අභිධම‍්මභාජනියං
264. අට‍්ඨාරස ධාතුයො: චක්ඛුධාතු, රූපධාතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, සොතධාතු, සද්දධාතු, සොතවිඤ‍්ඤාණධාතු, ඝානධාතු, ගන්‍ධධාතු, ඝානවිඤ්ඤාණධාතු, ජිව්හාධාතු, රසධාතු, ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු, කායධාතු, ඵොට්ඨබ්බධාතු, කායවිඤ්ඤාණධාතු, මනොධාතු, ධම්මධාතු, මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු.
264. අටළොස් ධාතු කෙනෙකි: චක්ඛුධාතු ය, රූපධාතු ය, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු ය, සෝතධාතු ය, සද්දධාතු ය, සෝතවිඤ්ඤාණධාතු ය, ඝානධාතු ය, ගන්‍ධධාතු ය, ඝානවිඤ්ඤාණධාතු ය, ජිව්හාධාතු ය, රසධාතු ය, ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු ය, කායධාතු ය, ඵොට්ඨබ්ධාතු ය, කායවිඤ්ඤාණධාතු ය, මනෝධාතු ය, ධම්මධාතු ය, මනෝවිඤ්ඤාණධාතු යි.
තත්‍ථ කතමා චක්ඛුධාතු: යං චක‍්ඛුං චතුන‍්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො -පෙ- සුඤ‍්ඤො ගාමො’පෙසො. අයං වුච‍්චති චක්ඛුධාතු.
එහි චක්ඛුධාතු කවර යත්: යම් ඇසෙක් සතරමහාභූතයන් නිසා උපන් ප්‍රසාදය වූයේ … තෙල ශුන්‍යග්‍රාම නමුදු වේ. මේ චක්ඛුධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා රූපධාතු: යං රූපං චතුන‍්නං මහාභූතානං උපාදාය වණ‍්ණනිභා -පෙ- රූපධාතුපෙසා, අයං වුච‍්චති රූපධාතු.
එහි රූපධාතු කවර යත්: යම් රූපයෙක් සතර මහාභූතයන් නිසා උපන් පැහැසටහන වූයේ … තෙල රූපධාතු නමුදු වේ. මේ රූපධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු: චක‍්ඛුඤ‍්ච පටිච‍්ච රූපෙ ච උප‍්පජ‍්ජති චිත‍්තං මනො මානසං හදයං පණ‍්ඩරං මනො මනායතනං මනින්‍ද්‍රියං විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණක‍්ඛන්‍ධො තජ‍්ජා චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. අයං වුච‍්චති චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු.
එහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු කවර යත්: ඇස ද රූප ද නිසා චිත්තයෙක් මනසෙක් මානසයෙක් සිතෙක් (පණ්ඩර වූ) භවාංග සිතෙක්, මනසෙක් මන සංඛ්‍යාත වූ මනායතනයෙක් මනින්‍ද්‍රියයෙක් විඥානයෙක් විඥානස්කන්‍ධයෙක් තදනුරූප වූ චක්‍ෂුර්විඥානධාතුයෙක් උපදී ද, මේ චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා සොතධාතු: යං සොතං චතුන‍්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො -පෙ- සුඤ‍්ඤො ගාමො’පෙසො. අයං වුච‍්චති සොතධාතු.
එහි සෝතධාතු කවර යත්: යම් ශ්‍රෝත්‍රයෙක් සතර මහාභූතයන් නිසා උපන් ප්‍රසාද රූපය වූයේ … තෙල ශුන්‍යග්‍රාම නමුදු වේ. මේ සෝතධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා සද්දධාතු: යො සද‍්දො චතුන‍්නං මහාභූතානං උපාදාය අනිදස‍්සනො සප‍්පටිඝො -පෙ- සද‍්දධාතුපෙසා, අයං වුච‍්චති සද්දධාතු.
