවිසගනී ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට කොයින් සිත නැඟීසිටී ද, කොහි සිත පිවිසගනී ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට කොයින් සිත නැඟීසිටී ද, කොහි සිත පිවිසගනී ද යත්:
අනිච‍්චතො මනසිකරොතො නිමිත‍්තා චිත‍්තං වුට‍්ඨාති, අනිමිත‍්තෙ චිත‍්තං පක‍්ඛන්‍දති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො පවත‍්තා චිත‍්තං වුට‍්ඨාති, අප‍්පවත‍්තෙ චිත‍්තං පක‍්ඛන්‍දති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො නිමිත‍්තා ච පවත‍්තා ච චිත‍්තං වුට‍්ඨාති, අනිමිත‍්තෙ අප‍්පවත‍්තෙ නිරොධ නිබ‍්බානධාතුයා චිත‍්තං පක‍්ඛන්‍දති. (3)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට සංස්කාර නිමිත්ත කෙරෙන් සිත නැඟීසිටියි, අනිමිත්ත සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණයෙහි සිත පිවිසගනියි. දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රවෘත්තියෙන් සිත නැඟී සිටියි, අප්‍රවෘත්තියෙහි සිත පිවිසගනියි. අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට නිමිත්ත කෙරෙන් ද ප්‍රවෘත්තිය කෙරෙන් ද සිත නැඟී සිටියි, අනිමිත්තයෙහි අප්‍රවෘත්තියෙහි නිරෝධ සංඛ්‍යාත නිර්‍වාණධාතුයෙහි සිත පිවිසගනී. (3)
යා ච බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානවිවට‍්ටනෙ පඤ‍්ඤා යෙ ච ගොත්‍රභූධම‍්මා, ඉමෙ ධ’ම‍්මා නානත්‍ථා චෙව නානාබ්‍යඤ‍්ජනා ච, උදාහු එකත්‍ථා බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානන‍්ති: යා ච බහිද‍්ධාවුට‍්ඨානවිවට‍්ටනෙ පඤ‍්ඤා යෙ ච ගොත්‍රභූධම‍්මා, ඉමෙ ධම‍්මා එකත්‍ථා, බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං. (4)
සංස්කාරනිමිත්ත කෙරෙන් නැඟී පරාම්මුඛ වැ සිටුනා යම් ප්‍රඥාවකුත් වේ ද, යම් ගෝත්‍රභූ ධර්‍ම කෙනෙකුත් වෙත් ද, මේ ධර්‍මයෝ නානාර්‍ත්‍ථත් නානාව්‍යඤ්ජනත් ඇත්තාහු ද නොහොත් ඒකාර්‍ත්‍ථ වූවාහු ව්‍යඤ්ජනනානාත්‍ව මැ ඇත්තාහු ද, යත්: යම් බහිද්ධා වුට්ඨාන විවට්ටන ප්‍රඥාවකුත් වේ ද, යම් ගෝත්‍රභූ ධර්‍ම කෙනෙකුත් වෙත් ද, මේ ධර්‍මයෝ ඒකාර්‍ත්‍ථ ඇත්තාහු යැ. ව්‍යඤ්ජන මැ වෙනසි. (4)
අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො කතමෙන විමොක‍්ඛෙන විමුච‍්චති: දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො කතමෙන විමොක‍්ඛෙන විමුච‍්චති: අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො කතමෙන විමොක‍්ඛෙන විමුච‍්චති.
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරනුයේ කවර විමෝක්‍ෂයෙකින් මිදේ ද, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරනුයේ කවර විමෝක්‍ෂයෙකින් මිදේ ද, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරනුයේ කවර විමෝක්‍ෂයෙකින් මිදේ ද යත්:
අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො අනිමිත‍්තවිමොක‍්ඛෙන විමුච‍්චති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො අප‍්පණිහිතවිමොක‍්ඛෙන විමුච‍්චති, අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො සුඤ‍්ඤතවිමොක‍්ඛෙන විමුච‍්චති. (5)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරනුයේ අනිමිත්ත විමෝක්‍ෂයෙන් මිදෙයි, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරනුයේ අප්‍රණිහිත විමෝක්‍ෂයෙන් මිදෙයි, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහි කරනුයේ ශුන්‍යත විමෝක්‍ෂයෙකින් මිදේ (5)
යා ච දුභතොවුට‍්ඨාන විවට‍්ටනෙ පඤ‍්ඤා යඤ‍්ච මග‍්ගෙ ඤාණං, ඉමෙ ධම‍්මා නානත්‍ථා චෙව නානාබ්‍යඤ‍්ජනා ච, උදාහු එකත්‍ථා, බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානන‍්ති යා ච දුභතොවුට‍්ඨානවිවට‍්ටනෙ පඤ‍්ඤා යඤ‍්ච මග‍්ගෙ ඤාණං ඉමෙ ධම‍්මා එකත්‍ථා, බ්‍යාඤ‍්ජනමෙව නානං. (6)
කෙලෙසුන් කෙරෙන් ද සංස්කාරනිමිත්ත කෙරෙන් ද යන දෙකින් නැඟී පරාම්මුඛ වැ සිටුනා යම් ප්‍රඥාවකුත් වේ ද, යම් මාර්‍ගඥානයෙකුත් වේ ද, මේ ධර්‍මයෝ නානාර්‍ත්‍ථත් නානාව්‍යඤ්ජනත් ඇත්තාහු ද නොහොත් ඒකාර්‍ත්‍ථ වූවාහු ව්‍යඤ්ජනනානාත්‍ව මැ ඇත්තාහු ද, යත්: යම් දුභතෝවුට්ඨානවිවට්ටන ප්‍රඥාවකුත් වේ ද, යම් මාර්‍ගඥානයෙකුත් වේ ද, මේ ධර්‍මයෝ ඒකාර්‍ත්‍ථ ඇත්තාහු යැ ව්‍යඤ්ජන මැ වෙනසි. (6)
කතිහාකාරෙහි තයො විමොක‍්ඛා නානාඛණෙ හොන‍්ති; කතිහාකාරෙහි තයො විමොක‍්ඛා එකක‍්ඛණෙ හොන‍්ති: චතූහාකාරෙහි තයො විමොක‍්ඛා නානාඛණෙ හොන‍්ති, සත‍්තහාකාරෙහි තයො විමොක‍්ඛා එකක‍්ඛණෙ හොන‍්ති.
