තිකමාතිකාපදවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

ත්‍රිකමාතෘකා වර්ණනාව

දැන්:-

ඉති මෙ භාසමානස්ස අභිධම්මකථං ඉමං අචික්‍ඛිත්තා නිසාමෙථ දුල්ලභා හි අයං තථා ති

මෙසේ මා විසින් කියනු ලබන මේ අභිධර්ම කථාව අවික්‍ෂිප්ත සිතින් යුතුව අසව්, මේ අභිධර්ම කථාව වනාහි දුර්ලභය. මෙසේ ප්‍රතිඥා දුන් අභිධර්ම කථාව කීමට අවකාශ පැමිණියේය. එක් අභිධර්මය නම් ධම්මසංගණී ආදී වූ සප්තප්‍රකරණයෝයි. ධම්ම සංගිණියද චිත්තෝත්පාද කාණ්ඩය ආදී වශයෙන් කාණ්ඩ සතරකි. චිත්තෝත්පාද කාණ්ඩය ද මාතිකා පදභාජනීය වශයෙන් දෙවදෑරුම්ය. එහි මාතිකා පළමුවෙන් එයි. එකී මාතිකා ද තිකමාතිකා දුකමාතිකා යැයි දෙවැදෑරුම්ය. එහි තිකමාතික පළමුව එයි. තික මාතිකාවේ ද කුසලත්තිකය පළමුව එයි. කුසලත්තිකයෙහි ද ‘කුසලාධම්මා’ යන පදයයි. එහෙයින් :

ඉතො පට්ඨාය ගම්භීරං අභිධම්මකථං ඉමං වුච්චමානං නිසාමෙථ එකග්ගා සාධු සාධවො ති

‘කුශල ධර්මයෝ ය, අකුශල ධර්මයෝ ය, අව්‍යාකෘත ධර්මයෝයැ’යි යන මේ වනාහි ආදි පදයෙන් නම් ලද කුශලත්‍රිකය නම් වේ. සැප වේදනාවෙන් යුත් ධර්මයෝය. දුක් වේදනාවෙන් යුත් ධර්මයෝ ය. දුක් නොවූත් සැප නොවූත් වේදනාවෙන් යුත් ධර්මයෝය යන මෙය සියලු පදයන්ගේ ලද නම් ඇති වේදනාත්‍රිකය නම් වෙයි. මෙසේ ආදිපද වශයෙන් හෝ සියලු පද වශයෙන් හෝ සියලුම තික දුකයන් නාමය දතයුතුයි. මේ සියල්ලම පරිච්ඡේද පසළොසකින් වෙන් වෙන්කරන ලදී. ත්‍රිකයන්ට එක් පරිච්ඡේදයකි. ද්විකයන්ට තුදුසකි. ‘හේතු ධර්මයෝ ය, නහේතු ධර්මයෝ යැ’යි යන ආදිය වනාහි ද්වික ෂට්කයයි. ග්‍රන්ථ වශයෙන් ද අර්ථ වශයෙන් ද ඔවුනොවුන්ගේ සම්බන්ධයෙන් කෙමියක් මෙන් ද සමූහයක් මෙන් ද වී සිටි හෙයින් හේතුගොච්ඡක යැයි කියනු ලැබේ. එයින් අන්‍ය වූ සප්‍රත්‍ය ධර්මයෝ ය. අප්‍රකට ධර්මයෝය යන ආදී එකිනෙකට සම්බන්ධ නොවූ හුදෙක් සාමාන්‍ය දුක වශයෙන් රැස්කොට වෙන් වෙන්ව ගොච්ඡ අතර තැබූ හෙයින් ද අන්‍ය වූ මහන්තර දුකයන් අතරෙහි සුළු හෙයින් චුල්ලන්තර දුක යැයි දතයුතුයි. ඉන්පසුව ආසව දුකාදී ෂට් ද්විකයන්ගේ වශයෙන් ආසව ගොච්ඡිතය ද සංයෝජනාදීන්ගේ වශයෙන් සංයෝජන ගොච්ඡකය ද, එසේම ගන්ථ ඕඝ යෝග නීවරණ දුකාදීන්ගේ වශයෙන් ගන්ථ ඕඝ යෝග නීවරණ ගොච්ඡකයෝ ද පරාමාස දුකාදී පස්වැදෑරුම් දුකයන්ගේ වශයෙන් පරාමාස ගොච්ඡකයැයි ද සියලුම සප්ත ගොච්ඡකයෝ දතයුතුයි. ඉන්පසුව ‘සාරම්මණා ධම්මා’ යන ආදීහු තුදුස් මහන්තර දුකයෝ නම් වෙත්. ඉක්බිති උපාදාන දුකාදී ෂට්ද්වික උපාදාන ගොච්ඡක නමි. ඉක්බිති දස්සනෙන පහාතබ්බ දුකාදි අටළොස් දුක අභිධර්ම මාතෘකාවේ අවසානයේ තැබූ හෙයින් පිට්ඨිත දුක නම් වෙයි. ‘විද්‍යාභාගීය ධර්මයෝ ය, අවිද්‍යාභාගීය ධර්මයෝ ය’ යන ආදී දෙසාළිස් දුක වනාහි සූත්‍රාන්තික ද්විත නම් වෙයි. මෙසේ මේ සියල්ලම පරිච්ඡේද පසළොසකින් වෙන් කරන ලදැයි දතයුතුයි.

