4-4. චතුත්‍ථසුත‍්තං
4-4. චතුත්‍ථසුත‍්තං
4-4. චතුර්‍ත්‍ථ සූත්‍රය
[සාවත්‍ථිනිදානං]
[සැවැත්නිදාන යි]
පඤ‍්චිමානි භික‍්ඛවෙ, ඉන්‍ද්‍රියානි: කතමානි පඤ‍්ච: සද‍්ධින්‍ද්‍රියං, විරියින්‍ද්‍රියං, සතින්‍ද්‍රියං, සමාධින්‍ද්‍රියං, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං, ඉමානි ඛො භික‍්ඛවෙ, පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි.
මහණෙනි, මේ ඉන්‍ද්‍රියයෝ පස්දෙනෙකි: කවර පස්දෙනෙක් ද යත්: ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය යැ විය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රිය යැ ස්මෘතීන්‍ද්‍රිය යැ සමාධීන්‍ද්‍රිය යැ ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය යි. මහණෙනි, මොහු පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ යි.
ඉමානි පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි කතිහාකාරෙහි කෙනට‍්ඨෙන දට‍්ඨබ‍්බානි: ඉමානි පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි ඡහාකාරෙහි තෙනට‍්ඨෙන දට‍්ඨබ‍්බානි. ආධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන, ආදිවිසොධනට‍්ඨෙන, අධිමත‍්තට‍්ඨෙන, අධිට‍්ඨානට‍්ඨෙන, පරියාදානට‍්ඨෙන, පතිට‍්ඨාපකට‍්ඨෙන.
මේ පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ කිහි අයුරෙකින් කවර අරුතෙකින් දතයුත්තාහු ද යත්: මෙ පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ සඅයුරෙකින් එ මැ අරුතින් දතයුත්තාහ. අධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන ආදිවිශෝධනාර්‍ත්‍ථයෙන අධිමාත්‍රාර්‍ත්‍ථයෙන අධිෂ්ඨානාර්‍ත්‍ථයෙන පර්‍ය්‍යාදානාර්‍ත්‍ථයෙන ප්‍රතිෂ්ඨාපකාර්‍ත්‍ථයෙනි.
කථං ආධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි:
කිසෙයින් අධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහු ද යත්:
අස‍්සද‍්ධියං පජහතො අධිමොක‍්ඛාධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, දස‍්සනට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං.
අශ්‍රද්ධාව දුරුකරන්නාහට අධිමෝක්‍ෂාධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ එළඹසිටුනා අර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දතයුතු.
කොසජ‍්ජං පජහතො පග‍්ගහාධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, විරියින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, දස‍්සනට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං.
කෞසීද්‍යය දුරු කරන්නාහට ප්‍රග්‍රහාධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් එළඹසිටීම් අර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු.
පමාදං පජහතො උපට‍්ඨානාධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, සතින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, දස‍්සනට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං.
ප්‍රමාදය දුරු කරන්නාහට උපස්ථානාධිපතිහාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ස්මෘතීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු.
උද‍්ධච‍්චං පජහතො අවික‍්ඛෙපාධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන දස‍්සනට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං.
ඖද්ධත්‍යය දුරුකරන්නාහට අවික්‍ෂේපාධිපතිභාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය දතයුතු.
අවිජ‍්ජං පජහතො දස‍්සනාධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං.
අවිද්‍යාව දුරුකරන්නාහට දර්‍ශනාධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙත් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු.
කාමච‍්ඡන්‍දං පජහතො නෙක‍්ඛම‍්මවසෙන අධිමොක‍්ඛාධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, දස‍්සනට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං.
කාමච්ඡන්‍දය දුරු කරන්නාහට නෛෂ්ක්‍රම්‍ය වශයෙන් අධිමෝක්‍ෂාධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍දියය දතයුතු.
කාමච‍්ඡන්‍දං පජහතො නෙක‍්ඛම‍්මවසෙන පග‍්ගහාධිපත්‍යෙට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, විරියින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, දස‍්සනට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං,
කාමච්ඡන්‍දය දුරු කරන්නාහට නෛෂ්ක්‍රම්‍ය වශයෙන් ප්‍රග්‍රහාධිපති – භාවාර්‍ත්‍ථයෙන් විය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු.
කාමච‍්ඡන්‍දං පජහතො නෙක‍්ඛම‍්මවසෙන උපට‍්ඨානාධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, සතින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, දස‍්සනට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං.
කාමච්ඡන්‍දය දුරු කරන්නාහට නෛෂ්ක්‍රම්‍ය වශයෙන් උපස්ථානාධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ස්මෘතීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු.
කාමච‍්ඡන්‍දං පජහතො නෙක‍්ඛම‍්මවසෙන අවික‍්ඛෙපාධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන දස‍්සනට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං.
කාමච්ඡන්‍දය දුරු කරන්නාහට නෛෂ්ක්‍රම්‍ය වශයෙන් අවික්‍ෂේපධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය දතයුතු.
කාමච‍්ඡන්‍දං පජහතො නෙක‍්ඛම‍්මවසෙන දස‍්සනාධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං.
කාමච්ඡන්‍දය දුරු කරන්නාහට නෛෂ්ක්‍රම්‍ය වශයෙන් දර්‍ශනාධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු.
බ්‍යාපාදං පජහතො අබ්‍යාපාදවසෙන -පෙ- ථීනමිද‍්ධං පජහතො ආලොකසඤ‍්ඤාවසෙන -පෙ- සබ‍්බකිලෙසෙ පජහතො අරහත‍්තමග‍්ගවසෙන අධිමොක‍්ඛාධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, දස‍්සනට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, -පෙ- සබ‍්බකිලෙසෙ පජහතො අරහත‍්තමග‍්ගවසෙන දස‍්සනාධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං දට‍්ඨබ‍්බං.
ව්‍යාපාදය දුරු කරන්නාහට අව්‍යාපාද වශයෙන් ... ථීනමිද්ධය දුරු කරන්නාහට ආලෝකසංඥා වශයෙන් ... හැම කෙලෙසුන් දුරු කරන්නාහට අර්‍හන්මාර්‍ගයාගේ වශයෙන් අධිමෝක්‍ෂාධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියාගේ වශයෙන් ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රිය දතයුතු යැ අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ... හැම කෙලෙසුන් දුරු කරන්නාහට අර්‍හන්මාර්‍ගයාගේ වශයෙන් දර්‍ශනාධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය දතයුතු යැ අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රියය දතයුතු.
එවං අධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි.
මෙසෙයින් අධිපතිභාවාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහ යි.
එවං ආදිවිසොධනට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි.
කිසෙයින් ආදිවිශෝධනාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහු ද යත්:
අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අස‍්සද‍්ධියසංවරට‍්ඨෙන සීලවිසුද‍්ධි සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස ආදිවිසොධනා, පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං කොසජ‍්ජ සංවරට‍්ඨෙන සීලවිසුද‍්ධි විරියින්‍ද්‍රියස‍්ස ආදිවිසොධනා, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං පමාද සංවරට‍්ඨෙන සීලවිසුද‍්ධි සතින්‍ද්‍රියස‍්ස ආදිවිසොධනා, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං උද‍්ධච‍්ච සංවරට‍්ඨෙන සීලවිසුද‍්ධි සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස ආදිවිසොධනා දස‍්සනට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අවිජ‍්ජා සංවරට‍්ඨෙන සීලවිසුද‍්ධි පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස ආදිවිසොධනා.
අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය වෙයි. අශ්‍රද්ධා සංවරාර්‍ත්‍ථයෙන් ශීලවිශුද්ධිය ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියට ආදි (ශීල) විශෝධන යැ ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය වෙයි. කෞසීද්‍යා සංවරාර්‍ත්‍ථයෙන් ශීලවිශුද්ධිය වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියට ආදිවිශොධන යැ උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය වෙයි. ප්‍රමාද සංවරාර්‍ත්‍ථයෙන් ශීලවිශුද්ධිය ස්මෘතීන්‍ද්‍රියට ආදිවිශොධන යැ අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රිය වෙයි. ඖද්ධත්‍යසංවරාර්‍ත්‍ථයෙන් ශීලවිශුද්ධිය සමාධීන්‍ද්‍රියට ආදිවිශොධන යැ දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය වෙයි, අවිද්‍යාසංවරාර්‍ත්‍ථයෙන් ශීලවිශුද්ධිය ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියට ආදිවිශොධන යි.
නෙක‍්ඛම‍්මෙ පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි කාමච‍්ඡන්‍ද සංවරට‍්ඨෙන සීලවිසුද‍්ධි පඤ‍්චන‍්නං ඉන්‍ද්‍රියානං ආදිවිසොධනා, අබ්‍යාපාදෙ පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි බ්‍යාපාද සංවරට‍්ඨෙන සීලවිසුද‍්ධි පඤ‍්චන‍්නං ඉන්‍ද්‍රියානං ආදිවිසොධනා, ආලොකසඤ‍්ඤාය පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි ථීනමිද්ධ සංවරට‍්ඨෙන සීලවිසුද‍්ධි පඤ‍්චන‍්නං ඉන්‍ද්‍රියානං ආදිවිසොධනා, අරහත‍්තමග‍්ගෙ පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි සබ‍්බකිලෙස සංවරට‍්ඨෙන සීලවිසුද‍්ධි පඤ‍්චන‍්නං ඉන්‍ද්‍රියානං ආදිවිසොධනා.
නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ වෙති, කාමච්ඡන්‍දසංවරාර්‍ත්‍ථයෙන් ශීලවිශුද්ධිය පඤ්චේන්‍ද්‍රියනට ආදිවිශොධන යැ, අව්‍යාපාදයෙහි පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ වෙති, ව්‍යාපාද සංවරාර්‍ත්‍ථයෙන් ශීලවිශුද්ධිය පඤ්චේන්‍ද්‍රියනට ආදිවිශොධන යැ, ආලෝකසංඥායෙහි පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ වෙති, ථීනමිද්ධ සංවරාර්‍ත්‍ථයෙන් ශීලවිශුද්ධිය පඤ්චේන්‍ද්‍රියනට ආදිවිශොධන යැ අර්‍හන්මාර්‍ගයෙහි පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ වෙති, සර්‍වක්ලේශසංවරාර්‍ත්‍ථයෙන් ශීලවිශුද්ධිය පඤ්චේන්‍ද්‍රියනට ආදිවිශොධන යි.
ආදිවිසොධනට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි.
මෙසෙසින් ආදිවිශෝධනාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහ.