කිහි අයුරෙකින් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙත් ද, කිහි අයුරෙකින් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ ඒකක්‍ෂණයෙහි වෙත් ද යත්: සතර අයුරෙකින් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙති, සත් අයුරෙකින් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ ඒකක්‍ෂණයෙහි වෙත්.
කතමෙහි චතූහාකාරෙහි තයො විමොක‍්ඛා නානාඛණෙ හොන‍්ති: ආධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන අධිට‍්ඨානට‍්ඨෙන අභිනීහාරට‍්ඨෙන නිය්‍යානට‍්ඨෙන.
කවර සතර අයුරෙකින් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙත් ද යත්: අධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන, ප්‍රතිෂ්ඨාස්වභාවයෙන, අභිනීහාර (එළැවීම්) ස්වභාවයෙන, නිර්‍ය්‍යාණස්වභාවයෙනි.
කථං ආධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛා නානාඛණෙ හොන‍්ති: අනිච‍්චතො මනසිකරොතො අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, අනත‍්තතො මනසිකරොතො සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො ආධිපතෙය්‍යො හොති, එවං ආධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛා නානාඛණෙ හොන‍්ති, (1)
කිසෙයින් අධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙත් ද යත්: අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂය අධිපති වෙයි, දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂය අධිපති වෙයි, අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරන්නාහට ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂය අධිපති වේ. මෙසෙයින් අධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙත්. (1)
කථං අධිට‍්ඨානට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛො නානාඛණෙ හොන‍්ති: අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො අනිමිත‍්තවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන චිත‍්තං අධිට‍්ඨාති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො අප‍්පණිහිතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන චිත‍්තං අධිට‍්ඨාති අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො සුඤ‍්ඤතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන චිත‍්තං අධිට‍්ඨාති, එවං අධිට‍්ඨානට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛා නානාඛණෙ හොන‍්ති. (2)
කිසෙයින් ප්‍රතිෂ්ඨාස්වභාවයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙත් ද යත්: අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් සිත පිහිටුවයි. දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් සිත පිහිටුවයි. අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් සිත පිහිටුවා. මෙසෙයින් ප්‍රතිෂ්ඨාස්වභාවයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙත්. (2)
කථං අභිනීහාරට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛා නානාඛණෙ හොන‍්ති: අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො අනිමිත‍්තවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන චිත‍්තං අභිනීහරති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො අප‍්පණිහිතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන චිත‍්තං අභිනීහරති, අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො සුඤ‍්ඤතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන චිත‍්තං අභිනීහරති. එවං අභිනීහාරට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛා නානාඛණෙ හොන‍්ති. (3)
කිසෙයින් අභිනීහාර (එළැවීම්) ස්වභාවයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙත් ද යත්: අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් සිත එළවයි. දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරනුයේ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් සිත එළවයි. අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් සිත එළවා. මෙසෙයින් අභිනීහාරස්වභාවයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙත්. (3)
කථං නිය්‍යානට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛා නානාඛණෙ හොන‍්ති: අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො අනිමිත‍්තවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන නිරොධං නිබ‍්බානං නිය්‍යාති, දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො අප‍්පණිහිතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන නිරොධං නිබ‍්බානං නිය්‍යාති. අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො සුඤ‍්ඤතවිමොක‍්ඛස‍්ස වසෙන නිරොධං නිබ‍්බානං නිය්‍යාති, එවං නිය්‍යානට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛා නානාඛණෙ හොන‍්ති, (4)
කිසෙයින් නිර්‍ය්‍යාණස්වභාවයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙත් ද යත්: අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් නිරෝධ සංඛ්‍යාත නිර්‍වාණයට පැමිණෙයි. දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහි කරනුයේ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් නිරෝධ සංඛ්‍යාත නිර්‍වාණයට පැමිණෙයි. අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂයාගේ වශයෙන් නිරෝධ සංඛ්‍යාත නිර්‍වාණයට පැමිණෙයි. මෙසෙයින් නිර්‍ය්‍යාණස්වභාවයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙත්. (4)
ඉමෙහි චතූහාකාරෙහි තයො විමොක‍්ඛා නානාඛණෙ හොන‍්ති.
මේ සතර අයුරින් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ නානාක්‍ෂණයෙහි වෙත්.