මෙසේ වෙන්කරන ලද මේවා සප්‍රදේශ, නිෂ්ප්‍රදේශ වශයෙන් කොටස් දෙකක් වෙයි. මේවා අතුරෙන් තික නවයත් දුක සැත්තෑඑකත් සප්‍රදේශ වූ රූපාරූප ධර්මයන් ගන්නා ලද හෙයින් සප්‍රදේශ නම් වෙයි. අවශේෂ වූ තික තෙළෙස ද සැත්තෑඑක් දුකයෝ ද නිෂ්ප්‍රදේශ නම් වෙයි. එහි ත්‍රිකයන් අතරෙහි වනාහි වේදනාත්‍රිකය, විතර්කත්‍රිකය, ප්‍රීතිත්‍රිකය, උත්පන්න ත්‍රිකය, අතීත ත්‍රිකය, ආරම්මණ ත්‍රික සතරය යන මේ ත්‍රික නවය සප්‍රදේශ නම් වෙයි. දුකයන් අතුරෙන් උපාදාන ගොච්ඡකය කෙළවර කොට ඇති හේතුගොච්ඡකය ආදී නව ගොච්ඡකයන් කෙළවර තුන තුන බැගින් වූ දුක ද, කිලේස ගොච්ඡක අවසානයේ වූ දුක සතර ද ‘චිත්ත සම්පයුත්තා ධම්මා, චිත්ත විප්පයුත්තා ධම්මා චිත්ත සංසට්ඨා ධම්මා චිත්තවියං සට්ඨා ධම්මා’ යන මහන්ත දුක දෙක ද, සුත්තන්තික දුකයන් අතුරෙන් අධිවචන දුකය, පඤ්ඤත්ති දුකය, නිරුත්ති දුකය, නාමරූප දුකය දැයි යන මේ දුක සතර හැර ඉතිරි අටතිස් දුකදැයි යන මේවා සප්‍රදේශ නමි. කියන ලද අවශේෂ සියලුම ත්‍රික ද්වික නිෂ්ප්‍රදේශ යැයි දතයුතුයි.

දැන් ‘කුසලා ධම්මා’ යන ආදී මාතෘකා ආරෝග්‍යය අනවදය, ජේකය, සැපවිපාකය යන අර්ථයන්හි දක්නා ලැබේ. මේ වනාහි ‘කච්චිනු භොතො කුසලං? කච්චිනු භොතො අනාමයංන්ති’ ආදී තැන්හි ආරෝග්‍යයෙහි දක්නා ලැබේ. ‘කතමො පන භනෙච, කායසමාචාරො කුසලො යො ඛො මහාරාජ, කායසමාචාරො අනවජ්ජොති ච, පුන ච පරං භන්තෙ එතදනුත්තරියං යථා භගවා ධම්ම දෙසෙති කුසලෙසු ධම්මෙසු’ යන මේ ආදියෙහි අනවද්‍යයෙහිය. ‘කුසලො ත්‍වං රථස්ස අංගප්ප සංගානං කුසලා නච්චශීතස්ස, සික්‍ඛිතා චාතුරත්‍ථියො’ යන මේ ආදියෙහි දක්‍ෂබවෙහි වේ. ‘කුසලානං භික්‍ඛවෙ ධම්මානං සමාදාන හෙතු, කුසලස්ස කම්ම කතත්තා උපචිතත්තා’ යන ආදියෙහි සැප විපාකයෙහි වේ. එය මෙහි ආරෝග්‍යයෙහි ද, අනවද්‍යයෙහි ද සැප විපාකයෙහි ද වැටේ.

මේ ධර්ම ශබ්දය වනාහි පර්යාප්ති, හේතු, ගුණ නිස්සත්ත නිජ්ජීවතාදියෙහි දක්නා ලැබේ. මෙය වනාහි ‘ධම්මං පරියාපුණාති සුත්තං ගෙය්‍යං යන ආදියෙහි පර්යාප්තියෙහි දක්නා ලැබේ. ‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’ යන ආදියෙහි හේතුවෙහි වැටේ.

නහි ධම්මො අධම්මො ච උභො සමවිපාකිනො අධම්මො නිරයං තෙති ධම්මො පාපෙති සුග්ගතින්ති

ආදියෙහි ගුණයෙහි වැටේ. ‘තස්මිං ඛොපන සමයෙ ධම්මා හොන්ති, ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති’ යන ආදියෙහි නිස්සත්ත නිජ්ජිවතාවෙහි වැටේ. එය මෙහිදී ද නිස්සත්ත නිජ්ජිවතාවෙහිම වැටේ.

මෙහි වචනාර්ථය නම් ලාමක වූ පාපධර්මයන් චලනය කෙරේනුයි, කම්පා කෙරේනුයි විනාශ කෙරේනුයි = කුසල් නමි. නින්දිත ආකාරයෙන් සයනය කෙරේනුයි = කුස නමි. අකුසල නම් වූ ඒ කුසලයන් සිඳිනුයි කුසල නම් වේ. පාපධර්මයන් තුනී කරන හෙයින් අවසාන කරන හෙයින් ඤාණය කුස නම් වේ. එකී කුස සංඛ්‍යාත ඥානයෙන් සිඳිය යුතු හෙයින් හෝ කුසල නම් වෙයි. ගතයුතුය. පැවැත්විය යුතුය යන අර්ථයි. යම්සේ කුස දෙපසටම හසු වූ අත් පෙදෙස කපයි. මෙපරිද්දෙන් උපන් නූපන් වශයෙන් වූ උභ භාගගත ක්ලේශ පක්‍ෂය කපයි. එහෙයින් කුස මෙන් සිඳීනුයි = කුසල නම් වේ. තමාගේ ස්වභාවය දරානුයි ධර්ම නමි. ප්‍රත්‍යයන් විසින් දරනු ලැබේනුයි හේ යථා ස්වභාවයෙන් දරනු ලැබේනුයි හෝ දර්ම නමි. කුසල් නො වූයේ = අකුසල් නමි. මිත්‍රයන් ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ අමිත්‍රයෝ මෙනි. ලෝභාදීන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ අලෝභාදිය මෙනි. කුසලයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ යන අර්ථයි. ඔවුනතුරෙන් වනාහි අනවද්‍ය සුඛවිපාක ලක්‍ෂණ ඇතියේ කුසල්ය. සාවද්‍ය දුක්ඛ විපාක ලක්‍ෂණ ඇතියේ අකුසල්ය. අවිපාක ලක්‍ෂණ ඇතියේ අව්‍යාකෘතයි.