කථං අධිමත‍්තට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි:
කිසෙයින් අධිමාත්‍රාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහු ද යත්:
සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස භාවනාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති, ඡන්‍දවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, ඡන්‍දවසෙන පාමොජ‍්ජං උප‍්පජ‍්ජති, පාමොජ‍්ජවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පාමොජ‍්ජවසෙන පීති උප‍්පජ‍්ජති, පීතිවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පීතිවසෙන පස‍්සද‍්ධි උප‍්පජ‍්ජති, පස‍්සද‍්ධිවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පස‍්සද‍්ධිවසෙන සුඛං උප‍්පජ‍්ජති, සුඛවෙසන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සුඛවසෙන ඔභාසො උප‍්පජ‍්ජති, ඔභාසවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, ඔභාසවසෙන සංවෙගො උප‍්පජ‍්ජති, සංවෙගවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සංවෙජෙත්‍වා චිත‍්තං සමාදහති, සමාධිවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති. තථා සමාහිතං චිත‍්තං සාධුකං පග‍්ගණ‍්හාති, පග‍්ගහවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, තථාපග‍්ගහිතං චිත‍්තං සාධුකං අජ‍්ඣුපෙක‍්ඛති. උපෙක‍්ඛාවසෙන සද‍්ධාවසෙන
ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ භාවනායෙහි කුශලච්ඡන්‍දය උපදී. ඡන්‍ද වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර (බලවත්) වෙයි, ඡන්‍ද වශයෙන් ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ප්‍රාමෝද්‍යවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, ප්‍රාමෝද්‍යවශයෙන් ප්‍රීතිය උපදී, ප්‍රීතිවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, ප්‍රශ්‍රබ්ධිවශයෙන් සුඛය උපදී, සුඛවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, සුඛවශයෙන් ඥානාවභාසය උපදී. අවභාසවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, අවභාස වශයෙන් සංවේගය උපදී, සංවේගවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, සංවේග උපදවා සිත සමාහිත කෙරෙයි, සමාධි වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, එසෙයින් සමාහිත වූ සිත (ලීනෝද්ධතභාවයෙන් මුදා) මොනොවට ප්‍රග්‍රහ කෙරෙයි, ප්‍රග්‍රහවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, එසෙයින් ප්‍රග්‍රහ කරන ලද සිත මොනොවට අධ්‍යුපේක්‍ෂා කෙරෙයි, උපේක්‍ෂාවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන්
සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, උපෙක‍්ඛාවසෙන නානත‍්තකිලෙසෙහි චිත‍්තං විමුච‍්චති, විමොක‍්ඛවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, විමුත‍්තත‍්තා තෙ ධම‍්මා එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනාවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, භාවිතත‍්තා තතො පණීතතරෙ විවට‍්ටන‍්ති, විවට‍්ටනාවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, විවට‍්ටිතත‍්තා තතො වොස‍්සජති. වොස‍්සග‍්ගවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, වොස‍්සජ‍්ජිතත‍්තා තතො නිරුජ‍්ඣන‍්ති, නිරොධවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, නිරොධවසෙන ද‍්වෙ වොස‍්සග‍්ගා: පරිච‍්චාගවොස‍්සග‍්ගො ච පක‍්ඛන්‍දනවොස‍්සග‍්ගො ච, කිලෙස ච ඛන්‍ධෙ ච පරිච‍්චජතීති පරිච‍්චාගවොස‍්සග‍්ගො, නිරොධනිබ‍්බානධාතුයා චිත‍්තං පක‍්ඛන්‍දතීති පක‍්ඛන්‍දනවොස‍්සග‍්ගො, නිරොධවසෙන ඉමෙ ද‍්වෙ වොස‍්සග‍්ගා.
ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, උපේක්‍ෂාවශයෙන් නානාස්වභාව වූ කෙලෙසුන් කෙරෙන් සිත මිදෙයි, විමොක්‍ෂවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, (නානාස්වභාව කෙලෙසුන් කෙරෙන්) විමුක්ත බැවින් ඒ (ඡන්‍දාදි) ධර්‍මයෝ ඒකරස (එකකෘත්‍ය) වෙති. ඒකරසාර්‍ත්‍ථයෙන් භාවනාවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, භාවිත බැවින් ඒ විදර්‍ශනාලම්බනයට වඩා ප්‍රණීතතර (නිර්‍වාණාලම්බන) යෙහි නවතිත්, විවර්‍තන වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, විවර්‍තතිත (නැවැතුණු) බැවින් එහෙයින් මැ (කෙලෙසුන් හා ස්කන්‍ධයන් හා) දුරු කෙරෙයි, දුරැලීම් වශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, දුරැලූ බැවින් එකරුණෙන් මැ (කෙලෙස් හා ස්කන්‍ධයෝ හා) නිරුද්ධ වෙති, නිරෝධවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමාත්‍ර වෙයි, නිරෝධවශයෙන් වොස්සග්ග දෙකෙකි: පරිච්චාගවොස්සග්ග යැ පක්ඛන්‍දනවොස්සග්ග යි. කෙලෙසුන් හා ස්කන්‍ධයන් හා දුරු කෙරේ නු යි පරිච්චාගවොස්සග්ග නම. නිරෝධ සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණධාතුයෙහි සිත ප්‍රස්කන්‍දනය කෙරේ නු යි පක්ඛන්‍දන වොස්සග්ග නමි. නිරෝධවශයෙන් මේ වොස්සග්ගයෝ දෙදෙන වෙත්.
අස‍්සද‍්ධියස‍්ස පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- අස‍්සද‍්ධියපරිළාහස‍්ස පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- දිට‍්ඨෙකට‍්ඨානං කිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- ඔළාරිකානං කිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- අණුසහගතානං කිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- සබ‍්බකිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති, ඡන්‍දවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති -පෙ-
අශ්‍රද්ධාභාවයාගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... අශ්‍රද්ධාපරිදාහයාගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... දෘෂ්ටිය හා ඒකස්වභාව වූ ක්ලේශයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... ඖදාරික ක්ලේශයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... අණුසහගත ක්ලේශයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... සියලු කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දස උපදී, ඡන්‍දවශයෙන් ශ්‍රද්ධා වශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වෙයි ...
විරියින්‍ද්‍රියස‍්ස භාවනාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- කොසජ‍්ජස‍්ස පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- කොසජ‍්ජපරිළාහස‍්ස පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- දිට‍්ඨෙකට‍්ඨානං කිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- සබ‍්බ කිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ-
වීය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියාගේ භාවනායෙහි ඡන්‍දය උපදී ... කෞසීද්‍යයාගේ දුරැලීම පිණිස ඡන්‍දය උපදී .... කෞසීද්‍යපරිදාහයාගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... දෘෂ්ටිය හා ඒකස්වභාව වූ ක්ලේශයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... සර්‍වක්ලේශයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍ද්‍රය උපදී ...
සතින්‍ද්‍රියස‍්ස භාවනාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- පමාදස‍්ස පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- පමාදපරිළාහස‍්ස පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- සබ‍්බකිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ-
ස්මෘතීන්‍ද්‍රියයාගේ භාවනායෙහි ඡන්‍දය උපදී ... ප්‍රමාදයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... ප්‍රමාදපරිදාහයාගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... සියලු කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ...
සමාධින්‍ද්‍රියස‍්ස භාවනාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- උද‍්ධච‍්චස‍්ස පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- උද‍්ධච‍්ච පරිළාහස‍්ස පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- සබ‍්බකිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ-
සමාධීන්‍ද්‍රියයාගේ භාවනායෙහි ඡන්‍දය උපදී ... ඖද්ධත්‍යයාගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... ඖද්ධත්‍යපරිදාහයාගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... සියලු කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ...
පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස භාවනාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- අවිජ‍්ජාය පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- අවිජ‍්ජාපරිළාහස‍්ස පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- දිට‍්ඨෙකට‍්ඨානං කිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- ඔළාරිකානං කිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ- අණුසහගතානං කිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති -පෙ-
ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ භාවනායෙහි ඡන්‍දය උපදී ... අවිද්‍යාවගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... අවිද්‍යාපරිදාහයාගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... දෘෂ්ටිය හා ඒකස්වභාව වූ ක්ලේශයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී .... ඖදාරික ක්ලේශයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ... අණුසහගත ක්ලේශයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී ...
සබ‍්බකිලෙසානං පහානාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති, ඡන්‍දවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, ඡන්‍දවසෙන පාමොජ‍්ජං උප‍්පජ‍්ජති, පාමොජ‍්ජවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍දියං අධිමත‍්තං හොති, පාමොජ‍්ජවසෙන පීති උප‍්පජ‍්ජති, පීතිවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පීතිවසෙන පස‍්සද‍්ධි උප‍්පජ‍්ජති, පස‍්සද‍්ධිවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍දියං අධිමත‍්තං හොති. පස‍්සද‍්ධිවසෙන සුඛං උප‍්පජ‍්ජති, සුඛවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍දියං අධිමත‍්තං හොති, සුඛවසෙන ඔභාසො උප‍්පජ‍්ජති, ඔභාසවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, ඔභාසවසෙන සංවෙගො උප‍්පජ‍්ජති, සංවෙගවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සංවෙජෙත්‍වා චිත‍්තං සමාදහති, සමාධිවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, තථා සමාහිතං චිත‍්තං සාධුකං පග‍්ගණ‍්හාති, පග‍්ගහවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, තථා පග‍්ගහිතං චිත‍්තං සාධුකං අජ‍්ඣුපෙක‍්ඛති, උපෙක‍්ඛාවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති. උපෙක‍්ඛාවසෙන නානත‍්තකිලෙසෙහි චිත‍්තං විමුච‍්චති, විමොක‍්ඛවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, විමුත‍්තත‍්තා තෙ ධම‍්මා එකරසා හොන‍්ති, එකරසට‍්ඨෙන භාවනාවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, භාවිතත‍්තා තතො පණීතතරෙ විවට‍්ටන‍්ති විවට‍්ටනාවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, විවට‍්ටිතත‍්තා තතො වොස‍්සජති වොස‍්සග‍්ගවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, වොස‍්සජ‍්ජිතත‍්තා තතො නිරුජ‍්ඣන‍්ති, නිරොධවසෙන පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, නිරොධවසෙන ද‍්වෙ වොස‍්සග‍්ගා: පරිච‍්චාගවොස‍්සග‍්ගො ච, පක‍්ඛන්‍දනවොස‍්සග‍්ගො ච, කිලෙසෙ ච ඛන්‍ධෙ ච පරිච‍්චජතීති පරිච‍්චාගවොස‍්සග‍්ගො, නිරොධනිබ‍්බානධාතුයා චිත‍්තං පක‍්ඛන්‍දතීති පක‍්ඛන්‍දනවොස‍්සග‍්ගො, නිරොධවසෙන ඉමෙ ද‍්වෙ වොස‍්සග‍්ගා.
සර්‍වක්ලේශයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස ඡන්‍දය උපදී, ඡන්‍දවශයෙන් ප්‍රඥා වශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වෙයි. ඡන්‍දවශයෙන් ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී, ප්‍රාමෝද්‍ය වශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. ප්‍රාමෝද්‍යවශයෙන් ප්‍රීතිය උපදී, ප්‍රීතිවශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. ප්‍රීති වශයෙන් ප්‍රශ්‍රබ්ධිය උපදී. ප්‍රශ්‍රබ්ධිවශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. ප්‍රශ්‍රබ්ධිවශයෙත් සුඛය උපදී, සුඛවශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. සුඛවශයෙන් අවභාසය උපදී, අවභාස වශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. අවභාස වශයෙන් සංවේගය උපදී, සංවේගවශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. සංවේග දනවා සිත සමාහිත කෙරෙයි, සමාධිවශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. එසේ සමාහිත වූ සිත මොනොවට ප්‍රග්‍රහ කෙරෙයි. ප්‍රග්‍රහවශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. එසේ ප්‍රගෘහිත වූ සිත මොනොවට අධ්‍යුපේක්‍ෂා කෙරෙයි, උපේක්‍ෂා වශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. උපේක්‍ෂාවශයෙන් නානාස්වභාව වූ කෙලෙසුන් කෙරෙන් සිත මිදෙයි, විමොක්‍ෂවශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. විමුක්ත බැවින් ඒ (ඡන්‍දාදි) ධර්‍මයෝ එකකෘත්‍ය වෙති, එකකෘත්‍ය වූ භාවනාවශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. භාවිත බැවින් එයට වඩා ප්‍රණීතතර වූ අරමුණෙහි නවතිත්. විවර්‍තනාවශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. විවර්තිත බැවින් එයින් මැ (කෙලෙසුන් ද ස්කන්‍ධයන් ද) දුරු කෙරෙයි. වොස්සග්ගවශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ දුරැලූ බැවින් එකරුණින් මැ කෙලෙසුන් හා ස්කන්‍ධයන් හා අනුත්පාද නිරෝධවශයෙන් නිරුද්ධ වෙති. නිරෝධවශයෙන් ප්‍රඥාවශයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය අධිමාත්‍ර වේ. නිරෝධවශයෙන් වොස්සග්ගයෝ දෙදෙනෙකි: පරිච්චාගවොස්සග්ග යැ පක්ඛන්‍දවොස්සග්ග යි. කෙලෙසුන් ද ස්කන්‍ධයන් ද දුරු කෙරේ නු යි පරිච්චාගවොස්සග්ග නම, නිරෝධ සඞ්ඛ්‍යාත නිර්‍වාණධාතුයෙහි සිත ප්‍රස්කන්‍දනය කෙරේ නු යි පක්ඛන්‍දනවොස්සග්ග නමි. නිරෝධවශයෙන් මේ වොස්සග්ගයෝ දෙදෙන වෙත්.