එහි සද්දධාතු කවර යත්: යම් ශබ්දයෙක් සතර මහාභූතයන් නිසා උපන් අනිදර්‍ශන සප්‍රතිඝ වූ …තෙල සද්දධාතු නමුදු වේ. මේ සද්දධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා සොතවිඤ‍්ඤාණධාතු: සොතඤ‍්ච පටිච‍්ච සද‍්දෙ ච උප‍්පජ‍්ජති චිත‍්තං මනො මානසං හදයං පණ‍්ඩරං මනො මනායතනං මනින්‍ද්‍රියං විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණක‍්ඛන්‍ධො තජ‍්ජා සොතවිඤ‍්ඤාණධාතු. අයං වුච‍්චති සොතවිඤ‍්ඤාණධාතු.
එහි සෝතවිඤ්ඤාණධාතු කවර යත්: කන ද ශබ්දය ද නිසා චිත්තයෙක් මනසෙක් මානසයෙක් සිතෙක් (පණ්ඩර වූ) භවාඞ්ග සිතෙක් මනසෙක් මනායතනයෙක් මනින්‍ද්‍රියයෙක් විඥානයෙක් විඥානස්කන්‍ධයෙක් තදනුරූප වූ ශ්‍රෝත්‍රවිඥානධාතුයෙක් උපදී ද, මේ සෝතවිඤ්ඤාණධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා ඝානධාතු: යං ඝානං චතුන‍්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො -පෙ- සුඤ‍්ඤො ගාමො’පෙසො, අයං වුච‍්චති ඝානධාතු.
එහි ඝානධාතු කවර යත්: යම් නැහැයෙක් සතර මහාභූතයන් නිසා උපන් ප්‍රසාදයෙක් වේ ද … තෙල ශුන්‍යග්‍රාම නමුදු වේ. මේ ඝානධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා ගන්‍ධධාතු: යො ගන්‍ධො චතුන‍්නං මහාභූතානං උපාදාය අනිදස‍්සනො සප‍්පටිඝො -පෙ- ගන්‍ධධාතු’පෙසා. අයං වුච‍්චති ගන්‍ධධාතු.
එහි ගන්‍ධධාතු කවර යත්: යම් ගන්‍ධයෙක් සතර මහාභූතයන් නිසා උපන් අනිදර්‍ශනසප්‍රතිඝ වූ … තෙල ගන්‍ධධාතු නමුදු වේ. මේ ගන්‍ධධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා ඝානවිඤ්ඤාණධාතු: ඝානඤ‍්ච පටිච‍්ච ගන්‍ධො ච උප‍්පජ‍්ජති චිත‍්තං මනො මානසං හදයං පණ‍්ඩරං මනො මනායතනං මනින්‍ද්‍රියං විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණක‍්ඛන්‍ධො තජ‍්ජා ඝානවිඤ්ඤාණධාතු, අයං වුච‍්චති ඝානවිඤ්ඤාණධාතු
එහි ඝානවිඤ්ඤාණධාතු කවර යත්: නැහැය ද ගන්‍ධය ද නිසා සිතෙක් මනසෙක් මානසයෙක්, සිතෙක් භවාඞ්ගසිතෙක්, මනසෙක් මනායතනයෙක් මනින්‍ද්‍රියයෙක් විඥානයෙක් විඥානස්කන්‍ධයෙක් තදනුරූප වූ ඝ්‍රාණවිඥානධාතුයෙක් උපදී ද, මේ ඝාන විඤ්ඤාණධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා ජිව්හාධාතු: යා ජිව්හා චතුන‍්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො -පෙ- සුඤ‍්ඤො ගාමො’පෙසො, අයං වුච‍්චති ජිව්හාධාතු.
එහි ජිව්හාධාතු කවර යත්: යම් දිවෙක් සතර මහාභූතයන් නිසා උපන් ප්‍රසාදයෙක් වේ ද … තෙල ශුන්‍යග්‍රාම නමුදු වේ. මේ ජිව්හාධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා රසධාතු: යො රසො චතුන‍්නං මහාභූතානං උපාදාය අනිදස‍්සනො සප‍්පටිඝො -පෙ- රසධාතුපෙසා. අයං වුච‍්චති රසධාතු.