කිං ‘කුසලාති වා ධම්මාති වා’ යන මේ ආදිය ඒකාර්ථ ද? නැතහොත් නානාර්ථ ද? කිම? මෙහිදී යම්හෙයකින් ඒකාර්ථවත් නම් ‘කුසල ධම්මා’ යන මෙය ‘කුසලා කුසලා’ යැයි කීම සමාන වේ ද, නැතහොත් නානාර්ථ වේ නම්, තික දුකයන්ගේ ඡක්ක චතුක්කභාවයට පැමිණීම වෙයි. පදයන්ගේ අසම්බන්ධය ද වෙයි.

යම්සේ ‘කුසලා රූපං චක්‍ඛුමා’ යැයි කී කල්හි අර්ථ වශයෙන් ඔවුනොවුන් නො බලන පදයන්ගේ කිසිම සම්බන්ධයක් නොවේ. මෙසේ මෙහි ද පදයන්ගේ අසම්බන්ධය වෙයි. පූර්වාපර සම්බන්ධ රහිත පද නිෂ්ප්‍රයෝජන වෙයි. එකී (කුසලා) යන මෙය පරව (යොදා) ‘කතමෙ ධම්මා කුසලා’යි විචාරන ලද්දේ එය සමග විරෝධය පැමිණී ධර්මයෝ කුසලයෝ නො වන්නාහ කියායි. එසේ වුව ද ‘කතමෙ ධම්මා කුසලා’ යන මෙය කියනු ලැබේ. තවත් නයකි. ඉදින් මේවා ඒකාර්ථවත් නම් ධර්මත්‍රයේම එකඟ බවක් වෙයි. කුසලාදීන්ගේ ද එක්ඛවක් වෙයි. කුසලාදියෝ පර ධර්මත්‍රයේම ධර්ම බැවින් එක්ඛවක් වෙයි. එහෙයින් ධර්මත්‍රය සමග අර්ථ වශයෙන් නානත්වයක් නැති කුසලාදීන්ගේ ද ඒකත්වය වෙයි. යමක් කුසල් ද, එය අකුසල් ය. එය අව්‍යාකෘත ය යනුවෙනි. එසේනම් ධර්මත්‍රයේ එක්බවක් නොපිළිගනුව, කුසල යනුවෙන් පර වූ ධර්මය අනිකකි. අකුසල යන්නෙන් පර වූ ධර්මය අනිකකි. අව්‍යාකෘත යන්නෙන් පරවූයේ අනිකෙකැයි කියමි. එසේ නම් ධර්ම යනු භාවයෙකි. භාවයෙන් අන්‍ය වූයේ අභාවයි. කුසල යන්නෙන් පර වූවෝ භාව සංඛ්‍යාත ධර්මයෝ යි. අන්‍ය වූ අකුසලයන්ගෙන් පර වූ ධර්මය අභාව නම් වන්නේය. අව්‍යාකත පර වූයේ ද එසේමය. එයින් අන්‍ය වූ කුසලපර වූයේ ද එසේමය.