කතමෙහි සත‍්තහාකාරෙහි තයො විමොක‍්ඛා එකක‍්ඛණෙ හොන‍්ති: සමොධානට‍්ඨෙන අධිගමනට‍්ඨෙන පටිලාභට‍්ඨෙන පටිවෙධට‍්ඨෙන සච‍්ඡිකිරියට‍්ඨෙන ඵස‍්සනට‍්ඨෙන අභිසමයට‍්ඨෙන.
කවර සත් අයුරෙකින් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ ඒකක්‍ෂණයෙහි වෙත් ද යත්: සමවධානාර්‍ත්‍ථයෙන, වින්‍දනාර්‍ත්‍ථයෙන, ප්‍රතිලාභාර්‍ත්‍ථයෙන, ප්‍රතිවේධාර්‍ත්‍ථයෙන, සාක්‍ෂාත්ක්‍රියාර්‍ත්‍ථයෙන, ඥානස්පර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන, අහිසමයාර්‍ත්‍ථයෙනි.
කථං සමොධානට‍්ඨෙන අධිගමනට‍්ඨෙන පටිලාභට‍්ඨෙන පටිවෙධට‍්ඨෙන සච‍්ඡිකිරියට‍්ඨෙන ඵස‍්සනට‍්ඨෙන අභිසමයට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛා එකක‍්ඛණෙ හොන‍්ති.
කිසෙයින් සමවධානාර්‍ත්‍ථයෙන්, වින්‍දනාර්‍ත්‍ථයෙන්, ප්‍රතිලාභාර්‍ත්‍ථයෙන්, ප්‍රතිවේධාර්‍ත්‍ථයෙන්, සාක්‍ෂාත්ක්‍රියාර්‍ත්‍ථයෙන්, ඥානස්පර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන්, අභිසමයාර්‍ත්‍ථයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ ඒකක්‍ෂණයෙහි වෙත් ද යත්:
අනිච‍්චතො මනසිකරොන‍්තො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො; යතො මුච‍්චති, තත්‍ථ න පණිදහතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො; යත්‍ථ න පණිදහති, තෙන සුඤ‍්ඤොති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො; යෙන සුඤ‍්ඤො, තෙන නිමිත‍්තෙන අනිමිත‍්තොති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, එවං සමොධානට‍්ඨෙන අධිගමනට‍්ඨෙන පටිලාභට‍්ඨෙන පටිවෙධට‍්ඨෙන සච‍්ඡිකිරියට‍්ඨෙන ඵස‍්සනට‍්ඨෙන අභිසමයට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛා එකක‍්ඛණෙ හොන‍්ති. (1)
අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ නිමිත්ත කෙරෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ වෙයි, යම් නිමිත්තෙකින් මිදේ නම් එහි ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා නො කෙරේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ වෙයි, යම් නිමිත්තෙක්හි ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා නො කෙරේ නම් ඒ නිමිතින් ශුන්‍ය නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ වෙයි, යම් නිමිත්තෙකින් ශුන්‍ය නම් ඒ නිමිතින් නිමිත්ත රහිත නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ වේ. මෙසෙයින් සමවධානාර්‍ත්‍ථයෙන් වින්‍දනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිලාභාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිවේධාර්‍ත්‍ථයෙන් සාක්‍ෂාත් ක්‍රියාර්‍ත්‍ථයෙන් ඥානස්පර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් අභිසමයාර්‍ත්‍ථයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ ඒකක්‍ෂණයෙහි වෙති. (1)
දුක‍්ඛතො මනසිකරොන‍්තො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො; යත්‍ථ න පණිදහති, තෙන සුඤ‍්ඤොති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො; යෙන සුඤ‍්ඤො තෙන නිමිත‍්තෙන අනිමිත‍්තොති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, යෙන නිමිත‍්තෙන අනිමිත‍්තො, තත්‍ථ න පණිදහතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, එවං සමොධානට‍්ඨෙන අධිගමනට‍්ඨෙන පටිලාභට‍්ඨෙන පටිවෙධට‍්ඨෙන සච‍්ඡිකිරියට‍්ඨෙන ඵස‍්සනට‍්ඨෙන අභිසමයට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛා එකක‍්ඛණෙ හොන‍්ති. (2)
දුඃඛ හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ ප්‍රාර්‍ත්‍ථනාව කෙරෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ වෙයි, යම් දුඃඛයෙක්හි ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා නො කෙරේ නම් ඒ දුඃඛයෙන් ශුන්‍ය නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ වෙයි, යම් දුඃඛ නිමිත්තෙකින් ශුන්‍ය නම් ඒ දුඃඛ නිමිතින් නිමිත්ත රහිත නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ වෙයි, යම් දුඃඛ නිමිත්තෙකින් අනිමිත්ත වේ නම් එහි ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා නො කෙරේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ වේ. මෙසෙයින් සමවධානාර්‍ත්‍ථයෙන් වින්‍දනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිලාභාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිවේධාර්‍ත්‍ථයෙන් සාක්‍ෂාත්ක්‍රියාර්‍ත්‍ථයෙන් ඥානස්පර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් අභිසමයාර්‍ත්‍ථයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ ඒකක්‍ෂණයෙහි වෙති. (2)
