කාමාවචරකුසලපදභාජනීයං අට‍්ඨකථා

කාමාවචරකුසලපදභාජනීයං

දැන් පිළිවෙළින් තබන ලද මාතෘකාවෙහි සංග්‍රහ කරන ලද ධර්මයන් ප්‍රභේද වශයෙන් දක්වන්නට ‘කතමෙ ධම්මා කුසලා’ යන මේ පදභාජනීය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘යම් සමයෙක්හි කාමාවචර කුසල සිත උපන්නේ වේද, යන මේ ප්‍රථම කාමාවචර කුශල සිත දක්වන ලදී. එහි නිර්දේශයෙහි වනාහි ධර්ම ව්‍යවස්ථාන වාරය, සංග්‍රහ වාරය ශුන්‍ය වාරය යැයි මහාවාර තුනක් වෙයි. ඔවුනතුරෙන් ධර්ම ව්‍යවස්ථාන වාරය උද්දේස නිද්දේස වශයෙන් දෙයාකාරයකින් සිටියේය. ඔවුනතුරෙන් උද්දේස වාරයෙහි පුච්ඡා, සමය නිද්දේස, ධම්මුද්දේස අප්පණා යැයි පරිච්ඡේද සතරෙකි. ඔවුනතුරෙන් ‘කවර ධර්මයෝ කුශලයෝ ද, යන මෙය පුච්ඡා නමි. ‘යම් සමයෙක්හි කාමාවචර -පෙ- එසමයෙහි’ යන මෙය සමය නිද්දේසය නමි. ‘ස්පර්ශය වෙයි.’ -පෙ- අවික්‍ෂේපය වෙයි.’ යන මෙය සමුද්දේස නමි. ‘එසමයෙහි වෙනත් යම් ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පන්න අරූපී ධර්මයෝ ඇත් ද, මේ ධර්මයෝ කුශලයෝ ය’ යන මෙය අර්පණා නමි.

මෙසේ සතර පරිච්ඡේදයකින් සිටි උද්දේස වාරයාගේ මේ ප්‍රථම පෘච්ඡා පරිච්ඡේදයයි. එහි ‘කතමෙ ධම්මා කුසලා’ යන මෙය කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡාවයි. පෘච්ඡාව පංචවිධය. අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා, දිට්ඨි සංසන්දනා පුච්ඡා, විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා, කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡා යනුවෙනි. මේ ඔවුන්ගේ නානත්වයයි.

‘අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡාව’ කුමක්ද? ප්‍රකෘතියේ ලක්‍ෂණය නොදන්නා ලද්දේ ද, නොදක්නා ලදද, තුලනය නො කරන ලදද, තීරණය නො කරන ලද ද, ප්‍රකට නොවී ද, භාවනා වශයෙන් නො වඩනා ලද ද, එය දැනගැනීම පිණිස, දැකීම පිණිස, තුලනය කිරිම පිණිස, තීරණය පිණිස, ප්‍රකට කිරිම පිණිස, විශේෂයෙන් වැඩීම පිණිස ප්‍රශ්න අසයි ද මේ අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡාවයි.

දිට්ඨ සංසන්දනා පුච්ඡාව කවරේද? ප්‍රකෘතියේ ලක්‍ෂණය දන්නා ලද්දේ වේ ද, දක්නා ලද ද, තුලනය කරන ලද ද, තීරණය කරන ලද ද, ප්‍රකට කරන ලද ද, භාවනා වශයෙන් වඩනා ලද ද, හෙතෙම එය අන් පණ්ඩිතයන් සමග සංසන්දනය කිරීම පිණිස ප්‍රශ්න අසා ද මේ දිට්ඨ සංසන්දනා පුච්ඡාවයි.

විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡාව කවරේ ද? ප්‍රකෘතිය පිළිබඳ සැකයට වැටුණෝ වේ ද, විමතියට වැටුණෝ සැක ඇතිවූයේ මෙසේ ද, මෙසේ නොවේ ද, කිමෙක් ද, කෙසේදැයි හෙතෙම විමතිය සිඳීම පිණිස ප්‍රශ්න විචාරයි ද මේ විමතිච්ඡේදන පුච්ඡාවයි.

අනුමති පුච්ඡාව කවරේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්‍ෂූන්ගේ අනුමැතිය පිණිස ප්‍රශ්න විචාරණ සේක. ‘මහණෙනි, මෙය කෙසේ හඟිමු ද? රූපය නිත්‍ය ද, අනිත්‍ය ද, ‘ස්වාමීනි, අනිත්‍යය’ යමක් අනිත්‍යය නම් එය දුක ද සැප ද’, ‘ස්වාමීනි දුකය’, ‘යමක් දුක ද අනිත්‍ය ද වෙනස්වන ස්වභාවය ඇත්තේ ද එය මේ මාගේය. මේ මම වෙමි. මේ මාගේ ආත්මයයි දැකීම සුදුසු ද? ‘ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ යනුවෙනි’. මේ අනුමති පුච්ඡාවයි.

කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡාව කවරේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්‍ෂූන්ට දේශනා කිරිමේ (කීවේ) කැමැත්තෙන් ප්‍රශ්න විචාරන සේක. ‘චත්තාරො මෙ භික්‍ඛවෙ’ සතිපට්ඨානා, කතමෙ චත්තාරො? යනුවෙනි. මේ කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡාවයි.

එහි බුදුවරුන්ට පළමු පෘච්ඡා තුන නැත. කවර හෙයින් ද, බුදුවරුන්ට වනාහි තුන් කල් පිළිබඳ කිසිත් සකස්කරන ලද්දක්, කාලවිමුක්ත වූවක් හෝ අසංඛතයක් නොදුටු දෙයක් නොදත් දෙයක් නො පැහැදිලි දෙයක් අතුලිතයක් තීරණය නොවූ දෙයක්, ප්‍රකට නො වූවක්, භාවනා වශයෙන් නොවඩන ලද්දක් නම් නැත. එහෙයින් ඒවා පිළිබඳ නොදුටු දේ පැහැදිලි කිරීම පිළිබඳ පෘච්ඡාවක් (විචාරීමක්) නැත. යමක් වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තමාගේ ඥානයෙන් ප්‍රතිවේධ කරන ලද ද ඒ පිළිබඳව අන්‍ය ශ්‍රමණයකු සමග හෝ බ්‍රාහ්මණයකු සමග හෝ සංසන්දනය කිරිමක් නැත. එහෙයින් උන්වහන්සේට දෘෂ්ටි සංසන්දනා පෘච්ඡාවක් නැත. යම්හෙයකින් උන්වහන්සේ අකථං කථි - කෙසේ ද කෙසේදැයි අසන්නෙක් නොවූ සේක් ද, සියලු ධර්මයන්හි සැකයෙන් තොර වූ සේක් ද, විගතසංසය ඇතිසේක් ද එහෙයින් උන්වහන්සේට විමතිච්ඡේදන පෘච්ඡාවක් නැත. අනෙක් පෘච්ඡා දෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇත. ඒවා අතුරෙන් මෙය කථෙතුකම්‍යතා පෘච්ඡාව යැයි දතයුතුයි.

එහි ‘කතමෙ’ යන පදයෙහි විස්තර කරන ලද ධර්මයන් විචාරයි. ‘ධම්මෙ කුසලා’ යන වචන මාත්‍රයෙන් කුමක් කරන ලද්දාහු ද, කුමක් හෝ කරත්දැයි දැනගන්නට නොහැකිය. ‘කතමෙ’ යැයි කී කල්හි වනාහි ඒ ධර්මයන් පිළිබඳ විචාළ බව පැනෙයි. එහෙයින් කතමෙ යන පදයෙන් විස්තර කළයුතු ධර්මයන් විචාරයි යැයි කියන ලදී. ‘ධම්මා කුසලා’ යන පද දෙකින් පෘච්ඡාවෙහි විචාළ ධර්මයන් දක්වයි. ඒවා පිළිබඳ අර්ථය යට ප්‍රකාශ කරන ලද්දේමය.

මෙහිදී කවර හෙයකින් වනාහි මෘතෘකාවෙහි මෙන් ‘කුසලා ධම්මා’ යැයි නො කියා ‘ධම්ම කුසලා’ යනුවෙන් පද පිළිබඳ කරන ලද ද? ප්‍රභේද වශයෙන් ධර්මයන්ගේ දේශනය දක්වා ප්‍රභේදවන්තයා දැක්වීම පිණිසයි. මේ අභිධර්මයෙහි වනාහි ධර්මයෝ ම දෙසිය යුත්තාහ. ඒ ධර්මයෝ ද කුශලාදී ප්‍රභේද වශයෙන් අන්ක ප්‍රභේද ඇත්තාහ. එහෙයින් මෙහිදී ධර්මයෝම දෙසිය යුත්තාහ. මේ ව්‍යාවහාර දේශනා නොවේ. ඒ දේශනාවෝ ද අනේකප්‍රභේද වශයෙන් ඝන බව වෙන්කරන ප්‍රතිසම්භිදා ඥානය ගෙන දෙන්නාහ. ‘කුසලා ධම්මා’ යැයි මෙසේ ප්‍රභේද වශයෙන් ධර්මයන්ගේ දේශනය නො දක්වා දැන් ඒ ප්‍රභේදයෙන් දෙසිය යුතු යම් ධර්මයෝ වෙත් ද ඒ ධර්මයන් දැක්වීමට ‘කතමෙ ධම්මා කුසලා’ යන මේ පද පිළිබඳ කරන ලදැයි දතයුතුයි. ප්‍රභේද ලත් ධර්මයන් දැක්වූ කල්හි ප්‍රභේද දැක්වීම යෙදේ. මනාව දතයුත්තේ ද වෙයි යනුයි.

