අනුරුද‍්ධත්‍ථෙරවත්‍ථු අට‍්ඨකථා
අනුරුද‍්ධත්‍ථෙරවත්‍ථු
අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ
පඤ‍්චමෙ දිබ්බචක්ඛුකානං යදිදං අනුරුද‍්ධොති දිබ‍්බචක‍්ඛුකභික‍්ඛූනං අනුරුද‍්ධත්‍ථෙරො අග‍්ගොති වදති. තස‍්ස චිණ‍්ණවසිතාය අග‍්ගභාවො වෙදිතබ‍්බො. ථෙරො කිර භොජනපපඤ‍්චමත‍්තං ඨපෙත්‍වා සෙසකාලං ආලොකං වඩ‍්ඪෙත්‍වා දිබ‍්බචක‍්ඛුනා සත‍්තෙ ඔලොකෙන‍්තොව විහරති. ඉති අහොරත‍්තං චිණ‍්ණවසිතාය එස දිබ්බචක්ඛුකානං අග‍්ගො නාම ජාතො. අපිච කප‍්පසතසහස‍්සං පත්‍ථිතභාවෙනපෙස දිබ්බචක්ඛුකානං අග‍්ගොව ජාතො.
පස්වෙනි සූත්‍රයෙහි,, ‘දිබ්බචක්ඛුකානං යදිදං අනුරුද්දධො’ යනු දිවැස් ඇති භික්‍ෂූන් අතුරෙන් අනුරුද්ධ තෙරුන්වහන්සේ අග්‍රයයි කියයි. ඔහුගේ පුරුදු කරනලද දක්‍ෂතාවේ අග්‍රභාවය දතයුතුයි. තෙරුන්වහන්සේ වනාහි බොජුන් සඳහා පමාවීම පමණක් හැර ඉතිරි කාලය ආලෝකය වඩා දිවැසින් සත්වයන් බලමින්ම වාසය කරති. මෙසේ දිවාරාත්‍රියෙහි පුරුදුකරනලද දක්‍ෂතාව හේතුකොටගෙන උන්වහන්සේ දිවැස් අත්තවුන් අතුරෙන් අග්‍රතමවූහ. තවද කල්පල්‍ෂයක් අර්‍ත්‍ථනා කරලද බැවින්ද උන්වහන්සේ දිවැස් ඇත්තවුන් අතුරෙන් අග්‍රවූවෝම වෙත්. එහි උන්වහන්සේ දිවැස් ඇත්තවුන් අතුරෙන් අග්‍රවූවෝම වෙත්.
තත්‍රස‍්ස පඤ‍්හකම‍්මෙ අයමනුපුබ‍්බිකථා – අයම‍්පි හි කුලපුත‍්තො පදුමුත‍්තරස‍්සෙව භගවතො කාලෙ පච‍්ඡාභත‍්තං ධම‍්මස‍්සවනත්‍ථං විහාරං ගච‍්ඡන‍්තෙන මහාජනෙන සද‍්ධිං අගමාසි. අයං හි තදා අඤ‍්ඤතරො අපාකටනාමො ඉස‍්සරකුටුම‍්බිකො අහොසි. සො දසබලං වන්‍දිත්‍වා පරිසපරියන‍්තෙ ඨිතො ධම‍්මකථං සුණාති. සත්‍ථා දෙසනං යථානුසන්‍ධිකං ඝටෙත්‍වා එකං දිබ‍්බචක‍්ඛුකං භික‍්ඛුං එතදග‍්ගට‍්ඨානෙ ඨපෙසි.
එහි උන්වහන්සේගේ ප්‍රශ්නකර්මයෙහි මේ පිළිවෙළ කථාවයි. මේ කුලපුත්‍රයාද පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන්වහන්සේගේ කාලයෙහි පසුබත්කල්හි දහම් ඇසීම සඳා වෙහෙරට යන මහජනයා සමඟ විහාරයට ගියේය. එකල්හි මෙතෙමේ එක්තරා අප්‍රසිද්ධ නම් ඇති ධනවත් කෙළෙඹියෙක් වූයේය. හෙතෙම භාග්‍යවතුන්වහන්සේ වැඳ පිරිස් කෙළවරෙහි සිටියේ දහම් අසයි. ශාස්තෘන්වහන්සේ දේශනාව අනුසන්‍ධි ගන්වා එක් දිවැස් ඇති භික්‍ෂුවක ඒතදග්‍රස්ථානයෙහි තැබූසේක.
තතො කුටුම‍්බිකස‍්ස එතදහොසි – “මහා වතායං භික‍්ඛු, යං එවං සත්‍ථා සයං දිබ්බචක්ඛුකානං අග‍්ගට‍්ඨානෙ ඨපෙසි. අහො වතාහම‍්පි අනාගතෙ උප‍්පජ‍්ජනකබුද‍්ධස‍්ස සාසනෙ දිබ්බචක්ඛුකානං අග‍්ගො භවෙය්‍ය”න‍්ති චිත‍්තං උප‍්පාදෙත්‍වා පරිසන‍්තරෙන ගන‍්ත්‍වා ස‍්වාතනාය භගවන‍්තං භික‍්ඛුසඞ‍්ඝෙන සද‍්ධිං නිමන‍්තෙත්‍වා පුනදිවසෙ බුද‍්ධප‍්පමුඛස‍්ස භික‍්ඛුසඞ‍්ඝස‍්ස මහාදානං දත්‍වා “මහන‍්තං ඨානන‍්තරං මයා පත්‍ථිත”න‍්ති තෙනෙව නියාමෙන අජ‍්ජතනාය ස‍්වාතනායාති නිමන‍්තෙත්‍වා සත‍්ත දිවසානි මහාදානං පවත‍්තෙත්‍වා සපරිවාරස‍්ස භගවතො උත‍්තමවත්‍ථානි දත්‍වා “භගවා නාහං ඉමං සක‍්කාරං දිබ‍්බසම‍්පත‍්තියා න මනුස‍්සසම‍්පත‍්තියා අත්‍ථාය කරොමි. යං පන තුම‍්හෙ ඉතො සත‍්තදිවසමත්‍ථකෙ භික‍්ඛුං දිබ්බචක්ඛුකානං අග‍්ගට‍්ඨානෙ ඨපයිත්‍ථ, අහම‍්පි අනාගතෙ එකස‍්ස බුද‍්ධස‍්ස සාසනෙ සො භික‍්ඛු විය දිබ්බචක්ඛුකානං අග‍්ගො භවෙය්‍ය”න‍්ති පත්‍ථනං කත්‍වා පාදමූලෙ නිපජ‍්ජි. සත්‍ථා අනාගතං ඔලොකෙත්‍වා තස‍්ස පත්‍ථනාය සමිජ‍්ඣනභාවං ඤත්‍වා එවමාහ – “අම‍්භො පුරිස, අනාගතෙ කප‍්පසතසහස‍්සපරියොසානෙ ගොතමො නාම බුද‍්ධො උප‍්පජ‍්ජිස‍්සති, තස‍්ස සාසනෙ ත්‍වං දිබ්බචක්ඛුකානං අග‍්ගො අනුරුද‍්ධො නාම භවිස‍්සසී”ති. එවඤ‍්ච පන වත්‍වා භත‍්තානුමොදනං කත්‍වා විහාරමෙව අගමාසි.