එවං අධිමත‍්තට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි.
මෙසේ අධිමාත්‍රාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහ.
භාණවාරො දුතියො
දෙවැනි බණවර යි.
කථං අධිට‍්ඨානට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි:
කිසෙයින් අධිෂ්ඨානාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහු ද යත්:
සද‍්ධින්‍ද්‍රියස‍්ස භාවනාය ඡන්‍දො උප‍්පජ‍්ජති, ඡන්‍දවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිට‍්ඨාති, ඡන්‍දවසෙන පාමොජ‍්ජං උප‍්පජ‍්ජති, පාමොජ‍්ජවසෙන සද‍්ධාවසෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිට‍්ඨාති. -පෙ-
ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රියයාගේ භාවනායෙහි කුශලච්ඡන්‍දය උපදී. ඡන්‍දවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය පිහිටයි. ඡන්‍දවශයෙන් ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ප්‍රාමෝද්‍යවශයෙන් ශ්‍රද්ධාවශයෙන් ශද්ධෙන්‍ද්‍රිය පිහිටයි ...
එවං අධිට‍්ඨානට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි.
මෙසෙයින් අධිෂ්ඨානාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහ යි.
කථං පරියාදානට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි:
කිසෙයින් පර්‍ය්‍යාදානාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහු ද යත්:
අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අස‍්සද‍්ධියං පරියාදියති. අස‍්සද‍්ධියපරිළාහං පරියාදියති. පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං කොසජ‍්ජං පරියාදියති, කොසජ‍්ජපරිළාහං පරියාදියති. උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං පමාදං පරියාදියති, පමාදපරිළාහං පරියාදියති. අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං උද‍්ධච‍්චං පරියාදියති, උද‍්ධච‍්චපරිළාහං පරියාදියති. දස‍්සනට‍්ඨෙන පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අවිජ‍්ජං පරියාදියති, අවිජ‍්ජාපරිළාහං පරියාදියති.
අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය තෙමේ අශ්‍රද්ධාව ක්‍ෂය කෙරෙයි, අශ්‍රද්ධාපරිදාහය ක්‍ෂය කෙරෙයි, ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීර්‍ය්‍යෙන්‍ද්‍රිය තෙමේ කුසීද බව ක්‍ෂය කෙරෙයි, කෞසීද්‍යාපරිදාහය ක්‍ෂය කෙරෙයි, උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රිය තෙමේ ප්‍රමාදය ක්‍ෂය කෙරෙයි, ප්‍රමාද පරිදාහය ක්‍ෂය කෙරෙයි, අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රිය තෙමේ උද්ධතභාවය ක්‍ෂය කෙරෙයි, ඖද්ධත්‍යපරිදාහය ක්‍ෂය කෙරෙයි, දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය තෙමේ අවිද්‍යාව ක්‍ෂය කෙරෙයි, අවිද්‍යාපරිදාහය ක්‍ෂය කෙරෙයි.
නෙක‍්ඛම‍්මෙ පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි කාමච‍්ඡන්‍දං පරියාදියන‍්ති, අබ්‍යාපාදෙ පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි බ්‍යාපාදං පරියාදියන‍්ති. ආලොකසඤ‍්ඤාය පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි ථීනමිද‍්ධං පරියාදියන‍්ති. අවික‍්ඛෙපෙ පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි උද‍්ධච‍්චං පරියාදියන‍්ති. -පෙ- අරහත‍්තමග‍්ගෙ පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි සබ‍්බකිලෙසෙ පරියාදියන‍්ති.
නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ කාමච්ඡන්‍දය ක්‍ෂය කෙරෙති, අව්‍යාපාදයෙහි පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ ව්‍යාපාදය ක්‍ෂය කෙරෙති, ආලෝකසංඥායෙහි පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ ථීනමිද්ධය ක්‍ෂය කෙරෙති, අවික්‍ෂෙපයෙහි පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ උද්ධතභාවය ක්‍ෂය කෙරෙති ... අර්‍හන්මාර්‍ගයෙහි පඤ්චේන්‍ද්‍රියයෝ හැම කෙලෙසුන් ක්‍ෂය කෙරෙත්.
එවං පරියාදානට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි.
මෙසෙයින් පර්‍ය්‍යාදානාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහ.
කථං පතිට‍්ඨාපකට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි:
කිසෙයින් ප්‍රතිෂ්ඨාපකාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහු ද යත්:
සද‍්ධො සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමොක‍්ඛෙ පතිට‍්ඨාපෙති, සද‍්ධස‍්ස සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමොක‍්ඛෙ පතිට‍්ඨාපෙති. විරියවා විරියින්‍ද්‍රියං පග‍්ගහෙ පතිට‍්ඨාපෙති, විරියවතො විරියින්‍ද්‍රියං පග‍්ගහෙ පතිට‍්ඨාපෙති. සතිමා සතින්‍ද්‍රියං උපට‍්ඨානෙ පතිට‍්ඨාපෙති, සතිමතො සතින්‍ද්‍රියං උපට‍්ඨානෙ පතිට‍්ඨාපෙති. සමාහිතො සමාධින්‍ද්‍රියං අවික‍්ඛෙපෙ පතිට‍්ඨාපෙති, සමාහිතස‍්ස සමාධින්‍ද්‍රියං අවික‍්ඛෙපෙ පතිට‍්ඨාපෙති. පඤ‍්ඤවා පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දස‍්සනෙ පතිට‍්ඨාපෙති, පඤ‍්ඤවතො පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දස‍්සනෙ පතිට‍්ඨාපෙති.
ශ්‍රද්ධා ඇත්තේ ශ්‍රද්ධේද්‍රිය අධිමෝක්‍ෂයෙහි පිහිටුවයි, ශ්‍රද්ධා ඇතියහුගේ ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය අධිමෝක්‍ෂයෙහි පිහිටුවයි, වීර්‍ය්‍ය ඇත්තේ විය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය ප්‍රග්‍රහයෙහි පිහිටුවයි, වීර්‍ය්‍ය ඇතියහුගේ විය්‍යෙර්‍න්‍ද්‍රියය ප්‍රග්‍රහයෙහි පිහිටුවයි, සිහි ඇත්තේ ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය උපට්ඨානයෙහි පිහිටුවයි, සිහි ඇතියහුගේ ස්මෘතීන්‍ද්‍රියය උපස්ථානයෙහි පිහිටුවයි, සමාහිත වූයේ සමාධීන්‍ද්‍රියය අවික්‍ෂෙපයෙහි පිහිටුවයි, සමාහිත වූවහුගේ සමාධීන්‍ද්‍රියය අවික්‍ෂෙයෙහි පිහිටුවයි, ප්‍රඥා ඇත්තේ ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දර්‍ශනයෙහි පිහිටුවයි, ප්‍රඥා ඇතියහුගේ ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියය දර්‍ශනයෙහි පිහිටුවා.
යොගාවචරො පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි නෙක‍්ඛම‍්මෙ පතිට‍්ඨාපෙති, යොගාවචරස‍්ස පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි නෙක‍්ඛම‍්මෙ පතිට‍්ඨාපෙති. යොගාවචරො පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි අබ්‍යාපාදෙ පතිට‍්ඨාපෙති, යොගාවචරස‍්ස පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි අබ්‍යාපාදෙ පතිට‍්ඨාපෙති. යොගාවචරො පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි ආලොකසඤ‍්ඤාය පතිට‍්ඨාපෙති. යොගාවචරස‍්ස පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි ආලොකසඤ‍්ඤාය පතිට‍්ඨාපෙති. යොගාවචරො පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි අවික‍්ඛෙපෙ පතිට‍්ඨාපෙති, යොගාවචරස‍්ස පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි අවික‍්ඛෙපෙ පතිට‍්ඨාපෙති -පෙ- යොගාවචරො පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි අරහත‍්තෙ පතිට‍්ඨාපෙති, යොගාවචරස‍්ස පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි අරහත‍්තෙ පතිට‍්ඨාපෙති.
යෝගාවචර තෙම පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන් නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි පිහිටුවයි, යෝගාවචරයාගේ පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන් නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි පිහිටුවයි, යෝගාවචර තෙම පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන් අව්‍යාපාදයෙහි පිහිටුවයි, යෝගාවචරයාගේ පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන් අව්‍යාපාදයෙහි පිහිටුවයි, යෝගාවචර තෙම පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන් ආලෝකසංඥායෙහි පිහිටුවයි, යෝගාවචරයාගේ පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන් ආලෝකසංඥායෙහි පිහිටුවයි, යෝගාවචර තෙම පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන් අවික්‍ෂෙපයෙහි පිහිටුවයි, යෝගාවචරයාගේ පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන් අවික්‍ෂෙපයෙහි පිහිටුවයි ... යෝගාවචර තෙම පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන් අර්‍හත්ත්‍වයෙහි පිහිටුවයි, යෝගාවචරයාගේ පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන් අර්‍හත්ත්‍වයෙහි පිහිටුවා.
එවං පතිට‍්ඨාපකට‍්ඨෙන ඉන්‍ද්‍රියානි දට‍්ඨබ‍්බානි.
මෙසෙයින් ප්‍රතිෂ්ඨාපකාර්‍ත්‍ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝ දතයුත්තාහ.
චතුත්‍ථසුත‍්තනිද‍්දෙසො.
චතුර්‍ත්‍ථසූත්‍ර නිර්දේශ යි.
පුථුජ‍්ජනො සමාධිං භාවෙන‍්තො කතිහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, සෙක‍්ඛො සමාධිං භාවෙන‍්තො කතිහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, වීතරාගො සමාධිං භාවෙන‍්තො කතිහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති:
පෘථග්ජන තෙම (නිර්වේදභාගිය) සමාධිය වඩනුයේ කිහි අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද, ශෛක්‍ෂ තෙම සමාධිය වඩනුයේ කිහි අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද, වීතරාග (රහත්) තෙම සමාධිය වඩනුයේ කිහි අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද යත්:
පුථුජ‍්ජනො සමාධිං භාවෙන‍්තො සත‍්තහි ආකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති. සෙක‍්ඛො සමාධිං භාවෙන‍්තො අට‍්ඨහි ආකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති. වීතරාගො සමාධිං භාවෙන‍්තො දසහි ආකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති.
පෘථග්ජන තෙම සමාධිය වඩනුයේ සත් අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. ශෛක්‍ෂ තෙම සමාධිය වඩනුයේ අට අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. වීතරාග තෙම සමාධිය වඩනුයේ දස අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ.
පුථුජ‍්ජනො සමාධිං භාවෙන‍්තො කතමෙහි සත‍්තහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති:
පෘථග්ජන තෙම සමාධිය වඩනුයේ කවර සත් අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි යත්:
ආවජ‍්ජිතත‍්තා ආරම‍්මණූපට‍්ඨානකුසලො හොති, සමථනිමිත‍්තූපට‍්ඨානකුසලො හොති, පග‍්ගහනිමිත‍්තූපට‍්ඨානකුසලො හොති, අවික‍්ඛෙපූපට‍්ඨානකුසලො හොති, ඔභාසූපට‍්ඨානකුසලො හොති, සම‍්පහංසනූපට‍්ඨානකුසලො හොති, උපෙක‍්ඛූපට‍්ඨානකුසලො හොති. පුථුජ‍්ජනො සමාධිං භාවෙන‍්තො ඉමෙහි සත‍්තහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති.
