දුකමාතිකාපදවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

දුකමාතෘකා වර්ණනාව

දුක මාතිකාවෙහි වනාහි ත්‍රිකයන්හි ආ පදවර්ණනාවම කරන්නෙමු. හේතු ගොච්ඡකයෙහි වනාහි හේතුධම්මා යනු මූලාර්ථයෙන් හේතුයැයි කියන ලද ධර්මයෝය. ‘හේතුධම්මා’ යනු ද පාඨයෙකි. ‘නහෙතු’ යනු ඔවුන්ගේම ප්‍රතික්‍ෂේප වචනයයි. සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් පැවැත්මෙන් හේතුව සමග නුයි = සහේතුකයෝය. එසේම මොවුන්ට හේතු පැවැත්මෙක් නැත්තේ නුයි = අහේතුකයෝ ය. එක්ව උපදනා බැවින් හේතුව සමග එක්ව යෙදුණේ නුයි = හේතු සම්ප්‍රයුක්තයෝය. හේතුවෙන් වෙන් වූවෝ නුයි = හේතු විප්‍රයුක්තයෝය. මේ දුක දෙකේම අර්ථ වශයෙන් කිසිදු නානත්වයක් (වෙනසක්) නැත. දේශනා විලාසයෙන් වනාහි එසේ අවබෝධ කරගන්නා වූ හෝ පුද්ගලයන්ගේ අදහස් වශයෙන් කියන ලදී. ඉන් අනතුරුව ප්‍රථම දුකය ද්විතීය තෘතීය දුකයන් සමග යොදා ඔවුන්ගේ ‘හේතු’ ‘නහේතු’ ආදී පදයන්ගේ වශයෙන් එසේ හටගත්තා වූ අතර වූ ද දුක තුනක් කියන ලදී. එහි යම් සේ ධර්මයෝ හේතු ද සහේතුක යන මෙය වේ ද එසේම ධර්මයෝ හේතු ද අහේතුක ද වෙත් යන මෙය වේ. එසේම සහේතුක ධර්මයෝය. නො ද හේතුක ද වෙත් යන මෙය වෙයි. එසේම අහේතුක ධර්මයෝය. නො ද හේතුක ද වෙත් යන මෙය වෙයි. හේතුසම්ප්‍රයුක්ත දුකය සමග යෙදීමේ දී ද මෙම ක්‍රමයමැයි.

එහි න හේතුක ධර්මයෝය. සහේතුකයෝ ය. අහේතුකයෝ යැයි යන මෙය සිද්ධ වූ කල්හි යළිදු නො ද හේතු ධර්මයෝය යන මෙය වනාහි අතිරික්තයකැයි කියන ලදී. ඒ අනුව මේ අතිරේකාර්ථය සංග්‍රහ කරන ලද්දේයැයි දතයුතුයි. කෙසේද? හුදෙක් නහේතු ධර්මයෝම නොවෙත්. එසේ නම් අනිකුත් නො ද සහේතු අහේතුකයෝය යන වශයෙනි. තවද වෙනත් අයුරකින් ද මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. නහේතු ධර්මයෝය, සහේතුකයෝ ය. අහේතුකයෝ ය (යන මේ ධර්මයෝ) යම්සේ ද හේතුධර්මයෝ ද සහේතුකයෝ ද අහේතුකයෝ ද එසේය. නහේතු ධර්මයෝ ද හේතුසම්ප්‍රයුක්තයෝ ද හේතු විප්‍රයුක්තයෝ ද මෙසේමය.