දැන් ‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං’ යි මෙහි:

මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ අර්ථ ප්‍රභේද වශයෙන් ධර්මයෙන් නියමකොට දක්වන්නට සමයෙහි සිත ද (සමය නියමිත) සිත සමග සමය ද විස්තර කළ සේක.

‘තස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං’ යනු විස්තර කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමයෙහි සිත විස්තර කළ සේක. කවර හේතුවකින් ද? සමය නිමිති කරගත් ඒ සිත සමග කෙළවරදී ‘තස්මිං සමයෙ’ යැයි මෙසේ සමය (කාලය) නියමකොට නැවත සමය නානත්වය ඇති කල්හි ද යම් සමයෙක් සිත වේද එම සමයෙහිම ස්පර්ශය වෙයි. වේදනාව වෙයි යැයි මෙසේ ඒ චිත්ත නියමිත සමයෙහි සන්තති, සමූහ, කිච්ච, ආරම්මණ ඝන වශයෙන් දුරවබෝධ ප්‍රභේද ඇති මේ ස්පර්ශ වේදනාදී ධර්මයන් අවබෝධ කරවන්නටය යනු අර්ථයි.

දැන් යස්මිං සමයේ යනාදීන්හි මේ අනුපූර්ව වර්ණනාවයි. ‘යස්මි’ යනු අනියම් වශයෙන් භුම්ම (සත්තමී) නිර්දේශයයි. ‘සමයෙ’ යනු අනියමින් පෙන්වන ලද්ද දැක්වීමයි. මෙපමණකින් අනියමින් සමය දක්වන ලද්දේ වෙයි. මෙහි සමය ශබ්දය :

එක්රැස්වීමෙහි, ක්‍ෂණයෙහි, කාලයෙහි, සමූහයෙහි හේතු දෘෂ්ටීන්හි ප්‍රතිලාභයෙහි ප්‍රහාණයෙහි ද ප්‍රතිවේධයෙහි ද දක්නා ලැබේ.

ඒ එසේමැයි. ‘අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසංකමෙය්‍යාව කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදාය’ යන මේ ආදීන්හි මෙහි සමවාය අර්ථයයි. ‘එකො’ච ඛො භික්‍ඛවෙ ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරිය වාසාය’ යන ආදියෙහි ක්‍ෂණයයි. ‘උණහසමයො පරිළාහ සමයො’ යන ආදියෙහි කාලයයි. ‘මහාසමයො පවනස්මිං’ යන ආදියෙහි සමූහයයි. ‘සමයොපි ඛො තෙ භද්දාලී අප්පටිවිද්ධො අහොසි භගවාපි ඛො සාවත්‍ථියං විහරති භගවාපි මං ජානිස්සති භද්දාලි නාම භික්‍ඛු සත්‍ථුසාස නෙ සික්‍ඛාය අපරිපූරකාරීති, අයම්පි ඛො තෙ භද්දාලි සමයො අප්පටිවිද්ධො අහොසි’ යන ආදියෙහි හේතුවයි. ‘තෙන ඛො පන සමයෙන උග්ගහමානවො පරිබ්බාජකො සමණ මණ්ඩිකා පුත්තො සමයප්පවාදකෙ තින්‍දුකාචීරෙ එකසාලාය මල්ලිකාය ආරෙ මෙ පටිවසති’ යන ආදියෙහි දෘෂ්ටියයි.

දිට්ඨෙව ධම්මෙ යො අත්‍ථො යොචත්‍ථො සම්පරායිකො අත්‍ථාභිසමයා ධීරො පණ්ඩිතොති පවුච්චති

ආදියෙහි ප්‍රතිලාභයයි. ‘සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්‍ඛස්ස’ යන ආදියෙහි ප්‍රහාණයයි. ‘දුක්‍ඛස්සකාසි දුක්‍ඛස්ස’ යන ආදියෙහි ප්‍රහාණයයි. ‘දුක්‍ඛස්ස පළනට්ඨො සංබතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිනාමට්ඨො අභිසමයට්ඨො’ යන ආදියෙහි ප්‍රතිවේධයයි. මෙසේ නොයෙක් සමයන් අතුරෙහි,

මෙහි සමවාය, ක්‍ෂණය, කාලය, සමූහය, මෙන්ම හේතුව යන පස්වැදෑරුම් සමයයෝ පණ්ඩිතයන් විසින් දතයුත්තාහ.

‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං’ යන මෙහි වනාහි කුශලාධිකාර වූ එකී භවසමයන් අතුරෙහි සමාවායාදී මේ පංච සමයයෝ පණ්ඩිතයා විසින් දතයුත්තාහ.

ඔවුනතුරෙන් ප්‍රත්‍යය සාමග්‍රීය, සමවාය ක්‍ෂණය නවැන්න (ප්‍රතිවේධය) හා චක්‍ර සතර ද එකක්ම යැයි දතයුතුයි.