ආවර්‍ජනා කළ බැවින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, ශමථ නිමිත්තට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, ප්‍රග්‍රහනිමිත්තට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, අවික්‍ෂේපයට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, අවභාසයට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, සම්ප්‍රහර්‍ෂණයට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, උපේක්‍ෂාවට එළඹ සිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, පෘථග්ජන තෙම සමාධිය වඩනුයේ මේ සත් අයුරින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ.
සෙක‍්ඛො සමාධිං භාවෙන‍්තො කතමෙහි අට‍්ඨහා’කාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති:
ශෛක්‍ෂ තෙම සමාධිය වඩනුයේ කවර අට අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි යත්:
ආවජ‍්ජිතත‍්තා ආරම‍්මණූපට‍්ඨානකුසලො හොති, -පෙ- උපෙක‍්ඛූපට‍්ඨානකුසලො හොති, එකත‍්තුපට‍්ඨානකුසලො හොති. සෙක‍්ඛො සමාධිං භාවෙන‍්තො ඉමෙහි අට‍්ඨාහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති.
අවර්‍ජනා කළ බැවින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි ... උපේක්‍ෂාවට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. (නෛෂ්ක්‍රම්‍යාදි) ඒකත්‍වයට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, ශෛක්‍ෂ තෙම සමාධිය වඩනුයේ මේ අට අයුරින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ.
වීතරාගො සමාධිං භාවෙන‍්තො කතමෙහි දසහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති:
වීතරාග තෙම සමාධිය වඩනුයේ කවර දස අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි යත්:
ආවජ‍්ජිතත‍්තා ආරම‍්මණූපට‍්ඨානකුසලො හොති -පෙ- එකත‍්තූපට‍්ඨානකුසලො හොති, ඤාණූපට‍්ඨානකුසලො හොති, විමුත‍්තුපට‍්ඨානකුසලො හොති. වීතරාගො සමාධිං භාවෙන‍්තො ඉමෙහි දසහා’කාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති.
අවර්‍ජනා කළ බැවින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි ... ඒකත්‍වයට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, (අසම්මෝහ) ඥානයට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, (අර්‍හත්ඵල) විමුක්තියට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. වීතරාග තෙම සමාධිය වඩනුයේ මේ දස අයුරින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ.
පුථුජ‍්ජනො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො කතිහා’කාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, කතිහා’කාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති, සෙක‍්ඛො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො කතිහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, කතිහා’කාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති, වීතරාගො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො කතිහා’කාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, කතිහාකාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති:
පෘථග්ජන තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ කිහි අයුරෙකින් අරමුණට එළඹ සිටීමෙහි නිපුණ වේ ද, කිහි අයුරෙකින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද, ශෛක්‍ෂ තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ කිහි අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද, කිහි අසුරෙකින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද, වීතරාග (රහත්) තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ කිහි අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද, කිහි අයුරෙකින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද යත්:
පුථුජ‍්ජනො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො නවහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, නවහාකාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති, සෙක‍්ඛො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො දසහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, දසහාකාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති. වීතරාගො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො ද‍්වාදසහි ආකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, ද‍්වාදසහි ආකාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති.
පෘථග්ජන තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ නව අයුරෙකින් අරමුණට එළඹ සිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, නව අයුරෙකින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. ශෛක්‍ෂ තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ දස අයුරෙකින් අරමුණට එළඹ සිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, දස අයුරෙකින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. වීතරාග තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ දොළොස් අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, දොළොස් අයුරෙකින් අරමුණට නො එළඹ සිටීමෙහි නිපුණ වේ.
පුථුජ‍්ජනො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො කතමෙහි නවහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, කතමෙහි නවහා’කාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති:
පෘථග්ජන තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ කවර නව අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද, කවර නව අයුරෙකින් අරමුණට නො එළඹ සිටීමෙහි නිපුණ වේ ද යත්:
අනිච‍්චතො උපට‍්ඨානකුසලො හොති, නිච‍්චතො අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති, දුක‍්ඛතො උපට‍්ඨානකුසලො හොති, සුඛතො අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති, අනත‍්තතො උපට‍්ඨානකුසලො හොති, අත‍්තතො අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති, ඛයතො උපට‍්ඨානකුසලො හොති, ඝනතො අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති, වයතො උපට‍්ඨානකුසලො හොති, ආයූහනානුපට‍්ඨානකුසලො හොති. විපරිනාමුපට‍්ඨානකුසලො හොති, ධුවතො අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති, අනිමිත‍්තුපට‍්ඨානකුසලො හොති, නිමිත‍්තානුපට‍්ඨානකුසලො හොති. අප‍්පණිහිතුපට‍්ඨානකුසලො හොති, පණිධානුපට‍්ඨානකුසලො හොති, සුඤ‍්ඤතූපට‍්ඨානකුසලො හොති, අභිනිවෙසානුපට‍්ඨානකුසලො හොති. පුථුජ‍්ජනො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො ඉමෙහි නවහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, ඉමෙහි නවහාකාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති.
අනිත්‍ය විසින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, නිත්‍ය විසින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. දුඃඛ විසින් අරමුණට එළඹ සිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, සුඛ විසින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. අනාත්ම විසින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, ආත්ම විසින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. ක්‍ෂය විසින් අරමුණට එළඹ සිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, ඝන විසින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, ව්‍යය විසින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, ආයූහනයට නො එළඹ සිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. විපරිණාමයට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, ධ්‍රැව විසින් නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. අනිමිත්තයට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, නිමිත්තයට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. අප්‍රණිහිතයට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, ප්‍රණිධියට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, ශුන්‍යතයට එළිඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, අභිනිවේශයට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. පෘථග්ජන තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ මේ නවඅයුරින් අරමුණට එළඹසිටීමෙනි නිපුණ වෙයි, මේ නවඅයුරින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ.
සෙක‍්ඛො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො කතමෙහි දසහා’කාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, කතමෙහි දසහා’කාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති:
ශෛක්‍ෂ තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ කවර දසඅයුරෙකින් අරමුණට එළඹ සිටීමෙහි නිපුණ වේ ද, කවර දසඅයුරෙකින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද යත්:
අනිච‍්චතො උපට‍්ඨානකුසලො හොති, නිච‍්චතො අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති -පෙ- සුඤ‍්ඤතූපට‍්ඨානකුසලො හොති, අභිනිවෙසානුපට‍්ඨානකුසලො හොති. ඤාණූපට‍්ඨානකුසලො හොති, අඤ‍්ඤාණානුපට‍්ඨානකුසලො හොති. සෙක‍්ඛො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො ඉමෙහි දසහාකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, ඉමෙහි දසහාකාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති.
අනිත්‍ය විසින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, නිත්‍ය විසින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි ... ශුන්‍යතයට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, අභිනිවේශයට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. ඥානයට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, අඥානයට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි. ශෛක්‍ෂ තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ මේ දසඅයුරින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, මේ දසඅයුරින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ.
වීතරාගො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො කතමෙහි ද‍්වාදසහි ආකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, කතමෙහි ද‍්වාදසහි ආකාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති:
වීතරාග තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ කවර දොළොස් අයුරෙකින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද, කවර දොළොස්අයුරෙකින් අරමුණට නො එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වේ ද යත්:
අනිච‍්චතො උපට‍්ඨානකුසලො හොති, නිච‍්චතො අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති -පෙ- ඤාණූපට‍්ඨානකුසලො හොති, අඤ‍්ඤාණානුපට‍්ඨානකුසලො හොති, විසඤ‍්ඤෙගූපට‍්ඨානකුසලො හොති, සඤ‍්ඤෙගානුපට‍්ඨානකුසලො හොති. නිරොධූපට‍්ඨානකුසලො හොති, සඞ‍්ඛාරානුපට‍්ඨානකුසලො හොති. වීතරාගො විපස‍්සනං භාවෙන‍්තො ඉමෙහි ද‍්වාදසහි ආකාරෙහි උපට‍්ඨානකුසලො හොති, ඉමෙහි ද‍්වාදසහි ආකාරෙහි අනුපට‍්ඨානකුසලො හොති.
අනිත්‍ය විසින් අරමුණට එළඹසිටීමෙහි නිපුණ වෙයි, නිත්‍ය විසින් අරමුණට නො එළඹීමෙහි නිපුණ වෙයි ... ඥානයට එළඹීමෙහි නිපුණ වෙයි, අඥානයට නො එළඹීමෙහි නිපුණ වෙයි. විසංයෝගයට එළඹීමෙහි නිපුණ වෙයි, සංයෝගයට නො එළඹීමෙහි නිපුණ වෙයි. නිරෝධයට එළඹීමෙහි නිපුණ වෙයි, සංස්කාරයනට නො එළඹීමෙහි නිපුණ වෙයි. වීතරාග තෙම විදර්‍ශනා වඩනුයේ මේ දොළොස් අයුරින් අරමුණට එළඹීමෙහි නිපුණ වෙයි, මේ දොළොස් අයුරින් අරමුණට නො එළඹීමෙහි නිපුණ වේ.
ආවජ‍්ජිතත‍්තා ආරම‍්මණූපට‍්ඨානකුසලවසෙන ඉන්‍ද්‍රියානි සමොධානෙති, ගොචරඤ‍්ච පජානාති, සමත්‍ථඤ‍්ච පටිවිජ‍්ඣති -පෙ- ධම‍්මෙ සමොධානෙති, ගොචරඤ‍්ච පජානාති, සමත්‍ථඤ‍්ච පටිවිජ‍්ඣති.
ආවර්‍ජනා කළ බැවින් අලම්බනෝපස්ථානයෙහි කෞශල්‍ය (නිපුණ බව) වශයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයන් සමවධාන කෙරෙයි, (අරමුණෙහි පිහිටුවයි) අරමුණ ද දැනගනී, ශමාර්‍ත්‍ථය ද ප්‍රතිවේධ කෙරෙයි ... ධර්‍මයන් සමවධාන කෙරෙයි, අරමුණ ද දැනගනී, ශමාර්‍ත්‍ථය ද ප්‍රතිවේධ කෙරේ.
ඉන්‍ද්‍රියානි සමොධානෙතීති කථං ඉන්‍ද්‍රියානි සමොධානෙති: අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං සමොධානෙති, -පෙ- සමථනිමිත‍්තූපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- පග‍්ගහනිමිත‍්තූපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- අවික‍්ඛෙපූපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- ඔභාසූපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- සම‍්පහංසනූපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- උපෙක‍්ඛුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- එකත‍්තුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- ඤාණුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- විමුත‍්තුපට‍්ඨාන කුසලවසෙන -පෙ-.
ඉන්‍ද්‍රියානි සමෝධානෙති යනු: කිසෙයින් ඉන්‍ද්‍රියයන් සමවධාන කෙරෙයි යත්: අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියය සමවධාන කෙරෙයි ... සමථනිමිත්තෝපස්ථානයෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... ප්‍රග්‍රහනිමිත්තෝපස්ථාන යෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... අවික්‍ෂේපොපස්ථානයෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... අවභාසොපස්ථානයෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... සම්ප්‍රහර්‍ෂණොපස්ථානයෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... උපේක්‍ෂාපස්ථානයෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් එකත්‍වොපස්ථානයෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... ඥානෝපස්ථානයෙහි කෞශල්‍ය වශයෙන් ... විමුක්ත්‍යුපස්ථානයෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් …
අනිච‍්චතො උපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- නිච‍්චතො අනුපට‍්ඨානකුලවසෙන -පෙ- දුක‍්ඛතො උපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- සුඛතො අනුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- අනත‍්තතො උපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- අත‍්තතො අනුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- ඛයතො උපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- ඝනතො අනුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- වයතො උපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- ආයූහනානුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- විපරිනාමූපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- ධුවතො අනුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- අනිමිත‍්තූපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- නිමිත‍්තානුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- අප‍්පණිහිතූපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- පණිධානුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- සුඤ‍්ඤතූපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- අභිනිවෙසානුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- ඤාණුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- අඤ‍්ඤාණානුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- විසඤ‍්ඤොගූපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- සඤ‍්ඤොගානුපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- නිරොධූපට‍්ඨානකුසලවසෙන -පෙ- සඞ‍්ඛාරානුපට‍්ඨානකුසලවසෙන ඉන්‍ද්‍රියානි සමොධානෙති, ගොචරඤ‍්ච පජානාති, සමත්‍ථඤ‍්ච පටිවිජ‍්ඣති.