චුල්ලන්තර දුකයෙහි තමාගේ නිෂ්පාදක වූ ප්‍රත්‍යය සමග නුයි =– සප්‍රත්‍යයෝ ය. මොවුන්ට උත්පාදයෙහි හෝ ඨිතියෙහි හෝ ප්‍රත්‍යය නැත්තේ නුයි = අප්‍රත්‍යයෝ ය. ප්‍රත්‍යයන් සමග එක්ව අවුත් කරන ලද්දේනුයි = සංඛතයෝ ය. සංඛත නොවූවෝ යනු = අසංඛතයෝ ය. වෙන් කළ නොහැකි අයුරින් රූපය මොවුන්ට ඇත යනුයි = රූපීහුය. මොවුන් එවැනි රූපයක් නැත්තේ නුයි අරූපීහු ය. වෙනස්වීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේ හෝ රූපයි. එය මොවුන්ට ඇත්තේ නුයි = රූපීහු ය. රූපී නො වූවෝ = අරූපීහු ය. විනාශවීම, බිඳවැටීම යන අර්ථයෙන් (සංසාර) වෘත්තය ලෝකය යැයි කියනු ලැබේ. එහි අන්තර්ගත බැවින් ලෝකයෙහි නියුතු වූවෝ නුයි = ලෞකිකයහ. එයින් එතර වූවෝ - ගොඩනැගුණෝනුයි උත්තරයහ. ලෝකයෙහි නියුතු නොවූ බැවින් ලෝකයෙන් එතර වූවෝනුයි = ලෝකුත්තරයහ. ‘කෙන චි විඤ්ඤෙය්‍යො’ යනු චක්‍ෂුර්විඥානාදී වූ කිසියම් එකකින් චක්‍ෂුර් විඥානයෙන් හෝ ශ්‍රෝත විඥානයෙන් හෝ දතයුතු. ‘කෙනචි න විඤ්ඤෙය්‍යා’ යනු කිසියම් චක්‍ෂුර්විඥානයෙන් හෝ ශ්‍රෝත විඥානයෙන් හෝ නොදතයුතු. මෙසේ ඇති කල්හි පද දෙකේම අර්ථ වෙනසින් ද්විකයක් වෙයි.

ආසව ගොච්ඡකයෙහි වැගිරේනුයි = ආසවයෝ ය. ඇසින් ද -පෙ මනසින් ද වැගිරෙත්. ගලාබසිත් යැයි කියන ලද්දේ වෙයි. ධර්ම වශයෙන් ගෝත්‍රභූ සිත තෙක් ද අවකාශයෙන් භවාග්‍රය දක්වා ද වැගිරෙත්නුයි හෝ = ආශ්‍රවයෝ ය. මේ ධර්මයන් ද මේ අවකාශය ද ඇතුළත්කොට පවත්නාහුය යන අර්ථයි. අන්තර් කරණාර්ථය වනාහි මේ ආකාර ඇත්තේය. බොහෝකල් පැසවීමෙන් රා ආදිය ආසව යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින්ම බොහෝකල් පැසවීමෙන් මොව්හු ද ආසවම වීමට සුදුස්සෝය. මෙය ද කියන ලද්දේමැයි. ‘මහණෙනි, මින් පෙර අවිද්‍යාව නොවීයැයි අවිද්‍යාවේ මුල කෙළවර නොපැනේ.’ යන ආදියයි. දිගට හෝ සසර දුක ගලා බසී. විශේෂයෙන් ගලාබසීනුයි = ආසවයෝය. එයින් අන්‍යයෝ නො ආසව නමි. තමන් අරමුණු කොට පවත්නා ආසවයන් සමගනුයි = සාසවයෝ යි. මෙසේ පවත්නාහු මොවුන්ට ආසවයෝ නැත්නුයි අනාසවයහ. සේසස හේතුගොච්ඡකයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දතයුතුයි. මේ වනාහි වෙනසකි. යම්සේ එහි යළි හේතු නොවූ සහේතුක ද වූ ධර්මයෝයැ. අහේතුක ද ධර්මයෝය යන මේ අවසාන දුකය පඨම දුකයාගේ දෙවන පදය මුලින් යොදා කියන ලදී. මෙසේ මෙහි දී යළිදු ආස්‍රව නොවූ ද සාස්‍රව වූ ද අනාස්‍රව වූ ද ධර්මයෝ නො කියන ලදහ. එසේ නො කියන ලද නමුත් යළිදු මෙය ද අනිකුත් භේදයෝ ද එහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුයි.