මෙසේ අභාවයට පැමිණි ධර්මයන්ගෙන් අන්‍ය වූ කුසලාදිය ද අභාවයෝම යැයි යන මේ සියල්ල අකාරණය. කවර හෙයින් යථානුමති වෝහාර සිද්ධියෙහි, ව්‍යවහාරය වනාහි යම් යම් අයුරින් අර්ථයන්හි අනුමතයැයි පිළිගන්නා ලදද ඒ ඒ පරිදිම සිද්ධය. ‘කුසලා ධම්මා’ යන මේ ආදියෙහි ධර්මාභිලාෂය (=ධර්මය යන වචනය) කුශල පූර්වය, කුශලාභිෂය ධර්මයන් පරකොට ඇත්තේය. යම්සේ කුසලා කුසලා යැයි මෙසේ අර්ථ විශේෂයක් නොමැති බැවින් මෙය පණ්ඩිතයන් විසින් නොපිළිගන්නා ලදී. කුසලා රූපං චක්‍ඛුං, ශබ්දය මෙන් ඔවුනොවුන් (දෙස) නොබලන අරුත් ඇති බැවින් නොවේ. මෙහි කුශල ශබ්දය වනාහි අනවද්‍ය සුඛවිපාක සංඛ්‍යාත අර්ථය බබුළුවන බැවින් පිළිගන්නා ලදී. අකුශල ශබ්දය සාවද්‍ය දුක්ඛ විපාකාර්ථ ජ්‍යොතනය කරන බැවින් පිළිගන්නා ලදී. අව්‍යාකෘත ශබ්ද අවිපාකාර්ථ ජ්‍යොතනය කරන ලද බැවින් පිළිගන්නා ලදී. ධර්ම ශබ්දය ස්වභාව සාධාරණ ආදී අර්ථ ජ්‍යොතනය කරන ලද හෙයින් පිළිගන්නා ලදී. ඒ ධර්ම ශබ්දය මොවුන්ගෙන් අන්‍යතරයකු අතුරෙහි කියනු ලබනුයේ තමාගේ අර්ථ සාම්‍යය (සමාන බව) දක්වයි. මේ සියල්ලෝම ස්වභාව ධාරණාදී ලක්‍ෂණයෙන් ධර්මයෝයි. කුශලාදී ශබ්දයෝ ද ධර්ම ශබ්දය පූර්වයෙන් කියනු ලබන්නාහු තමන්ගේ අර්ථ විශේෂය එයට දක්වත්. ධර්මය වනාහි කුසලයෝ වෙයි. අකුසල හෝ වෙයි. අව්‍යකෘත හෝ වෙයි. මෙසේ මෙකී ශබ්දයන් සමග වෙන වෙනම කියනු ලබන්නාහු තම තමන්ගේ අර්ථ මාත්‍රය දැක්වීමෙන් පිළිගන්නා ලදහ. ධර්ම ශබ්දය සමග කියනු ලබන්නාහු තම තමන්ගේ සාමාන්‍ය අර්ථය හෝ අර්ථ විශේෂය හෝ දක්වන බැවින් ලෝකයෙහි පණ්ඩිතයන් විසින් පිළිගන්නා ලදහ. එබැවින් මෙහිදී යමක් ඒකාර්ථ බවත් නානාර්ථ බවත් විකල්පනය කොට දෝෂාරෝපණයට හේතු කියන ලදී. මේ සියල්ල අකාරණය. මේ වනාහි කුශලත්‍රිකය සම්බන්ධ පිළිවෙළ පද වර්ණනාවය. මේ නයින්ම සෙසු තික දුකයන්ගේ ද නය දතයුතුයි. මින්මතු වනාහි විශේෂ මාත්‍රය පමණක්ම කියමි.

‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’ යන ආදියෙහි සුඛ ශබ්දය වනාහි සුඛ වේදනා, සුඛමූල, සුඛාරම්මණ, සුඛහේතු සුඛ ප්‍රත්‍යස්ථාන, අව්‍යාපාද, නිර්වාණ ආදියෙහි දක්නා ලැබේ. මෙය වනාහි ‘සුඛස්ස ච පහාණා’ යන ආදියෙහි සුඛ වේදනාවෙහි දක්නා ලැබේ. ‘සුඛො බුද්ධානං උප්පාදො, සුඛා විරාගතො ලොකෙ’ යන ආදියෙහි සුඛ මූලයෙහි දක්නා ලැබේ. ‘යස්මා ච ඛො මහාලී, රූපං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවත්තං’ යනාදියෙහි සුඛාරම්මණයෙහි දක්නා ලැබේ. ‘සුඛස්සතං භික්‍ඛවෙ, අධිවචනං යදිදං පුඤ්ඤානි’ යන ආදියෙහි සුඛ හේතුවෙහි දක්නා ලැබේ. ‘යාවඤ්චිදං භික්‍ඛවෙ න සූකරං අක්‍ඛානෙන පාපුණිතුං යාව සුඛා සග්ගා, න තෙ සුඛං පජානන්ති යෙ න පස්සන්ති නන්‍දනං’ යන ආදියෙහි සුඛ ප්‍රත්‍ය ස්ථානයෙහි දක්නා ලැබේ. ‘දිට්ඨ ධම්ම සුඛවිහාරා එතෙ ධම්මා’ යන ආදියෙහි අව්‍යාපාදයෙහි දක්නා ලැබේ. ‘නිබ්බාණං පරමං සුඛං’ යන ආදියෙහි නිර්වාණයෙහි දක්නා ලැබේ. මෙහිදී වනාහි මෙය සුඛ වේදනාවෙහිම දතයුතුයි. වේදනා ගබ්දය ‘විදිතා මෙ වෙදනා උප්පජ්ජන්ති’ යන ආදියෙහි වේදයිතයිතයෙහි (විඳිය යුත්තෙහි) ම වැටේ.

‘දුක්‍ඛ’ ශබ්දය දුක්‍ඛ වේදනා, දුක්‍ඛ වත්‍ථු, දුක්‍ඛාරම්මණ, දුක්‍ඛප්පච්චය දුක්‍ඛප්පච්චයට්ඨාන ආදියෙහි දක්වා ලැබේ. මෙය වනාහි ‘දුක්‍ඛස්ස ච පහාණා’ යන ආදියෙහි දුඃඛවේදනාවෙහි දක්නා ලැබේ. ‘ජාතිපි දුක්‍ඛා’ යන ආදියෙහි දුඃඛ වස්තුවෙහි දක්නා ලැබේ. ‘යස්මා ච ඛො මහාලි, රූපං දුක්‍ඛං දුක්‍ඛානුපතිතං දුක්‍ඛාව තකන්තං’ යන ආදියෙහි දුඃඛාරම්මණයෙහි දක්නා ලැබේ. ‘දුක්‍ඛො පාපස්ස උච්චයො’ යන ආදියෙහි දුඃබ ප්‍රත්‍යයෙහි දක්නා ලැබේ. ‘යාවඤ්චිදං භික්‍ඛවෙ න සුකරං අක්‍ඛානෙන පාපුණිතුං සාව දුක්‍ඛා නිරයා’ යන ආදියෙහි දුඃඛ ප්‍රත්‍ය ස්ථානයෙහි දක්නා ලැබේ. මෙහි වනාහි මෙය දුක් වේදනාවෙහිම දතයුතුයි.