අනිත්‍ය විසින් අරමුණට එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... නිත්‍ය විසින් අරමුණට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... දුඃඛ විසින් අරමුණට එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... සුඛ විසින් අරමුණට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... අනාත්ම විසින් අරමුණට එළඹීමෙහි කෞශල්‍ය වශයෙන් ... ආත්ම විසින් අරමුණට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... ක්‍ෂය විසින් අරමුණට එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... ඝන විසින් අරමුණට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... ව්‍යය විසින් අරමුණට එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... ආයූහනයට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... විපරිණාමයට එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... ධ්‍රැව විසින් අරමුණට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... අනිමිත්තයට එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... නිමිත්තයට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් .. අප්‍රණිහිතයට එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... ප්‍රණීධියට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... ශුන්‍යතයට එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... අභිනිවේශයට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ඥානයට එළඹසිටීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... අඥානයට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... විසංයෝගයට එළඹසිටීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... සංයෝගයට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... නිරෝධයට එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... සංස්කාරනයට නො එළඹීමෙහි කෞශල්‍යවශයෙන් ... ඉන්‍ද්‍රියයන් සමවධාන කෙරෙයි, අරමුණ ද දැනගනී, ශමාර්‍ත්‍ථය ද ප්‍රතිවේධ කෙරේ.
චතුසට‍්ඨියා ආකාරෙහි තිණ‍්ණන‍්නං ඉන්‍ද්‍රියානං වසීභාවතා පඤ‍්ඤා ආසවානං ඛයෙ ඤාණං, කතමෙසං තිණ‍්ණන‍්නං ඉන්‍ද්‍රියානං: අනඤ‍්ඤාතඤ‍්ඤස‍්සාමීතින්‍ද්‍රියස‍්ස අඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස අඤ‍්ඤාතාවින්‍ද්‍රියස‍්ස.
සූසැට අයුරෙකින් තුන් ඉන්‍ද්‍රියයාගේ වශීභාවයෙහි පැවැති ප්‍රඥාව ආශ්‍රවයන්ගේ ක්‍ෂයඥාන වෙයි. කවර තුන් ඉන්‍ද්‍රිය කෙනකුන්ගේ ද යත්: අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්‍ද්‍රියයාගේ යැ අඤ්ඤින්‍ද්‍රියයාගේ යැ අඤ්ඤාතාවින්‍ද්‍රියයාගේයි.
අනඤ‍්ඤාතඤ‍්ඤාස‍්සාමීතින්‍ද්‍රියං කති ඨානානි ගච‍්ඡති, අඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං කති ඨානානි ගච‍්ඡති, අඤ‍්ඤාතාවින්‍ද්‍රියං කති ඨානානි ගච‍්ඡති:
අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්‍ද්‍රිය කිහි තැනෙක උපදී ද, අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය කිහි තැනෙක උපදී ද, අඤ්ඤාතාවින්‍ද්‍රිය කිහි තැනෙක උපදී ද යත්:
අනඤ‍්ඤාතඤ‍්ඤස‍්සාමීතින්‍ද්‍රියං එකං ඨානං ගච‍්ඡති, සොතාපත‍්තිමග‍්ගං. අඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං ඡ ඨානානි ගච‍්ඡති, සොතාපත‍්තිඵලං. සකදාගාමිමග‍්ගං සකදාගාමිඵලං අනාගාමිමග‍්ගං අනාගාමිඵලං අරහත‍්තමග‍්ගං, අඤ‍්ඤාතාවින්‍ද්‍රියං එකං ඨානං ගච‍්ඡති, අරහත‍්තඵලං.
අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්‍ද්‍රිය එක් තැනෙක උපදී. සෝතාපත්තිමාර්‍ගයෙහි යැ, අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය සතැනෙක උපදී: ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගයෙහි යැ, සකෘදාගාමිමාර්‍ගයෙහි යැ සකෘදාගාමිඵලයෙහි යැ අනාගාමිමාර්‍ගයෙහි යැ අනාගාමිඵලයෙහි යැ අර්‍හන්මාර්‍ගයෙහි යි. අඤ්ඤාතාවින්‍ද්‍රිය එක් තැනෙක උපදී. අර්‍හත්ඵලයෙහි යි.
සොතාපත‍්තිමග‍්ගක‍්ඛණෙ අනඤ‍්ඤාතඤ‍්ඤස‍්සාමීතින්‍ද්‍රියස‍්ස සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමොක‍්ඛපරිවාරං හොති, විරියින්‍ද්‍රියං පග‍්ගහපරිවාරං හොති, සතින්‍ද්‍රියං උපට‍්ඨානපරිවාරං හොති, සමාධින්‍ද්‍රියං අවික‍්ඛෙපපරිවාරං හොති, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං දස‍්සනපරිවාරං හොති, මනින්‍ද්‍රියං විජානනපරිවාරං හොති, සොමනස‍්සින්‍ද්‍රියං අභිසන්‍දනපරිවාරං හොති, ජීවිතින්‍ද්‍රියං පවත‍්තසන‍්තතාධිපතෙය්‍යපරිවාරං හොති. සොතාපත‍්තිමග‍්ගක‍්ඛණෙ ජාතා ධම‍්මා සබ‍්බෙව කුසලා හොන‍්ති ඨපෙත්‍වා චිත‍්තසමුට‍්ඨානං රූපං, සබ‍්බෙව අනාසවා හොන‍්ති, සබ‍්බෙව නිය්‍යානිකා හොන‍්ති, සබ‍්බෙව අපචයගාමිනො හොන‍්ති, සබ‍්බෙව ලොකුත‍්තරං හොන‍්ති, සබ‍්බෙව නිබ‍්බානාරම‍්මණා හොන‍්ති. සොතාපත‍්තිමග‍්ගක‍්ඛණෙ අනඤ‍්ඤාතඤ‍්ඤස‍්සාමීතින්‍ද්‍රියස‍්ස ඉමානි අට‍්ඨින්‍ද්‍රියානි සහජාතපරිවාරා හොන‍්ති, අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපරිවාරා හොන‍්ති, නිස‍්සයපරිවාරා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තපරිවාරා හොන‍්ති, සහගතා හොන‍්ති, සහජාතා හොන‍්ති, සංසට‍්ඨා හොන‍්ති, සම‍්පයුත‍්තා හොන‍්ති. තෙව තස‍්ස ආකාරා චෙව හොන‍්ති පරිවාරා ච.
ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගක්‍ෂණයෙහි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමිතින්‍ද්‍රියට ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය තෙමේ අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් පිරිවර වෙයි, වීර්‍ය්‍යෙන්‍ද්‍රිය තෙමේ ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් පිරිවර වෙයි, ස්මෘතීන්‍ද්‍රිය තෙමේ උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් පිරිවර වෙයි, සමාධීන්‍ද්‍රිය තෙමේ අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් පිරිවර වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය තෙමේ දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් පිරිවර වෙයි, මනින්‍ද්‍රිය තෙමේ විජානනාර්‍ත්‍ථයෙන් පිරිවර වෙයි, සෝමනස්සින්‍ද්‍රිය තෙමේ අභිසන්‍දන (චිත්තචෛතසිකයන් තෙමන) අර්‍ත්‍ථයෙන් පිරිවර වෙයි, ජීවිතින්‍ද්‍රිය තෙමේ ප්‍රවෘත්තිසන්තතියට අධිපති භාවයෙන් පිරිවර වෙයි, ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගක්‍ෂණයෙහි උපන් ධර්‍මයෝ චිත්තසමුත්‍ථානරූපය තබා සියල්ලෝ මැ කුසල් වෙති, සියල්ලෝ මැ අනාස්‍රව වෙති, සියල්ලෝ මැ නෛර්‍ය්‍යාණික වෙති, සියල්ලෝ මැ අපචයගාමී වෙති, සියල්ලෝ මැ ලෝකෝත්තර වෙති, සියල්ලෝ මැ නිර්‍වාණාලම්බන වෙති, ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගක්‍ෂණයෙහි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමිතින්‍ද්‍රියට මේ අෂ්ටෙන්‍ද්‍රියයෝ සහජාතභාවයෙන් පිරිවර වෙති, අන්‍යයෝන්‍යභාවයෙන් පිරිවර වෙති, නිශ්‍රයභාවයෙන් පිරිවර වෙති, සම්ප්‍රයුක්තභාවයෙන් පිරිවර වෙති, සහගත වෙති, සහජාත වෙති, සංසෘෂ්ට වෙති, සම්ප්‍රයුක්ත වෙති, ඒ අෂ්ටෙන්‍ද්‍රිය ධර්‍මයෝ මැ ඒ අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමිතින්‍ද්‍රියට ආකාර ද පරිවාර ද වෙත්.
සොතාපත‍්තිඵලක‍්ඛණෙ -පෙ- අරහත‍්තඵලක‍්ඛණෙ අඤ‍්ඤාතාවින්‍ද්‍රියස‍්ස සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමොක‍්ඛපරිවාරං හොති -පෙ- ජීවිතින්‍ද්‍රියං පවත‍්තසන‍්තතාධිපතෙය්‍යපරිවාරං හොති. අරහත‍්තඵලක‍්ඛණෙ ජාතා ධම‍්මා සබ‍්බෙව අබ්‍යාකතා හොන‍්ති ඨපෙත්‍වා චිත‍්තසමුට‍්ඨානං රූපං, සබ‍්බෙව අනාසවා හොන‍්ති, සබ‍්බෙව ලොකුත‍්තරා හොන‍්ති, සබ‍්බෙව නිබ‍්බානාරම‍්මණා හොන‍්ති. අරහත‍්තඵලක‍්ඛණෙ අඤ‍්ඤාතාවින්‍ද්‍රියස‍්ස ඉමානි අට‍්ඨින්‍ද්‍රියානි සහජාතපරිවාරා හොන‍්ති. -පෙ- තෙව තස‍්ස ආකාරා චෙව හොන‍්ති පරිවාරා ච. ඉති ඉමානි අට‍්ඨට‍්ඨකානි චතුසට‍්ඨි හොන‍්ති.
ස්‍රෝතාපත්තිඵලක්‍ෂණයෙහි ... අර්‍හත්ඵලක්‍ෂණයෙහි අඤ්ඤාතාවින්‍ද්‍රියට ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය තෙමේ අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් පිරිවර වෙයි ... ජීවිතින්‍ද්‍රිය තෙමේ ප්‍රවෘත්තිසත්නතියට අධිපතිභාවයෙන් පිරිවර වෙයි, අර්‍හත්ඵලක්‍ෂණයෙහි උපන් ධර්‍මයෝ චිත්තසමුත්‍ථානරූපය තබා සියල්ලෝ මැ අව්‍යාකෘත වෙති, සියල්ලෝ මැ අනාස්‍රව වෙති, සියල්ලෝ මැ ලෝකෝත්තර වෙති, සියල්ලෝමැ නිර්‍වාණාලම්බන වෙති, අර්‍හත්ඵලක්‍ෂණයෙහි අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රියට මේ අෂ්ටෙන්‍ද්‍රියයෝ සහජාතභාවයෙන් පිරිවර වෙති ... ඒ ධර්‍මයෝ මැ ඒ අඤ්ඤාතාවින්‍ද්‍රියට ආකාර ද පරිවාර ද වෙති. මෙසේ මේ අෂ්ටකයෝ අටදෙන සූසැටක් වෙත්.
ආසවාති කතමෙ තෙ ආසවා: කාමාසවො භවාසවො දිට‍්ඨාසවො අවිජ‍්ජාසවො.