ඉක්බිති කෙළෙඹියාට මෙසේ සිත්විය. ශාස්තෘන්වහන්සේ යමෙකු මෙසේ දිවැස් ඇත්තවුන් අතුරෙන් අග්‍රභාවයෙහි තැබූසේකද ඒකාන්තයෙන්ම මේ භික්‍ෂුව ශ්‍රේෂඨයෙකි. ‘අහෝ! මමද අනාගතයෙහි පහළවන බුදුවරයකුගේ සසුනෙහි දිවැස් ඇත්තවුන් අතුරෙහි අග්‍රවන්නෙමි නම් යෙහෙකැ’යි සිත් උපදවා පිරිස අතුරෙන් ගොස් හෙට දිනය සඳහා භික්‍ෂු සංඝයා සමඟ භාග්‍යවතුන්වහන්සේට ඇරයුම් කොට දෙවැනි දිනයෙහි බුදුපාමොක් බික් සඟනට මහදන්දී මාවිසින් මහත්වූ තනතුරක් පතනලදැයි ඒ ක්‍රමයෙන්ම අද සඳහා හෙට සඳහායි ආරාධනා කොට දින සතක් මහදන් පවත්වා පිරිවර සහිත භාග්‍යවතුන්වහන්සේට උතුම් වස්ත්‍රදී, ‘භාග්‍යවතුන්වහන්ස, මේ සත්කාරය මම දිවසැපත් සඳහා මිනිස් සැපත් සඳහා නොකරමි. නුඹවහන්සේ මෙයින් දින සතකට මත්තෙහි යම් භික්‍ෂුවක දිවැස් ඇත්තවුන් අතුරෙන් අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූසේක්ද මමද අනාගතයෙහි එක් බුදුවරයකුගේ සසුනෙහි ඒ භික්‍ෂුව මෙන් අග්‍ර වෙම්වායි ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා කොට වැද හොත්තේය. ශාස්තෘන්වහන්සේ අනාගතය බලා ඔහුගේ පැතුම ඉටුවන බව දැන මෙසේ වදාළසේක. ‘පින්වත් පුරුෂය, ආනාගතයෙහි කල්ප ලක්‍ෂයක් අවසන්හි ගෞතම නම් බුදුරජාණන්වන්සේ උපදිනසේක. උන්වහන්සේගේ සසුනෙහි නුඹ දිවැස් ඇත්තවුන් අතුරෙන් අග්‍රවූ අනුරුද්ධ නම් වන්නෙහිය.’ මෙසේද පවසා භූත්තානුමෝදනාවකොට විහාරයටම වැඩිසේක.
කුටුම‍්බිකොපි යාව බුද‍්ධො ධරති, තාව අවිජහිතමෙව කල්‍යාණකම‍්මං කත්‍වා පරිනිබ‍්බුතෙ සත්‍ථරි නිට‍්ඨිතෙ සත‍්තයොජනිකෙ සුවණ‍්ණචෙතියෙ භික‍්ඛුසඞ‍්ඝං උපසඞ‍්කමිත්‍වා, “භන‍්තෙ, කිං දිබ‍්බචක‍්ඛුස‍්ස පරිකම‍්ම”න‍්ති පුච‍්ඡි. පදීපදානං නාම දාතුං වට‍්ටති උපාසකාති. සාධු, භන‍්තෙ, කරිස‍්සාමීති සහස‍්සදීපානංයෙව තාව දීපරුක‍්ඛානං සහස‍්සං කාරෙසි, තදනන‍්තරං තතො පරිත‍්තතරෙ, තදනන‍්තරං තතො පරියත‍්තතරෙති අනෙකසහස‍්සෙ දීපරුක‍්ඛෙ කාරෙසි. සෙසපදීපා පන අපරිමාණා අහෙසුං.
කෙළෙඹි තෙමේද බුදුරජාණනන්වහන්සේ වෙසෙන තෙක් අත් නොහැම යහපත් කටයුතු කොට ශාස්තෘන්වහන්සේ පිරිනිවන පෑ කල්හි සත් යොදුන්වූ ස්වර්‍ණ චෛත්‍යය තනා නිමවූ කල භික්‍ෂුසංඝයා වෙත එළඹ, ස්වාමීනි දිවැසට උපකාරක දේ කුමක්දැයි විමසීය. ‘උවසුව, පහන්දානය දීම නම් වටනේය’යි කීය. ‘මැනව, ස්වාමීනි කරන්නෙමි’යි දහසක් පත් ඇති පහන්ගස් දහසක් කරවූයේය. ඉන් අනතුරුව ඊටතරමක් අඩු, තරමක් අඩු නොයෙක් දහස් ගණන් පහන්ගස් කරවීය. ඉතිරි පහන් වනාහි අප්‍රමාණ විය.
එවං යාවජීවං කල්‍යාණකම‍්මං කත්‍වා දෙවෙසු ච මනුස‍්සෙසු ච සංසරන‍්තො කප‍්පසතසහස‍්සං අතික‍්කමිත්‍වා කස‍්සපසම‍්මාසම‍්බුද‍්ධස‍්ස කාලෙ බාරාණසියං කුටුම‍්බියගෙහෙ නිබ‍්බත‍්තිත්‍වා පරිනිබ‍්බුතෙ සත්‍ථරි නිට‍්ඨිතෙ යොජනිකෙ චෙතියෙ බහු කංසපාතියො කාරාපෙත්‍වා සප‍්පිමණ‍්ඩස‍්ස පූරෙත්‍වා මජ‍්ඣෙ එකෙකං ගුළපිණ‍්ඩං ඨපෙත්‍වා උජ‍්ජාලෙත්‍වා මුඛවට‍්ටියා මුඛවට‍්ටිං ඵුසාපෙන‍්තො චෙතියං පරික‍්ඛිපාපෙත්‍වා අත‍්තනො සබ‍්බමහන‍්තං කංසපාතිං කාරෙත්‍වා සප‍්පිමණ‍්ඩස‍්ස පූරෙත්‍වා තස‍්සා මුඛවට‍්ටියං සමන‍්තතො වට‍්ටිසහස‍්සං ජාලාපෙත්‍වා මජ‍්ඣට‍්ඨානෙ ථූපිකං පිලොතිකාය වෙඨෙත්‍වා ජාලාපෙත්‍වා කංසපාතිං සීසෙනාදාය සබ‍්බරත‍්තිං යොජනිකං චෙතියං අනුපරියායි. එවං තෙනාපි අත‍්තභාවෙන යාවජීවං කල්‍යාණකම‍්මං කත්‍වා දෙවලොකෙ නිබ‍්බත‍්තො.
මෙසේ දිවි ඇති තෙක් පින්කම්කොට දෙවියන් අතුරෙහිද මිනිසුන් අතුරෙහිද සැරිසරන්නේ කල්පලක්‍ෂයක් ඉක්මවා කාශ්‍යප බුදුන්වහන්සේගේ කාලයෙහි බරණැස කෙළෙඹි ගෙයක ඉපිද ශාස්තෘන් පිරිනිවන් පෑකල යොදනක්වූ චෛත්‍යය නිමවූ කල්හි බොහෝ රන් පාත්‍ර කරවා ඉතා පිරිසුදු ගිතෙල් පුරවා මැද එකෙනක උක්සකුරු පිඬක් තබා මුවවිටින් මුවවිට ගටවමින් චෙත්‍යය වටකොට තමාට සියල්ලෙන් මහත්වූ රන් බඳුනක් රකවා පිරිසුදු ගිතෙල් පුරවා එහි මුවවිටෙහි හාත්පසින් වැටිදහසක් දල්වා මැද කොත රෙදිවලින් වෙලා ඒ බදුන හිසෙහි තබා සියලුරැය යොදුනක්වූ සෑය වටේ ගියේය. මෙසේ ඒ අත්බැවින්ද දිවි ඇතිතෙක් පින්කම් කොට දෙව්ලොව උපන්නේ.