අනත‍්තතො මනසිකරොන‍්තො අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො; යෙන සුඤ‍්ඤො, තෙන නිමිත‍්තෙන අනිමිත‍්තොති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො; යෙන නිමිත‍්තෙන අනිමිත‍්තො, තත්‍ථ න පණිදහතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො; යත්‍ථ න පණිදහති, තෙන සුඤ‍්ඤොති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො, එවං සමොධානට‍්ඨෙන අධිගමනට‍්ඨෙන පටිලාභට‍්ඨෙන පටිවෙධට‍්ඨෙන සච‍්ඡිකිරියට‍්ඨෙන ඵස‍්සනට‍්ඨෙන අභිසමයට‍්ඨෙන තයො විමොක‍්ඛා එකක‍්ඛණෙ හොන‍්ති. (3)
අනාත්ම හෙයින් මෙනෙහිකරනුයේ අභිනිවේශය කෙරෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ වෙයි, යම් අභිනිවේශ නිමිත්තෙකින් ශුන්‍ය වේ නම් ඒ නිමිතින් නිමිත්ත රහිත නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ වෙයි, යම් අභිනිවේශ නිමිත්තෙකින් නිමිත්ත රහිත වේ නම් ඒ අභිනිවේශ නිමිත්තෙහි ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා නො කෙරේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ වෙයි, යම් අභිනිවේශ නිමිත්තෙක්හි ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා නො කෙරේ නම් ඒ අභිනිවේශ නිමිතින් ශුන්‍ය නු’යි ශුන්‍යත විමෝක්‍ෂ වේ. මෙසෙයින් සමවධානාර්‍ත්‍ථයෙන් වින්‍දනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිලාභාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රතිවේධාර්‍ත්‍ථයෙන් සාක්‍ෂාත්ක්‍රියාර්‍ත්‍ථයෙන් ඥානස්පර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් අභිසමයාර්‍ත්‍ථයෙන් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ ඒකක්‍ෂණයෙහි වෙත්: (3)
ඉමෙහි සත‍්තහාකාරෙහි තයො විමොක‍්ඛා එකක‍්ඛණෙ හොන‍්ති.
මේ සත් අයුරින් තුන් විමෝක්‍ෂයෝ ඒකක්‍ෂණයෙහි වෙත්.
අත්‍ථි විමොක‍්ඛො, අත්‍ථි මුඛං, අත්‍ථි විමොක‍්ඛමුඛං අත්‍ථි විමොක‍්ඛපච‍්චනීකං අත්‍ථි විමොක‍්ඛානුලොමං, අත්‍ථි විමොක‍්ඛවිවට‍්ටො, අත්‍ථි විමොක‍්ඛභාවනා, අත්‍ථි විමොක‍්ඛපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි,
විමෝක්‍ෂයෙක් ඇත, මුඛයෙක් ඇත, විමෝක්‍ෂමුඛයෙක් ඇත, විමෝක්‍ෂප්‍රත්‍යනීකයෙක් ඇත, විමෝක්‍ෂානුලෝමයෙක් ඇත, විමෝක්‍ෂ විවර්‍තයෙක් ඇත, විමෝක්‍ෂභාවනායෙක් ඇති, විමෝක්‍ෂප්‍රතිප්‍රශ්‍රබ්ධියෙක් ඇති.
කතමො විමොක‍්ඛො: සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො, අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො:
විමෝක්‍ෂ කවරැ යත් : ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යි.
කතමො සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො: අනිච‍්චානුපස‍්සනාඤාණං නිච‍්චතො අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො දුක‍්ඛානුපස‍්සනාඤාණං සුඛතො අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො, අනත‍්තානුපස‍්සනාඤාණං අත‍්තතො අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො, නිබ‍්බිදානුපස‍්සනාඤාණං නන්‍දියා අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො; විරාගානුපස‍්සනාඤාණං රාගතො අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො නිරොධානුපස‍්සනාඤාණං සමුදයතො අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො, පටිනිස‍්සග‍්ගානුපස‍්සනාඤාණං ආදානතො අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො, අනිමිත‍්තානුපස‍්සනාඤාණං නිමිත‍්තතො අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො, අප‍්පණිහිතානුපස‍්සනාඤාණං පණිධියා අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො, සුඤ‍්ඤතානුපස‍්සනාඤාණං සබ‍්බාභිනිවෙසෙහි මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො.
ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ කවරැ යත් : අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍යාභිනිවේශයෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ දුක්ඛානුපස්සනාඤාණය සුඛාභිනිවේශයෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ අනත්තතානුපස්සනාඤාණය අත්මාභිනිවෙශයෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණය නන්‍ද්‍යභිනිවේශයෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ විරාගානුපස්සනාඤාණය රාගාභිනිවෙශයෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ නිරෝධානුපස්සනාඤාණය සමුදයාභිනිවේශයෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාඤාණය ආදානාභිනිවෙශයෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය නිමිත්තාභිනිවේශයෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණය ප්‍රාර්‍ත්‍ථනාභිනිවේශයෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ සුඤ්ඤාතානුපස්සනාඤාණය සියලු අභිනිවේශයන් කෙරෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යි.