ආසවා යනු: ඒ ආස්‍රවයෝ කවරහ යත්: කාමාස්‍රව යැ භවාස්‍රව යැ දෘෂ්ට්‍යාස්‍රව යැ අවිද්‍යාස්‍රව යි.
කත්‍ථෙතෙ ආසවා ඛීයන‍්ති: සොතාපත‍්තිමග‍්ගෙන අනවසෙසො දිට‍්ඨාසවො ඛීයති, අපායගමනීයො කාමාසවො ඛීයති, අපායගමනීයො භවාසවො ඛීයති, අපායගමනීයො අවිජ‍්ජාසවො ඛීයති; එත්‍ථෙ’ත ආසවා ඛීයන‍්ති. සකදාගාමිමග‍්ගෙන ඔළාරිකො කාමාසවො ඛීයති, තදෙකට‍්ඨො භවාසවො ඛීයති, තදෙකට‍්ඨො අවිජ‍්ජාසවො ඛීයති. එත්‍ථෙ’තෙ ආසවා ඛීයන‍්ති. අනාගාමිමග‍්ගෙන අනවසෙසො කාමාසවො ඛීයති, තදෙකට‍්ඨො භවාසවො ඛීයති, තදෙකට‍්ඨො අවිජ‍්ජාසවො ඛීයති. එත්‍ථෙ’තෙ ආසවා ඛීයන‍්ති; අරහත‍්තමග‍්ගෙන අනවසෙසො භවාසවො ඛීයති, අනවසෙසො අවිජ‍්ජාසවො ඛීයති. එත්‍ථෙ’තෙ ආසවා ඛීයන‍්ති.
කොතැන්හි තෙල ආස්‍රවයෝ ක්‍ෂය වෙති යත්: ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගයෙන් නිරවශේෂ වූ දෘෂ්ට්‍යාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි. අපායගමනීය වූ කාමාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි, අපායගමනීය වූ භවාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි, අපායගමනීය වූ අවිද්‍යාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි, මෙතැන්හි තෙල ආස්‍රවයෝ ක්‍ෂය වෙති. සකෘදාගාමිමාර්‍ගයෙන් ඖදාරික වූ කාමාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි, එය හා සමග එක් වැ සිටි භවාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි, එය හා සමග එක් වැ සිටි අවිද්‍යාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි, මෙතැන්හි තෙල ආස්‍රවයෝ ක්‍ෂය වෙති, අනාගාමීමාර්‍ගයෙන් නිරවශේෂ වූ කාමාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි, තදේකස්ථ වූ භවාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි, තදේකස්ථ වූ අවිද්‍යාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි, මෙතැන්හි තෙල ආස්‍රවයෝ ක්‍ෂය වෙති, අර්‍හන්මාර්‍ගයෙන් නිරවශේෂ වූ භවාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි, නිරවශේෂ වූ අවිද්‍යාස්‍රවය ක්‍ෂය වෙයි, මෙතැන්හි තෙල ආස්‍රවයෝ ක්‍ෂය වෙත්.
න තස‍්ස අද‍්දිට‍්ඨමිධත්‍ථි කිඤ‍්චි අථො අවිඤ‍්ඤාතමජානිතබ‍්බං, සබ‍්බං අභිඤ‍්ඤාසි යදත්‍ථි නෙය්‍යං තථාගතො තෙන සමන‍්තචක‍්ඛූ’ති.
ඒ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් නුවණැසින් නො දක්නා කිසි ධර්‍මජාතයෙක් මේ ත්‍රෛධාතුකලෝකධාතුයෙහි නැත, තවද නො දත් (අනාගතයෙහි) නො දතයුතු කිසි ධර්‍මජාතයෙක් නැත, දතයුතු වූ යම් ධර්‍මජාතයෙක් ඇද්ද ඒ සියල්ල වෙසෙයින් දතුවහ. එහෙයින් තථාගතයන් වහන්සේ ‘සමන්තචක්ඛු’ නම් වෙත්.
සමන‍්තචක‍්ඛූති කෙනට‍්ඨෙන සමන්තචක්ඛු: චුද‍්දස බුද‍්ධඤාණානි: දුක‍්ඛෙ ඤාණං බුද‍්ධඤාණං, දුක‍්ඛසමුදයෙ ඤාණං බුද‍්ධඤාණං, -පෙ- සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤාණං බුද‍්ධ ඤාණං, අනාවරණඤාණං, බුද‍්ධ ඤාණං, ඉමානි චුද‍්දස බුද‍්ධඤාණානි. ඉමෙසං චුද‍්දසන‍්නං බුද‍්ධඤාණානං අට‍්ඨ ඤාණානි සාවකසාධාරණානි, ඡ ඤාණානි අසාධාරණානි සාවකෙහි.
සමන්තචක්ඛු යනු: කවර අරුතින් ‘සමන්තචක්ඛු’ වෙයි යත්: බුද්ධඥාන තුදුසෙකි: දුඃඛසත්‍යයෙහි ඥානය බුද්ධිඥාන යැ දුඃඛසමුදයසත්‍යයෙහි ඥානය බුද්ධඥාන යැ ... සර්‍වඥතාඥානය බුද්ධඥාන යැ අනාවරණඥානය බුද්ධඥාන යි. මොහු තුදුස් බුද්ධඥානයෝ යි. මේ තුදුස් බුද්ධඥානයන් අතුරින් ඥානයෝ අටදෙනෙක් ශ්‍රාවකසාධාරණ වෙති. ඥානයෝ සදෙනෙක් ශ්‍රාවකයන් හා සමග අසාධාරණ වෙත්.
‘යාවතා දුක‍්ඛස‍්ස දුක‍්ඛට‍්ඨො ඤාතො, අඤ‍්ඤාතො දුක‍්ඛට‍්ඨො නත්‍ථි’ති සමන්තචක්ඛු. යං සමන්තචක්ඛු, තං පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං, පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං.
යම් පමණ දුඃඛයාගේ දුඃඛාර්‍ත්‍ථය වේ ද ඒ දන්නාලද යැ නො දන්නාලද දුඃඛාර්‍ත්‍ථයෙක් නැත් නු යි ‘සමන්තචක්ඛු’ යැ යමක් සමන්තචක්ඛු වේ ද ඒ ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය වෙයි, ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීර්‍ය්‍යෙන්‍ද්‍රිය වෙයි, උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රිය වෙයි, අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රිය වේ.
‘යාවතා දුක‍්ඛස‍්ස දුක‍්ඛට‍්ඨො දිට‍්ඨො විදිතො සච‍්ඡිකතො ඵස‍්සිතො පඤ‍්ඤාය, අඵස‍්සිතො පඤ‍්ඤාය දුක‍්ඛට‍්ඨො නත්‍ථි’ති සමන්තචක්ඛු. යං සමන්තචක්ඛු, තං පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං, පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං.
යම් පමණ දුඃඛයාගේ දුඃඛාර්‍ත්‍ථය වේ ද ඒ දක්නාලද යැ ප්‍රකට කරන ලද යැ සාක්‍ෂාත් කරනලද යැ ප්‍රඥායෙන් පහස්නාලද යැ ප්‍රඥායෙන් නො පහස්නාලද දුඃඛාර්‍ත්‍ථයෙක් නැත් නු යි ‘සමන්තචක්ඛු’ යැ. යමක් ‘සමන්තචක්ඛු’ වේ ද, ඒ ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය වෙයි, ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීර්‍ය්‍යෙන්‍ද්‍රිය වෙයි, උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රිය වෙයි, අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රිය වේ.
‘යාවතා සමුදයස‍්ස සමුදයට‍්ඨො -පෙ- යාවතා නිරොධස‍්ස නිරොධට‍්ඨො -පෙ- යාවතා මග‍්ගස‍්ස මග‍්ගට‍්ඨො -පෙ- යාවතා අත්‍ථපටිසම‍්භිදාය අත්‍ථපටිසම‍්භිදට‍්ඨො -පෙ- යාවතා ධම‍්මපටිසම‍්භිදාය ධම‍්මපටිසම‍්භිදට‍්ඨො -පෙ- යාවතා නිරුත‍්තිපටිසම‍්භිදාය නිරුත‍්තිපටිසම‍්භිදට‍්ඨො -පෙ- යාවතා පටිභානපටිසම‍්භිදාය -පෙ- යාවතා ඉන්‍ද්‍රියපරොපරියත‍්තෙ ඤාණං -පෙ- යාවතා සත‍්තානං ආසයානුසයෙ ඤාණං -පෙ- යාවතා යමකපාටිහීරෙ ඤාණං -පෙ- යාවතා මහාකරුණාසමාපත‍්තියා ඤාණං -පෙ- යාවතා සදෙවකස‍්ස ලොකස‍්ස සමාරකස‍්ස සබ්‍රහ‍්මකස‍්ස සස‍්සමණබ්‍රාහ‍්මණියා පජාය සදෙවමනුස‍්සාය දිට‍්ඨං සුතං මුතං විඤ‍්ඤාතං පත‍්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තං ඤාතං දිට‍්ඨං විදිතං සච‍්ඡිකතං ඵස‍්සිතං පඤ‍්ඤාය, අඵස‍්සිතං පඤ‍්ඤාය නත්‍ථි’ති සමන්තචක්ඛු. යං සමන්තචක්ඛු, තං පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං, පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියස‍්ස වසෙන අධිමොක‍්ඛට‍්ඨෙන සද‍්ධින්‍ද්‍රියං, පග‍්ගහට‍්ඨෙන විරියින්‍ද්‍රියං, උපට‍්ඨානට‍්ඨෙන සතින්‍ද්‍රියං, අවික‍්ඛෙපට‍්ඨෙන සමාධින්‍ද්‍රියං.
යම් පමණ සමුදයාගේ සමුදයාර්‍ත්‍ථය වේ ද ... යම් පමණ නිරෝධයාගේ නිරෝධාර්‍ත්‍ථය වේ ද ... යම් පමණ මාර්‍ගයාගේ මාර්‍ගාර්‍ත්‍ථය වේ ද ... යම් පමණ අර්‍ත්‍ථප්‍රතිසංවිදාවගේ අර්‍ත්‍ථප්‍රතිසංවිදාර්‍ත්‍ථය වේ ද ... යම් පමණ ධර්‍මප්‍රතිසංවිදාවගේ ධර්‍මප්‍රතිසංවිදාර්‍ත්‍ථය වේ ද ... යම් පමණ නිරුක්තිප්‍රතිසංවිදාවගේ නිරුක්තිප්‍රතිසංවිදාර්‍ත්‍ථය වේ ද ... යම් පමණ ප්‍රතිභානප්‍රතිසංවිදාවගේ ප්‍රතිභානප්‍රතිසංවිදාර්‍ත්‍ථය වේ ද ... යම් පමණ ඉන්‍ද්‍රියපරාවරතාඥානය වේ ද ... යම් පමණ සත්ත්‍වයන්ගේ ආශය අනුශය දන්නා ඥානය වේ ද ... යම් පමණ යමකප්‍රාතිහාර්‍ය්‍යඥානය වේ ද ... යම් පමණ මහාකරුණාසමාපත්තිඥානය වේ ද .... යම් පමණ මරුන් සහිත වූ බඹුන් සහිත වූ සදේවකලෝකයා විසින් මහණ බමුණන් සහිත වූ දෙවිමිනිසුන් සහිත වූ ප්‍රජාව විසින් දක්නාලද රූපායතනයෙක් අසනලද ශබ්දායතනයෙක් ගන්‍ධ - රස - ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යායතනයෙක් දන්නා ලද ධර්‍මායතනයෙක් (සොයා හෝ නො සොයා හෝ) ලබනලද්දෙක් (ලබන ලද හෝ නො ලබනලද හෝ) සොයන ලද්දෙක් සිතින් විමසනලද්දෙක් වේ ද ඒ දන්නාලද යැ දක්නාලද යැ ප්‍රකට කරනලද යැ සාක්‍ෂාත් කරන ලද යැ ප්‍රඥායෙන් පහස්නාලද යැ, ප්‍රඥායෙන් නො පහස්නාලද්දෙක් නැත් නු යි ‘සමන්තචක්ඛු’ යැ. යමක් ‘සමන්තචක්ඛු’ වේ ද, ඒ ප්‍රඥේන්‍ද්‍රිය වෙයි, ප්‍රඥේන්‍ද්‍රියයාගේ වශයෙන් අධිමෝක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙන් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රිය වෙයි, ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් වීර්‍ය්‍යෙන්‍ද්‍රිය වෙයි, උපස්ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් ස්මෘතීන්‍ද්‍රිය වෙයි, අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාධීන්‍ද්‍රිය වේ.