පුන අනුප‍්පන‍්නෙ බුද‍්ධෙ තස‍්මිංයෙව නගරෙ දුග‍්ගතකුලස‍්ස ගෙහෙ පටිසන්‍ධිං ගණ‍්හිත්‍වා සුමනසෙට‍්ඨිං නාම නිස‍්සාය වසි, අන‍්නභාරොතිස‍්ස නාමං අහොසි. සො පන සුමනසෙට‍්ඨි දෙවසිකං කපණද‍්ධිකවණිබ‍්බකයාචකානං ගෙහද‍්වාරෙ මහාදානං දෙති. අථෙකදිවසං උපරිට‍්ඨො නාම පච‍්චෙකබුද‍්ධො ගන්‍ධමාදනපබ‍්බතෙ නිරොධසමාපත‍්තිං සමාපන‍්නො. තතො වුට‍්ඨාය “අජ‍්ජ කස‍්ස අනුග‍්ගහං කාතුං වට‍්ටතී”ති වීමංසි. පච‍්චෙකබුද‍්ධා ච නාම දුග‍්ගතානුකම‍්පකා හොන‍්ති. සො “අජ‍්ජ මයා අන‍්නභාරස‍්ස අනුග‍්ගහං කාතුං වට‍්ටතී”ති චින‍්තෙත්‍වා “ඉදානි අන‍්නභාරො අටවිතො අත‍්තනො ගෙහං ආගමිස‍්සතී”ති ඤත්‍වා පත‍්තචීවරමාදාය ගන්‍ධමාදනපබ‍්බතා වෙහාසං අබ‍්භුග‍්ගන‍්ත්‍වා ගාමද‍්වාරෙ අන‍්නභාරස‍්ස සම‍්මුඛෙ පච‍්චුට‍්ඨාසි.
යළි බුදුකෙනෙකුන් නොපහළවූකල්හි එනුවරම දිළිඳු කුලයක ගෙහි පිළිසිඳ ගෙන සුමන නම් සිටුවරයකු ඇසුරුකොට විසීය. ඔහුට අන්නභාරයයි නමක් විය. ඒ සුවන සිටුතෙමේ දුගීමගී යාචකයන්ට ගෙදොරෙහි මහදන් දෙයි. ඉක්බිති එක්දිනක් උපරිට්ඨ නම් වූ පසේබුදුන්වහන්සේ ගන්‍ධමාදන පව්වෙහි නිරෝධ සමාපත්තියට සමවන්සේක් එයින් නැගිට අද කවරකුට අනුග්‍රහ කිරීමට වටනේදැයි විමසූසේක. පසේබුදුවරු නම් දිළින්දන්ට අනුකම්පා කරන්නාහු වෙති. උන්වහන්සේ අද මා විසින් අන්නභාරට අනුග්‍රහ කිරීමට වටනේයයි සිතා දැන් අන්නභාරතෙමේ වනයෙන් තමන්ගේ ගෙට එන්නේයයි දැන පාසිවුරු ගෙන ගන්‍ධමාදන පව්වෙන් අහසට නැගී ගම්දොරෙහිදීම අන්නභාරගේ ගෙමිදුලෙහි බටසේක.
අන‍්නභාරො පච‍්චෙකබුද‍්ධං තුච‍්ඡපත‍්තහත්‍ථං දිස‍්වා පච‍්චෙකබුද‍්ධං අභිවාදෙත්‍වා “අපි, භන‍්තෙ, භික‍්ඛං ලභිත්‍ථා”ති පුච‍්ඡි. ලභිස‍්සාම මහාපුඤ‍්ඤාති. “භන‍්තෙ, ථොකං ඉධෙව හොථා”ති වෙගෙන ගන‍්ත්‍වා අත‍්තනො ගෙහෙ මාතුගාමං පුච‍්ඡි – “භද‍්දෙ, මය‍්හං ඨපිතං භාගභත‍්තං අත්‍ථි, නත්‍ථී”ති? අත්‍ථි සාමීති. සො තතොව ගන‍්ත්‍වා පච‍්චෙකබුද‍්ධස‍්ස හත්‍ථතො පත‍්තමාදාය ආගන‍්ත්‍වා “භද‍්දෙ, මයං පුරිමභවෙ කල්‍යාණකම‍්මස‍්ස අකතත‍්තා භත‍්තං පච‍්චාසීසමානා විහරාම, අම‍්හාකං දාතුකාමතාය සති දෙය්‍යධම‍්මො න හොති, දෙය්‍යධම‍්මෙ සති පටිග‍්ගාහකං න ලභාම, අජ‍්ජ මෙ උපරිට‍්ඨපච‍්චෙකබුද‍්ධො දිට‍්ඨො, භාගභත‍්තඤ‍්ච අත්‍ථි, මය‍්හං භාගභත‍්තං ඉමස‍්මිං පත‍්තෙ පක‍්ඛිපාහී”ති.
අන්නභාර තෙමේ හිස් පාත්‍රය අතැති පසේබුදුන්වහන්සේ දැක දැක පසේබුදුන් වැඳ, ස්වාමීනි හික්‍ෂාව ලබන්නහුදැයි විමසීය. ‘මහ පිනැත්ත, ලබනනෙමුය’යි පැවසූසේක. ‘ස්වාමීනි, මඳක් මෙහිම වැඩසිටුනා මැනවැ’යි පවසා වේගයෙන් ගොස් තමන්ගේ ගෙහි මාගමගෙන්, සොදුර මට තැබු බත්පංගුව ඇද්ද නැද්දැයි ඇසීය. ‘ඇත, ස්වාමීනි’, කීවාය. හෙතෙම එයින්ම ගොස් පසේබුදුන්වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන අවුත් ‘සොදුර, අපි පෙර පින් නොකළ බැවින් බොජුන් සොයමින් හැසිරෙමු. අපට දෙනු කැමැත්ත ඇති කල්හි දානවස්තුවක් නොවෙයි. දානවස්තුව ඇතිකල්හි පිළිගන්නෙකු නොලබමු. අද උපරිට්ඨ පසේ බුදුන්වහන්සේ දක්නාලද සේක බත්පංගුවද ඇත. මගේ පංගුව මේ පාත්‍රයෙහි හෙලන්නැයි කීවේය.
බ්‍යත‍්තා ඉත්‍ථී “යතො මය‍්හං සාමිකො භාගභත‍්තං දෙති, මයාපි ඉමස‍්මිං දානෙ භාගිනියා භවිතබ‍්බ”න‍්ති අත‍්තනො භාගභත‍්තම‍්පි උපරිට‍්ඨස‍්ස පච‍්චෙකබුද‍්ධස‍්ස පත‍්තෙ පතිට‍්ඨපෙත්‍වා අදාසි. අන‍්නභාරො පත‍්තං ආහරිත්‍වා පච‍්චෙකබුද‍්ධස‍්ස හත්‍ථෙ ඨපෙත්‍වා, “භන‍්තෙ, එවරූපා දුජ‍්ජීවිතා මුච‍්චාමා”ති ආහ. එවං හොතු, මහාපුඤ‍්ඤාති. සො අත‍්තනො උත‍්තරසාටකං එකස‍්මිං පදෙසෙ අත්‍ථරිත්‍වා, “භන‍්තෙ, ඉධ නිසීදිත්‍වා පරිභුඤ‍්ජථා”ති ආහ. පච‍්චෙකබුද‍්ධො තත්‍ථ නිසීදිත්‍වා නවවිධං පාටිකූල්‍යං පච‍්චවෙක‍්ඛන‍්තො පරිභුඤ‍්ජි. පරිභුත‍්තකාලෙ අන‍්නභාරො පත‍්තධොවනඋදකං අදාසි. පච‍්චෙකබුද‍්ධො නිට‍්ඨිතභත‍්තකිච‍්චො –
වියත් ස්ත්‍රිය. ‘යම් හෙයකින් මගේ සැමියා බත්පංගුව දෙයිද මා විසිනුදු මේ දානයෙහි කොටස්කාරියක විය යුතුය’යි තමාගේ බත් කොටසද උපරිට්ඨ පසේබුදුන්වහන්සේගේ පාත්‍රයෙහි පිහිටුවා දුන්නීය. අන්නභාරතෙමේ පාත්‍රය ගෙන පසේබුදුන් වහන්සේ අතෙහි තබා ‘ස්වාමීනි, බෙමඳුවූ දුක් ජීවිතයෙන් මිදෙමු’යි කීවේය. ‘මහපිනැත්ත, එසේ වේවා’යි වදාළසේක. හෙතෙම තමන්ගේ උතුරු සළුව පොළොවෙහි එක් තැනක එළා ‘ස්වාමීනි, මෙහි හිඳ වළඳනසේක්වා’යි පැවසීය. පසේ බුදුන්වහන්සේ හිඳ නව ආකාර පිළිකුල් බව ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරමින් වැළඳූකල්හි අන්නභාරතෙමේ පා දෙවුනා දිය දුන්නේය. පසේබුදුන්වහන්සේ නිමවූ බත් කිස ඇතිසේක්,
“ඉච‍්ඡිතං පත්‍ථිතං තුය‍්හං, සබ‍්බමෙව සමිජ‍්ඣතු; සබ‍්බෙ පූරෙන‍්තු සඞ‍්කප‍්පා, චන්‍දො පන‍්නරසො යථා”ති. –
‘ඔබේ ඉටු පැතූ සියල්ලම ඉටුවේවා! පසළොස්වක් සඳමෙන් සියලු සංකල්පයෝ සපිරෙත්වා’යි!