සාධාරණ ඵල නිෂ්පාදක බැවින් සිටියා වූ යම් ඒ සාමග්‍රියක් වේ ද එය මෙහි සමවාය යැයි දතයුතුයි. ‘මහණෙනි, බ්‍රහ්මචරිය වාසය පිණිස ක්‍ෂණයන් සමයන් එකක්ම යැ’ මෙසේ වදාළ නවවැන්න ද වනාහි එක් ක්‍ෂණයකැයි දතයුතුයි. ‘මහණෙනි, මේ චක්‍ර සතරෙකි. ඒවායින් යුත් දෙවිමිනිසුන්ට චක්‍ර සතරක් පවතී’ යැයි මෙහි ප්‍රතිරූප දේශවාසය, සත්පුරුෂයන් හා එක්වීම, තම සිත මනාව පිහිටුවීම, පෙර කළ පින් ඇති බව දැයි යම් ඒ චක්‍ර සතරක් කියන ලද ද ඒ සියල්ල ද එකතුකොට අවකාශ වශයෙන් ක්‍ෂණය යැයි දතයුතුයි. ඔව්හු වනාහි කුසල් ඉපැත්මට අවකාශ වූවාහුය.

මෙසේ සමවායන් ක්‍ෂණයන් දැන ආ තැන්හි :-

ඒ ඒ කරුණු සලකා ව්‍යවහාර මාත්‍රකව කාලය පණවන ලදී. එය ස්පර්ශාදී ධර්මයන්ගේ පුඤ්ජයකි. සමූහයකැයි දක්වන ලදී.

‘චිත්ත කාලය රූපකාලය’ යන ආදී නයින් ධර්මයෙහි ද වැටේ. ‘අතීතය අනාගතය’ යන ආදී නයින් ධර්මයේ පැවැත්ම හෝ වැටේ. ‘බීජ කාලය, අංකුර කාලය’ යන ආදී නයින් ධර්ම පටිපාටිය හෝ වැටේ. ‘උත්පාද කාලය ජරා කාලය’ ආදී නයින් ධර්ම ලක්‍ෂණයෙහි වැටේ. ‘වේදියත කාලය, සඤ්ජානන කාලය’ යන ආදී නයින් ධර්ම කෘත්‍යයෙහි හෝ වැටේ. ‘ගමන කාලය, ඨාන කාලය’ යන ආදී නයින් ඉරියව් හෝ ගැනෙයි. ‘පෙරවරුවය, සවසය, දවාලය, රාත්‍රිය’ යන ආදි නයින් චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ පැවැත්ම හෝ ගැනේ. ‘අඩමස’ ආදී නයින් දිවා රාත්‍රී සංඛ්‍යාත කාල සමය හෝ යැයි මෙසේ ඒ ඒ ගෙන පණවන ලද්දේ කාලය නමි. ඒ මේ කාලය වනාහි ස්වභාවයෙන් අවිද්‍යාමාන බැවින් ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් පමණකැයි දතයුතුයි. ස්පර්ශ වේදනාදී ධර්මයන්ගේ යම් ඒ පුංජයක් වේද එය මෙහිදී සමූහ යැයි සලකන ලදී. මෙසේ කාල සමූහයන් ද දැන ඉතිරිය වනාහි :-

මෙහි වනාහි ප්‍රත්‍යය ද හේතු නමි. ඒ පිළිබඳ අනේකභාවය ද්වාරයන්ගේ හෝ ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් දතයුතුයි.

මෙහි වනාහි ප්‍රත්‍යය ද හේතු නමි. ඒ පිළිබඳව ද්වාරයන්ගේ හෝ ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් අනේකභාවය දතයුතුයි. කෙසේද? චක්‍ෂුර් ද්වාරාදීන්හි උපදනා වූ චක්‍ෂුර් විඥානාදීන්ගේ චක්‍ෂු රූප ආලෝක මනසිකාරාදි ප්‍රත්‍යයෝ, මහා ප්‍රකරණයෝ ද, ‘හේතු ප්‍රත්‍යය ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය’ යන ආදී නයින් සූවිසි ප්‍රත්‍යයෝ කියන ලදහ. ඔවුනතුරෙන් විපාක ප්‍රත්‍යයත් පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයත් හැර සෙස්සෝ කුශල ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යය වෙත්මය. ඒ සියල්ලෝම මෙහි හේතුයැයි අභිප්‍රේතයහ. මෙසේ මේ පිළිබඳව ද්වාර වශයෙන් හෝ ප්‍රත්‍යය වශයෙන් හෝ අනේකභාවය දතයුතුයි. මෙසේ සමවායාදී පංච අර්ථයෝ මෙහි සමය ශබ්දයෙන් පරිගෘහීත යැයි දතයුත්තාහ.