රූපෙ අනිච‍්චානුපස‍්සනාඤාණං නිච‍්චතො අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො -පෙ- රූපෙ සුඤ‍්ඤතානුපස‍්සනාඤාණං සබ‍්බාභිනිවෙසෙහි මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො. වෙදනාය -පෙ- සඤ‍්ඤාය -පෙ- සඞ‍්ඛාරෙසු -පෙ- විඤ‍්ඤාණෙ -පෙ- චක‍්ඛුස‍්මිං -පෙ- ජරාමරණෙ අනිච‍්චානුපස‍්සනාඤාණං නිච‍්චතො අභිනිවෙසා මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො -පෙ- ජරාමරණෙ සුඤ‍්ඤතානුපස‍්සනාඤාණං සබ‍්බාභිනිවෙසෙහි මුච‍්චතීති සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො, අයං සුඤ‍්ඤතො විමොක‍්ඛො. (1)
රූපයෙහි අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍යාභිනිවේශයෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ ... රූපයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය සියලු අභිනිවේශයෙන් කෙරෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යි. වේදනායෙහි ... සංඥායෙහි ... සංස්කාරයන්හි ... විඥානයෙහි ... චක්‍ෂුසෙහි ... ජරාමරණයෙහි අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍යාභිනිවේශයෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යැ ... ජරාමරණයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය සියලු අභිනිවේශයෙන් කෙරෙන් මිදේ නු’යි ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ යි. මේ ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂ නම් වේ. (1)
කතමො අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො: අනිච‍්චානුපස‍්සනාඤාණං නිච‍්චතො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, දුක‍්ඛානුපස‍්සනාඤාණං සුඛතො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, අනත‍්තානුපස‍්සනාඤාණං අත‍්තතො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, නිබ‍්බිදානුපස‍්සනාඤාණං නන්‍දියා නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, විරාගානුපස‍්සනාඤාණං රාගතො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො නිරොධානුපස‍්සනාඤාණං සමුදයතො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො. පටිනිස‍්සග‍්ගානුපස‍්සනාඤාණං ආදානතො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, අනිමිත‍්තානුපස‍්සනාඤාණං සබ‍්බනිමිත‍්තෙහි මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, අප‍්පණිහිතානුපස‍්සනාඤාණං පණිධියා නිමිත‍්තතා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, සුඤ‍්ඤතානුපස‍්සනාඤාණං අභිනිවෙසතො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො.
අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ කවරැ යත්: අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍යනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ දුක්ඛානුපස්සනාඤාණය සුඛනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ අනත්තානුපස්සනාඤාණය ආත්මනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණය නන්‍දිනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ විරාගානුපස්සනාඤාණය රාගනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ නිරෝධානුපස්සනාඤාණය සමුදයනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාඤාණය ආදානනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය හැම නිමිති කෙරෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණය ප්‍රණිධිනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය අභිනිවේශනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යි.
රූපෙ අනිච‍්චානුපස‍්සනාඤාණං නිච‍්චතො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො -පෙ- රූපෙ අනිමිත‍්තානුපස‍්සනාඤාණං සබ‍්බනිමිත‍්තෙහි මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, රූපෙ අප‍්පණිහිතානුපස‍්සනාඤාණං පණිධියා නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, රූපෙ සුඤ‍්ඤතානුපස‍්සනාඤාණං අභිනිවෙසතො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, වෙදනාය -පෙ- සඤ‍්ඤාය -පෙ- සඞ‍්ඛාරෙසු -පෙ- විඤ‍්ඤාණෙ -පෙ- චක‍්ඛුස‍්මිං -පෙ- ජරාමරණෙ අනිච‍්චානුපස‍්සනාඤාණං නිච‍්චතො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො -පෙ- ජරාමරණෙ අනිමිත‍්තානුපස‍්සනාඤාණං සබ‍්බනිමිත‍්තෙහි මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, ජරාමරණෙ අප‍්පණිහිතානුපස‍්සනාඤාණං පණිධියා නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, ජරාමරණෙ සුඤ‍්ඤතානුපස‍්සනාඤාණං අභිනිවෙසතො නිමිත‍්තා මුච‍්චතීති අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො, අයං අනිමිත‍්තො විමොක‍්ඛො. (2)
රූපයෙහි අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍ය නිමිත්තෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ ... රූපයෙහි අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය හැම නිමිති කෙරෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ රූපයෙහි අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණය ප්‍රණිධිනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ රූපයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය අභිනිවේශනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ. වේදනායෙහි ... සංඥායෙහි ... සංස්කාරයන්හි ... විඥානයෙහි ... චක්‍ෂුසෙහි ... ජරාමරණයෙහි අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍යනිමිත්තෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ ... ජරාමරණයෙහි අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය හැම නිමිති කෙරෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ. ජරාමරණයෙහි අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණය ප්‍රණිධිනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යැ. ජරාමරණයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය අභිනිවේශනිමිත්තයෙන් මිදේ නු’යි අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ යි. මේ අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂ නම් වේ. (2)
කතමො අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො: අනිච‍්චානුපස‍්සනාඤාණං නිච‍්චතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, දුක‍්ඛානුපස‍්සනාඤාණං සුඛතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, අනත‍්තානුපස‍්සනාඤාණං අත‍්තතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, විරාගානුපස‍්සනාඤාණං රාගතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, නිරොධානුපස‍්සනාඤාණං සමුදයතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, පටිනිස‍්සග‍්ගානුපස‍්සනාඤාණං ආදානතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, අනිමිත‍්තානුපස‍්සනාඤාණං නිමිත‍්තතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, අප‍්පණිහිතානුපස‍්සනාඤාණං සබ‍්බපණිධීහි මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, සුඤ‍්ඤතානුපස‍්සනාඤාණං අභිනිවෙසතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො.
අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ කවරැ යත් අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍ය ප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ. දුක්ඛානුපස්සනාඤාණය සුඛප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ. අනත්තානුපස්සනාඤාණය ආත්මප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ. විරාගානුපස්සනාඤාණය රාගප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ. නිරෝධානුපස්සනාඤාණය සමුදයප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ. පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාඤාණය ආදානප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ. අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය නිමිත්තප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ හැම ප්‍රණිධි කෙරෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ. සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය අභිනිවේශ ප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යි.
රූපෙ අනිච‍්චානුපස‍්සනාඤාණං නිච‍්චතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො -පෙ- රූපෙ අනිමිත‍්තානුපස‍්සනාඤාණං නිමිත‍්තතො මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, රූපෙ අප‍්පණිහිතානුපස‍්සනාඤාණං සබ‍්බපණිධීහි මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, රූපෙ සුඤ‍්ඤතානුපස‍්සනාඤාණං අභිනිවෙසතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො. වෙදනාය -පෙ- සඤ‍්ඤාය -පෙ- සඞ‍්ඛාරෙසු -පෙ- විඤ‍්ඤාණෙ -පෙ- චක‍්ඛුස‍්මිං -පෙ- ජරාමරණෙ අනිච‍්චානුපස‍්සනාඤාණං නිච‍්චතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, -පෙ- ජරාමරණෙ අනිමිත‍්තානුපස‍්සනාඤාණං නිමිත‍්තතො මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, ජරාමරණෙ අප‍්පණිහිතානුපස‍්සනාඤාණං සබ‍්බපණිධීහි මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, ජරාමරණෙ සුඤ‍්ඤතානුපස‍්සනාඤාණං අභිනිවෙසතො පණිධියා මුච‍්චතීති අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, අයං අප‍්පණිහිතො විමොක‍්ඛො, (3) අයං විමොක‍්ඛො, (1)
රූපයෙහි අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍යප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ ... රූපයෙහි අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය නිමිත්ත කෙරෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ රූපයෙහි අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණය හැම ප්‍රණිධීන් කෙරෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ රූපයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය අභිනිවේශප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ. වේදනායෙහි ... සංඥායෙහි ... සංස්කාරයන්හි ... විඥානයෙහි ... චක්‍ෂුසෙහි ... ජරාමරණයෙහි අනිච්චානුපස්සනාඤාණය නිත්‍යප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ ... ජරාමරණයෙහි අනිමිත්තානුපස්සනාඤාණය නිමිත්ත කෙරෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ. ජරාමරණයෙහි අප්පණිහිතානුපස්සනාඤාණය හැම ප්‍රණිධීන් කෙරෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යැ. ජරාමරණයෙහි සුඤ්ඤතානුපස්සනාඤාණය අභිනිවේශප්‍රණිධියෙන් මිදේ නු’යි අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂ යි. මේ අප්‍රණිහිත විමෝක්‍ෂ නම් වේ. (3) මේ විමෝක්‍ෂ යි. (1)
කතමං මුඛං, යෙ තත්‍ථ ජාතා අනවජ‍්ජා කුසලා බොධිපක‍්ඛියා ධම‍්මා. ඉදං මුඛං. (2)
මුඛ කවරැ යත්: ඒ මාර්‍ගවිමෝක්‍ෂයෙහි උපන් යම් (රාගාදි වරද නැති බැවින්) නිවරද වූ කුසල් වූ බෝධිපාක්‍ෂිකධර්‍ම කෙනෙක් වෙත් ද, මේ මුඛ නම් වේ. (2)
කතමං විමොක‍්ඛමුඛං: යං තෙසං ධම‍්මානං ආරම‍්මණං නිරොධො නිබ‍්බානං, ඉදං විමොක‍්ඛමුඛං, විමොක‍්ඛඤ‍්ච මුඛඤ‍්ච විමොක‍්ඛමුඛං ඉදං විමොක‍්ඛමුඛං. (3)
විමෝක්‍ෂමුඛ කවරැ යත්: ඒ බෝධිපාක්‍ෂික ධර්‍මයන්ට අරමුණු වූ යම් නිරෝධ සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණයෙක් වේ ද, මේ විමෝක්‍ෂමුඛ නම් වෙයි. විමෝක්‍ෂ ද හෙ මැ මුඛ ද හෙ මැ නු’යි විමෝක්‍ෂමුඛ යැ. මේ විමෝක්‍ෂ මුඛ යි. (3)
කතමං විමොක‍්ඛපච‍්චනීකං: තීණි අකුසලමූලානි විමොක‍්ඛපච‍්චනීකානි, තීණි දුච‍්චරිතානි විමොක‍්ඛපච‍්චනීකානි, සබ‍්බෙපි අකුසලා ධම‍්මා විමොක‍්ඛපච‍්චනීකා, ඉදං විමොක‍්ඛපච‍්චනීකං. (4)
විමෝක්‍ෂප්‍රත්‍යනීක (ප්‍රතිපක්‍ෂ) කවරැ යත්: තුන් අකුශලමූලයෝ විමෝක්‍ෂප්‍රත්‍යනීකයෝ යැ ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතයෝ විමෝක්‍ෂප්‍රත්‍යනීකයෝ යැ හැම අකුශලධර්‍මයෝ මැ විමෝක්‍ෂප්‍රත්‍යනීකයෝ යි. මේ විමෝක්‍ෂප්‍රත්‍යනීක නම් වේ. (4)
කතමං විමොක‍්ඛානුලොමං: තීණි කුසලමූලානි විමොක‍්ඛානුලොමානි, තීණි සුචරිතානි විමොක‍්ඛානුලොමානි, සබ‍්බෙපි කුසලා ධම‍්මා විමොක‍්ඛානුලොමා. ඉදං විමොක‍්ඛානුලොමං. (5)
විමෝක්‍ෂානුලෝම කවරැ යත්: තුන් කුශල මූලයෝ විමෝක්‍ෂානුලෝමයෝ යැ, ත්‍රිවිධ සුචරිතයෝ විමෝක්‍ෂානුලෝමයෝ යැ, හැම කුශල ධර්‍මයෝ මැ විමෝක්‍ෂානුලෝමයෝ යි. මේ විමෝක්‍ෂානුලෝම යි. (5)
කතමො විමොක‍්ඛවිවට‍්ටො: සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො, චෙතොවිවට‍්ටො, චිත‍්තවිවට‍්ටො, ඤාණවිවට‍්ටො, විමොක‍්ඛවිවට‍්ටො, සච‍්චවිවට‍්ටො:
විමෝක්‍ෂාවිවර්‍ත කවරැ යත් : සංඥාවිවර්‍ත යැ චේතෝවිවර්‍ත යැ චිත්තවිවර්‍ත යැ ඥානවිවර්‍ත යැ විමෝක්‍ෂවිවර්‍ත යැ සත්‍යවිවර්‍ත යි.