එහි රසධාතු කවර යත්: යම් රසයෙක් සතර මහාභූතයෙන් නිසා උපන් අනිදර්‍ශන සප්‍රතිඝ වූ … තෙල රසධාතු නමුදු වේ. මේ රසධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු: ජිව‍්හඤ‍්ච පටිච‍්ච රසෙ ච උප‍්පජ‍්ජති චිත‍්තං මනො මානසං හදයං පණ‍්ඩරං මනො මනායතනං මනින්‍ද්‍රියං විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණක‍්ඛන්‍ධො තජ‍්ජා ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු, අයං වුච‍්චති ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු
එහි ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු කවර යත්: දිව ද රස ද නිසා චිත්තයෙක් මනසෙක් මානසයෙක් සිතෙක් භවාංගසිතෙක්, මනසෙක් මන සංඛ්‍යාත මනායතනයෙක් මනින්‍ද්‍රියයෙක් විඥානයෙක් විඥානස්කන්‍ධයෙක් තදනුරූප වූ ජිහ්වාවිඥානධාතුයෙක් උපදී ද, මේ ජිව්හා විඤ්ඤාණධාතු කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා කායධාතු: යො කායො චතුන‍්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො -පෙ- සුඤ‍්ඤො ගාමො’පෙසො, අයං වුච‍්චති කායධාතු.
එහි කායධාතු කවර යත්: යම් කයෙක් සතර මහාභූතයන් නිසා උපන් ප්‍රසාදයෙක් වේ ද … තෙල ශුන්‍යග්‍රාම නමුදු වේ. මේ කායධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා ඵොට්ඨබ්බධාතු: පඨවීධාතු -පෙ- ඵොට‍්ඨබ‍්බධාතුපෙසා, අයං වුච‍්චති ඵොට්ඨබ්බධාතු.
එහි ඵොට්ඨබ්බධාතු කවර යත්: පෘථිවිධාතු … තෙල ඵොට්ඨබ්බධාතු නමුදු වේ. මේ ඵොට්ඨබ්බධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා කායවිඤ්ඤාණධාතු: කායඤ‍්ච පටිච‍්ච ඵොට‍්ඨබ‍්බෙ ච උප‍්පජ‍්ජති චිත‍්තං මනො මානසං හදයං පණ‍්ඩරං මනො මනායතනං මනින්‍ද්‍රියං විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණක‍්ඛන්‍ධො තජ‍්ජා කායවිඤ්ඤාණධාතු, අයං වුච‍්චති කායවිඤ්ඤාණධාතු
එහි කායවිඤ්ඤාණධාතු කවර යත්: කය ද ස්පර්‍ශය ද නිසා චිත්තයෙක් මනසෙක් මානසයෙක් සිතෙක් භවාංගසිතෙක් මනසෙක් මනායතනයෙක් මනින්‍ද්‍රියයෙක් විඥානයෙක් විඥානස්කන්‍ධයෙක් තදනුරූප වූ කායවිඥානධාතුයෙක් උපදී ද, මේ කායවිඤ්ඤාණ ධාතුය යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා මනොධාතු: චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතුයා උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා නිරුද‍්ධසමනන‍්තරා උප‍්පජ‍්ජති චිත‍්තං මනො මානසං හදයං පණ‍්ඩරං මනො මනායතනං මනින්‍ද්‍රියං විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණක‍්ඛන්‍ධො තජ‍්ජා මනොධාතු, සොතවිඤ‍්ඤාණධාතුයා -පෙ- ඝානවිඤ‍්ඤාණධාතුයා -පෙ- ජිව‍්හාවිඤ‍්ඤාණධාතුයා -පෙ- කායවිඤ‍්ඤාණධාතුයා උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා නිරුද‍්ධසමනන‍්තරා උප‍්පජ‍්ජති චිත‍්තං මනො මානසං හදයං පණ‍්ඩරං මනො මනායතනං මනින්‍ද්‍රියං විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණක‍්ඛන්‍ධො තජ‍්ජා මනොධාතු, සබ‍්බධම‍්මෙසු වා පන පඨමසමන‍්නාහාරො උප‍්පජ‍්ජති චිත‍්තං මානො මානසං හදයං පණ‍්ඩරං මනො මනායතනං මනින්‍ද්‍රියං විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණක‍්ඛන්‍ධො තජ‍්ජා මනොධාතු, අයං වුච‍්චති මනොධාතු.