සද‍්දහන‍්තො පග‍්ගණ‍්හාති, පග‍්ගණ‍්හන‍්තො සද‍්දහති. සද‍්දහන‍්තො උපට‍්ඨාපෙති, උපට‍්ඨාපෙන‍්තො සද‍්දහති. සද‍්දහන‍්තො සමාදහති, සමාදහන‍්තො සද‍්දහති සද‍්දහන‍්තො පජානාති, පජානන‍්තො සද‍්දහති. පග‍්ගණ‍්හන‍්තො උපට‍්ඨාපෙති, උපට‍්ඨාපෙන‍්තො පග‍්ගණ‍්හාති. පග‍්ගණ‍්හන‍්තො සමාදහති, සමාදහන‍්තො පග‍්ගණ‍්හාති. පග‍්ගණ‍්හන‍්තො පජානාති, පජානන‍්තො පග‍්ගණ‍්හාති. පග‍්ගණ‍්හන‍්තො සද‍්දහති, සද‍්දහන‍්තො පග‍්ගණ‍්හාති. උපට‍්ඨාපෙන‍්තො සමාදහති, සමාදහන‍්තො උපට‍්ඨාපෙති. උපට‍්ඨාපෙන‍්තො පජානාති, පජානන‍්තො උපට‍්ඨාපෙති. උපට‍්ඨාපෙන‍්තො සද‍්දහති, සද‍්දහන‍්තො උපට‍්ඨාපෙති. උපට‍්ඨාපෙන‍්තො පග‍්ගණ‍්හාති, පග‍්ගණ‍්හන‍්තො උපට‍්ඨාපෙති. සමාදහන‍්තො පජානාති, පජානන‍්තො සමාදහති. සමාදහන‍්තො සද‍්දහති, සද‍්දහන‍්තො සමාදහති. සමාදහන‍්තො පග‍්ගණ‍්හාති, පග‍්ගණ‍්හන‍්තො සමාදහති. සමාදහන‍්තො උපට‍්ඨාපෙති, උපට‍්ඨාපෙන‍්තො සමාදහති. පජානන‍්තො සද‍්දහති, සද‍්දහන‍්තො පජානාති. පජානන‍්තො පග‍්ගණ‍්හාති. පග‍්ගණ‍්හන‍්තො පජානාති. පජානන‍්තො උපට‍්ඨාපෙති උපට‍්ඨාපෙන‍්තො පජානාති. පජානන‍්තො සමාදහති, සමාදහන‍්තො පජානාති.
හදහනුයේ ප්‍රග්‍රහ කෙරෙයි, ප්‍රග්‍රහ කරනුයේ හදහයි, හදහනුයේ (අරමුණෙහි සිත) එළවයි, (අරමුණෙහි සිත) එළවනුයේ හදහයි, හදහනුයේ සිත පිහිටුවයි, සිත පිහිටුවනුයේ හදහයි, හදහනුයේ දැනගනී, දැනගනුයේ හදහයි, ප්‍රග්‍රහ කරනුයේ සිත එළවයි, සිත එළවනුයේ ප්‍රග්‍රහ කෙරෙයි, ප්‍රග්‍රහ කරනුයේ සිත පිහිටුවයි, සිත පිහිටුවනුයේ ප්‍රග්‍රහ කෙරෙයි, ප්‍රග්‍රහ කරනුයේ දැනගනී, දැනගනුයේ ප්‍රග්‍රහ කෙරෙයි, ප්‍රග්‍රහ කරනුයේ හදහයි, හදහනුයේ ප්‍රග්‍රහ කෙරෙයි, සිත් එළවනුයේ සිත පිහිටුවයි. සිත පිහිටුවනුයේ සිත එළවයි, සිත එළවනුයේ දැනගනී, දැනගනුයේ සිත එළවයි, සිත එළවනුයේ ප්‍රග්‍රහ කෙරෙයි, ප්‍රග්‍රහ කරනුයේ සිත එළවයි, සිත පිහිටුවනුයේ දැනගනී, දැනගනුයේ සිත පිහිටුවයි, සිත පිහිටුවනුයේ හදහයි, හදහනුයේ සිත පිහිටුවයි, සිත පිහිටුවනුයේ ප්‍රග්‍රහ කෙරෙයි, ප්‍රග්‍රහ කරනුයේ සිත පිහිටුවයි, සිත පිහිටුවනුයේ සිත එළවයි, සිත එළවනුයේ සිත පිහිටුවයි, දැනගනුයේ හදහයි, හදහනුයේ දැනගනී, දැනගනුයේ ප්‍රග්‍රහ කෙරෙයි, ප්‍රග්‍රහ කරනුයේ දැනගනී, දැනගනුයේ සිත එළවයි, සිත එළවනුයේ දැනගනී, දැනගනුයේ සිත පිහිටුවයි, සිත පිහිටුවනුයේ දැනගනී.
සද‍්දහිතත‍්තා පග‍්ගහිතං, පග‍්ගහිතත‍්තා සද‍්දහිතං; සද‍්දහිතත‍්තා උපට‍්ඨාපිතං, උපට‍්ඨාපිතත‍්තා සද‍්දහිතං; සද‍්දහිතත‍්තා සමාදහිතං, සමාදහිතත‍්තා සද‍්දහිතං; සද‍්දහිතත‍්තා පජානිතං, පජානිතත‍්තා සද‍්දහිතං; පග‍්ගහිතත‍්තා උපට‍්ඨාපිතං, උපට‍්ඨාපිතත‍්තා පග‍්ගහිතං; පග‍්ගහිතත‍්තා සමාදහිතං, සමාදහිතත‍්තා පග‍්ගහිතං; පග‍්ගහිතත‍්තා පජානිතං, පජානිතත‍්තා පග‍්ගහිතං; පග‍්ගහිතත‍්තා සද‍්දහිතං, සද‍්දහිතත‍්තා පග‍්ගහිතං; උපට‍්ඨාපිතත‍්තා සමාදහිතං, සමාදහිතත‍්තා උපට‍්ඨාපිතං; උපට‍්ඨාපිතත‍්තා පජානිතං, පජානිතත‍්තා උපට‍්ඨාපිතං; උපට‍්ඨාපිතත‍්තා සද‍්දහිතං, සද‍්දහිතත‍්තා උපට‍්ඨාපිතං; උපට‍්ඨාපිතත‍්තා පග‍්ගහිතං, පග‍්ගහිතත‍්තා උපට‍්ඨාපිතං; සමාදහිතත‍්තා පජානිතං, පජානිතත‍්තා සමාදහිතං; සමාදහිතත‍්තා සද‍්දහිතං, සද‍්දහිතත‍්තා සමාදහිතං; සමාදහිතත‍්තා පග‍්ගහිතං, පග‍්ගහිතත‍්තා සමාදහිතං; සමාදහිතත‍්තා උපට‍්ඨාපිතං, උපට‍්ඨාපිතත‍්තා සමාදහිතං; පජානිතත‍්තා සද‍්දහිතං, සද‍්දහිතත‍්තා පජානිතං; පජානිතත‍්තා පග‍්ගහිතං, පග‍්ගහිතත‍්තා පජානිතං; පජානිතත‍්තා උපට‍්ඨාපිතං, උපට‍්ඨාපිතත‍්තා පජානිතං; පජානිතත‍්තා සමාදහිතං, සමාදහිතත‍්තා පජානිතං.
හදහනලද වන බැවින් ප්‍රග්‍රහ කරනලද, ප්‍රග්‍රහකරනලද වන බැවින් හදහනලද; හදහනලද වන බැවින් අරමුණෙති එළවනලද, අරමුණෙහි එළවනලද වන බැවින් හදහනලද; හදහනලද වන බැවින් පිහිටුවනලද, පිහිටුවනලද වන බැවින් හදහනලද; හදහනලද වන බැවින් දන්නාලද, දන්නාලද වන බැවින් හදහනලද; ප්‍රග්‍රහ කරනලද වන බැවින් අරමුණෙහි එළවනලද, අරමුණෙහි එළවනලද වන බැවින් ප්‍රග්‍රහ කරනලද; ප්‍රග්‍රහ කරනලද වන බැවින් පිහිටුවනලද, පිහිටුවනලද වන බැවින් ප්‍රග්‍රහ කරනලද; ප්‍රග්‍රහ කරනලද වන බැවින් දන්නාලද, දන්නාලද වන බැවින් ප්‍රග්‍රහ කරනලද; ප්‍රග්‍රහ කරනලද වන බැවින් හදහනලද; හදහනලද වන බැවින් ප්‍රග්‍රහ කරනලද; අරමුණෙහි එළවනලද වන බැවින් පිහිටුවනලද, සමාදහිත බැවින් අරමුණෙහි එළවනලද; අරමුණෙහි එළවනලද වන බැවින් දන්නාලද; දන්නාලද වන බැවින් අරමුණෙහි එළවනලද; අරමුණෙහි එළවනලද වන බැවින් හදහනලද; හදහනලද වන බැවින් අරමුණෙනි එළවනලද; අරමුණෙහි එළවනලද වන බැවින් ප්‍රග්‍රහ කරනලද, ප්‍රග්‍රහ කරනලද වන බැවින් අරමුණෙහි එළවනලද; (අරමුණෙහි) පිහිටුවනලද වන බැවින් දන්නාලද, දන්නාලද වන බැවින් පිහිටුවනලද, පිහිටුවනලද වන බැවින් හදහනලද; හදහනලද වන බැවින් පිහිටුවනලද; පිහිටුවනලද වන බැවින් ප්‍රග්‍රහ කරනලද, ප්‍රග්‍රහ කරනලද වන බැවින් පිහිටුවනලද; පිහිටුවනලද වන බැවින් අරමුණෙහි එළවනලද, අරමුණෙහි එළවනලද වන බැවින් පිහිටුවනලද; දන්නාලද වන බැවින් හදහනලද, හදහනලද වන බැවින් දන්නාලද; දන්නාලද වන බැවින් ප්‍රග්‍රහ කරනලද, ප්‍රග්‍රහ කරනලද වන බැවින් දන්නාලද; දන්නාලද වන බැවින් අරමුණෙකි එළවනලද, අරමුණෙහි එළවනලද වන බැවින් දන්නාලද; දන්නාලද වන බැවින් පිහිටුවනලද, පිහිටුවනලද වන බැවින් දන්නාලද.
යං බුද්ධචක්ඛු, තං බුද‍්ධඤාණං; යං බුද‍්ධඤාණං, තං බුද්ධචක්ඛු, යෙන චක‍්ඛුනා තථාගතො සත‍්තෙ පස‍්සති අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙ තික්ඛින්ද්රියෙ මුදින්‍ද්‍රියෙ ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙ සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙ අප‍්පෙකච‍්චෙ පරලොකවජ‍්ජභයදස‍්සාවිනො අප‍්පෙකච‍්චෙ න පරලොකවජ‍්ජභයදස‍්සාවිනො.