සඤ‍්ජානන‍්තො විවට‍්ටතීති සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො, චෙතයන‍්තො විවට‍්ටතීති චෙතොවිවට‍්ටො, විජානන‍්තො විවට‍්ටතීති චිත‍්තවිවට‍්ටො, ඤාණං කරොන‍්තො විවට‍්ටතීති ඤාණවිවට‍්ටො වොස‍්සජ‍්ජන‍්තො විවට‍්ටතීති විමොක‍්ඛවිවට‍්ටො, තථට‍්ඨෙ විවට‍්ටතීති සච‍්චවිවට‍්ටො.
හැඳිනගනිමින් පරාවර්‍ත වේ නු’යි සංඥාවිවර්‍ත යැ සිතමින් පරාවර්‍ත වේ නු’යි චේතෝවිවර්‍ත යැ දැනගනිමින් පරාවර්‍ත වේ නු’යි චිත්තවිවර්‍ත යැ ප්‍රකට කෙරෙමින් පරාවර්‍ත වේ නු’යි ඥානවිවර්‍ත යැ (කාමච්ඡන්‍දාදිය) හැරපියමින් පරාවර්‍ත මේ නු’යි විමෝක්‍ෂවිවර්‍ත යැ තථාර්‍ත්‍ථයෙහි පරාවර්‍ත වේ නු’යි සත්‍යවිවර්‍ත යි.
යත්‍ථ සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො, තත්‍ථ චෙතොවිවට‍්ටො; යත්‍ථ චෙතොවිවට‍්ටො, තත්‍ථ සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො; යත්‍ථ සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො චෙතොවිවට‍්ටො, තත්‍ථ චිත‍්තවිවට‍්ටො; යත්‍ථ චිත‍්තවිවට‍්ටො, තත්‍ථ සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො චෙතොවිවට‍්ටො, යත්‍ථ සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො චෙතොවිවට‍්ටො චිත‍්තවිවට‍්ටො, තත්‍ථ ඤාණවිවට‍්ටො; යත්‍ථ ඤාණවිවට‍්ටො, තත්‍ථ සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො චෙතොවිවට‍්ටො චිත‍්තවිවට‍්ටො; යත්‍ථ සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො; චෙතොවිවට‍්ටො චිත‍්තවිවට‍්ටො, ඤාණවිවට‍්ටො, තත්‍ථ විමොක‍්ඛවිවට‍්ටො, තත්‍ථ විමොක‍්ඛවිවට‍්ටො, තත්‍ථ සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො; චෙතොවිවට‍්ටො චිත‍්තවිවට‍්ටො ඤාණවිවට‍්ටො. යත්‍ථ සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො චෙතොවිවට‍්ටො චිත‍්තවිවට‍්ටො ඤාණවිවට‍්ටො විමොක‍්ඛවිවට‍්ටො, තත්‍ථ සච‍්චවිවට‍්ටො, යත්‍ථ සච‍්චවිවට‍්ටො, තත්‍ථ සඤ‍්ඤාවිවට‍්ටො චෙතොවිවට‍්ටො චිත‍්තවිවට‍්ටො ඤාණවිවට‍්ටො විමොක‍්ඛවිවට‍්ටො, අයං විමොක‍්ඛවිවට‍්ටො. (6)
යම් තැනෙක සංඥාවිවර්‍තය වේ ද, එහි චේතෝවිවර්‍තය වෙයි; යම් තැනෙක චේතෝවිවර්‍තය වේ ද, එහි සංඥාවිවර්‍තය වෙයි; යම් තැනෙක සංඥාවිවර්‍තය චේතෝවිවර්‍තය වේ ද එහි චිත්තවවිවර්‍තය වෙයි; යම් තැනෙක චිත්තවවිවර්‍තය වේ ද, එහි සංඥාවිවර්‍තය චේතෝවිවර්‍තය වෙයි; යම් තැනෙක සංඥාවිවර්‍තය චේතෝවිවර්‍තය චිත්තවවිවර්‍තය වේ ද, එහි ඥානවිවර්‍තය වෙයි; යම් තැනෙක ඥානවිවර්‍තය වේ ද, එහි සංඥාවිවර්‍තය චේතෝවිවර්‍තය චිත්තවිවර්‍තය වෙයි; යම් තැනෙක සංඥාවිවර්‍තය චේතෝවිවර්‍තය චිත්තවිවර්‍තය ඥානවිවර්‍තය වේ ද, එහි විමෝක්‍ෂවිවර්‍තය වෙයි; යම් තැනෙක විමෝක්‍ෂවිවර්‍තය වේ ද, එහි සංඥාවිවර්‍තය චේතෝවිවර්‍තය චිත්තවවිවර්‍තය ඥානවිවර්‍තය වෙයි; යම් තැනෙක සංඥාවිවර්‍තය චේතෝවිවර්‍තය චිත්තවවිවර්‍තය ඥානවිවර්‍තය විමෝක්‍ෂවිවර්‍තය වේ ද, එහි සත්‍යවිවර්‍තය වෙයි; යම් තැනෙක සත්‍යවිවර්‍තය වේ ද, එහි සංඥාවිවර්‍තය චේතෝවිවර්‍තය චිත්තවවිවර්‍තය ඥානවිවර්‍තය විමෝක්‍ෂවිවර්‍තය වේ. මේ විමෝක්‍ෂවිවර්‍ත යි. (6)