අනුමොදනං කත්‍වා මග‍්ගං පටිපජ‍්ජි. සුමනසෙට‍්ඨිස‍්ස ඡත‍්තෙ අධිවත්‍ථා දෙවතා “අහො දානං පරමදානං උපරිට‍්ඨෙ සුප‍්පතිට‍්ඨිත”න‍්ති තික‍්ඛත‍්තුං වත්‍වා සාධුකාරං අදාසි. සුමනසෙට‍්ඨි “කිං ත්‍වං මං එත‍්තකං කාලං දානං දදමානං න පස‍්සසී”ති ආහ. නාහං තව දානෙ සාධුකාරං දෙමි, අන‍්නභාරෙන උපරිට‍්ඨපච‍්චෙකබුද‍්ධස‍්ස දින‍්නපිණ‍්ඩපාතෙ පසීදිත්‍වා සාධුකාරං දෙමීති.
අනුමෙවෙහි කොට මගට පිළිපන්සේක. සුවන සිටුවරයාගේ ඡත්‍රයට අධිගෘහිතවූ දේවතාවා, ආශ්චර්‍ය්‍යයකි, දානයක්, උත්තමදානයක් උපරිට්ඨ පසේ බුදුන් කෙරෙහි පිහිටුවනලද’යි තෙවරක් කියා සාධුකාර දුන්නේය. සුමනසිටු තෙමේ, කිම, ඔබ මෙපමණ කලක් දන් දෙන්නාවූ මා නොදක්නෙහිඳ’යි ඇසීය. ‘මම ඔබේ දානයෙහ් සාධුකාර නොදෙමි. අන්නභාර විසින් උපරිට්ඨ පසේබුදුන් වහන්සේට දුන් පිණ්ඩපාතයෙහි පැහැදී සාධුකාර දෙමි’යි කීවේය.
සුමනසෙට‍්ඨි චින‍්තෙසි – “අච‍්ඡරියං වතිදං, අහං එත‍්තකං කාලං දානං දෙන‍්තො දෙවතං සාධුකාරං දාපෙතුං නාසක‍්ඛිං. අයං අන‍්නභාරො මං නිස‍්සාය වසන‍්තො අනුරූපස‍්ස පටිග‍්ගාහකපුග‍්ගලස‍්ස ලද‍්ධත‍්තා එකපිණ‍්ඩපාතදානෙනෙව සාධුකාරං දාපෙසි, එතස‍්ස අනුච‍්ඡවිකං දත්‍වා එතං පිණ‍්ඩපාතං මම සන‍්තකං කාතුං වට‍්ටතී”ති අන‍්නභාරං පක‍්කොසාපෙත්‍වා “අජ‍්ජ තයා කස‍්සචි කිඤ‍්චි දානං දින‍්න”න‍්ති පුච‍්ඡි. ආම, අය්‍ය, උපරිට‍්ඨපච‍්චෙකබුද‍්ධස‍්ස මෙ අත‍්තනො භාගභත‍්තං දින‍්නන‍්ති. හන්‍ද, භො, කහාපණං ගණ‍්හිත්‍වා එතං පිණ‍්ඩපාතං මය‍්හං දෙහීති. න දෙමි අය්‍යාති. සො යාව සහස‍්සං වඩ‍්ඪෙසි, අන‍්නභාරො “සහස‍්සෙනාපි න දෙමී”ති ආහ. හොතු, භො, යදි පිණ‍්ඩපාතං න දෙසි, සහස‍්සං ගණ‍්හිත්‍වා පත‍්තිං මෙ දෙහීති. “එතම‍්පි දාතුං යුත‍්තං වා අයුත‍්තං වා න ජානාමි, අය්‍යං පන උපරිට‍්ඨපච‍්චෙකබුද‍්ධං පුච‍්ඡිත්‍වා සචෙ දාතුං යුත‍්තං භවිස‍්සති, දස‍්සාමී”ති ගන‍්ත්‍වා පච‍්චෙකබුද‍්ධං සම‍්පාපුණිත්‍වා, “භන‍්තෙ, සුමනසෙට‍්ඨි මය‍්හං සහස‍්සං දත්‍වා තුම‍්හාකං දින‍්නපිණ‍්ඩපාතෙ පත‍්තිං යාචති, දම‍්මි වා න දම‍්මි වා”ති. උපමං තෙ පණ‍්ඩිත කරිස‍්සාමි. සෙය්‍යථාපි කුලසතිකෙ ගාමෙ එකස‍්මිංයෙව ඝරෙ දීපං ජාලෙය්‍ය, සෙසා අත‍්තනො අත‍්තනො තෙලෙන වට‍්ටිං තෙමෙත්‍වා ජාලාපෙත්‍වා ගණ‍්හෙය්‍යුං, පුරිමදීපස‍්ස පභා අත්‍ථි, නත්‍ථීති. අතිරෙකතරා, භන‍්තෙ, පභා හොතීති. එවමෙව පණ‍්ඩිත උළුඞ‍්කයාගු වා හොතු කටච‍්ඡුභික‍්ඛා වා, අත‍්තනො පිණ‍්ඩපාතෙ පරෙසං පත‍්තිං දෙන‍්තස‍්ස සතස‍්ස වා දෙතු සහස‍්සස‍්ස වා, යත‍්තකානං දෙති, තත‍්තකානං පුඤ‍්ඤං වඩ‍්ඪති. ත්‍වං දෙන‍්තො එකමෙව පිණ‍්ඩපාතං අදාසි, සුමනසෙට‍්ඨිස‍්ස පන පත‍්තියා දින‍්නාය ද‍්වෙ පිණ‍්ඩපාතා හොන‍්ති එකො තව, එකො ච තස‍්සාති.