එහි මනෝධාතු කවර යත්: චක්‍ෂුර්විඥානධාතූහු ඉපිද නිරුද්ධ වූවහුට සමනන්තර ව චිත්තයෙක් මනසෙක් මානසයෙක් සිතෙක් භවාංග සිතෙක් මනසෙක් මනායතනයෙක් මනින්‍ද්‍රියයෙක් විඥානයෙක් විඥානස්කන්‍ධයෙක් තදනුරූප මනෝවිඥානධාතුයෙක් උපදී ද, ශ්‍රෝත්‍රවිඥානධාතූහු … ඝ්‍රාණවිඥානධාතූහු … ජිහ්වාවිඥානධාතූහු … කායවිඥානධාතූහු ඉපිද නිරුද්ධ වූවහුට සමනන්තර ව චිත්තයෙක් මනසෙක් මානසයෙක් සිතෙක් භවාංග සිතෙක් මනසෙක් මනායතනයෙක් මනින්‍ද්‍රියයෙක් විඥානයෙක් විඥානස්කන්‍ධයෙක් තදනුරූප වූ මනෝධාතුයෙක් (උපදී ද) යලි සියලු දහමුන් හෝ උපදනා කල්හි ප්‍රථම සමන්නාහාරය වූ චිත්තයෙක් මනසෙක් මානසයෙක් සිතෙක් භවාංග සිතෙක්, මනසෙක් මනායතනයෙක් මනින්‍ද්‍රියයෙක් විඥානයෙක් විඥානස්කන්‍ධයෙක් තදනුරූප වූ මනෝධාතුයෙක් උපදී ද, මේ මනෝධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා ධම්මධාතු: වෙදනාක‍්ඛන්‍ධො, සඤ‍්ඤාඛක‍්ඛන්‍ධො, සඞ‍්ඛාරක‍්ඛන්‍ධො, යං ච රූපං අනිදස‍්සනං අප‍්පටිඝං ධම‍්මායතනපරියාපන‍්නං අසඞ‍්ඛතා ච ධාතු.
එහි ධම්මධාතු කවර යත්: වේදනාස්කන්‍ධ ය, සංඥාස්කන්‍ධ ය, සංස්කාරස්කන්‍ධ ය, අනිදර්‍ශන වූ අප්‍රතිඝ වූ ධර්‍මායතනපර්‍ය්‍යාපන්න වූ යම් රූපයෙකුත් වේ ද, අසංඛතධාතුව දැ යි.
තත්‍ථ කතමො වෙදනාක‍්ඛන්‍ධො: එකවිධෙන වෙදනාක‍්ඛන්‍ධො, ඵස‍්සසම‍්පයුත‍්තො,
එහි වේදනාස්කන්‍ධය කවර යත්: එක් ප්‍රකාරයෙකින් වේදනාස්කන්‍ධය වෙයි: ස්පර්‍ශය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ යි.
දුවිධෙන වෙදනාක‍්ඛන්‍ධො: අත්‍ථි සහෙතුකො, අත්‍ථි අහෙතුකො,
ද්විප්‍රකාරයෙකින් වේදනාස්කන්‍ධය වෙයි: සහේතුකයෙක් ඇත, අහේතුකයෙක් ඇති.
තිවිධෙන වෙදනාක‍්ඛන්‍ධො: අත්‍ථි කුසලො, අත්‍ථි අකුසලො, අත්‍ථි අව්‍යාකතො -පෙ- එවං දසවිධෙන වෙදනාක‍්ඛන්‍ධො -පෙ- එවං බහුවිධෙන වෙදනාක‍්ඛන්‍ධො, අයං වුච‍්චති වෙදනාක‍්ඛන්‍ධො.
ත්‍රිප්‍රකාරයෙකින් වේදනාස්කන්‍ධය වෙයි: කුශල වූයෙක් ඇත, අකුශල වූයෙක් ඇත, අව්‍යාකෘත වූයෙක් ඇති. … මෙසේ දශප්‍රකාරයෙන් වේදනාස්කන්‍ධය වේ. … මෙසේ බහුප්‍රකාරයෙන් වේදනාස්කන්‍ධය වේ. මේ වේදනාස්කන්‍ධය යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමො සඤ‍්ඤාක‍්ඛන්‍ධො: එකවිධෙන සඤ‍්ඤාක‍්ඛන්‍ධො, ඵස‍්සසම‍්පයුත‍්තො.