කතමා විමොක‍්ඛභාවනා: පඨමස‍්ස ඣානස‍්ස ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම‍්මං, දුතියස‍්ස ඣානස‍්ස ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම‍්මං, තතියස‍්ස ඣානස‍්ස ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම‍්මං, චතුත්‍ථස‍්ස ඣානස‍්ස ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම‍්මං, ආකාසානඤ‍්චායතනසමාපත‍්තියා ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම‍්මං, විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනසමාපත‍්තියා -පෙ- ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තියා -පෙ- නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තියා ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම‍්මං, සොතාපත‍්තිමග‍්ගස‍්ස ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම‍්මං, සකදාගාමිමග‍්ගස‍්ස -පෙ- අනාගාමිමග‍්ගස‍්ස -පෙ- අරහත‍්තමග‍්ගස‍්ස ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම‍්මං, අයං විමොක‍්ඛභාවනා. (7)
විමෝක්‍ෂභාවනා කවරෙ යත්: ප්‍රථමධ්‍යානයෙන් ආසේවන යැ භාවනා යැ බහුල කිරීම යැ ද්විතීයධ්‍යානයාගේ ආසේවන යැ භාවනා යැ බහුල කිරීම යැ තෘතීයධ්‍යානයාගේ ආසේවන යැ භාවනා යැ බහුල කිරීම යැ චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානයාගේ ආසේවන යැ භාවනා යැ බහුල කිරීම යැ ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියගේ ආසේවන යැ භාවනා යැ බහුල කිරීම යැ විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියගේ ... ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියගේ ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියගේ ආසේවන යැ භාවනා යැ බහුල කිරීම යැ ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගයාගේ ආසේවන යැ භාවනා යැ බහුල කිරීම යැ සකෘදාගාමිමාර්‍ගයාගේ ... අනාගාමිමාර්‍ගයාගේ ... අර්‍හන්මාර්‍ගයාගේ ආසේවන යැ භාවනා යැ බහුල කිරීම යි. මේ විමෝක්‍ෂභාවනා යි. (7)
කතමා විමොක‍්ඛපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි: පඨමස‍්ස ඣානස‍්ස පටිලාභො වා විපාකො වා, දුතියස‍්ස ඣානස‍්ස පටිලාභො වා විපාකො වා, තතියස‍්ස ඣානස‍්ස -පෙ- චතුත්‍ථස‍්ස ඣානස‍්ස -පෙ- ආකාසානඤ‍්චායතනසමාපත‍්තියා -පෙ- විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනසමාපත‍්තියා -පෙ- ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තියා -පෙ- නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තියා පටිලාභො වා විපාකො වා, සොතාපත‍්තිමග‍්ගස‍්ස සොතාපත‍්තිඵලං, සකදාගාමිමග‍්ගස‍්ස සකදාගාමිඵලං, අනාගාමිමග‍්ගස‍්ස අනාගාමිඵලං, අරහත‍්තමග‍්ගස‍්ස අරහත‍්තඵලං. අයං විමොක‍්ඛපටිප‍්පස‍්සද‍්ධි. (8)
විමෝක්‍ෂප්‍රතිප්‍රශ්‍රබ්ධි කවරෙ යත්: ප්‍රථමධ්‍යානයෙන් ප්‍රතිලාභය හෝ විපාකය හෝ යැ ද්විතීයධ්‍යානයාගේ ප්‍රතිලාභය හෝ විපාකය හෝ යැ තෘතීයධ්‍යානයාගේ ... චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානයාගේ ... ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිහුගේ ... විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිහුගේ ... ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිහුගේ ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිහුගේ ප්‍රතිලාභය හෝ විපාකය හෝ යැ ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගයට ස්‍රෝතාපත්තිඵල යැ සකෘදාගාමිමාර්‍ගයට සකෘදාගාමිඵල යැ අනාගාමිමාර්‍ගයට අනාගාමිඵල යැ අර්‍හන්මාර්‍ගයට අර්‍හත්ඵල යැ යන මේ විමෝක්‍ෂප්‍රතිප්‍රශ්‍රබ්ධි යි. (8)
තතියක භාණවාරං
තුන්වැනි බණවර යි.
විමොක‍්ඛකථා සමත‍්තා.
විමෝක්‍ෂකථා නිමි.