සුමන සිටුතෙමේ සිතීය: ‘මෙය පුදුමයකි, මම මෙතෙක් කල් දන් දෙන්නේ දෙවියන් ලවා සාධුකාර දෙවීමට නොහැකි වූයෙමි. මේ අන්නභාර තෙමේ මා නිසා වසන්නේ මනාවූ ප්‍රතිග්‍රාහක පුද්ගලයකු ලදබැවින් එක් පිණ්ඩපාත දැනයකින්ම සාධුකාර දෙවීය. මොහුට සුදුසු දෙයක් කොට මේ පිණ්ඩපාතය මා සතු. කර ගැනීමට වටීය’යි අන්නභාර කැඳවා අද ඔබවිසින් කිසිවකුට කිසියම් දානයක් දෙනලදදැයි විමසීය. ‘ආර්‍ය්‍යයෙහි, එසේය. උපරිට්ඨ පසේබුද්න් වහන්සේට මා මාවිසින් තමන්ගේ බත් පංගුව දෙන ලද’යි කීවේය. එම්බා පින්වත, කහවණු ගෙන ඒ පින්ඩපාතය මට දෙව’යි කීය. ස්වාමීනි නොදෙමි’යි කීය. හෙතෙම දහස දක්වා (කහවණු ගණන) නැංවීය. අන්තභාර තෙමේ දහසකිනුදු නොදෙමි’යි කීවේය. පින්වත එසේ වේවා, ඉදින් ඔබ පිණ්ඩපාතය නෙදෙහි නම් දහසක් ගෙන පින මට දෙව’යි කීවේය. ‘එයද දීමට සුදුසුද නොසුදුසුදැයි නොදනිමි. ආර්‍ය්‍යවූ උපරිට්ඨ පසේබුදුන්වහන්සේ විමසා ඉදින් දීමට සුදුසුවන්නේ නම් දෙන්නෙමැ’යි ගොස් පසේබුදුන්වහන්සේ වෙත පැමිණ, ස්වාමීනි, සුමන සිටුතුමා මට දහසක් දී නුඹවහන්සේට දුන් පිණ්ඩපාතයෙහි පින් ඉල්වයි දෙම්දැයි නොදම්දැයි ඇසීය. ‘පණ්ඩිතය, ඔබට උපමාවක් (ඉදිරිපත්) කරමි. යම්සේ කුලසියයක් ඇති ගමක එකම ගෙයක පහනක් දල්වන්නේද? සෙස්සෝ තමන්ගේ තෙලින් වැටී තෙමා දල්වා ගන්නාහුද පළමු පහනෙහි ආලෝකය ඇතැයි කිවයුතුද නැතැයි කිවයුතුදැයි ඇසූසේක. ‘ස්වාමීනි, වැඩිවූ ආලෝකයක් වේයයි පැවසීය. පණ්ඩිතය එසේම හැන්දකන කැඳ වේවා! හැන්දක හික්‍ෂාව වේවා! තමන්ගේ පින්ඩපාතයෙහි අනුන්ට පින් දෙන්නහුට සියයකට හෝ දහසකට හෝ දේවා! යම් පමණක් දෙයිද එපමණට වැඩෙයි. ඔබ දෙන්නේ එකම පිණ්ඩපාතයක් දුන්නෙහිය. සුමන සිටුව දුන් පිනෙන් පිණ්ඩපාත දෙකක් වෙයි. එකක් නුඹටය, එකක් ඔහුටය යනුවෙනියි වදාළ සේක.
සො පච‍්චෙකබුද‍්ධං අභිවාදෙත්‍වා සුමනසෙට‍්ඨිස‍්ස සන‍්තිකං ගන‍්ත්‍වා “පිණ‍්ඩපාතෙ පත‍්තිං ගණ‍්හ සාමී”ති ආහ. හන්‍ද, කහාපණසහස‍්සං ගණ‍්හාති. නාහං පිණ‍්ඩපාතං වික‍්කිණාමි, සද‍්ධාය පන තුම‍්හාකං පත‍්තිං දෙමීති. තාත, ත්‍වං මය‍්හං සද‍්ධාය පත‍්තිං දෙසි, අහං පන තුය‍්හං ගුණං පූජෙන‍්තො සහස‍්සං දෙමි, ගණ‍්හ, තාතාති. සො “එවං හොතූ”ති සහස‍්සං ගණ‍්හි. තාත, තුය‍්හං සහස‍්සං ලද‍්ධකාලතො පට‍්ඨාය සහත්‍ථා කම‍්මකරණකිච‍්චං නත්‍ථි, වීථියං ඝරං මාපෙත්‍වා වස. යෙන තුය‍්හං අත්‍ථො, තං මං ආහරාපෙත්‍වා ගණ‍්හාහීති. නිරොධසමාපත‍්තිතො වුට‍්ඨිතපච‍්චෙකබුද‍්ධස‍්ස දින‍්නපිණ‍්ඩපාතො නාම තංදිවසමෙව විපාකං දෙති. තස‍්මා සුමනසෙට‍්ඨි අඤ‍්ඤං දිවසං අන‍්නභාරං ගහෙත්‍වා රාජකුලං අගච‍්ඡන‍්තොපි තංදිවසං ගහෙත්‍වාව ගතො.
හෙතෙම පසේබුදුන්ට වැද සුමන සිටුහුගේ සමීපයට ගොස්, ස්වාමීනි, පිණ්ඩපාතයෙහි පින ගනුමැනවැයි කීවේය. ‘එසේනම්, කහවණු දහසක් ගනුවයි සිටුතෙමේ කීවේය. ‘මම පිණ්ඩපාතය නොවිකුණමි. සැදැහැයෙන් නුඹවහන්සේට පින දෙමි’යි කීවේය. “දරුව නුඹ මට සැදැහැයෙන් පින දෙවහි, මම වනාහි නුඹගේ ගුණය පුදමින් දහසක් දෙමි. ගන්න දරුව’යි කීවේය. එසේ වේවායි දහස ගත්තේය. ‘දරුව නුඹට දහස ලැබුණු කාලයෙහි සිට සියතින් වැඩ කීරීමක් නැත. වීථියෙහි ගෙයක් තනවා වසන්න. යමකින් ඔබට වැඩක් ඇත්නම් එය මට පමුණුවා ගනුවයි කීවේය. නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැඟී සිටි පසේබුදුන්වහන්සේට දුන් පිණ්ඩපාතය නම් එදවසෙහිම විපාක දෙයි. එබැවින් සුමන සිටු තෙමේ අන් දිනෙක අන්නභාර රැගෙන රජගෙට නොයන්නේ වුවද එදවස (ඔහු) ගෙන ගියේය.
අන‍්නභාරස‍්ස පුඤ‍්ඤං ආගම‍්ම රාජා සෙට‍්ඨිං අනොලොකෙත්‍වා අන‍්නභාරමෙව ඔලොකෙසි. කිං, දෙව, ඉමං පුරිසං අතිවිය ඔලොකෙසීති? අඤ‍්ඤං දිවසං අදිට‍්ඨපුබ‍්බත‍්තා ඔලොකෙමීති. ඔලොකෙතබ‍්බයුත‍්තකො එස දෙවාති. කො පනස‍්ස ඔලොකෙතබ‍්බයුත‍්තකො ගුණොති? අජ‍්ජ අත‍්තනො භාගභත‍්තං සයං අභුඤ‍්ජිත්‍වා උපරිට‍්ඨපච‍්චෙකබුද‍්ධස‍්ස දින‍්නත‍්තා මම හත්‍ථතො සහස‍්සං ලභි දෙවාති. කොනාමො එසොති? අන‍්නභාරො නාම දෙවාති. “තව හත්‍ථතො ලද‍්ධත‍්තා මමපි හත්‍ථතො ලද‍්ධුං අරහති, අහම‍්පිස‍්ස පූජං කරිස‍්සාමී”ති වත්‍වා සහස‍්සං අදාසි. එතස‍්ස වසනගෙහං ජානාථ භණෙති? සාධු දෙවාති එකං ගෙහට‍්ඨානං සොධෙන‍්තා කුද‍්දාලෙන ආහතාහතට‍්ඨානෙ නිධිකුම‍්භියො ගීවාය ගීවං ආහච‍්ච ඨිතා දිස‍්වා රඤ‍්ඤො ආරොචයිංසු. රාජා “තෙන හි ගන‍්ත්‍වා ඛනථා”ති ආහ. තෙසං ඛනන‍්තානං ඛනන‍්තානං හෙට‍්ඨා ගච‍්ඡන‍්ති. පුන ගන‍්ත්‍වා රඤ‍්ඤො ආරොචයිංසු. රාජා “අන‍්නභාරස‍්ස වචනෙන ඛනථා”ති ආහ. තෙ ගන‍්ත්‍වා “අන‍්නභාරස‍්සෙව වචන”න‍්ති ඛනිංසු. කුද‍්දාලෙන ආහතාහතට‍්ඨානෙ අහිච‍්ඡත‍්තකමකුළානි විය කුම‍්භියො උට‍්ඨහිංසු. තෙ ධනං ආහරිත්‍වා රඤ‍්ඤො සන‍්තිකෙ රාසිං අකංසු. රාජා අමච‍්චෙ සන‍්නිපාතෙත්‍වා “ඉමස‍්මිං නගරෙ කස‍්ස අඤ‍්ඤස‍්ස එත‍්තකං ධනං අත්‍ථී”ති පුච‍්ඡි. නත්‍ථි කස‍්සචි දෙවාති. තෙන හි අයං අන‍්නභාරො ඉමස‍්මිං නගරෙ ධනසෙට‍්ඨි නාම හොතූති. තංදිවසමෙව සෙට‍්ඨිච‍්ඡත‍්තං ලභි.