යමක් ‘බුද්ධචක්ඛු’ වේ ද, ඒ බුද්ධඥාන වෙයි, යමක් බුද්ධඥාන වේ ද, ඒ බුද්ධචක්ඛු වෙයි, යම් නුවණැසෙකින් තථාගතයන් වහන්සේ සත්ත්‍වයන් අල්ප වූ (රාගාදි) රජස් ඇතියන් මහත් වූ රාගාදි රජස් ඇතියන් තියුණු වූ ශ්‍රද්ධාදි ඉන්‍ද්‍රිය ඇතියන් මෘදු වූ ශ්‍රද්ධාදි ඉන්‍ද්‍රිය ඇතියන් සුන්‍දර වූ ශ්‍රද්ධාදි ආකාර ඇතියන් ගර්හිත වූ ශ්‍රද්ධාදි ආකාර ඇතියන් සුවසේ හැඟැවිය හැකි දුකසේ හැඟැවියහැකි ඇතැමකුන් පරලෝකවද්‍යයෙහි භය දක්නාසුල්ලන් ඇතැමකුන් පරලෝකවද්‍යයහි භය නො දක්නාසුල්ලන් දකිත් ද ඒ බුද්ධචක්‍ෂුස යි.
අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක‍්ඛෙති සද‍්ධො පුග‍්ගලො අප‍්පරජක‍්ඛො, අස‍්සද‍්ධො පුග‍්ගලො මහාරජක‍්ඛො; ආරද‍්ධවිරියො පුග‍්ගලො අප‍්පරජක‍්ඛො, කුසීතො පුග‍්ගලො මහාරජක‍්ඛො; උපට‍්ඨිතසති, පුග‍්ගලො අප‍්පරජක‍්ඛො, මුට‍්ඨස‍්සති පුග‍්ගලො මහාරජක‍්ඛො; සමාහිතො පුග‍්ගලො අප‍්පරජක‍්ඛො; අසමාහිතො පුග‍්ගලො මහාරජක‍්ඛො; පඤ‍්ඤවා පුග‍්ගලො අප‍්පරජක‍්ඛො, දුප‍්පඤ‍්ඤො පුග‍්ගලො මහාරජක‍්ඛො.
අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙ යනු: සැදැහැති පුද්ගල තෙම අල්පරජස්ක යැ සැදැහැ නැති පුද්ගල තෙම මහාරජස්ක යැ ආරබ්ධවීර්‍ය්‍ය ඇති පුද්ගල තෙම අල්පරජස්ක යැ කුසීත වූ පුද්ගල තෙම මහාරජස්ක යැ එළඹසිටි සිහි ඇති පුද්ගල තෙම අල්පරජස්ක යැ මුළාසිහි ඇති පුද්ගල තෙම මහාරජස්ක යැ සමාහිත වූ පුද්ගල තෙම අල්පරජස්ක යැ සමාහිත නො වූ පුද්ගල තෙම මහාරජස්ක යැ ප්‍රඥා ඇති පුද්ගල තෙම අල්පරජස්ක යැ ප්‍රඥා නැති පුද්ගල තෙම මහාරජස්ක යි.
තික්ඛින්ද්රියෙ මුදින්‍ද්‍රියෙති. සද‍්ධො පුග‍්ගලො තික‍්ඛින්‍ද්‍රියො, අස‍්සද‍්ධො පුග‍්ගලො මුදින්‍ද්‍රියො; -පෙ- පඤ‍්ඤවා පුග‍්ගලො තික‍්ඛින්‍ද්‍රියො, දුප‍්පඤ‍්ඤො පුග‍්ගලො මුදින්‍ද්‍රියො.
තික්ඛින්ද්රියෙ මුදින්‍ද්‍රියෙ යනු: ශ්‍රද්ධා ඇති පුද්ගල තෙම තියුණු ඉන්‍ද්‍රිය ඇත්තේ යැ ශ්‍රද්ධා නැති පුද්ගල තෙම මෘදු වූ ඉන්‍ද්‍රිය ඇත්තේ යැ ... ප්‍රඥා ඇති පුද්ගල තෙම තියුණු ඉන්‍ද්‍රිය ඇත්තේ යැ ප්‍රඥා නැති පුද්ගල තෙම මෘදු වූ ඉන්‍ද්‍රිය ඇත්තේ යි.
ස්වාකාරෙ ද‍්වාකාරෙති සද‍්ධො පුග‍්ගලො ස‍්වාකාරො, අස‍්සද‍්ධො පුග‍්ගලො ද‍්වාකාරො; -පෙ- පඤ‍්ඤවා පුග‍්ගලො ස‍්වාකාරො, දුප‍්පඤ‍්ඤො පුග‍්ගලො ද‍්වාකාරො.
ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙ යනු: ශ්‍රද්ධා ඇති පුද්ගල තෙම සුන්‍දරආකාර ඇත්තේ යැ. ශ්‍රද්ධා නැති පුද්ගල තෙම ගර්හිත ආකාර ඇත්තේ යැ ... ප්‍රඥා ඇති පුද්ගල තෙම සුන්‍දර ආකාර ඇත්තේ යැ ප්‍රඥා නැති පුද්ගල තෙම ගර්තිත ආකාර ඇත්තේ යි.
සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ‍්ඤාපයෙති සද‍්ධො පුග‍්ගලො සුවිඤ‍්ඤාපයො, අස‍්සද‍්ධො පුග‍්ගලො දුවිඤ‍්ඤාපයො -පෙ- පඤ‍්ඤවා පුග‍්ගලො සුවිඤ‍්ඤාපයො, දුප‍්පඤ‍්ඤො පුග‍්ගලො දුවිඤ‍්ඤාපයො.
සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙ යනු: ශ්‍රද්ධා ඇති පුද්ගල තෙම සුවසේ හැඟැවිය හැක්කේ යැ ශ්‍රද්ධා නැති පුද්ගල තෙම දුකසේ හැඟැවිය හැක්කේ යැ ... ප්‍රඥා ඇති පුද්ගල තෙම සුවෙස් හැඟැවිය හැක්කේ යැ ප්‍රඥා නැති පුද්ගල තෙම දුකසේ හැඟැවිය හැක්කේ යි.
අප‍්පෙකච‍්චෙ පරලොකවජ‍්ජභයදස‍්සාවිනො අප‍්පෙකච‍්චෙ න පරලොකවජ‍්ජභයදස‍්සාවිනොති සද‍්ධො පුග‍්ගලො පරලොකවජ‍්ජභයදස‍්සාවී, අස‍්සද‍්ධො පුග‍්ගලො න පරලොකවජ‍්ජභයදස‍්සාවී -පෙ- පඤ‍්ඤවා පුග‍්ගලො පරලොකවජ‍්ජභයදස‍්සාවී, දුප‍්පඤ‍්ඤො පුග‍්ගලො න පරලොකවජ‍්ජභයදස‍්සාවී.
අප්පේකච්චේ පරලෝකවජ්ජභයදස්සාවිනෝ අප්පේකච්චේ න පරලෝකවජ්ජභයදස්සාවිනෝ යනු: ශ්‍රද්ධා ඇති පුද්ගල තෙම පරලෝකවද්‍යභය දක්නාසුලු යැ ශ්‍රද්ධා නැති පුද්ගල තෙම පරලෝකවද්‍යභය දක්නාසුලු නො වෙයි. ආරබ්ධවීර්‍ය්‍ය ඇති පුද්ගල තෙම පරලෝකවද්‍යභය දක්නාසුලු යැ කුසීද පුද්ගල තෙම පරලෝකවද්‍යාභය දක්නාසුලු නො වෙයි ... ප්‍රඥා ඇති පුද්ගල තෙම පරලෝකවද්‍යභය දක්නාසුලු යැ ප්‍රඥා නැති පුද්ගල තෙම පරලෝකවද්‍යභය දක්නාසුලු නො වේ.
ලොකොති ඛන්‍ධලොකො ධාතුලොකො ආයතනලොකො විපත‍්තිභවලොකො විපත‍්තිසම‍්භවලොකො සම‍්පත‍්තිභවලොකො සම‍්පත‍්තිසම‍්භවලොකො.
ලෝකෝ යනු: ස්කන්‍ධලෝක යැ ධාතුලෝක යැ ආයතනලෝක යැ විපත්තීභව (අපාය) ලෝක යැ විපත්තීසම්භව (අපායෝපගකර්‍ම) ලෝක යැ සම්පත්තිභව (සුගති) ලෝක යැ සම්පත්තිසම්භව (සුගතූපගකම්ම) ලෝක යි.
එකො ලොකො: සබ‍්බෙ සත‍්තා ආහාරට‍්ඨිතිකා, ද‍්වෙ ලොකා: නාමඤ‍්ච රූපඤ‍්ච, තයො ලොකා, තිස‍්සො වෙදනා, චත‍්තාරො ලොකා: චත‍්තාරො ආහාරා, පඤ‍්ච ලොකා: පඤ‍්චුපාදානක‍්ඛන්‍ධා, ඡ ලොකා: ඡ අජ‍්ඣත‍්තිකානි ආයතනානි, සත‍්ත ලොකා: සත‍්ත විඤ‍්ඤාණට‍්ඨිතියො, අට‍්ඨ ලොකා: අට‍්ඨ ලොකධම‍්මා, නව ලොකා: නව සත‍්තාවාසා, දස ලොකා: දසායතනානි, ද‍්වාදස ලොකා: ද‍්වාදසායතනානි, අට‍්ඨාරස ලොකා: අට‍්ඨාරසධාතුයො.
ලෝ එකෙක් වෙයි: හැම සත්හු ආහාරයෙන් සිටුනාහු යැ, ලොව්හු දෙදෙනෙක් වෙති: නාමය හා රූපය හා යැ, ලොව්හු තිදෙනෙක් වෙති: තුන් වේදනා යැ, ලොව්හු සතර දෙනෙක් වෙති: සතර ආහාරයෝ යැ, ලොව්හු පස්දෙනෙක් වෙති: පඤ්චෝපාදානස්කන්‍ධයෝ යැ, ලොව්හු සදෙනෙක් වෙති: ආධ්‍යාත්මික ආයතනයෝ සදෙන යැ, ලොව්හු සත් දෙනෙක් වෙති: සප්තවිඥානස්ථිතීහු යැ, ලොව්හු අටදෙනෙක් වෙති: අෂ්ටලෝකධර්‍මයෝ යැ, ලොව්හු නවදෙනෙක් වෙති: නවසත්ත්‍වාසයෝ යැ, ලොව්හු දසදෙනෙක් වෙති: දශආයතනයෝ යැ, ලොව්හු දොළොස් දෙනෙකි. දොළොස් ආයතනයෝ යැ, ලොව්හු අටළොස් දෙනෙකි: අටළොස්ධාතූහු යි.
වජ‍්ජන‍්ති සබ‍්බෙ කිලෙසා වජ‍්ජා, සබ‍්බෙ දුච‍්චරිතා වජ‍්ජා, සබ‍්බෙ අභිසඞ‍්ඛාරා වජ‍්ජා, සබ‍්බෙ භවගාමීකම‍්මා වජ‍්ජා. ඉති ඉමස‍්මිඤ‍්ච ලොකෙ ඉමස‍්මිඤ‍්ච වජ‍්ජෙ තිබ‍්බා භයසඤ‍්ඤා පච‍්චුපට‍්ඨිතා හොන‍්ති, සෙය්‍යථාපි උක‍්ඛිත‍්තාසිකෙ වධකෙ.
වජ්ජං යනු: හැම කෙලෙස්හු වද්‍යයෝ සැ, හැම දුසිරිත්හු වද්‍යයෝ යැ. හැම අභිසංස්කාරයෝ වද්‍යයෝ යැ, හැම භවගාමීකර්‍මයෝ වද්‍යයෝ යි. මෙසේ මෙලෙව්හි ද මේ වද්‍යයෙහි ද බලවත් වූ ‘භය’ සංඥාවෝ ඔසවනලද අසිපත් ඇති වධකයකු කෙරෙහි සෙයින් එළඹසිටියාහු වෙති.
ඉමෙහි පඤ‍්ඤාසාය ආකාරෙහි ඉමානි පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානි ජානාති පස‍්සති අඤ‍්ඤාති පටිවිජ‍්ඣතී’ති.
මේ පනස් අයුරින් මේ පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන් (තථාගතයෝ) දැනගනිති, දකිති, හාත්පසින් දැනගනිති, ප්‍රතිවේධ කෙරෙත්.
තතියො භාණවාරො.
තුන්වැනි බණවර යි.
ඉන්‍ද්‍රියකථා සමත‍්තා.
ඉන්‍ද්‍රියකථා නිමි.