සංයෝජන ගොච්ඡකයෙහි යමෙකුට විද්‍යමාන වෙත් ද, ඒ පුද්ගලයා සසර යොදත් යොදත්නුයි, බඳිත්නුයි = සංයෝජනයෝ ය. එයින් අන්‍ය වූවෝ සංයෝජන නොවූවෝ නම් වෙත්. අරමුණු බවට පැමිණ සංයෝජනයන් සංවර්ධනයෙන් සංයෝජනයන්ට හිතවූවෝ යනු = සංයෝජනීයයෝ ය. සංයෝජනයන්ගේ අරමුණුවලට ප්‍රත්‍ය වූවන්ට මෙය නමකි. සංයෝජන නොවූවෝ = අසංයෝජනීයයෝ ය. සෙස්ස හේතුගොච්ඡකයෙහි කී නයින්ම දතයුතුයි.

ග්‍රන්ථ ගොච්ඡකයෙහි යමෙකුට විද්‍යමාන වෙත් ද ඔහු චුති ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් සසර වෙළත්නුයි ගටත්නුයි = ග්‍රන්ථයෝ ය. එයින් අන්‍ය වූවෝ ග්‍රන්ථ නොවූවෝය. අරමුණු කිරීම් වශයෙන් ග්‍රන්ථයත් සමග වෙළිය යුත්තෝ = ග්‍රන්ථනීයයෝ ය. සෙස්ස හේතුගොච්ඡකයෙහි කී නයින්ම යෙදිය යුතුය. මෙහි යම්සේ ද එපරිද්දෙන් මෙයින් පර තැන්හි දී කියා ඉතිරිය ඒ ඒ තැන්හි කී නයින්ම දතයුතුයි.

ඕඝ ගොච්ඡකයෙහි යමෙකුට විද්‍යමාන වෙත්ද ඔහු සසරම නතර කරත්නුයි, ගිලාබස්වත්නුයි = – ඕඝයෝ ය. අරමුණු කොට ඉක්මවිය යුතු හෙයින් ඕඝයන් විසින් ඉක්මවිය යුත්තෝ නුයි = ඕඝනීයයෝය. ඕඝයන්ගේ ආරම්මණ ධර්මයෝ මෙසේ දතයුත්තාහ.

යෝග ගොච්ඡකයෙහි සසර යොදත්නුයි = යෝගයෝ යි. යෝගනීයයෝ ඕඝනීයයන් මෙන් දතයුත්තාහ.

නීවරණ ගොච්ඡකයෙහි සිත වළක්වත්නුයි, හාත්පසින් වසත්නුයි = නීවරණයෝ ය. සංයෝජනීයයන් මෙන් දතයුත්තාහ.

පරාමාස ගොච්ඡකයෙහි ධර්මයන්ගේ තත්වාකාර වූ අනිත්‍යාදී ආකාරය ඉක්මවා නිත්‍යය ආදී වශයෙන් පවත්නා පරවසයෙන් (පිටත්හි) ආමර්ශනය (අතපතගෑම) කෙරෙත්නුයි = පරාමාසයෝයි. පරාමාසයන් සමග අරමුණු කිරීම් වශයෙන් පරාමර්ශනය කළ හෙයින් = පරාමට්ඨයෝ ය.