අන්නභාරයග් පිනෙහි විපාකයෙන් රජ තෙමේ සිටුවරයා නොබලා අන්භාරවම බැලීය. දේවයන්වහන්සේ කුමක් නිසා මේ මිනිසා දෙස බෙහෙවින් බලන්නේදැ’යි (සුමන සිටු රජු විමසීය) ‘අන් දිනෙක නොදුටුවිරූ හෙයින් බලමි’යි කීවේය. ‘දේවයන් වහන්ස, මෙතෙම බැලිය යුත්තෙකි’ ‘බැලියයුතු බවට මොහුගේ කවර ගුණයක්ද?’ ‘අද තමාගේ බත්කොටස තෙමේ අනුභව නොකොට උපරිට්ට පසේබුදුන්ට දුන්හෙයින් මගේ අතින් දහසක් ලැබීය, දේවයිනි.’ ‘මෙතෙමේ කිනම් වේද?’ ‘දේවයිනි, අන්නභාර නම්වෙයි’ ඔබගේ අතින් ලද හෙයින් මගේ අතින්ද ලැබීමට සුදුසු වෙයි. මමද ඔහුට පූජා කරන්නෙමැ’යි පවසා දහසක් දුන්නේය. ‘දරුවනි, මොහුට විසීමට ගෙයක් දනුව’යි (සේවකයිනට පැවසීය)’ මැනවි දේවයිනැයි එක් ගෙයකට තැනක් පිරිසුදු කරන්නාහු උදැල්ලෙන් ගැසූ ගැසූ තන්හිද නිදන් කළ ගෙලෙන් ගෙල එකට ගැටී සිටිනු දැක රජුට සැළ කළාහුය. රජතෙමේ ‘එසේ නම් ගොස් සාරවු’යි කීවේය. සාරන සාරන විට (නිදන්කළ) යටට යයි. එබැවින් යළිගොස් රජුට දැනවූහ. රජතෙමේ ‘අන්නභාරගේ වචනයෙන් සාරවු’යයි කීවේය. ඔවුහු ගොස් අන්නභාරගේම වචනයයි (කියා) සෑරූහ. උදැල්ලෙන් ගැසූ ගැසූ තන්හි හතු පොහොට්ටු මෙන් කළ මතුවිය. ඒ ධනය ගෙනවුත් රජු සමීපයෙහි ගොඩ ගැසූහ. රජතෙමේ ඇමතියන් කැඳවා මේ නගරයෙහි අන් කවරකුට මෙපමණ ධනයක් ඇත්දැයි විමසීය. දේවයන්වහන්ස, කිසිවකුට නැතැයි (ඇමතිවරු) කීහ. එසේ නම් මේ අන්නභාර තෙමේ මෙනුවර ධනසෙට්ඨ නම් වේවා!’යි පැවසීය. ඒ දිනයෙහිම සිටුසතද ලැබීය.
සො තතො පට‍්ඨාය යාවජීවං කල්‍යාණකම‍්මං කත්‍වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ‍්බත‍්තො. දීඝරත‍්තං දෙවමනුස‍්සෙසු සංසරිත්‍වා අම‍්හාකං සත්‍ථු උප‍්පජ‍්ජනකාලෙ කපිලවත්‍ථුනගරෙ අමිත‍්තොදනසක‍්කස‍්ස ගෙහෙ පටිසන්‍ධිං ගණ‍්හි. නාමග‍්ගහණදිවසෙ පනස‍්ස අනුරුද‍්ධොති නාමං අකංසු. මහානාමසක‍්කස‍්ස කනිට‍්ඨභාතා සත්‍ථු චූළපිතුපුත‍්තො පරමසුඛුමාලො මහාපුඤ‍්ඤො අහොසි. සුවණ‍්ණපාතියංයෙවස‍්ස භත‍්තං උප‍්පජ‍්ජි. අථස‍්ස මාතා එකදිවසං “මම පුත‍්තං නත්‍ථීති පදං ජානාපෙස‍්සාමී”ති එකං සුවණ‍්ණපාතිං අඤ‍්ඤාය සුවණ‍්ණපාතියා පිදහිත්‍වා තුච‍්ඡකංයෙව පෙසෙසි. අන‍්තරාමග‍්ගෙ දෙවතා දිබ‍්බපූවෙහි පූරෙසුං. එවං මහාපුඤ‍්ඤො අහොසි. තිණ‍්ණං උතූනං අනුච‍්ඡවිකෙසු තීසු පාසාදෙසු අලඞ‍්කතනාටකිත්‍ථීහි පරිවුතො දෙවො විය සම‍්පත‍්තිං අනුභවි.
හෙතෙම එතැන් පටන් දිවි ඇතිතෙක් පින්කම් කොට දෙව්ලොව උපන්නේය. දිගුකලක් දෙවිමිනුසුන් අතුරෙන් හැසිර අපගේ ශාස්තෘන්වහන්සේ පහළ වන කල්හි කිඹුල්වත් නුවරෙහි අමිතෝදන ශාක්‍යයාගේ ගෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. නම්ගන්වන දිනයෙහි ඔහුට අනුරුද්ධ’යයි නමක් කළාහුය. මහානාම ශාකය්‍යාගේ කනිටු සොයුරුවූද ශාස්තෘන්වහන්සේගේ සුළුපියාගේ පුතුවූද මෙතෙම අතිශයින් සියුමැළිවූයේ මහපිනැත්තෙක් විය. [missing trans] සෘතු තුනට සුදුසුවූ තුන් පහයක සරසනලද නළුවන් පිරිවරනලද දෙවියකු මෙන් සැපත් වින්දේය.
අම‍්හාකම‍්පි බොධිසත‍්තො තස‍්මිං සමයෙ තුසිතපුරා චවිත්‍වා සුද‍්ධොදනමහාරාජස‍්ස අග‍්ගමහෙසියා කුච‍්ඡිස‍්මිං පටිසන්‍ධිං ගහෙත්‍වා අනුක‍්කමෙන වුද‍්ධිප‍්පත‍්තො එකූනතිංස වස‍්සානි අගාරමජ‍්ඣෙ වසිත්‍වා මහාභිනික‍්ඛමනං නික‍්ඛමිත්‍වා අනුක‍්කමෙන පටිවිද‍්ධසබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණො බොධිමණ‍්ඩෙ සත‍්තසත‍්තාහං වීතිනාමෙත්‍වා ඉසිපතනෙ මිගදායෙ ධම‍්මචක‍්කප‍්පත‍්තනං පවත‍්තෙත්‍වා ලොකානුග‍්ගහං කරොන‍්තො රාජගහං ආගම‍්ම “පුත‍්තො මෙ රාජගහං ආගතො”ති සුත්‍වා “ගච‍්ඡථ භණෙ මම පුත‍්තං ආනෙථා”ති පිතරා පහිතෙ සහස‍්සසහස‍්සපරිවාරෙ දස අමච‍්චෙ එහිභික‍්ඛුපබ‍්බජ‍්ජාය පබ‍්බාජෙත්‍වා කාළුදායිත්‍ථෙරෙන චාරිකාගමනං ආයාචිතො රාජගහතො වීසතිසහස‍්සභික‍්ඛුපරිවාරො නික‍්ඛමිත්‍වා කපිලවත්‍ථුපුරං ගන‍්ත්‍වා ඤාතිසමාගමෙ අනෙකෙහි ඉද‍්ධිපාටිහාරියෙහි සප‍්පාටිහාරියං විචිත්‍රධම‍්මදෙසනං කත්‍වා මහාජනං අමතපානං පායෙත්‍වා දුතියදිවසෙ පත‍්තචීවරමාදාය නගරද‍්වාරෙ ඨත්‍වා “කිං නු ඛො කුලනගරං ආගතානං සබ‍්බඤ‍්ඤුබුද‍්ධානං ආචිණ‍්ණ”න‍්ති ආවජ‍්ජමානො “සපදානං පිණ‍්ඩාය චරණං ආචිණ‍්ණ”න‍්ති ඤත්‍වා සපදානං පිණ‍්ඩාය චරන‍්තො “පුත‍්තො මෙ පිණ‍්ඩාය චරතී”ති සුත්‍වා ආගතස‍්ස රඤ‍්ඤො ධම‍්මං කථෙත්‍වා තෙන සකනිවෙසනං පවෙසෙත්‍වා කතසක‍්කාරසම‍්මානො තත්‍ථ කාතබ‍්බං ඤාතිජනානුග‍්ගහං කත්‍වා රාහුලකුමාරං පබ‍්බාජෙත්‍වා නචිරස‍්සෙව කපිලවත්‍ථුපුරතො මල‍්ලරට‍්ඨෙ චාරිකං චරමානො අනුපියඅම‍්බවනං අගමාසි.