මොවුනතුරෙන් යම්කිසි එකක් පරිග්‍රහණය නොකොට සියල්ලන්ගේ පරිග්‍රහණය කරන ලදද යත්, ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයෙන් ඒ ඒ අර්ථ විශේෂයන්ගේ දැක්වීම් වශයෙනි. මොවුන් අතුරෙහි සමවාය සංඛ්‍යාත සමය වනාහි නොයෙක් හේතුවෙන් පැවැත්ම දක්වයි. එහෙයින් ඒක කාරණවාදය ප්‍රතිෂේධ කරන ලද්දේ වෙයි. සමවාය නම් සාධාරණ ඵල නිෂ්පාදනයෙහි දී ඔවුනොවුන් අපේක්‍ෂා කරන්නේ වෙයි. එහෙයින් එකම කර්තෘ කෙනෙක් නම් නැතැයි මේ අර්ථය ද දක්වයි. ස්වභාවයෙන් කරන්නකු නැති කල්හි වනාහි කාරණයාගේ අන්තරාපේක්‍ෂාව අයුතුය යනුයි. මෙසේ කිසියම් එක් කාරකයකුගේ අභාවය දැක්වීමෙන් ස්වයංකෘත සැපය දුකයැයි ආදිය ප්‍රතිෂේධ වෙයි.

එහි අනේක හේතුවෙන් පැවැත්ම දක්වයි යන යමක් කියන ලද්දේ වේද, එය යුතු නොවේ. කවර හේතුවෙන් ද? අසාමග්‍රියෙහිත් අහේතූන්ගේ සාමග්‍රියෙහිත් අහේතුභාවයට පැමිණෙන හෙයිනි. එක් අන්ධයකු දකින්නට නොහැකි කල්හි අන්ධයන් සියයක් දකී යනු නොවේ. (එය) අයුතු නොවේද, සාධාරණඵල නිෂ්පාදනාර්ථයෙන් සිටින බව වනාහි සාමාග්‍රියයි. නොයෙක් දෙනාගේ සමෝධාන මාත්‍රයක් නොවේ. අන්ධයන්ගේ දර්ශනය යනු සාධාරණ ඵලයක් නොවේ. කවරහෙයින් ද, අන්ධයින් සියයක් ඇතිකල්හි ද එහි අභාවය නිසාය. ඇස් ආදීන්ට වනාහි එය සාධාරණ ඵලයකි. ඔවුන් භාවයන් ඇති හෙයින් අසාමග්‍රියෙහි අහේතූන්ට ද සාමග්‍රියෙහි හේතුභාවය සිද්ධයි. ඒ මෙය අසාමග්‍රියෙහි ඵල අභාව වශයෙන් ද එහි සාමග්‍රියේ (ඵල) භාවයෙන් ද දතයුතුයි. ඇස් ආදීන්ගේ විකලබව ඇතිකල්හි චක්‍ෂුර් විඥානාදීන්ගේ අභාවය ද විකල නොවූ කල්හි භාව ද ලෝකයාට ප්‍රත්‍යක්‍ෂ සිද්ධය. මේ වනාහි සමවාය සංඛ්‍යාත සමය යන්නෙන් දක්වන ලද අර්ථයයි.

අෂ්ට අක්‍ෂණයන්ගෙන් තොර ප්‍රතිරූප දේශවාසාදී වූ ද චතුෂ්ක සංඛ්‍යාත යම් ඒ නවවන ක්‍ෂණයක් වේ ද එය අවකාශාර්ථයෙන් ක්‍ෂණය යැයි කියන ලදී. එය මනුෂ්‍යත්වය, බුද්ධෝත්පාදය, සම්‍යක්දෘෂ්ටිය යැයි මේ ආදී ක්‍ෂණසාමග්‍රියෙන් තොරව නැත. කන කැස්බෑ උපමා ආදියෙන් මනුෂ්‍යත්මභාවය ආදීන්ගේ දුර්ලභභාව (දක්වන ලදී) මෙසේ ක්‍ෂණය දුර්ලභ හෙයින් ලෝකෝත්තර හෙයින් ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට උපකාර වූ ක්‍ෂණය (ක්‍ෂණ සම්පත්තිය) ට අයත් වූ කුසලය ද දුර්ලභමය. මෙසේ මේවා අතුරෙන් ක්‍ෂණ සංඛ්‍යාත සමය කුසලයාගේ ඉපැත්මට දුර්ලභ බව දක්වයි. මෙසේ දක්වන ලද මෙයින් ලබාගත් ක්‍ෂණ ඇති ක්‍ෂණයටම අයත් වූ ඒ කුසලයාගේ නොගැටී සිටීමෙන් ක්‍ෂණය හිස් කරන්නවුන්ගේ ප්‍රමාද විහාරය ප්‍රතිෂේධ කරන ලද්දේ විය. ක්‍ෂණ සංඛ්‍යාත සමයෙන් දේ අර්ථය දක්වන ලදී.