මෙහි වචනාර්ථය වනාහි සැප කෙරේනුයි සුඛා නමි. දුක් කෙරේනුයි දුක්ඛා නමි. සුවදුක් නොවුයේ නුයි අදුක්ඛමසුඛ නමි. ම කාරය පදසන්ධි වශයෙන් කියන ලදී. සියලුම අරමුණු රස විඳිත්නුයි අනුභව කෙරෙත්නුයි වේදනාය. ඔවුනතුරෙන් ඉෂ්ට අනුභවන ලක්‍ෂණය ඇත්තේ සුඛයයි. අනිෂ්ට අනුභවන ලක්‍ෂණය ඇත්තේ දුඃඛය. මෙකී දෙකින් වෙනස් අනුභවන ලක්‍ෂණ ඇත්තේ අදුක්ඛමසුඛය. මෙකී පද තුනෙහිම යම් ඒ ‘සම්ප්‍රයුක්ත’ ශබ්දයක් වේද එහි අර්ථය :- සම වූ ආකාරයකින් යෙදුණෝනුයි = සම්ප්‍රයුක්තයෝය. කවර නම් ආකාරයන්ගෙන් ද යත්, ඒකුප්පාදතා ආදී වශයෙනි. කිසියම් ධර්ම කෙනෙකුන් සමග සම්ප්‍රයුක්ත වූ එසේය. ප්‍රශ්න කරන්නවුනි, කිසියම් ධර්ම කෙනෙක් නැද්දැයි මේ ප්‍රශ්නය ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීමේ දී කිසියම් ධර්ම කෙනෙකුන් හා සහගත වූ සහජාත වූ සම්මිශ්‍ර වූ එක්ව උපන් එක්ව නිරුද්ධ වන ඒකවස්තුක වූ ඒකාරම්මණ වූ කිසියම් ධර්ම කෙනෙක් ඇත්තේ නොවේදැයි මෙසේ ඒකෝත්පාදාදීන්ගේ වශයෙන් සම්ප්‍රයෝගාර්ථය කියන ලදී. මෙසේ මේ ඒකෝත්පාදාදී සමග සම වූ ප්‍රකාරයෙන් යුක්ත වූවෝනුයි සම්ප්‍රයුක්තයෝය.

විපාක ත්‍රිකයෙහි ඔවුනොවුන්ට විශිෂ්ට වූ කුශලා කුශලයන්ගේ පාතය (පැසීම) විපාක නමි. විශේෂයෙන් පැසුණු බවට පත් වූ අරූප ධර්මයන්ට මේ නමෙකි. විපාක ධම්මා යනු විපාකයන්ගේ භාව ධර්මයයි. යම්සේ ජාතිය, ජරාව ස්වභාවකොට ඇති, ජාතිය, ජරාව ප්‍රකෘති කොට ඇති සත්ත්වයෝ ජාතිය ස්වභාවකොට ඇත්තාහ. ජරාව ස්වභාවකොට ඇත්තාහ කියනු ලබත්. මෙසේ විපාක ජනකාර්ථයෙන් විපාක ස්වභාවකොට ඇති විපාක ප්‍රකෘති කොට ඇති ධර්මයෝය යන අර්ථය තුන්වන පදය උභය ස්වභාවය ප්‍රතික්‍ෂේප වශයෙන් කියන ලදී.

උපාදින්න උපාදානීය ත්‍රිකයෙහි අරමුණු කිරීම් වශයෙන් තෘෂ්ණාදීන්ගෙන් යුක්ත වූ කර්මය විසින් ගන්නා ලද ඵලභාවයෙන් ගන්නා ලද්දෝනුයි –= උපාදින්න නමි. අරමුණු බවට පැමිණ උපාදානයන්ට සම්බන්ධ වීමෙන් උපාදානයන්ය. හිත වූවෝනුයි = උපාදානීය නම් වෙත්. උපාදානයන්ට ආරම්මණ ප්‍රත්‍ය වූවන් මෙය නමකි. උපාදින්නයෝත් ඔව්හුය. උපාදානීයයෝත් ඔව්හුය. අධි උපාදින්නුපාදානීයයෝයි. ආශ්‍රව සහිත කර්මයන්ගෙන් උපන් රූපාරූප ධර්මයන්ට මේ නමෙකි. මේ නයින් සෙසු පද දෙකෙහි ද ප්‍රතිෂේධ සහිත අර්ථය දතයුතු ය.

‘සංකිලිට්ඨ සංකිලෙස’ ත්‍රිකයෙහි කෙලෙසානුයි = සංකිලෙස නමි. බාධා කෙරෙයි හෝ තවයිනුයි යන අර්ථයි. කෙලෙසීමෙන් යුක්තවූවෝ සංකිලිෂ්ටයෝයි. තමා අරමුණුකොට පැවතීමෙන් කිලිටුවීමට සුදුසු වෙත්, එහි අරමුණු බව නො ඉක්මවීමෙන් කෙලෙසීමේ නියුතු වූවෝ නුයී = සංකිලෙයිකයෝයි. කෙලෙසීමට අරමුණු - ප්‍රත්‍යවූවන්ට මේ නමෙකි. සංකිලිෂ්ටයෝත් ඔව්හුය. සංක්ලේෂිකයෝත් ඔව්හුය නුයි සංකිලිෂ්ට සංක්ලේශිතයෝයි. සෙසු පද දෙක ද පළමු ත්‍රිකයෙහි කී නයින්ම දතයුතුයි.

විතර්ක ත්‍රිකයෙහි සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් පවත්නා විතර්කය සමග වූවෝ = සවිතර්කයෝය. විචාරය සමග වූවෝ = සවිචාරයෝ ය. විතර්ක සහිත වූවෝත් ඔව්හුය. විචාර සහිත වූවෝත් ඔව්හුය නුයි = සවිතක්කය විචාරයෝ යි. උභය රහිත වූවෝ අවිතක්ක අවිචාරයෝ යි. විතර්ක විචාර අතුරෙන් විචාරයට ප්‍රමාණ වූයේ පරම වූයේ මොවුන්ටනුයි = විචාරමත්තාය. විචාරයෙන් මත්තෙහි විතර්කය සමග එක්වීමට නොයත්නුයි අර්ථයි. අවිතර්කයෝත් ඔව්හුය. විචාර මාත්‍රයෝත් ඔව්හුය නුයි = අවිතක්ක විචාර වන්තයෝය.

ප්‍රීති ත්‍රිකයෙහි ප්‍රීතිය සමග ඒකෝත්පාදී භාවයට ගියෝනුයි ප්‍රීති සහගතයෝ ය. ප්‍රීති සම්ප්‍රයුක්තයෝ යන අර්ථයි. සෙසු පද දෙකෙහි ද මේ නයයි. මෙහි උපේක්‍ෂා යනු දුක් නොවූත් සැප නොවූත් වේදනාව කියන ලදී. එය වනාහි සැපදුක් ආකාර වූ පැවැත්ම උපේක්‍ෂා කරයි. මධ්‍යස්ත ආකාරයෙන් සිටි බැවින් ඒ අයුරින් පවතීනුයි උපේක්‍ෂා නමි. මෙසේ වේදනා ත්‍රිකයෙන් පද දෙකක්ම ගෙන නිෂ්ප්‍රීතික සුඛයට සප්‍රීතික සුවයෙන් වෙනස දැක්වීම් වශයෙන් මේ ත්‍රිකය කියන ලදී.

දර්ශන ත්‍රිකයෙහි දස්සනේන යනු සෝවාන් මගිනි. එය වනාහි පළමුවෙනි නිවන දක්නා හෙයින් දර්ශනයැයි කියන ලදී. ගෝත්‍රභූ සිත වනාහි පළමුවෙන් කිසිවක් දකී. යම්සේ වනාහි කිසියම් කරුණක් සඳහා රජු වෙත ආ පුරුෂයෙක් දුරදීම වීථියෙහි හැසිරෙන ඇතුපිට හුන් රජු දැකත් තා විසින් රජ දක්නා ලදැයි විචාරන ලදුව කළයුතු කිස නොකළ හෙයින් නො දකිමියි කීය. මෙපරිද්දෙන්ම නිවන් දැක කළයුතු වූ ක්ලේශ ප්‍රහාණිය නොවූයෙන් දර්ශනයක් නැතැයි කියනු ලැබේ. ඒ ඥානය වනාහි මාර්ගය ආවර්ජනය කරන ස්ථානයේ සිටී. භාවනාය යනු සෙසු මාර්ගත්‍රයෙනි. සෙසු මාර්ගත්‍රය වනාහි ප්‍රථම මාර්ගයෙන් ධර්මය අවබෝධ කරගත් කල්හි භාවනා වශයෙන් උපදී. නො දුටු විරූ කිසිවක් නො දකී. එහෙයින් භාවනායැයි කියනු ලැබේ. තෙවන පදය උභය ප්‍රතික්‍ෂේප වශයෙන් කියන ලදී.

තදනන්තර ත්‍රිකයෙහි දර්ශනයෙන් පහ කළයුතු හේතු මොවුන්ට නුයි = දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතුකායි දෙවන පදයෙහි ද මේ නයමය. තෙවන පදයෙහි දර්ශනයෙනුත් පහකළ නොහැකි භාවනාවෙනුත් පහකළ නොහැකි හේතු මොවුන්ටනුයි යන මේ අර්ථය නොගෙන දර්ශනයෙනුත් පහකළ නොහැකි භාවනාවෙනුත් පහකළ නොහැකි මොවුන්ට ඇත යන මේ අර්ථය ගතයුතුයි. අන් පරිද්දෙකින් වීනම් අහේතුකයින්ගේ නො ගැනීම වන්නේය. ඔවුන් හේතුවම නැත. යමක් දර්ශන භාවනාවන්ගෙන් පහ කළයුතු වේද, සහේතුකයන්හිදී ද හේතු වර්ජකයින්ගේ ග්‍රහණයට පැමිණෙයි. හේතූන්ගේ ගැනීමක් නොවෙයි. මොවුන්ගේ හේතුවම දර්ශනයෙනුත් භාවනාවෙනුත් පහ කළ යුතු නොවේයැයි කියන ලදී. ඒ ධර්මයෝ නොවෙත්. මේ දෙකම බලාපොරොත්තු නොවේ. එහෙයින් දර්ශනයෙනුත් භාවනාවෙනුත් පහ නොකළ යුතු හේතු මොවුන් ඇත්තේනුයි = ‘නෙවදස්සනෙන නභාවනාය පහාතබ්බහෙතුකා’ යන අර්ථය ගතයුතුයි.

ආචයගාමි ත්‍රිකයෙහි කර්ම ක්ලේශයන් විසින් රැස්කරනු ලැබේනුයි = ආචයයි. ප්‍රතිසන්ධි චුති ගති පැවතීම් ඇතියනට මේ නමකි. එයට කරුණු වී නිපදවන බැවින් එය රැස්කිරීමට පැමිණෙත්. යමෙකුගේ හෝ පවතිත් ද, ඒ පුද්ගලයා කියන ලද පරිදිම රැස්කිරීමට පමුණුවත්නුයි ආචයගාමී නම් වේ. ආශ්‍රව සහිත කුශලාකුශලයන්ට මේ නමකි. එහෙයින්ම ආචය සංඛ්‍යාත රැස්කිරීමෙන් පහවූ බැවින් නිවන පහවූ රැස්කිරීම් ඇත්තේනුයි = අපචයයි. එය අරමුණු කොට පවත්නා හෙයින් අපචය නම් වූ නිවනට යෙත්නුයි = අපචයගාමීහු ය. මෙය ආර්ය මාර්ගයන්ට නමකි. තවද උළු වඩුවකු ප්‍රාකාරය මෙන් පැවැත්ම (ඉදිරි ගමන) රැස් කරමින් යෙත්නුයි = ආචයගාමීහුය. ඔහු විසින් රැස්කරන රැස්කරන ලද්ද විද්වංශනය කරන පුරිසයකු මෙන් ඒ පැවැත්ම ම විනාශ කරමින් යෙත්නුයි = අපචයගාමීහු ය. තෙවන පදය උභය ප්‍රතික්‍ෂේපයෙන් කියන ලදී.

ශෛක්‍ෂ ත්‍රිකයෙහි ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවන්හි උපන්නාහු නුයි = ශෛක්‍ෂයෝය. මොව්හු සප්ත ශෛක්‍ෂයන්ට අයත්නුයි යනුවෙන් ද, ශෛක්‍ෂයෝ ය. සම්පූර්ණ නොකළ ශික්‍ෂා ඇති බැවින් තමාම හික්මෙත්නුයි ද ශෛක්‍ෂයෝය. මතුයෙහි හික්මිය යුතු බවක් නැති හෙයින් ශෛක්‍ෂයෝ නොවෙත්නුයි = අශෛක්‍ෂයෝය. වෘද්ධියට පැමිණියෝ හෝ අශෛක්‍ෂයෝ නුයි = අශෛක්‍ෂයෝ ය. අර්හත්ඵලය ස්වභාවකොට ඇතියනට මේ නමෙකි. තෙවන පදය උභය ප්‍රතික්‍ෂේප වශයෙන් කියන ලදී.

පරිත්ත ත්‍රිකයෙහි හාත්පසින් ඛණ්ඩනය කළ හෙයින් ස්වල්ප මාත්‍රය, ස්වල්පය යැයි කියනු ලැබේ. ස්වල්ප වූ ගොමපිඩය ආදියෙහි මෙනි. මොවුහු ද අල්පානුභාව බැවින් ස්වල්ප වූවෝ වැනි නුයි = පරිත්තයෝ ය. කාමාවචර ධර්මයන්ට මේ නමෙකි. ක්ලේශ විෂ්කම්භනය සමර්ථ බැවින්ද, මහත් වූ ඵල ඇති හෙයින් ද, දීර්ඝ වූ සන්තාන ඇති හෙයින් ද මහත්භාවයට ගියෝය. මහත් අය විසින් හෝ මහත් වූ ඡන්‍ද, වීර්ය, චිත්ත, ප්‍රඥා ඇති අය විසින් යන ලදහ. පිළිපන්නා ලදහනුයි = මහත්ගතයෝය. රාගාදී ධර්මයෝ ප්‍රමාණ කරයහ. ප්‍රමාණ නම් අරමුණු වශයෙන් හෝ සම්ප්‍රයෝග වශයෙනි. මොවුන්ට ප්‍රමාණයක් නැත්තේය. ප්‍රමාණයට ප්‍රතිපක්‍ෂයෝය නුයි = අප්‍රමාණයෝ ය.

පරිත්තාරම්මණ ත්‍රිකයෙහි ස්වල්ප වූ අරමුණු මොවුන්ට නුයි පරිත්තාරම්මණයෝය. සෙසු පද දෙකේ ද මේ නයමය.

හීන ත්‍රිකයෙහි හීනා යනු ලාමක වූ අකුශල ධර්මයෝ ය. හීන ප්‍රණීතයන්ගේ මධ්‍යයෙහි වූවෝනුයි = මධ්‍යමයෝ ය. අවශේෂ වූ ත්‍රෛභූමක ධර්මයෝ උක්තමාර්ථයෙන් අනල්පකාර්ථයෙන් ද = ප්‍රණීතයෝය. ලෝකෝත්තර ධර්මයෝ ය.

මිථ්‍යා භාවත්‍රිකයෙහි මොව්හු හිතසුව ගෙන දෙන්නෝ වන්නාහයි මෙසේ ආශිංසනය කරන ලද්දේ නමුදු එසේ නොමැති හෙයින් අශුභාදියෙහිම ශූභය ආදී විපරීත පැවතීම් ඇති හෙයින් ද මිථ්‍යා ස්වභාව ඇත්තෝනුයි මිච්ඡක්තය, විපාකදීම ඇතිකල්හි ස්කන්ධ භේදයට අනන්තරවම විපාකදීම ඇති හෙයින් නියතයෝ ය. මිථ්‍යා ස්වභාව ඇත්තෝත් නියතයෝත් ඔව්හුමනුයි මිච්ඡත්ත නියතයෝය කියන ලද්දට විපරීත වූ අර්ථයෙන් සම්‍යක් ස්වභාව ඇත්තේනුයි = සම්මත්තයෝ ය. අනන්තරවම විපාක දීමෙන් සම්මන්ත වූවෝත් නියත වූවෝත් ඔව්හුමනුයි = සම්මත්ත නියතයෝය. උභයාකාරයෙන්ම නියත නොවූවෝනුයි අනියතයෝ ය.

මාර්ගාරම්මණා ත්‍රිකයෙහි නිවන සොයායි ගවේෂණය කෙරේනුයි ක්ලේශයන් මරමින් හෝ යෙයි නුයි = – මාර්ගයි. මාර්ගය, අරමුණ වූයේ මොවුන්ටනුයි = මාර්ගාරම්මණායෝය. අෂ්ටාංගික මාර්ගයම ප්‍රත්‍යාර්ථයෙන් මොවුන්ට හේතුය නුයි = මග්ග හේතුකයෝ ය. මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ හේතුය. මාර්ගයෙහි හෝ හේතුය නුයි = මග්ග හේතුය. ඔව්හු මොවුන්ට හේතු යනුයි = මග්ග හේතුකයෝය. මැඩගෙන පවත්නා අර්ථයෙන් මාර්ගය මොවුන්ට අධිපතිනුයි –= මාර්ගාධිපතීහුය.

උත්පන්න ත්‍රිකයෙහි ඉපදීමේ පටන් බිඳීම දක්වා උඩට පැමිණියාහු, ගියාහු පැමිණියාහු නුයි = උත්පන්නයෝ ය. නූපන්නෝ නුයි - අනුත්පන්න යන, නිමවූ කාරණා ඒකදේශත්වයෙන් අවශ්‍යයෙන්ම උපදින්නෝය නුයි = උප්පාදින්නයහ. (උපදින්නෝ ය.)

අතීත ත්‍රිකයෙහි තමාගේ ස්වභාවයට හෝ උත්පාදාදී ලක්‍ෂණයට හෝ පැමිණ ඉක්මවෝ නුයි –= අතීතයහ. එකී දෙකටම නො ආවාහු = අනාගතයහ. ඒ ඒ කාරණය නිසා උපන්නාහු = පච්චුප්පන්නයෝ ය.

තදනන්තර ත්‍රිකයෙහි අතීතාරම්මණය මොවුන්ටනුයි = අතීතාරම්මණයෝ ය. සෙසු පද දෙක්හි ද මේ නයමය.

ආධ්‍යාත්ම ත්‍රිකයෙහි මෙසේ පවත්නා වූ අපි ආත්මය යන ග්‍රහණයට යන්නෙමු යැයි මේ අදහසින් මෙන්ම තමා පාලනය කරන්ගෙන පැවැත්තාහු නුයි = ආධ්‍යාත්මයෝ ය. මේ ‘අජ්ඣත්ත’ ශබ්දය වනාහි ගෝචර අජ්ඣත්තය, නියත අජ්ඣත්තය, අජ්ඣත්ත අජ්ඣත්තය, විසය අජ්ඣත්තය යන සතර අර්ථයන්හි දක්නා ලැබේ. ‘තෙනා නන්‍ද, භික්‍ඛුනා තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධි නිමිත්තෙ අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සණ්ඨපෙ තබ්බං, අජ්ඣත්තතො සමාහිතො’ යන ආදියෙහි වනාහි මෙය ගෝචර අජ්ඣත්තයෙහි දක්නා ලැබේ. ‘අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං, අජ්ඣත්තං වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති’ යන ආදියෙහි නියකජ්ඣත්තයෙහි වැටේ. ‘ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි’ යන ආදියෙහි අජ්ඣත්ත අජ්ඣත්තයෙහි ය. අයං ඛො පනානන්‍ද විහාරො තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො යදිදං සබ්බනිමිත්තානං අමනසිකාරා අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං උපසම්පජ්ජ විහරති’ යන ආදියෙහි විසයජ්ඣත්තයෙහිය. අධිපති ස්ථානයෙහි යන අර්ථයි. ඵල සමාපත්තිය වනාහි බුදුවරුන්ට අධිපති ස්ථානය නම් වේ. මෙහි වනාහි නියතජ්ඣත්තයෙහි අදහස් කෙරේ. එහෙයින් ස්වසන්තානයෙහි පැවති පෞද්ගලික වූ ධර්මයෝ ආධ්‍යාත්මයෝ යැයි දතයුතුයි. එයින් බාහිර වූවෝ වනාහි ඉන්‍ද්‍රිය බද්ධ වූවෝ හෝ ඉන්‍ද්‍රිය බද්ධ නොවූවෝ හෝ බහිද්ධා (බාහිර) නම් වේ. තෙවන පදය ඒ උභය වශයෙන් කියන ලදී.

අනන්තර ත්‍රිකය එකී තෙවැදෑරුම් ධර්මයන්ම අරමුණු කොට පැවතීම් වශයෙන් කියන ලදී.

සන්දර්ශන ත්‍රිකයෙහි දතයුතුබවැයි කියන ලද නිදසුන් සහිත යනුයි = සන්දර්ශනයි. නසන බවැයි කියන ලද ප්‍රතිඝය සමග යනුයි. = සප්‍රඝය, සනිදර්ශන වූවෝත්, සප්‍රඝ වූවෝත් ඔව්හුය යනු = සනිදර්ශන සප්‍රඝයහ, දතයුතු බවැයි කියන ලද නිදර්ශනයක් මොවුන්ට නැත්තේය යනුයි. අනිදර්ශනයහ. අනිදර්ශනයෝත් ඔව්හුය. කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම සප්‍රඝයෝත් ඔව්හුම යනුයි = අනිදර්ශන සප්‍රඝයෝය. තෙවන පදය උභය ප්‍රක්‍ෂේප වශයෙන් කියන ලදී. මේ වනාහි තික ඛාතිකාවෙයි අනුපූර්ව පද වර්ණනාවයි.