එහි සංඥාස්කන්‍ධය කවර යත්: එක් ප්‍රකාරයෙකින් සංඥාස්කන්‍ධය වෙයි: ස්පර්‍ශය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ යි.
දුවිධෙන සඤ‍්ඤාක‍්ඛන්‍ධො: අත්‍ථි සහෙතුකො, අත්‍ථි අහෙතුකො.
ද්විප්‍රකාරයෙකින් සංඥාස්කන්‍ධය වෙයි: සහේතුකයෙක් ඇත, අහේතුකයෙක් ඇති.
තිවිධෙන සඤ‍්ඤාක‍්ඛන්‍ධො: අත්‍ථි කුසලො, අත්‍ථි අකුසලො අත්‍ථි අව්‍යාකතො -පෙ- එවං දසවිධෙන සඤ‍්ඤාක‍්ඛන්‍ධො -පෙ- එවං බහුවිධෙන සඤ‍්ඤාක‍්ඛන්‍ධො, අයං වුච‍්චති සඤ‍්ඤාක‍්ඛන්‍ධො.
ත්‍රිප්‍රකාරයෙකින් සංඥාස්කන්‍ධය වෙයි: කුශල වූයෙක් ඇත, අකුශල වූයෙක් ඇත, අව්‍යාකෘත වූයෙක් ඇති … මෙසේ දශප්‍රකාරයෙන් සංඥාස්කන්‍ධය වේ. … මෙසේ බහුප්‍රකාරයෙන් සංඥාස්කන්‍ධය වේ. මේ සංඥාස්කන්‍ධ යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමො සඞ‍්ඛාරක‍්ඛන්‍ධො: එකවිධෙන සඞ‍්ඛාරක‍්ඛන්‍ධො, චිත‍්තසම‍්පයුත‍්තො.
එහි සංස්කාරස්කන්‍ධය කවර යත්: එක් ප්‍රකාරයෙකින් සංස්කාරස්කන්‍ධය වෙයි: චිත්තය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ යි.
දුවිධෙන සඞ‍්ඛාරක‍්ඛන්‍ධො: අත්‍ථි හෙතු, අත්‍ථි න හෙතු.
ද්විප්‍රකාරයෙකින් සංස්කාරස්කන්‍ධය වෙයි: හේතු වූයෙක් ඇත, හේතු නො වූයෙක් ඇති.
තිවිධෙන සඞ‍්ඛාරක‍්ඛන්‍ධො: අත්‍ථි කුසලො, අත්‍ථි අකුසලො අත්‍ථි අව්‍යාකතො -පෙ- එවං දසවිධෙන සඞ‍්ඛාරක‍්ඛන්‍ධො -පෙ- එවං බහුවිධෙන සඞ‍්ඛාරක‍්ඛන්‍ධො. අයං වුච‍්චති සඞ‍්ඛාරක‍්ඛන්‍ධො.
ත්‍රිප්‍රකාරයෙකින් සංස්කාරස්කන්‍ධය වෙයි: කුශල වූයෙක් ඇත, අකුශල වූයෙක් ඇත, අව්‍යාකෘත වූයෙක් ඇති. ... මෙසේ දශප්‍රකාරයෙන් සංස්කාරස්කන්‍ධය වේ. … මෙසේ බහු ප්‍රකාරයෙන් සංස්කාරස්කන්‍ධය වේ. මේ සංස්කාරස්කන්‍ධ යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමං රූපං අනිදස‍්සනං අප‍්පටිඝං ධම‍්මායතනපරියාපන‍්නං: ඉත්‍ථින්‍ද්‍රියං -පෙ- කබලිංකාරො ආහාරො. ඉදං වුච‍්චති රූපං අනිදස‍්සනං අප‍්පටිඝං ධම‍්මායතනපරියාපන‍්නං.