අපගේ බෝසතුන්වහන්සේද එසමයෙහි තුසීපුරෙන් සැව සුද්ධෝදන මහරජුගේ අග මෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගෙන අනුකුමයෙන් වැඩිවියට පැමිණියාහු එකුන්තිස් වසක් ගිහිගෙහි වැස මහබිනික්මන් නික්ම පිළිවෙළින් අවබෝධ කරනලද සර්‍වඥතා ඥාන ඇතිසේක් බෝමැඩ සත්සතියක් ගෙවා ඉසිපතනෙහි දම්සක් පවත්වා ලෝකානුග්‍රහය කරනසේක් රජගහනුවරට පැමිණ මගේ පුතා රජගහනුවරට පැමිණියේයි අසා ‘යව්” මගේ පුතු රැගෙන එව්’යයි පියා විසින් යවනලද දහසක් පිරිවර ඇති දස ඇමතියන් ඒහභික්‍ෂුපැවිද්දෙන් පැවිදිකරවා කාළුදායී තෙරුන් විසින් චාරිකා ගමන අයදනා ලදසේක්: රජගහ නුවරින් විසිදහසක් භික්‍ෂූන් පිරිවරනලද්දාහු කිඹුල්වතට ගොස් ඥාතිසමාගමෙහි නොයෙක් සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්‍ය්‍යයන්ගෙන් ප්‍රාතිහාර්‍ය්‍ය සහිතවූ විසිතුරු දම්දෙසුම්කොට මහජනයාට අමාපැන් පොවා දෙවැනි දවස්හි පාසිවුරු රැගෙන නුවර දොරටුවෙහි සිට කුල නගරයට පැමිණියාවූ බුදුන්වහන්සේලාගේ කවර පුරුද්දක්දැයි සලකා බලමින් ගෙපිළිවෙළින් පිඬුහැසිරීම පුරුද්දකැයි දැන ගෙපිළිවෙළින් පිඬු පිණිස හැසිරෙනසේක්, ‘ඔබගේ පුතා පිඬු හැසිරෙති’යි අසා පැමිණියාවූ රජුට ධර්‍මකථා කියා ඔහු විසින් සිය නිවෙස්නට පමුණුවා කරනලද සත්කාර සම්මාන ඇතිසේක් එහිදී කළයුතු ඥාති ජනයාට අනුග්‍රහයකොට රහල් කුමරුවා පැවිදි කරවා නොබෝ දිනකින්ම කිඹුල්වත් පුරෙන් මල්ල රටෙහි සැරිසරන සේක් අනුපිය අඹවනයට වැඩිසේක.
තස‍්මිං සමයෙ සුද‍්ධොදනමහාරාජා සාකියජනං සන‍්නිපාතෙත්‍වා ආහ – “සචෙ මම පුත‍්තො අගාරං අජ‍්ඣාවසිස‍්ස, රාජා අභවිස‍්ස චක‍්කවත‍්තී සත‍්තරතනසමන‍්නාගතො. නත‍්තාපි මෙ රාහුලකුමාරො ඛත‍්තියගණෙන සද‍්ධිං තං පරිවාරෙත්‍වා අචරිස‍්ස, තුම‍්හෙපි එතමත්‍ථං ජානාථ. ඉදානි පන මෙ පුත‍්තො බුද‍්ධො ජාතො, ඛත‍්තියාවස‍්ස පරිවාරා හොන‍්තු. තුම‍්හෙ එකෙකකුලතො එකෙකං දාරකං දෙථා”ති. එවං වුත‍්තෙ එකප‍්පහාරෙනෙව සහස‍්සඛත‍්තියකුමාරා පබ‍්බජිංසු. තස‍්මිං සමයෙ මහානාමො කුටුම‍්බසාමිකො හොති. සො අනුරුද‍්ධසක‍්කං උපසඞ‍්කමිත්‍වා එතදවොච – “එතරහි, තාත අනුරුද්ධ, අභිඤ‍්ඤාතා අභිඤ‍්ඤාතා සක්‍යකුමාරා භගවන‍්තං පබ‍්බජිතං අනුපබ‍්බජන‍්ති, අම‍්හාකං කුලෙ නත්‍ථි කොචි අගාරස‍්මා අනගාරියං පබ‍්බජිතො. තෙන හි ත්‍වං වා පබ‍්බජ, අහං වා පබ‍්බජිස‍්සාමී”ති. සො තස‍්ස වචනං සුත්‍වා ඝරාවාසෙ රුචිං අකත්‍වා අත‍්තසත‍්තමො අගාරස‍්මා අනගාරියං පබ‍්බජිතො. තස‍්ස පබ‍්බජ‍්ජානුක‍්කමො සඞ‍්ඝභෙදකක‍්ඛන්‍ධකෙ (චූළව· 330 ආදයො) ආගතොව.
එකල්හි සුද්ධෝදන මහරජතෙමේ ශාක්‍ය සමූහයා රැස් කරවා, ‘ඉදින් මගේ පුත්‍රයා ගිහිගෙහි විසුවේ නම් සත් රුවනින් යුක්තවූ සක්විති රජ වන්නේය. මගේ මුණුබුරුවූ රාහුල කුමරුවාද ක්‍ෂත්‍රිය සමූහයා සමඟ ඔහු පිරිවරා හැසිරෙන්නේය. නුඹලාද මෙකරුණ දන්නාහුය. දැන් වනාහි මාගේ පුත්‍රයා බුදුවූයේය. උන්වහන්සේට යම්තාක් පිරිවර වේද එපරිද්දෙන් නුඹලා එක් එක් කුලයෙන් එක් එක් දරුවා බැගින් දෙව්’යයි පැවසීය. මෙසේකී කල්හි එකපහරින්ම දහසක් ක්‍ෂත්‍රිය කුමාරවරු පැවිදිවූහ. එකල්හි මහානාම තෙමේ ගෘහප්‍රධාන වෙයි. හෙතෙම අනුරුද්ධ ශාක්‍යයා කැඳවා, දරුව අනුරුද්ධ, දැන් ප්‍රසිද්ධ ශාක්‍ය කුමාරවරු පැවිදිවූ භාග්‍යවතුන් අනුව පැවිදිවෙති. අපගේ කුලයෙහි ගිහිගෙන් නික්ම අනගාර්ය පැවිද්දට පත් කිසිවෙක් නැත. එහෙයින් ඔබ හෝ පැවිදිවෙව. මම හෝ පැවිදි වන්නෙමි’යි කීවේය. හෙතෙම ඔහුගේ වචනය අසා ගිහිගෙහි රුචි නොකොට තමා සත්වැනි කොට ඇත්තේ ගිහිගෙහි නික්ම අනගාර්යයෙහි පැවිදිවිය. ඔහුගේ පැවිද්දෙහි අනුපිළිවෙළ සංඝභේදක්‍ඛන්‍ධකයෙහි පැමිණියේමය.