මේ කුසල චිත්තයාගේ යම් ප්‍රවෘත්ති කාලයක් නම් වේ ද එය ඉතා ස්වල්පය. ඒ චිත්තයාගේ අති ස්වල්ප බව ද ‘මහණෙනි, චර පුරුෂයාගේ ජවය යම්සේ ද, චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ ජවය යම්සේ ද, යාම දේවතාවෝ චන්ද්‍ර සූර්යයන්ට ධාවනය කරත්. ඒ දේවතාවන්ගේ ජවය යම්සේ ද ඊට වඩා ශීඝ්‍රතරව ආයු සංස්කාරයෝ ක්‍ෂය වෙත්’ යන මේ සූත්‍රයාගේ අර්ථකථා වශයෙන් දතයුත්තාහ. එහි වනාහි ජීවිතාශ්‍රයයාගේ එතරම් ස්වල්ප කාලයක් කියන ලද ද, උපන් නෑවිය යම්තාක් පවතී ද ඒ තෙක් (කාලය තුළ) සිත් සොළසක් ඉපිද බිඳෙයි. මෙසේ ඔවුන්ගේ කාල පරිත්තාමය පිළිබඳ උපමාවක් ද නැත. එහෙයින්ම කීහ. ‘යාවඤ්චිදං භික්‍ඛවෙ උපමාපි තංසුකරා යාව ලහුපරිවත්තං චිත්තං’ (මහණෙනි, මේ සිත යම්තාක් ලහු පරිවත්තං චිත්තං’ (මහණෙනි, මේ සිත යම්තාක් ලහු පරිවර්තී ද එබඳු උපමාවක් (දැක්වීම) සුකර නොවේ.) යනුයි. මෙසේ මොවුනතුරෙන් කාලසංඛ්‍යාත වූ සමය කුසල සිත පවත්නා කාලයට වඩා ඉතා ස්වල්ප බව දක්වයි. මෙසේ දක්වනු ලබන්නා වූ ද මේ ඉතා ස්වල්ප කාල බැවින් විදුලි ආලෝකයෙන් මුතු අමුණන්නාක් මෙන් මේ සිත අවබෝධ කරගැනීම දුෂ්කරය. එහෙයින් මේ චිත්තයාගේ ප්‍රතිවේධයේ දී මහත් උත්සාහයක් ද ආදරයක් ද කළයුතු යැයි අවවාද දෙන ලද්දේ වෙයි. කාලසංඛ්‍යාත සමය යන්නෙන් මේ අර්ථය දක්වන ලදී.

සමූහ සංඛ්‍යාත සමය යන්න නොයෙක් නොයෙක් ධර්මයන්ගේ සහෝත්පත්තිය දක්වයි. ස්පර්ශාදී ධර්මයන්ගේ පුඤ්ජය වනාහි සමූහයැයි කියන ලදී. එහි උපදින සිත ද ඒ ධර්මයන් සමග උපදී යැයි නොයෙක් ධර්මයන්ගේ සහෝත්පත්තිය දක්වන ලදී. මෙසේ දක්වනු ලබන මෙයින් එකම ධර්මයක්හුගේ උත්පත්තිය ප්‍රතිෂේධ කරන ලද්දේ වෙයි. සමූහ සංඛ්‍යාත සමය යන්නෙන් මේ අර්ථය දක්වන ලදී.

හේතුසංඛ්‍යාත සමය යන්න වනාහි පරායත්ත වෘත්ති ඇති බව දක්වයි. ‘යස්මිං සමයෙ’ යන පදයාගේ වනාහි යම් හෙයකින් යම් හේතුවක් ඇති කල්හි උපන්නේ වෙයි යන මේ අර්ථයි. එහෙයින් හේතුවක් ඇති කල්හි පැවති හෙයින් පරායත්ත වෘත්ති බව දක්වන ලදී. මෙසේ දක්වන මෙයින් ධර්මයන්ගේ ස්ව වසවර්ති අභිධානය ප්‍රතිෂේධ කරන ලද්දේ වෙයි. හේතු සංඛ්‍යාත සමය යන්නෙන් මේ අර්ථය දක්වන ලද්දේ වෙයි.

එහි ‘යස්මිං සමයෙ’ යන කාල සංඛ්‍යාත සමය ශබ්දයාගේ වශයෙන් යම් කලෙක්හි යන අර්ථයි. සමූහ සංඛ්‍යාත සමය ශබ්දයාගේ යම් සමූහයෙක්හි යනු ක්‍ෂණ සමවාය හේතු සංඛ්‍යාත වූ යම් ක්‍ෂණයක් ඇති කල්හි, යම් සාමග්‍රියක් ඇති කල්හි, යම් හේතුවක් ඇති කල්හි කාමාවචර කුසල සිතක් උපන්නේ වේද එයම ඇති කල්හි ස්පර්ශාදීහු ද යනු මේ අර්ථය දතයුතුයි. අධිකරණය වනාහි කාලසංඛ්‍යාත වූ ද සමූහ සංඛ්‍යාත වූ ද සමයයි. එහි ‘වුත්ත ධම්මානං’ යනු මෙහි භූම්‍යයි. බණ සමවාය හේතු සංඛ්‍යාත යමයාගේ භාවයෙන් ඔවුන්ගේ භාවය (වීම) ලක්වේනුයි යන භාවයෙන් භාව ලක්‍ෂණ වශයෙන් මෙහි භූම්ම නම් වේ.