එහි අනිදර්‍ශන වූ අප්‍රතිඝ වූ ධර්‍මායතනපර්‍ය්‍යාපන්න වූ රූපය කවර යත්: ස්ත්‍රීන්‍ද්‍රිය ය … කවලීකාරාහාර යි. මේ අනිදර්‍ශන වූ අප්‍රතිඝ වූ ධර්‍මායතනපර්‍ය්‍යාපන්න වූ රූපය යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා අසඞ‍්ඛතාධාතු: රාගක‍්ඛයො දොසක‍්ඛයො මොහක‍්ඛයො අයං වුච‍්චති අසඞ‍්ඛතාධාතු. අයං වුච‍්චති ධම්මධාතු.
එහි අසංඛ්‍යාතධාතු කවර යත්: රාගක්‍ෂය ය, දෝෂක්‍ෂය ය, මෝහක්‍ෂය යි. මේ අසංඛතධාතු යි කියනු ලැබේ. මේ ධම්මධාතු යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු: චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතුයා උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා නිරුද‍්ධසමනන‍්තරා උප‍්පජ‍්ජති මනොධාතු, මනොධාතුයා’පි උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා නිරුද‍්ධසමනන‍්තරා උප‍්පජ‍්ජති චිත‍්තං මනො මානසං හදයං පණ‍්ඩරං මනො මනායතනං මනින්‍ද්‍රියං විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණක‍්ඛන්‍ධො තජ‍්ජා මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු, සොතවිඤ‍්ඤාණධාතුයා -පෙ- ඝානවිඤ‍්ඤාණධාතුයා -පෙ- ජිව‍්හාවිඤ‍්ඤාණධාතුයා -පෙ- කායවිඤ‍්ඤාණධාතුයා උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා නිරුද‍්ධසමනන‍්තරා උප‍්පජ‍්ජති මනොධාතු, මනොධාතුයා’පි උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා නිරුද‍්ධසමනන‍්තරා උප‍්පජ‍්ජති චිත‍්තං මනො මානසං -පෙ- තජ‍්ජා මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු, මනඤ‍්ච පටිච‍්ච ධම‍්මෙ ච උප‍්පජ‍්ජති චිත‍්තං මානො මානසං හදයං පණ‍්ඩරං මනො මනායතනං මනින්‍ද්‍රියං විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණක‍්ඛන්‍ධො තජ‍්ජා මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු, අයං වුච‍්චති මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු.
එහි මනෝවිඤ්ඤාණධාතු කවර යත්: චක්‍ෂුර්විඥානධාතූහු ඉපිද නිරුද්ධ වූවහුට සමනන්තර ව මනෝධාතුව උපදී. මනෝධාතූහු ද ඉපිද නිරුද්ධ වූවහුට සමනන්තර ව (යම්) චිත්තයෙක් මනසෙක් මානසයෙක් සිතෙක් භවාංග සිතෙක් මනසෙක් මනායතනයෙක් මනින්‍ද්‍රියයෙක් විඥානයෙක් විඥානස්කන්‍ධයෙක් තදනුරූප වූ මනෝවිඥානධාතුවෙක් උපදී ද, ශ්‍රෝත්‍රවිඥානධාතූහු … ඝ්‍රාණවිඥානධාතූහු … ජිහ්වාවිඥානධාතූහු … කායවිඥානධාතූහු … ඉපිද නිරුද්ධ වූවහුට සමනන්තර ව මනෝධාතුව උපදී, මනෝධාතූහු ද ඉපිද නිරුද්ධ වූවහුට සමනන්තර ව (යම්) චිත්තයෙක් මනසෙක් මානසයෙක් … තදනුරූප වූ මනෝ විඥානධාතුයවෙක් (උපදී ද) මනස ද ධර්‍මයන් ද නිසා (යම්) චිත්තයෙක් මනසෙක් මානසයෙක් සිතෙක් භවාංග සිතෙක් මනසෙක් මනායතනයෙක් මනින්‍ද්‍රියයෙක් විඥානයෙක් විඥානස්කන්‍ධයෙක් තදනුරූපව වූ මනෝවිඥානධාතුයෙක් උපදී ද, මේ මනෝවිඥානධාතු යි කියනු ලැබේ.