එවං අනුපියඅම‍්බවනං ගන‍්ත්‍වා පබ‍්බජිතෙසු පන තෙසු තස‍්මිංයෙව අන‍්තොවස‍්සෙ භද‍්දියත්‍ථෙරො අරහත‍්තං පාපුණි. අනුරුද‍්ධත්‍ථෙරො දිබ‍්බචක‍්ඛුං නිබ‍්බත‍්තෙසි, දෙවදත‍්තො අට‍්ඨ සමාපත‍්තියො නිබ‍්බත‍්තෙසි, ආනන්‍දත්‍ථෙරො සොතාපත‍්තිඵලෙ පතිට‍්ඨාසි, භගුත්‍ථෙරො ච කිමිලත්‍ථෙරො ච පච‍්ඡා අරහත‍්තං පාපුණිංසු. තෙසං පන සබ‍්බෙසම‍්පි ථෙරානං අත‍්තනො අත‍්තනො ආගතට‍්ඨානෙ පුබ‍්බපත්‍ථනාභිනීහාරො ආගමිස‍්සති. අයං පන අනුරුද‍්ධත්‍ථෙරො ධම‍්මසෙනාපතිස‍්ස සන‍්තිකෙ කම‍්මට‍්ඨානං ගහෙත්‍වා චෙතියරට‍්ඨෙ පාචීනවංසමිගදායං ගන‍්ත්‍වා සමණධම‍්මං කරොන‍්තො සත‍්ත මහාපුරිසවිතක‍්කෙ විතක‍්කෙසි, අට‍්ඨමෙ කිලමති. සත්‍ථා “අනුරුද‍්ධො අට‍්ඨමෙ මහාපුරිසවිතක‍්කෙ කිලමතී”ති ඤත්‍වා “තස‍්ස සඞ‍්කප‍්පං පූරෙස‍්සාමී”ති තත්‍ථ ගන‍්ත්‍වා පඤ‍්ඤත‍්තවරබුද‍්ධාසනෙ නිසින‍්නො අට‍්ඨමං මහාපුරිසවිතක‍්කං පූරෙත්‍වා චතුපච‍්චයසන‍්තොසභාවනාරාමපටිමණ‍්ඩිතං මහාඅරියවංසපටිපදං (අ· නි· 8.30) කථෙත්‍වා ආකාසෙ උප‍්පතිත්‍වා භෙසකලාවනමෙව ගතො.
මෙසේ අනුපිය අඹවනයට ගොස් එසේ පැවිදිවූවන් අතුරෙන් භද්දිය ස්ථවිරයන්වහන්සේ ඒ ඇතුළ් වසෙහිදීම රහත්බවට පැමිණියේය. අනුරුද්ධ තෙරුන්වහන්සේ දිබ්බචක්‍ඛුඤාණය ඉපදෙවේව්ය. දෙව්දත් තෙමේ අටසමවත් ඉපදෙව්වේය. අනඳ තෙරුන්වහන්සේ සෝවාන් පෙලෙහි පිහිටියහ. භගු තෙරද කිම්බිල තෙරද පසුව රහත්බවට පැමිණියාහුය. ඒ සියලු තෙරවරුන්ගේම තම තමන්ට එළඹුනාවූ තන්හි පෙර ප්‍රර්‍ත්‍ථනාභිනීහාරය ප්‍රකට වෙයි. මේ අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි දම් සෙනෙවි සැරියුත් තෙරුන් සමීපයෙහි කමටහන් ගෙන චෙතිය රටෙහි පාචීනවංසමිගදායට ගොස් මහණදම් කරන්නේ සප්ත මහා පුරුෂවිතර්‍කයන් විතර්‍කනය කළහ. අට වැන්නෙහි වෙහෙසට පත් වෙත්. ශාස්තෘන්වහන්සේ අනුරුද්ධ තෙමේ අටවැන්නෙහි වෙහෙසට පත් වේයයි දැන ඔහුගේ අදහස සපුරන්නෙමියි එහි ගොස් පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩහුන්සේක් අටවැනි මහාපුරුෂ විතර්‍කය සම්පූර්‍ණ කරවා සිවුපසෙහි සතුටුවීම භාවනාවෙහි ඇලීම යන මේවායින් සමන්විතවූ මහා ආර්‍ය්‍යවංශ ප්‍රතිපදාව වදාරා අහසට පැන නැඟී හේසකලා වනයටම වැඩිසේක.
ථෙරො තථාගතෙ ගතමත‍්තෙයෙව තෙවිජ‍්ජො මහාඛීණාසවො හුත්‍වා “සත්‍ථා මය‍්හං මනං ජානිත්‍වා ආගන‍්ත්‍වා අට‍්ඨමං මහාපුරිසවිතක‍්කං පූරෙත්‍වා අදාසි. සො ච මෙ මනොරථො මත්‍ථකං පත‍්තො”ති බුද‍්ධානං ධම‍්මදෙසනං අත‍්තනො ච පටිවිද‍්ධධම‍්මං ආරබ‍්භ ඉමා ගාථා අභාසි –
තෙරුන්වහන්සේ තථාගතයන් වැඩි කෙණෙහිම ත්‍රිවිද්‍යාප්‍රාප්ත මහා ක්‍ෂීණාශ්‍රවයෙක් වී ශස්තෘන්වහන්සේ මගේ සිත දැන අවුත් අටවැනි මහා පුරුෂ වතර්‍කය සම්පූර්‍ණ කරවා දුන්සේක. මගේ සිත මස්තකප්‍රාප්ත වූයේය’යි බුදුන්වහන්සේගේ ධර්‍ම දේශනාවද තමන් අවබෝධ කළ ධර්‍මයද අරභයා මේ උදාන ගාථාව පැවසූහ.
“මම සඞ‍්කප‍්පමඤ‍්ඤාය, සත්‍ථා ලොකෙ අනුත‍්තරො; මනොමයෙන කායෙන, ඉද‍්ධියා උපසඞ‍්කමි.
‘ලෝකයෙහි අනුත්තරවූ ශාස්තෘන්වහන්සේ මගේ අදහස දැන සෘද්ධියෙන් මනෝමය කයින් එළඹිසේක.
“යථා මෙ අහු සඞ‍්කප‍්පො, තතො උත‍්තරි දෙසයි; නිප‍්පපඤ‍්චරතො බුද‍්ධො, නිප‍්පපඤ‍්චමදෙසයි.
නිෂ්ප්‍රපංචයෙහි ඇළුණු බුදුරජාණන්වහන්සේ මගේ අදහස යම්සේ වීද ඊට වැඩියෙන් දෙසූ සේක. නිෂ්ප්‍රපංචය දේශනා කළ සේක.
“තස‍්සාහං ධම‍්මමඤ‍්ඤාය, විහාසිං සාසනෙ රතො; තිස‍්සො විජ‍්ජා අනුප‍්පත‍්තො, කතං බුද‍්ධස‍්ස සාසන”න‍්ති. (ථෙරගා· 901-903);
මම උන්වහන්සේගේ ධර්‍මය දැන සසුනෙහි ඇල්ම ඇතිව විසීමි. ත්‍රිවිධ විද්‍යාව ලබනලදී. බුදුරදුන්ගේ අනුශාසනාව ඉටු කරනලදී.
අථ නං අපරභාගෙ සත්‍ථා ජෙතවනමහාවිහාරෙ විහරන‍්තො “මම සාසනෙ දිබ්බචක්ඛුකානං අනුරුද‍්ධො අග‍්ගො”ති අග‍්ගට‍්ඨානෙ ඨපෙසි.
ඉක්බිති මෑත කාලයෙහි ශාස්තෘන්වහන්සේ ජේතවන මහවෙහෙරෙහි වසනසේක ‘මගේ සසුනෙහි දිවැස් ඇත්තවුන් අතුරෙන් අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ අග්‍රයහ’යි උන්වහන්සේ අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූසේක.