2. 1. 2. 6 අට‍්ඨකථා

2. 1. 2. 6

සයවැන්නෙහි අඤ්ඤතරො යනු එක් අප්‍රසිද්ධ නම් ඇති බ්‍රාහ්මණයෙකි. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි යනු යෙන යනු ආධාරාථියෙහි කරණ විභක්ති වචනයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන්වහන්සේ යම් තැනෙක්හිද එහි එළඹියේයයි මෙසේ අර්‍ත්‍ථය දතයුතුය. කවර කරුණකින් භාග්‍යවතුන්වහන්සේ (වෙත) එළඹියයුතුසේක්ද? නොයෙක් ආකාර ගුණ විශේෂයන්ට එළඹීමේ අදහසිනි. රසවත් ගෙඩි අනුභව කිරීමේ අදහසින් පක්‍ෂීසමූහයා විසින් නිබඳ පලබර මහගසක්මෙන් එළඹියේය, ගියේයයි කියනලද්දේ වෙයි. උපසඞ්කමිත්‍වා යනු එළඹීමේ අවසානය දැක්වීමයි. නැතහොත් මෙසේ ගියේ එයින් භාග්‍යවතුන්වහන්සේට සමීපවූ කිට්ටුම තැනකට ගොස් හෝයිද කියනලද්දේවෙයි.

භගවතා සද්ධිං සම්මොදි යනු සුවදුක් ආදිය විමසමින් භාග්‍යවතුන්වහන්සේ ඔහු සමඟ යම්සේද එසේ හෙතෙමේද භාග්‍යවතුන්වහන්සේ ඔහු සමඟ යම්සේද එසේ හෙතෙමේද භාග්‍යවතුන්වහන්සේ සමඟ පවත්වන ලද සතුටුවීම් ඇත්තේවෙයි. උණු දියෙන් සතුටුවූ සිසිල් දියක් මෙන් ඒකීයබවට ගියේය. භවත් ගෞතමයිනි, ඔබට රුචිය ගෙනදෙනදේ කෙසේද ඔබට යැපීම ගෙනදෙනදේ කෙසේද? භවත්ගෞතමයන්ගේද ගෞතමශ්‍රාවකයන්ගේද අල්පාබාධබව නීරෝගීබව සැහැල්ලුබව බලය පහසුවිසීම කෙසේද යනාදී කථාවෙන් සතුටුවිය. ප්‍රීතිප්‍රමෝද සංඛ්‍යාතවූ සතුට දැනවීමෙන් සතුටුවිය යුතුබැවින්ද ඒ සතුටුවියයුතු කථාවයි. අර්‍ත්‍ථව්‍යංජනයන්ගේ මිහිරිබැවින් බොහෝ කලක්වුවද සිහිකිරීමට, නිතර පැවැත්වීමට සුදුසුබැවින් සිහිකළයුතුබැවින්ද සාරාණීයවෙයි. අසනුලබන සුවයෙන්ද සම්මොදනීය නම්වෙයි. සිහිකරනුලබන සුවයෙන් සාරාණීය නම්වෙයි. එසේ ව්‍යංජන පාරිශුද්ධියෙන්ද සම්මොදනීයවෙයි. අර්‍ත්‍ථපාරිශුද්ධියෙන් සාරාණීය වෙයි. යන මෙසේ නොයෙක් අයුරින් සම්මොදනීයං කථා සාරාණීයං විතිසාරෙත්‍වා අවසන්කොට නිමවා යම් අදහසකින් ආයේද එය අසනුකැමැත්තේ එකත්පසෙක හුන්නේය.

එකමනතං යනු සඳහිරු විසමව පෙරළෙයි (විසමං චන්‍දසුරියා පරිවත්තන්ති) යනාදී තන්හි මෙන් භාවනපුංසක (ක්‍රියාවිශේෂණ) නිර්දේශයයි. එහෙයින් යම්සේ හුන්නේ එකත්පසෙක හුන්නේවේද එසේ හුන්නේයයි මෙසේ මෙහි අර්‍ත්‍ථය දැක්වියයුතුයි. ආධාරාර්‍ත්‍ථයෙහා හෝ මේ කර්‍මවිභක්ති වචනයි. නිසීදි යනු හිඳගත්තේයි. පණ්ඩිතපුරුෂයෝ වනාහි ගරුකළයුතු තැනට එළඹ අසුන පිළිබඳ දක්‍ෂතාවෙන් එකත්පසෙක හිඳිති. මෙතෙමේද ඔවුන්ගෙන් කෙනෙකි. එහෙයින් එකත්පසෙක හුන්නේය.

කෙසේ හුන්නේ වනාහි එකත්පසෙක හුන්නේවෙයිද? හිඳීමේ දොස් සය වරායි. එය කෙසේදයත්? ඉතාදුර, ඉතාලඟ, උඩුසුළඟ, උස්තැන, ඉතා ඉදිරිය, ඉතාපිටුපස යනුයි. ඉතා දුර හුන් තැනැත්තේ වනාහි ඉදින් කතාකරනු කැමැත්තේවෙයිද උස්හහඬින් කථාකළයුතුවෙයි. ඉතාළඟ හුන් තැනැත්තේ (හඬ) එකට ගැටීම කරයි. උඩුසුළඟෙහි හුන් තැනැත්තේ සිරුරුගඳින් පෙළෙයි. උස් තැනක හුන්නේ අගෞරවය ප්‍රකාශකරයි. ඉතා ඉදිරියෙන් සිටියේ ඉදින් දකිනු කැමැත්තේ වෙයිද ඇසින් ඇස ගටා දැකියයුතුය. ඉතා පිටුපසින් හුන්නේ ඉදින් දකිනු කැමැත්තේවෙයිද බෙල්ල දිගුකොට දැකියයුතුවෙයි. එහෙයින් මෙතෙමේත් මේ හිඳීමේ දොස් සය අතහැර හුන්නේය. එහෙයින් එකත්පසෙක හුන්නේයයි කියනලදී.

එතදවොච යනු අගාරික පුච්ඡා අනගාරික පුච්ඡාවශයෙන් විචාරීම ද්විවිධය, එහි ස්වාමීනි යහපත කුමක්ද? අහයපත කුමක්දැයි මේ අයුරින් අගාරික පුච්ඡාව ආවේය. ස්වාමීනි මේ පංච උපාදාන ස්කන්‍ධයෝයි මේ අයුරින් අගාරික පුච්ඡාව ආවේය. ස්වාමීනි මේ පංච උපාදාන ස්කන්‍ධයේයි මේ අයුරින් අනගාරික පුච්ඡාවයි. මෙතෙමවනාහි තමන්ට සුදුසුවූ අගාරික පුච්ඡාව විචාරන්නේ ගෞතමයන්වහන්ස කවරනම් හේතුවක්ද කවර නම් ප්‍රත්‍යයක්ද යන මේ වචනය ඇසීය. එහි හෙතුපච්චයො යන මේ කාරණය යන්නට පර්‍ය්‍යාය වචනයි. අධම්මචරියාවිසමචරියාහෙතු යනු අධර්‍මචර්‍ය්‍යාව සංඛ්‍යාතවූ විෂමචර්යාවට හේතුව ඊට කාරණය ඊට ප්‍රත්‍යය යන අර්‍ත්‍ථයයි. විෂමවූ චර්යාව හෝ විෂමවූ කර්‍මයෙහි හැසිරීම විසමචරියායි. අධර්‍මචර්යාව වූයේත් එයමය විෂමචර්‍ය්‍යාව වූයේත් එයමයයි අධම්මචරියා විසමචරියා නමි. මේ අයුරින් හොඳපැත්තෙහිද අර්‍ත්‍ථය දතයුතුයි. අර්‍ත්‍ථවශයෙන් මෙහි අධම්මචරියා විසමචරියා නම් දස අකුශල කර්‍මපථයෝයි. ධම්මචරියා, සමචරියා නම් දශකුශල කර්‍මපථයෝයයි දතයුතුය.

අභික්කන්තං හො ගොතම අභික්කන්තං යනු මෙහි අභික්කන්ත ශබ්දය ඉක්මයාම සොඳුරුබව, මනාරූඇතිබව, අනුව සතුටුවීම යන අර්‍ත්‍ථයන්හි දක්නා ලැබේ. ‘අභික්කන්තා භනේත රත්ති නික්‍ඛනේතා පඨමො යාමො චිරනිසිනේනා භිකඛුසඞ්ඝො’ යනාදියෙහි ඉකුත්වීම් අර්‍ත්‍ථයෙහි දක්නාලැබේ. අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණිතතරො ච යනාදියෙහි සොඳුරු යන අරුත්හිය.

‘කොමෙ චන්‍දති පාදානි ඉද්ධියා යසසා ජලං- අභිකකනේතන වණේණන සබ්බා ඔභාසයං දිසා’

යනාදියෙහි මනාරූ ඇති යන අරුත්හිය. ‘අභික්කන්තං භනේත’ යනාදියෙහි සතුටුවීමෙහිය. මෙහිද අනුව සතුටු වීමෙහිම වේ. අනුව සතුටුවීමෙහි යම් අයුරිකින් වේද එහෙයින් මැනවි ගෞතමයිනි මැනවි ගෞතමයිනියි කියනලද්දේ වේයයි දතයුතුය.

බියෙහි තරහවෙහි පැසසීමෙහි ඉක්මණෙහි කුතුහලෙහි අසිරියෙහි සිනහවෙහි සොවෙහි පැහැදීමෙහි නුවණැත්තේ ආමෙණ්ඩිතය (දෙවරක් කීම) කරන්නේය.

මේ ලක්ෂණයෙන්ද මෙහි පැහැදීම්වශයෙන්ද පැසසීම්වශයෙන්ද මෙය දෙවරක් කියනලදැයි දතයුතුය. නැතහොත් අභික්කන්තං යනු ඉතා සිත් ඇදගන්නා, ඉතාහොඳ, ඉතා කැමති ඉතා සොඳුරුයයි කියනලද්දේ වෙයි.

එහි එක් අභික්කන්තං යනු ඉතා සිත් ඇදගන්නා, ඉතාහොඳ, ඉතා කැමති ඉතා සොඳුරුයයි කියනලද්‍දේවෙයි. එහි එක් අභික්කන්ත ශබ්දයකින් දෙශනයට පසසයි. එක් ශබ්දයකින් තමාගේ පැහැදීම පවසයි. මේ මෙහි අදහසයි. භවත් ගෞතමයන්ගේ යම් මේ ධර්‍මදේශනයක් වේද භවත් ගෞතමය එය මැනවි. භවත් ගෞතමයන්ගේ දේශනයට පැමිණ මගේ යම් පැහැදීමක් හෝ භාග්‍යවතුන්වහන්සේගේම වචනයට යම් පැහැදීමක් වේද එය මැනවියි අර්‍ත්‍ථදෙකක් සඳහා පසසයි. දොස් නැසීම්වශයෙන් භවත් ගෞතමයන්ගේ වචනය මැනවි. ගුණයන්ට එළඹීම්වශයෙන්ද මැනවි. එසේම සැදැහැ දැනවීම් වශයෙන්ද නුවණ දැනවීම් වශයෙන්ද මැනවි. අර්‍ත්‍ථවශයෙන්ද ව්‍යංජනවශයෙන්ද මැනවි. පැහැදිලි පද ආතිබැවින්ද ගැඹුරු අරුත් ඇතිබැවින්ද මැනවි. කන්කලුබැවින්ද සිත්ගන්නාසුලුබැවින්ද මැනවි. තමන් උසස් නොකිරීමෙන්ද අනුන් පහත් නොකිරීමෙන්ද කුළුණින් සිහිල්බැවින්ද නුවණින් පැහැසරබැවින්ද ඉදිරියට යොමුවීම සිත්කලුබැවින්ද මැඩීමෙහි දක්‍ෂබැවින්ද අසනුලබන සුවයෙන්ද විමසනුලබන හිතවත් බැවින්ද මැනවි මේ ආදියෙන් යෙදියයුතුය.

එයින් මත්තෙහි උපමා සතරින් දේශනයම පසසයි. එහි නික්කුජජිතිං යනු යටිකුරුව තැබූ හෝ මුවවිට යටට හැරවුණු යනුයි. උක්කුජ්ජෙය්‍ය යනු උඩුකුරු කරන්නේයි. පටිච්ඡන්නං යනු තණකොළ ආදියෙන් වැසූයි. විචරෙය්‍ය යනු විවරකරන්නේයි. මූළභස්ස යනු මංමුළාවූවහුටයි. මග්ගං ආචික්‍ඛෙය්‍ය යනු අතගෙන මේ මගයයි කියන්නේයි. අන්‍ධකාරෙ යනු කලුවර පක්‍ෂයෙහිතුදුස්වක අඩරැය ඝනවනලැහැබ වළාපටලයන අංගසතරින් යුක්ත අඳුරෙහියි. මේ වනාහි නොපැහැදිලි පදයන්ගේ අර්‍ත්‍ථයයි.

අභිප්‍රාය යෝජනාව මෙසේ වෙයි: යම්සේ කිසිවෙක් යටිකුරුවූවක් උඩුකුරු කරන්නේද එසේ දහමෙහි පරාංමුඛවූ අදහමෙහි වැටුණු මා අදහමින් නගා සිටුවන්නාවූ, යම්සේ වැසුණු දෙයක් විවරකරන්නේද එසේ කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන්වහන්සේගේ ශාසනාන්තර්ධානයේ සිට මිසදිටු සමූහයෙන් වැසුණු සසුන විවරකරන්නාවූ, යම්සේ මංමුළාවූවෙකුට මඟ කියා දෙන්නේද එසේ නොමගට වැරදි මගට පිළිපන් මට සගමොක් මඟ ප්‍රකට කරන්නාවූ යම්සේ අඳුරෙහි තෙල්පහනක් දරන්නේද එසේ මොහඳුරෙහි ගැළුණු බුද්ධාදී රුවන්රූප නොදකින්නාවූ මට එය වසන මොහඳුරු නසන දෙසුම් පහන දල්වන්නාවූ භවත් ගෞතමයන් විසින් මට මේ ආකාරයන්ගෙන් ප්‍රකාශකළබැවින් නොයෙක් අයුරින් දහම පවසනලදී.

මෙසේ දෙසුම පසසා මේ දෙසුමෙන් තෙරුවනෙහි පහන්සිත් ඇත්තේ පැහැදුනු ආකාරය දක්වමින් ‘මේ මම” යනාදිය කීය. එහි එසාහං යනු මේ මමයි. භව්න්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමි යනු භවත් ගෞතමයන්වහන්සේ මාගේ සරණය, පිහිටය, විපතින් ආරක්‍ෂාකරන්නාය. යහපත සලසන්නායයි මේ අදහසින් භවත් ගෞතමයන් වෙත යමි ඇසුරු කරමි. සේවනය කරමි. මෙසේ දනිමි. වටහා ගනිමි. යම් (ශබ්ද) ධාතූන්ගේ ගමනාර්ථයක්වේද අවබෝධ කිරීමද ඔවුන්ගේ අර්ථයකි. එහෙයින් ගච්ඡාමි යන මෙය දනිමි අවබෝධ කරමි යන මේ අර්‍ත්‍ථය කියනලදී. ධම්මඤ්ච භික්‍ඛුසඞඝඤ්ච යනු මෙහි වනාහි අවබෝධකළ මාර්‍ගය ඇති පසක්කළ නිවන ඇති අනුශාසනාකරනලද අයුරින් පළිපදින්නවුන් සතර අපායෙහි නොවැටෙන්නවුන්කොට දරයිනුයි ධර්‍ම නමි. එය අර්‍ත්‍ථවශයෙන් ආර්යමාර්‍ගයද නිවනදවේ. ‘මහණෙනි යම්තාක් ධර්‍මයෝ ගණන් ගැනෙත්ද ඒවා අතුරින් ආර්‍ය්‍යඅෂ්ඨාංගිකමාර්‍ගය අග්‍රයයි කියනුලැබේ.’ යන මෙය කියනලදී විස්තරය (මෙසේයි): හුදෙක් ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගය සහ නිවනම පමණක් ධර්‍මය නොවෙයි. තවද ආර්‍ය්‍ය ඵලයන් සමඟ පර්යාප්ති ධර්‍මයද වේ. ඡත්තමානවක විමානවස්තුවෙහි මෙය කියනලදී:

රාගය දුරුකළ, තෘෂ්ණා රහිත ශොකරහිත, නිවන(ද) ප්‍රියවූ මිහිරිවූ මනාව පුරුදුකළ මනාව බෙදා දක්වනලද මේ ධර්‍මයද සරණයමි’

මෙහි රාගවිරාග යන්නෙන් මාර්‍ගය කියනලදී. අනෙජං අසොතං යන්නෙන් ඵලයයි. ධම්මං අසංඛතං යන්නෙන් නිවනයි. අප්පටිකූලං මධුරං ඉමං පගුණ සුවිභත්තං යන්නෙන් පිටකත්‍රයකින් බෙදා දක්වනලද සියලු ධර්‍මස්කන්‍ධයෝයි. (සම්‍යක්) දෘෂ්ටි ශීල සමුහයාගෙන් ස්ථිරවුයේයි සංඝ නම්වේ. ඒ සංඝ්‍යා අර්‍ත්‍ථ වශයෙන් අෂ්ටාර්‍ය්‍යපුද්ගල සමූහයායි. ඒ විමාන වස්තුවෙහිදීම මෙය පවසනලදී.

යම් පිරිසුදුවූ සතර පුද්ගල යුගලයන්හි දෙනලද්ද මහත්ඵලයයි කීවාහුද ධර්‍මය දකින්නාවූ ඒ පුද්ගලයෝ අටදෙනෙකි. මේ සඞ්ඝයා සරණකොට යමි.

භික්‍ෂූන්ගේ සමූහයා භික්‍ෂුසංඝයායි. මෙපමණිකින් බමුණු තෙමේ තෙරුවන් සරණයාම සැළකළේය.

දැන් ඒ තෙරුවන් සරණයාමෙහි දක්‍ෂතාම (මානදැනුම) සඳහා සරණය, සරණයාම, සරණයන පුද්ගලයා, සරණාගමන ප්‍රභෙදය සරණාගමන ඵලය, කිලුට, භේදය යන මේ ආකාර දතයුතුයි.

කෙසේදයත්? පදාර්‍ත්‍ථවශයෙන් පීඩා කෙරේනුයි සරණ නමි. සරණගියවුන්ගේ ඒ සරණයාමෙන්ම බිය, තැතිගැන්ම, දුක, දුගතිගාමී නරක පීඩාකරයි විනාශ කරයි යන අර්‍ත්‍ථයයි. තෙරුවනටම මේ නමෙකි. නැතහොත් යහපත පැවැත්වීමෙන්ද අයහපත නොපැවැත්වීමෙන්ද සත්වයන්ගේ බිය වළක්න්නේනුයි බුදුරජාණන්වහන්සේ සසර කතරින් එතර කරවීමෙන්ද සැනසිල්ල දීමෙන් ධර්‍මයද සුළුවූද උපකාරයක් කරන්නවුනට මහත් ප්‍රතිඵල ලබාදීමෙන් සංඝයාද වශයෙන් පිහිටවෙයි. මෙසේ මේ ආකාරයෙන්ද තෙරුවන පිහිටවේ. එයට පැහැදීමෙන් එයට ගරු කිරීමෙන් දුරුකළ කෙලෙස් ඇති එය පිහිටකොට යෑම් ආකාරයෙන් පැවති සිත පහළවීම සරණයාම නමින් සැලකෙයි. එයින් යුක්තවූ පුද්ගලතෙමේ සරණයයි. කියනලද ආකාර ඇති සිත පහළවීමෙන් මේ රත්නත්‍රය මට පිහිටය. සරණයයි මෙසේ එළඹේය යන අර්‍ත්‍ථයි. මෙසේ සරණය, සරණයාම සරණයන පුද්ගලයා යන තුන දතයුතුය.

සරණාගමන ප්‍රභේදයන්හි ලෝකෝත්තර ලෞකික වශයෙන් සරණාගමනය දෙයාකාරය. එහි ලෝකෝත්තර සරණාගමනය දක්නාලද සත්‍යයන්ගේ මාර්‍ගක්‍ෂණයෙහිදි සරණාගමන බාධාවන් විනාශවීමෙන් අරමුණුවශයෙන් නිවන අරමුණුවී සරණාගමන බාධාවන් විනාශවීමෙන් අරමුණුවශයෙන් නිවන අරමුණුවී කෘත්‍යවශයෙන් සියලු තෙරුවනෙහිම සමෘද්ධවෙයි. ලෞකික පෘථග්ජන පුද්ගලයන්ට සරණාගමනබාධක යටපත්වීමෙන් අරමුණුවශයෙන් බුදුගුන අරමුණු වී සමෘද්ධවෙයි. එය අර්‍ත්‍ථවශයෙන් බුද්ධාදී වස්තූන්හි ශ්‍රද්ධාප්‍රතිලාභයයි. ශ්‍රද්ධාමූලකවූ සම්‍යක්දෘෂ්ටිය දශ පුණ්‍යක්‍රියා වස්තූන්හි දෘෂ්ටිය සෘජු කිරීමයයි කියනුලැබේ.

එය සතරාකාරයකින් පවතියි. ආත්මසන්නිර්යාතනයෙන් තත්පරායනතායෙන් ශිෂ්‍යභාවොපගමනයෙන් හා ප්‍රණිපාතයෙන් යනුවෙනි. එහි ආත්මසන්නිර්‍ය්‍යාතනය නම් අද පටන් කොට මම මා බුදුන්ට දහමට හා සඟනට පවරමියි මෙසේ බුද්ධාදීන්ට ආත්මපරිත්‍යාගය කිරීමයි. තත්පරායනතා යනු අද පටන්කොට මම බුදුන් පිහිටකොට ධර්‍මය පිහිටකොට සංඝයා පිහිටකොට පවතිමියි සලකන්නැයි මෙසේ එය (තෙරුවන) පිහිටකොට ඇතිබවයි. ශිෂ්‍යභාවොපගමනය යනු අද පටන්කොට මම බුදුන්ගේ ධර්‍මයේ හා සංඝයාගේ අතවැසියෙක්මියි මා සලකන්නැයි මෙසේ ශිෂ්‍යභාවයට එළැඹීමයි. ප්‍රණීපාතය යනු අද පටන්කොට වැදීම අසුනෙන් නැගී සිටීම වැඳීම සුවදුක් විමසීම බුද්ධාදී වස්තුතුනට පමණක් කරමියි මෙසේ මා සලකන්නැයි මෙසේ බුද්ධාදීන් කෙරෙහි දක්වන පරම ගෞරවයයි. මේ සතර ආකාරයන්ගෙන් කිසිවක් හෝ කරන්නහු විසින් සරණාගමනය ගන්නා ලද්දේම වෙයි.

තවද භාග්‍යවතුන්වහන්සේට තමන් පරිත්‍යාගකරමි. ධර්‍මයටද සංඝයාටද තමන් පරිත්‍යාග කරමි. ජීවිතය පරිත්‍යාග කරමි. මවිසින් තමා බුදුන්ට පරිත්‍යාග කරන ලද්දේමය. මගේ ජීවිතය පරිත්‍යාග කරනලද්දේමය. ජීවිතාවසානය තෙක් බුදුන් සරණ යමි. බුදුන්වහන්සේ මගේ සරණයි. පිහිටයි. ආරක්‍ෂාවයි මෙසේ ආත්මසන්නිර්යාතනය දතයුතුයි. ‘මම ඒකාන්තයෙන් ශාස්තෘන්වහන්සේම දක්නෙමි. භාග්‍යවතුන්වහන්සේවම දක්නෙමි. සුගතයන්වහන්සේවම දක්නෙමි. සම්මා සම්බුදුන්වහන්සේම දක්නෙමි. භාග්‍යවතුන්වහන්සේවම දක්නෙමි’යි මෙසේද මහා කාශ්‍යපතෙරුන්වහන්සේගේ බුදුන් සරණයාමෙහි මෙන් ශිෂ්‍යභාවොපගමනය දැක්විය යුතුයි.

‘ඒ මම ගමින් ගමට නුවරින් නුවරට බුදු රජාණන් වහන්සේද ධර්‍මයේ ශ්‍රේෂ්ඨ ධර්‍මතාව ද නමදිමින් හැසිරෙන්නෙමි

මෙසේද ආළවකාදීන්ගේ සරණාගමනය මෙන් තත්පරායනතාව දතයුතුය. ‘ඉක්බිති බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණතෙමේ අසුනින් නැගිට උතුරුසළුව එකස්කොට භාග්‍යවතුන්වහන්සේගේ දෙපාලඟ හිසින් වැටී භාග්‍යවතුන්වහන්සේගේ දෙපා මුවෙන් සිඹී. අත්වලින්ද පිරිමදියි. භවත් ගෞතමය, මම බ්‍රහ්මායු වෙමි. භවත් ගෞතමය, බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණ වෙමි’යි නමද අස්වයි. මෙසේ ප්‍රණිපාතය දැක්වියයුතුයි.

මේ ප්‍රණිපාතය වනාහි ඥාති, භය, ආචාර්‍ය්‍ය, දක්‍ෂිණෙය්‍යවශයෙන් සතරාකාර වෙයි. එහිලා දක්‍ෂිණෙය්‍ය ප්‍රණිපාතයෙන් සරණාගමනය වෙයි. ඉතිරි ඒවායින් නොවේ. ශ්‍රේෂ්ඨ වශයෙන්ම සරණ ගැනෙයි. ශ්‍රෙෂ්ඨවශයෙන්ම සරණ බිඳෙයි. එබැවින් යම් ශාක්‍යයෙක් හෝ කොළිය වංශිකයෙක් හෝ බුදුන්වහන්සේ අපගේ නෑයෙකැයි වඳියිද සරණය නොගන්නා ලද්දේමවෙයි. ඒ භාග්‍යවතුන්වහන්සේගෙන් උගත් යමක් සිහිකරමින් බුදුකල්හිද,

(උපයාගත්) භෝගයන්ගෙන් එක් කොටසකින් අනුභව කරන්නේය. කොටස් දෙකක් කටයුතුවල (කර්‍මාන්ත ආදියෙහි) යොදන්නේය. අනාගතයෙහි ආපදාකාලයන්හි (ප්‍රයෝජනය සඳහා) සිවුවැනි කොටස තැන්පත්කොට තබන්නේය.’

මෙබඳුවූ අනුශාසනයක් උගෙන මගේ ඇදුරුවරයායි වඳියිද සරණ නොගත්තේම වෙයි. යමෙක් මෙලොව මෙතෙම අග්‍ර දක්‍ෂිණාර්හ පුද්ගලයායි වඳියිද එයින්ම සරණ ගත්තේවෙයි.

මෙසේ ගන්නාලද සරණ ඇති, අන්‍යතීර්ථකයන් කෙරෙහි පැවිදවූවකුට මෙතෙම නෑයකැයි වඳින්නාවූද උවසුවකුගේ හෝ උවැසියකගේ සරණාගමනය නොබිඳෙයි. පැවිදිනොවූවකුට වඳින්නකු ගැන කිවයුත්තක් නැත. එසේම රජුනට බියෙන්, ‘මෙතෙම රටවැසියන් විසින් පුදනලදබැවින් නොවඳිනුලබන්නේ අනර්ථයක්ම කරන්නේ’යි වඳින්නාගේද එසේම යම්කිසි ශිල්පයක් උගැන්වූ තීර්ථකයකුටද මෙතෙම මගේ ආචාර්‍ය්‍යවරයායි වඳින්නාගේද සරණාගමනය නොබිඳෙයි. මෙසේ සරණාගමන ප්‍රභේදයද දතයුතුය.

මෙහිද ලෝකෝත්තර සරණාගමනයාගේ සතර ශ්‍රමණ ඵලයද විපාකඵලයවූ සියලු දුක් නැතිකිරීමද වෙයි. විපාක ඵලය කියනලද්දේමය:

යමෙක් බුදුන්ද දහම්ද සඟුන්ද සරණ ගියේවෙයිද, දුක, දුක හටගැනීම දුක ඉක්මවීම දුක් නැති කරවන්නාවූ ආර්‍ය්‍ය අෂ්ටාංගක මාර්‍ගය යන සතර ආර්‍ය්‍ය සත්‍යයන් මනා නුවණින් දකියිද, මේ සරණය බියරහිතය. මෙය උතුම් සරණයි. මේ සරණයට එළඹ සියලු දුකින් මිදෙන්නේය.

තවද නිත්‍ය ලෙස සැලකීමට නොඑළැඹීම් ආදි වශයෙන්ද මේ සරණාගමනයේ විපාකඵලය දතයුතුය.

මෙය කියනලදී: මහණෙනි, සම්‍යක්දෘෂ්ටි සම්පන්නවූ පුද්ගලයෙක් කිසි සංස්කාරයක් නිත්‍ය ලෙස සලකයිද සැපවශයෙන් සලකයිද කිසි සංස්කාරයක් ආත්මවහයෙන් සලකයිද මව ජීවිතයෙන් තොරකරයිද පියා ජීවිතයෙන් තොරකරයිද රහතන්වහන්සේ කෙනෙකු ජීවිතයෙන් තොරකරයිද දුෂ්ට සිතැතිව තතාගතයන්වහන්සේගේ සිරුරෙන් ලේ සොලවයිද සංඝයා බිඳුවයිද අන්ශාස්තෘවරයකු උදෙසයිද යන මෙම කරුණ විද්‍යමාන නොවෙයි. මෙය කරුණු රහිතය. ඊට ඉඩ නැත.

ලෞකික සරණාගමනයාගේ (සුගති) භව සම්පත්තියත් භොගසම්පත්තියත් ඵලයමය. මෙය කියනලදී.

යම්කිසිවෙක් බුදුන් සරණගියාහුද ඔවුහු අපායට නොයති. මිනිස් සිරුර අතහැර දෙව්සිරුර පුරවත්

වෙනත් දෙයක්ද කියනලදී.

‘ඉක්බිති ශක්‍ර දේවේන්‍ද්‍රතෙමේ අසූදහසක් දෙවියන් සමඟ මහමුගලන් තෙරණුවෝ යම් තැනකද එතැනට එළැඹියේය. -පෙ- එකත් පසෙක සිටියාවූ ඒ සක්දෙවිඳුන්ට ආයුෂ්මත් මහමුගලන් තෙරණුවෝ මෙසේ පැවසූහ. දෙවිඳුනි, බුදුන්සරණයාම යහපතකි. බුදුන් සරණයාම හේතුකොටගෙන සත්වයෝ කය බිඳීමෙන් මරණින් මතු ස්වර්‍ග ලෝකයෙහි උපදිත්, ඔවුහු අනෙක් දෙවිවරුන් කරුණු දසයකින් අබිබවා සිටිත්, දිව්‍යමය ආයුෂයෙන්ද දිව්‍යමය වර්‍ණයෙන්ද දිව්‍යමය සැපයෙන්ද දිව්‍යමය යසසින්ද දිව්‍යමය අධිපතිබවින්ද දිව්‍යමය රූපයෙන්ද ශබ්දයෙන් ගන්‍ධයෙන් රසයෙන් ස්පර්‍ශයෙන්ද යනු කරුණිනි.’

ධර්‍මය හා සංඝයා සරණයාමෙහිද මෙම ක්‍රමයමයි. තවද, වෙලාම සූත්‍රාන්තාදී වශයෙන්ද සරණාගමනයාගේ අනුසස් වෙසෙස දතයුතුය. මෙසේ සරණාගමන විපාකය දතයුතුය.

එහිද ලෞකික සරණාගමනය (බුද්ධාදී) වස්තුතුනෙහි නොදැන්ම සැකය වැරදි දැනීම ආදීන්ගෙන් කිළිටිවෙයි. ලොකු බැබළීමක් නැත. ලොකු පැතිරීමක්ද නැත. ලෝකෝත්තර සරණාගමනයේ කිළිටිවීමක් නැත. සාවද්‍ය අනවද්‍යවශයෙන් ලෞකික සරණාගමනයේ භේද දෙකක්වෙයි. අන්‍ය ශාස්තෘවරුන් ආදීන් කෙරෙහි ආත්මනිර්යාතනාදියෙන් එහි සාවද්‍ය සරණාගමනයවෙයි. එය අනිටුවිපාක ඇත්තේය. මියයාමෙන් අනවද්‍යවෙයි. එය විපාක නතිබැවින් ඵලරහිතය. ලෝකෝත්තර සරණාගමනයට භේදයක් නැත. ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකතෙමේ භවාන්තරයෙහිද අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු නොපිළිගනියි. මෙසේ සරණාගමනයේ කිලුටද භේදයද දතයුතුය.

උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු යනු, භවත් ගෞතමයන්වහන්සේ මෙතෙම උවසුවෙකැ’යි මෙසේ මා සලකත්වා යන අර්‍ත්‍ථයි. උපාසක විධි පිළිබදඳ මනාදැනීම සඳහා මෙහිදී කවරෙක් උපාසකවේද? කුමක්හෙයින් උපාසකයයි කියනුලැබේද? ඔහුගේ ශීලයකුමක්ද? ඔහුගේ ආජීවය කුමක්ද? විපත්තිය කුමක්ද සම්පත්තිය කුමක්දැයි මේ ප්‍රකීර්ණකය දතයුතුය.

එහි කවරෙක් උපාසක වේද යත් සරණගිය යම්කිසි ගැහැවියෙකි. මෙය කියනලදී.

මහානාම, යම්හෙයකින් උවසුවෙක් බුදුන් සරණ ගියේද දහම් සරණ ගියේද සඟුන් සරණගියේද එපමණකින් මහානාම, උවසුවෙක් වෙයි.

කුමක් හෙයින් උපාසක වේද යත්? තෙරුවන ඇසුරු කරනබැවිනි. හෙතෙම බුදුන් ඇසුරු කරයිනුයි උපාසකවේ. දහම් ඇසුරු කරයිනුයි සඟුන් ඇසුරු කරයිනුයි උපාසකවේ.

මොහුගේ ශීලය කුමක්ද? පස්පවින් වැළකීමයි. යම්සේ කියනලද්දේද?

‘යම්හෙයකින් මහානාම, උවසුතෙමේ සතුන් මැරීමෙන් වැළකුණේවෙයිද නුදුන් දෙය ගැන්මෙන්, කාමයන්හි වැරදි ලෙස හැසිරීමෙන්, බොරුකීමෙන්, රහමෙර පානයෙන් වැළකුණේවෙයිද එපමණකින් මහානාම උවසුතෙම සිලවත් වූයේවෙයි.’

ආජීවය කුමක්ද යත්? වැරදි වෙළඳාම් පස අතහැර දැහැමින් සෙමෙන් ජීවිකාව කරගැනීමයි. මෙය කියනලද්දේය:

‘මහණෙනි, උවසුවෙකු විසින් නොකළයුතු වෙළඳාම් පසෙකි. කවර පසෙක්ද? අවිවෙළඳාම, සතුන් වෙළඳාම, මස් වෙළඳාම, මද්‍ය වෙළඳාම, විෂ වෙළඳාම යන මේ වෙළඳාම් පස මහණෙනි, උවසුවෙකු විසින් නොකළයුතුය.

විපත්තිය කවරේදයත්? ඒ ශීලයාගේද ආජීවයාගේද යම් විනාශයක් වේද එය උවසුවකුගේ විපත්තියයි. තවද යමකින් මෙතෙම සැඩොලෙක් මෙන්ම කිලුටක්ද, පළිබෝධයක්ද වේද එයද සරණාගමනයේ විපත්තියකැයි දතයුතුය. ඒවා ද අර්‍ත්‍ථවශයෙන් ශ්‍රද්ධා නැතිබව ආදී ධර්‍මපසවෙයි. යම්සේ කියනලද්දේවේද:

මහණෙනි, කරුණුපසකින් යුක්තවූ උපාසතෙමේ උපාසක සැඩොලෙක්ද උපාසක කිලුටක්ද උපාසක පළිබෝධයක්ද වෙයි. කවර (කරුණු) පසකින්ද යත්? ශ්‍රද්ධාව නැත්තෙක් වෙයි. දුශ්ශීලයෙක් වෙයි. නැකත් මඟුල් ආදියෙහි කුහුල් ඇත්තේවෙයි. නැකත විශ්වාසකරයි. කර්‍මය විශ්වාස නොකරයි. මේ සසුනින් පිටත දක්‍ෂිණාවට සුදුස්සන් සොයයි. එහි සත්කාරද කරයි’. යනුවෙනි.

සම්පත්තිය කවරක්ද? ඒ ඔහුගේ ශීලසම්පදාවත් අජීවසම්පදාවත් ඔහුගේ සම්පත්තියවේ. රත්නභාවය ආදිය කරන්නාවූ ධර්‍මපසද සම්පත්තියවෙයි. කියනලද්දේවෙයි.

මහණෙනි, ධර්‍මපසකින් යුක්තවූ උපාසකතෙමේ උවසුරුවනද උවසු පියුමද උවසු සුදුනෙළුමද වේ. කවර නම් ධර්‍මපසක්ද? ශ්‍රද්ධා ඇත්තෙවෙයි. සිල්වත්වෙයි. නැකත් ආදිය පිළිබඳ කුහුල් නැත්තේවෙයි. කර්‍මය පිළිගනියි. මංගලය පිළිනොගනියි. මේ සසුනින් පිටත දක්‍ෂණාවට සුදුසු පුද්ගලයන් නොසොයයි. මේ සසුනෙහිම සත්කාර කරයි.’

අජ්ජතගේග යන මෙහි අග්ගශබ්දය මුල, කෙළවර, කොටස, ශ්‍රෙෂ්ඨ යන අර්‍ත්‍ථයන්හි දක්නාලැබේ. ‘අජ්ජතගේග සම්ම දොවාරික ආවරාමි ද්වාරං නිගණ්ඨානං නිගණ්ඨිනං’ යනාදියෙහි ආදියෙහි (ආරම්භය යන අර්‍ත්‍ථයෙහි) දක්නටලැබේ. ‘තෙනෙව අඞ්ගුල්ගේගන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍ය උච්ඡාග්ගං වෙළග්ගං’ යනාදියෙහි කෙළවරෙහි යෙදේ. ‘අනුජානාමි භික්‍ඛවෙ අම්බිලග්ගංවා මධුරග්ගංවා තිත්තකග්ගංවා විහාරගේගන වා පරිවෙණගේගන වා භාජෙතුං’ යනාදියෙහි කොටසෙහි යෙදේ. “යාවතා භික්‍ඛවෙ සත්තා අපදා වා -පෙ- තථාගතො තෙසං අග්ගමක්‍ඛයති” යනාදියෙහි ශ්‍රෙෂ්ඨාර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහි වනාහි මෙය ආදියෙහි (පටන්ගැන්මෙහි) දතයුතුයි. අජ්ජතං එබැවින් ‘අජ්ජතගෙග’ යනු අද පටන් කොටයි මෙසේ මෙහි අර්‍ත්‍ථය දතයුතුයි. අජ්ජතං යනු අද බවයි, ‘අජ්ජදගේග’ යනුද පාඨයෙකි. දකාරය පදසන්‍ධිය ඇතිකරවන්නකි. අද පෙරටු කොට (අදපටන් කොට) යන අර්‍ත්‍ථයි.

පාණුපෙතං යනු ප්‍රාණයෙන් යුක්තවූයි. යම්තාක් මේ ජීවිතය පවතීද ඒ අවසන්කොට අන්‍යශාසතෘකනොවූ, තිසරණය සරණ ගිය මා උවසුවෙකු කැපකරුවෙකු කොට භවත් ගෞතමයන්වහනසේ සලකත්වා. ඉදින් මගේ මේ හිස තියුණු සැතකින් සිදින්නාහුද බුදුන්වහන්සේ බුදුකෙනෙක් නොවේයයි හෝ ධර්‍මය ධර්‍මය නොවේය කියා හෝ සංඝයා සංඝයා නොවේය කියා හෝ නොකියන්නෙමියි මෙසේ ආත්මනිර්යාතනයෙන් සරණ ගොස් සිවුපසයෙන් පවරා අසුනින් නැඟිට භාග්‍යවතුන්වහන්සේ වැඳ තෙවරක් පැදකුණුකොට පිටත්වගියේය.