මහන්තර දුකයෙහි අරමුණ නොගෙන ‘නො පවත්නා හෙයින් අරමුණ සමග යනුයි = සාරම්මණයෝ ය. මොවුන්ට අරමුණ නැත්නුයි = අනාරම්මණයෝ ය. සිතීම් අර්ථයෙන් = සිතය. විචිත්‍රාර්ථයෙන් හෝ සිතය. වියෝග නොවීම් වශයෙන් සිතෙහි නියුතු වූවෝ නුයි = චෛතසිකයෝ ය. නිරතුරුවම සමීපයට ඒමෙන් ඉපැත්මේ පටන් භංගය තෙක් සිත සමග මිශ්‍ර වූයෝ = චිත්ත සංසට්ඨයෝ ය. එක්ව පවතින්නේ නමුදු නිරන්තර භාවයකට නො පැමිණ සිත සමග මිශ්‍ර නො වූවෝ නුයි = චිත්ත විසංසට්ඨයෝ ය. මෙයින් උපදිත්නුයි = – සමට්ඨානය, මොවුන්ගේ හටගැන්ම සිතය යනුයි = චිත්ත සමුට්ඨානයෝ ය. එක්ව වෙත්නුයි = සහභූහුය. සිත සමග එක්වූවෝ චිත්ත සහභූහු ය. අනුව පෙරළෙත්නුයි = අනුපරිවර්තීහුය. කුමක් අනුව පෙරළෙත් ද, සිතයි. (අනුව යි.) සිතට අනුව පෙරළෙන්නෝ = චිත්ත පරිවර්තීහු ය. සිත හා මිශ්‍ර වූවෝ ද සිතින් උපන්නෝ ද ඔව්හු නුයි = චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨානයෝ යි. සිත හා මිශ්‍ර වූවෝ ද සිතින් උපන්නෝ ද සිත සමග වූවෝමය යනුයි = චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන සහභූහු ය. සිත හා මිශ්‍ර වූවෝ ද සිතින් උපන්නෝ ද සිත අනුව පරිවර්තනය වන්නෝමය යනුයි. චිත්ත සංසට්ඨ සමුට්ඨාන අනුපරිවර්තීහුය. සෙසු සියලු පද ද කියන ලද ප්‍රතික්‍ෂේප වශයෙන් දතයුතුයි. ආධ්‍යාත්ම ආධ්‍යාත්මයන් සඳහා ආධ්‍යාත්ම ත්‍රිකයෙහි කී වශයෙන් ආධ්‍යාත්මයෝ ද = ආධයාත්මිකයෝ ය. එයින් පිටත්හි වූවෝ නුයි = බාහිරයතා දැඩිව ගන්නා වූ භූතයන් භූත නොවූවන් මෙන් දැඩිව ගනිත්නුයි = උපාදාය, දැඩිව නො ගන්නන් හෝ යනුයි = නො උපාදායය.

උපදාන ගොච්ඡකයෙහි දැඩිව ගනිත්නුයි = උපාදානයෝ ය. දැඩිකොට ගනිත් යන අර්ථයි. ඉන් අන්‍ය වූවෝ නො උපාදානයෝ ය.

ක්ලේශ ගොච්ඡකයෙහි සංකිලිට්ඨත්තිකයෙහි කියන ලද අයුරින් අර්ථය දතයුතුයි.

පිට්ඨි දුකයෙහි කාම භවයෙහි හැසිරෙත්නුයි = කාමාවචරයෝ ය. රූප භවයෙහි හැසිරෙත් නුයි රූපාවචරයෝ ය. අරූප භවයෙහි හැසිරෙත්නුයි = – අරූපාවචරයෝ ය. මේ මෙහි සංක්‍ෂේපයයි. විස්තරය වනාහි මත්තෙහි දැක්වෙන්නේ ය. ත්‍රෛභූමක වෘත්තයෙහි යෙදුණෝ ඇතුළත් වූවෝ නුයි = පරියා පන්නයෝ ය. එහි නො යෙදුණෝ යනු = අපරියාපන්නයෝ ය. සසර මුල් සිඳිමින් නිවන් අරමුණු කොට සසරින් නික්මෙත් යනු = නීය්‍යානිකයෝ ය. මේ ලක්‍ෂණයෙන් නො නික්මෙත් යනු = අනිය්‍යානිකයෝ ය. චුතියෙහි හෝ තමාගේ පැවැත්මේ දී හෝ අනතුරුව ඵලදානයෙහි නියත බැවින් = නියතයෝ ය. එසේ අනියත බැවින් = අනියතයෝ ය. අන්‍ය ධර්මයන් තරණය කෙරෙත්. දුරුකෙරෙත්නුයි = උත්තරයෝ ය. තමන් එතර කරන්ට සමත් වූ උත්තරයන් සමග යනුයි. සඋත්තරයහ. මොවුන්ට උත්තරයෝ නැත්තාහ යනුයි. = අනුත්තරයෝ ය. මොවුන් සමග යුද්ධ කෙරෙත් නුයි = රණයෝ ය. යම් කෙනෙකුන් විසින් මඩනා ලද සත්ත්වයෝ නන් අයුරින් හඩත් ද වලපිත්ද, ඒ රාගාදීන්ට මේ නමකි. සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් ද ප්‍රහාණයේ දී එක්වීම් වශයෙන් ද රණයන් සමග නුයි = සරණයෝ ය. ඒ කාරණයෙන් මොවුන්ට රණයෝ නැත්නුයි = අසරණයෝ ය.

සූත්‍රාන්තික දුකමාතෘකා වර්ණනාව

සූත්‍රාන්තික දුකයන්හි සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් විද්‍යාව භජනය කෙරෙත්නුයි = විද්‍යාභාගිහුය. විද්‍යාභාගයෙහි විද්‍යා කොට්ඨාශයෙහි පවතිත් යනු ද = විද්‍යාභාගීහු ය. එහි විදර්ශනා ඥානය, මනෝමය ඍද්ධි ඥානය, ෂට් අභිඥාය යනු අෂ්ටවිද්‍යාවෝ ය. පළමු අර්ථයෙන් ඒවා සමග යෙදුණු ධර්මයෝ ද විද්‍යාභාගීහු ය. පශ්චිම අර්ථයෙන් ඒවා අතුරෙන් යම්කිසි එක් විද්‍යාවක් විද්‍යාය, සෙස්සෝ විද්‍යාභාගීහුයැයි මෙසේ විද්‍යාව ද විද්‍යාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ද විද්‍යාභාගීහුම යැයි දතයුත්තාහ. මෙහි වනාහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ද අභිප්‍රේතයි. (බලාපොරොත්තුය) සම්ප්‍රයෝග වශයෙන්ම අවිද්‍යාව භජනය කෙරෙත්නුයි = – අවිජ්ජාභාගීහු ය. අවිද්‍යාභාගයෙහි, අවිද්‍යා කොට්ඨාශයෙහි පවතිත් යනු ද = අවිජ්ජාභාගීහු ය. එහි දුක වසාලන අවිද්‍යාවය. සමුදයාදිය වසාලන අවිද්‍යාව යැයි අවිද්‍යාව සතරෙකි. පළමු නයින්ම ඒවා සමග සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ද අවිද්‍යාභාගීහු ය. පශ්චිම අර්ථයෙන් ඒවා අතුරෙන් යම්කිසි එක් අවිද්‍යාවක් අවිද්‍යාය, සෙස්සෝ අවිද්‍යා භාගීහු යැයි මෙසේ අවිද්‍යාව ද අවිද්‍යා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ද අවිද්‍යාභාගීහුම යැයි දතයුතුයි. මෙහි වනාහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ද අභිප්‍රේතයෝ ය.

නැවත නො වසාගෙන සිටින බැවින් ක්ලේශාන්ධකාරය විධ්වංසනය කරන්නට අසමර්ථ හෙයින් විදුලිය උපමාව මොවුන්ටනුයි = විජ්ජූපමාය, නිරවශේෂ කොට විධ්වංසනය කිරීමට සමර්ථ බැවින් වජිරෝපමාව මොවුන්ටනුයි = වජිරෝපමාය, බාලයන් කෙරෙහි සිටි බැවින් බාලයෝ ය. යම්තැනක සිටියාහු ඊට උපචාර වශයෙන් බාලයහ. පණ්ඩිතයන් කෙරෙහි සිටි බැවින් පණ්ඩිතයහ. බාලයන් බවට පත්කරන හෙයින් බාලයහ. පණ්ඩිතයන් බවට පත්කරන හෙයින් පණ්ඩිතයහ. තණ්හා යනු කළු වූවෝ ය. සිත අප්‍රභාස්වර කරන්නෝ ය. සුක්ත යනු සුදුය. එසේම සිත ප්‍රභාස්වර කරන්නෝ ය. විශේෂයෙන් කළුව උපන් හෙයින් හෝ කෘෂ්ණයහ. විශේෂයෙන් සුදුව උපන් හෙයින් හෝ ශුක්ලයහ. මෙලොව මෙන්ම පරලොව ද තවත් නුයි = තපනීයයෝ ය. තපනීය නොවූවෝ = අතපනීයයෝ ය.

අධිවචන දුක්දී තුන අර්ථ වශයෙන් නානත්වයක් නැත්තාහ. මෙහි වෙනස අකුරු පමණි. ‘සිරිවඩ්ඪක ධනවඩ්ඪක’ යන මේ ආදීහු වනාහි වචන මාත්‍රයම අධිපති කොට පැවතියානු අධිවචනයෝ නම් වෙත්. අධිවචනයන්ගේ පථයෝ අධිවචන පථයෝ ය. ‘අභිසංඛරොන්ති ඛො භික්‍ඛවෙ, තස්මා සංඛාරා’ යැයි මෙසේ උපුටා සහේතුක කොට කියනු ලබන්නා වූ අභිලාසයෝ නිරුක්ති නම් නිරුක්තීන්ගේ පථයෝ = නිරුක්ති පථයෝයි. තර්කය, විතර්කය, සංකල්පය යැයි මෙසේ ඒ ඒ ප්‍රකාරයෙන් ඇඟවීම ප්‍රඥප්ති නමි. ප්‍රඥප්තීන්ගේ පථයෝ = ප්‍රඥප්ති පථයෝ ය. මෙහි ද දුකය, දුකය යැයි කියා ද අන්‍ය වචනයන්ගේ ප්‍රයෝජනය හේතුගොච්ඡකයෙහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුයි.

නාමරූප දුකයෙහි නම්කිරිම් අර්ථයෙන් ද නැමීමේ අර්ථයෙන් ද නැමවීම් අර්ථයෙන් ද නාමය, වෙනස්වන අර්ථයෙන් රූපය, මේ මෙහි සංක්‍ෂේපය යි. විස්තර වනාහි නික්‍ෂේප කාණ්ඩයෙහි මතු එන්නේ ය. අවිජ්ජා යනු දුක්ඛාදියෙහි නො දැනීමයි. භව තණ්හා යන භවය පිළිබඳ ප්‍රාර්ථනාවයි. භවදිට්ඨි යනු ශාස්වත (දෘෂ්ටි) ය භවය යැයි කියනු ලැබේ. ශාස්වත වශයෙන් උපදනා දෘෂ්ටිය යි. විභව දෘෂ්ටි නම් උච්ඡේදය (උච්ඡේද දෘෂ්ටිය) විභව යැයි කියනු ලැබේ. (එනම්) උච්ඡේද වශයෙන් උපදනා දෘෂ්ටිය යි. ආත්මයත් ලෝකයත් ශාස්වත යැයි පවත්නා දෘෂ්ටිය ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. සිඳෙනු ලැබේ යැයි පවත්නා දෘෂ්ටිය උච්ඡේද දෘෂ්ටිය යි. කෙළවරක් ඇත්තේ යන පවත්නා දෘෂ්ටිය අන්තවත් දෘෂ්ටියයි. අනන්තයැයි පවත්නා දෘෂ්ටිය අනන්තවත් දෘෂ්ටියයි. පූර්වාන්තය අනුව ගිය දෘෂ්ටිය පූර්වාන්තානුදෘෂ්ටිය යි. අපරාන්තය අනුව ගිය දෘෂ්ටිය අපරාන්තානු දෘෂ්ටියයි. අහිරික යනු යමක් ලජ්ජා විය යුත්තෙන් ලජ්ජා නොවේදැයි මෙසේ විස්තර කරන ලද නිර්ලජ්ජි බවයි. අනොත්තප්ප යනු බියවිය යුත්තෙන් යමක් බිය නොවේදැයි මෙසේ විස්තර කරන ලද බිය නොවන ආකාරයයි. ලජ්ජාවීම හිරියයි. බියවීම ඔත්තප්පය යි. දුර්වච බව ආදියෙහි දුක් වචනය විප්පටිකූලභොගී වූ විරුද්ධ වූ අනාදර වූ මේ පුද්ගලයා කෙරෙහිය යනුයි. දුර්වචයි. ඔහුගේ කර්මය දුර්වච බවයි. ඔහුගේ භාවය දෝවචස්සතාවයි. පාපි අශ්‍රද්ධා ආදී පුද්ගලයෝ මොවුන්ගේ මිත්‍රයෝනුයි = පාපමිත්‍රයායි. ඔහුගේ භාවය පාපමිත්‍රතාවයි. සුවච බව ද කල්‍යාණමිත්‍රතාව ද කී දේට ප්‍රතිපක්‍ෂ නයින් දතයුතුයි.

පංවාපත්ති ස්කන්‍ධයෝ ද ආපත්තීහු ය. සප්තාපත්තිස්කන්‍ධයෝ ද ආපත්තීහුයැයි මෙසේ කියන ලද ආපත්තීන්හි කුසලභාවය ආපත්ති කුසලතාවයි. ඒ ආපත්තීන්ගෙන් නැගිටීමේ කුසලභාවය ආපත්ති වුට්ඨාන කුසලතාවයි. සමාපත්තීන්හි කුසලභාවය සමාපත්ති කුසලතාවයි. සමාපත්තීන්ගේ අර්පණා පරිච්ඡේද ප්‍රඥාවට මෙය නමකි. සමාපත්තීන්ගෙන් නැගිටීමේ කුසලභාවය සමාපත්තිවුට්ඨාන කුසලතාවයි. අෂ්ටාරස ධාතූන්හි කුසලභාවය ධාතු කුසලතාවයි. එකී ධාතුන්ගේම මෙනෙහි කිරීමේ කුසලභාවය මනසිකාර කුසලතාවයි. චක්‍ෂුර් ආයතනාදියෙහි කුසලභාවය ආයතන කුසලතාව යි. ද්වාදසාංග පටිච්ච සමුප්පාදයෙහි කුසලභාවය පටිච්ච සමුප්පාද කුසලතාවයි. ඒ ඒ තන්හි කුසලභාවය ඨාන කුසලතාවයි. ඨාන යනු කාරණය යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී වනාහි එයට අයත් පැවැත්මෙහි ඵලය තිට්ඨති නමි. එහෙයින් ඨාන යැයි කියන ලදී. අට්ඨානයෙහි කුසලභාවය අට්ඨාන කුසලතාවයි.

ඍජු බව අජ්ජවයි. මෘදුබව මද්දවයි. අධිවාසන නම් වූ ඉවසන බව ඛන්තියයි. කීකරුබව සෝරච්චයි. සතුටු කරවන මෘදුභාව සංඛ්‍යාත සඛිලභාවය සාබල්‍යයයි. යම්සේ අනුන් සමග තමාගේ සිදුරක් නොවේ ද එසේ ධර්මාමිසයෙන් සංග්‍රහ කිරීම පටිසන්ධිථාරයයි. ඉන්‍ද්‍රිය සංවර සංඛ්‍යාත මනස සවැනි කොට ඇති ඉන්‍ද්‍රියයන්හි නොවසන ලද දොර ඇති බව ඉන්‍ද්‍රියයන්හි අගුත්තද්වාරතාවයි. පිළිගැනීම පරිභෝජනය වශයෙන් භෝජනයෙහි පමණ නො දන්නා බව භෝජනයේ අමත්තඤ්ඤුතාවයි. අනන්තර දුකය කියන ලද්දට ප්‍රතිපක්‍ෂ නයින් දතයුතුයි. සිහියෙන් වෙන්වීම නම් වූ මුළා සිහි බව මුට්ඨ සච්චයයි. විමසන නුවණ නැති බව අසම්පජඤ්ඤය යි. සිහි කෙරේනුයි = සතිය යි. මනාසේ දනීනුයි සම්පජඤ්ඤයි. නුවණින් සලකා නො බැලීමේ කම්පා නොවීම් අර්ථයෙන් පටිසංඛාන නම් වූ බලය පටිසංඛාන බලය යි. වීර්ය ශීර්ෂයෙන් සප්තබෝධ්‍යාංගයන් වඩන්නාට උපන් බලය භාවනා බලයයි. විරුද්ධ ධර්මයන් සමනය කෙරේනුයි = සමථයි. අනිත්‍යාදී වශයෙන් විවිධාකාරයෙන් බලයිනුයි විපස්සනාය, සමථය ද ඒ ආකාරය ගෙන නැවත පැවැත්විය යුතු වූ සමථයාගේ නිමිත්ත වශයෙන් සමථ නිමිත්තයි. පග්ගාහ නිමිත්තෙහි ද මේ නයමැයි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෙහි උත්සාහ කෙරේනුයි = පග්ගාහයි. වික්‍ෂේප නොවේනුයි = අවික්‍ෂේපයි.

සීල විනායක අසංවරය නම් වූ සීලයාගේ විපත්තිය සීල විපත්තියයි. සම්‍යක් දෘෂ්ටිය විනාශ කරන මිථ්‍යාදෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත වූ දෘෂ්ටියේ විනාශය දිට්ඨි විපත්තියයි. කීකරු බවම සීලය සම්පාදනය කරන බැවින් සීලය පරිපූරණය කරන හෙයින් සීලයාගේ සම්පදාවනුයි = සීලසම්පදායි. දෘෂ්ටියේ පරිපූර්ණය වූ ඥානය දෘෂ්ටියේ සම්ප්‍රදාව නුයි = දිට්ඨිය සම්ප්‍රදායි. විසුද්ධිභාවයට පැමිණි ශීල සංඛ්‍යාත වූ ශීලයාගේ විශුද්ධිය ශීල විසුද්ධියයි. නිර්වාණ සංඛ්‍යාත වූ විශුද්ධියට පමුණුවන්නට සමර්ථ වූ දර්ශන සංඛ්‍යාත වූ දෘෂ්ටිය පිළිබඳ විශුද්ධිය දෘෂ්ටි විශුද්ධිය යි. ‘දිට්ඨි විසුද්ධි ඛොපන යථා දිට්ඨිස්ස ච පධානං’ යනු කර්ම ස්වකෘත ඥානය ආදී නම් වූ දෘෂ්ටි විශුද්ධියත් යථා දෘෂ්ටි ඇත්තාහුගේ - අනුරුප දෘෂ්ටි ඇත්තාහුගේ (එනම්) කල්‍යාණ දෘෂ්ටි ඇත්තාහුගේ සම්ප්‍රයුක්ත ඒ ප්‍රධන් වීර්යයයි. ‘සංවෙගො’ යනු ජාති ආදීන් නිසා උපන් භය සංඛ්‍යාත වූ කළකිරීමයි. ‘සංවෙජනීයට්ඨානං’ යනු සංවේගජනක ජාති ආදී කාරණාය, ‘සංවිග්ගස්ස ච යොනිසො පධානං’ යනු මෙසේ සංවේගයට පත්වූවහුගේ සම්‍යක් ප්‍රධානයයි. ‘අසන්තුට්ඨිකා ච කුසලෙසු ධම්මෙසු’ යනු කුශල ධර්මයන් පිරිමේ නො සතුටු බවයි. ‘අප්පටිවානිතා ච පධානස්මිං’ යනු රහත්බවට නො පැමිණ ප්‍රධන් වීර්යයෙහි නො නවත්නා බවයි. නො පසුබස්නා බවයි. දැනගන්නා හෙයින් විද්‍යාවයි. මිදෙන බැවින් විමුක්තියයි. ‘ඛයෙ ඤාණං’ යනු ක්ලේශයන් ක්‍ෂය කරන ආර්ය මාර්ගයෙහි ඥානයයි. ‘අනුප්පාදෙ ඤාණං’ යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නූපදනා වූ ඒ ඒ මාර්ගයන් විසින් විනාශ කරන ලද ක්ලේශයන්ගේ නො ඉපැත්ම කෙළවර උපන් ආර්ය ඵලයෙන් ඥානයයි. මේ මාතෘකාවේ අනුපූර්ව වර්ණනාවයි.