කාමාවචරං යනු කාමාවචර ධර්මයෝ කවරහු ද? ‘යටින් අවීචි නිරයත් උඩින් පරනිර්මිත වසවර්තියත් කෙළවර කොට’ යන ආදී නයින් කියන ලද ධර්මයන්හි අන්තර්ගත, මේ එහි වචනාර්ථයි. උද්දාන - එකට සම්බන්ධ වූ වස්තුකාම, ක්ලේශකාම යන කාමයෝ දෙදෙනෙකි. එහි ක්ලේශභාවය යනු ඡන්‍දරාගයයි. වත්‍ථුකාම නම් ත්‍රෛභූමක වෘත්තයයි. මෙහි ක්ලේශකාමය නම් කැමති වේනුයි = කාමයයි. අනෙක වනාහි කැමති කරවානුයි = කාම නම් වේ. යම් පෙදෙසක මෙකී දෙවැදෑරුම් කාමය සපැමිණි පැවතීම් වශයෙන් හැසිරේ ද, ඒ ප්‍රදේශය සතර අපායන් මනුෂ්‍යයන් සදෙව්ලොව දෙවියන් වශයෙන් එකොළොස් වැදෑරුම්ය. මෙය කාමය හැසිරේනුයි = කාමාවචරය. සසත්‍ථාවචර මෙනි. යම් පෙදෙසක වනාහි ආයුධ සහිත පුරුෂයෝ හැසිරෙත් ද අන්‍ය වූ දෙපා සිවුපා සතුන් හැසිරෙන්නවුන් ඇති කල්හිත් ඔවුන් (ආයුධ සහිත පුරුෂයන්) විශේෂයෙන් ඉලක්ක වූ හෙයින් ඒ ප්‍රදේශය සසත්‍ථාවචර යනුයි ම කියනු ලැබේ. මෙසේ එහි හැසිරෙන රූපාවචරාදී අන්‍යයන් ඇති කල්හි ද ඒ කාමාවචරයන් අභිලක්‍ෂිත හෙයින් මේ ප්‍රදේශය කාමාවචර යැයි ම කියනු ලැබේ. එය රූපභවය යම්සේ රූප වී ද, එසේ උත්තරපදය ලොප් කොට කාම යැයි ම කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ සිත මේ ඒකාදශ සංඛ්‍යාත කාම ප්‍රදේශයෙහි හැසිරේනුයි = කාමාවචරය,

යම්හෙයකින් මේ සිත රූපා රූප භවයන්හි ද හැසිරේ නමුත්, යම්සේ වනාහි සංග්‍රාමයෙහි හැසිරෙන හෙයින් සංග්‍රාමවචර යැයි නම් ලද ඇතා නගරයේ හැසිරෙතත් සංග්‍රාමාවචර යැයි ම කියනු ලැබේ. ගොඩදිය හැසිරෙන ප්‍රාණීහු අථල අජල වූ තැන්හි සිටියත් එලචර ජලචර යැයි ම කියනු ලබත්. මෙසේ මේ සිත අන්තැනක හැසිරේ නමුදු කාමාවචරම යැයි දතයුතුයි. අරමුණු කිරීම් වශයෙන් හෝ මෙහි කාමය හැසිරේනුයි ද = කාමාවචරයි. මේ කාමය ද රූප අරූපාවචරයන් හැසිරේදැයි යම් සේ කියා ද = වස්සා පොළොවෙහි සයනය කෙරේ නුයි = මහිස යැයි කී කල්හි යම්තාක් සත්ත්වයෝ පොළොවෙහි සයනය කෙරෙත් යැයි කීම ද ඒ සියල්ලවුන්ටම එකී නම නොවේ. මෙය (කාමාවචර යනු) ද මෙසේ සිදු වූ බව දතයුතුයි. තව ද, කාමසසංඛ්‍යාත වූ කාම (භව) යෙහි ප්‍රතිසන්ධිය වශයෙන් හැසිරීම ද = කාමාවචරයි.

කුසලං යනු පිළිකුල් වූ අකුසලයන්ගේ විනාශ කිරීම ආදී අර්ථයන්ගෙන් කුසලය: තවද නිරෝගී අර්ථයෙන් ද නිර්වද්‍ය අර්ථයෙන් ද දක්ෂභාවයෙන් හටගත් අර්ථයෙන් ද කුසලය, යම්සේ වනාහි ‘කච්චි භොතො කුසලං, කච්චි අනාමයං’ යැයි රූප කයෙහි අනාතුර බැවින් නොගිලන් බැවින් නිර්ව්‍යාධි බැවින් ආරෝග්‍ය අර්ථයෙන් කුසල කියන ලදී. මෙසේ අරූපී ධර්මයන් ද කෙලෙස් ආතුර බැවින් ද, කෙලෙස් ගිලන් බවේ ද, කෙලෙස් රෝගී බවේ ද අභාවයෙන් ආරෝග්‍ය අර්ථයෙන් කුසල යැයි දතයුතුයි. කෙලෙසින් තොර වූවහුගේ වනාහි ක්ලේශ දෝෂයාගේ ක්ලේශ දාහයාගේ ද අභාවයෙන් නිරවද්‍ය අර්ථයෙන් ද කුසලය, ප්‍රඥාව කෝශල්‍ය යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රඥාවෙන් හටගත් හෙයින් ප්‍රඥාවෙන් හටගත් අර්ථයෙන් කුසලය

ඥාන සම්ප්‍රයුක්තය වනාහි මෙසේ මේවා, ඥාන විප්‍රයුක්තය මෙසේ ද යත්? එය ද ආරූඪාර්ථයෙන් කුසලමය. යම්සේ වනාහි තලකොළවලින් නොකොට කලාල ආදියෙන් කරන ලද්ද ද එය හා සමාන බැවින් ආරුඪ ශබ්දයෙන් තල්වැටම යැයි කියනු ලැබේ ද, මෙසේ ඥාන විප්‍රයුක්ත වූයේ ද කුසලයම යැයි දතයුතුයි. නිෂ්පරියාය වශයෙන් වනාහි ඥාන සම්ප්‍රයුක්තය ආරෝග්‍යාර්ථයෙන් නිරවද්‍යාර්ථයෙන් ප්‍රඥාවෙන් හටගත් අර්ථයෙන්දැයි තුන් අයුරින්ම කුසල යන නම ලබයි. ඥාන විප්‍රයුක්තය ද දෙයාකාරයෙන්ම ලබයි. මෙසේ යමක් ජාතක පරියායෙන් ද යමක් බාහිර සූත්‍ර පරියායෙන් ද යමක් අභිධර්ම පරියායෙන් ද කුසල යැයි කියන ලද ද ඒ සියල්ල ත්‍රිවිධ අර්ථයෙන්ම මේ සිතෙහි ලැබේ.

ඒ මේ කුසල සිත ලක්‍ෂණාදී වශයෙන් නිවැරදි සැප විපාක ලක්‍ෂණයි. අකුසලය විනාශ කිරීම රසයයි. කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදුවීම එළඹ සිටින ආකාසයි. නුවණින් මෙනෙහි කිරීම ආසන්න කාරණයයි. සාවද්‍ය බවට ප්‍රතිපක්‍ෂ හෙයින් හෝ නිරවද්‍ය ලක්‍ෂණයම කුශලයයි. පිරිසිදු බව රසයයි. ඉෂ්ට විපාකය එළඹ සිටින ආකාරයයි. ඉහත කියන ලද්ද ම ආසන්න කාරණයමය. ලක්‍ෂණ ආදියෙහි වනාහි ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ භාවය හෝ සමාන බව හෝ ලක්‍ෂණ නමි. කෘත්‍යය හෝ සම්පත්තිය හෝ රස නමි. එළඹෙන ආකාරය හෝ ඵලය පච්චුපට්ඨාන නමි. ආසන්න කාරණය පදට්ඨාන නමි. මෙසේ යම් යම් තැනෙක ලක්‍ෂණාදිය කියවුද, ඒ ඒ තැන මේ නයින්ම ඔවුන්ගේ නානත්‍වය - වෙනස දතයුතුයි.

චිත්තං - සිත යනු අරමුණ සිතානුයි චිත්තය, දනී යන අර්ථයි. යම්හෙයකින් හෝ චිත්ත සිත යන මේ ශබ්දය සර්ව සාධාරණ ද එහෙයින් මෙහි යම් ලෞකික කුසලාකුසල මහාකිරිය සිතක් වේද එය ජවනවීථි වශයෙන් සිය සන්තානය රැස් කෙරේනුයි = සිතය, විපාකය කර්ම ක්ලේශයන් සමග රැස් කෙරේනුයි = සිතය. තවද සියල්ලම ස්ථානුරූපව විචිත්‍ර බැවින් = සිතය. විසිතුරු කරන බැවින් සිත යැයි මෙසේ ද මෙහි අරථය දතයුතුයි. එහි යම්හෙයකින් සරාග සිත අනිකත්වය, සදොස සිත අනිකකි. සමෝහ සිත අනිකකි. කාමාවචර සිත අනිකකි. රූපාවචරාදී භේද අනිකකි. රූපාරම්මණය අනිකකි. ශබ්දාරම්මණ අනිකකි. රූපාරම්මණයන්හි ද මේ නයමය. මේ සියල්ලෙහිම හීනය අනිකකි. මධ්‍යමය අනිකකි. ප්‍රණිතය අනිකකි (යැයි) හීනාදීන්හි ද ඡන්‍දාධිපත්‍යය අනිකකි. වීර්යාධිපත්‍යය අනිකකි. චිත්තාධිපත්‍යය අනිකකි. වීමංසාධිපත්‍යය අනිකකි. එහෙයින් මේ චිත්තයාගේ මේ සම්පුත්ත, භූමි, ආරම්මණ, හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත අධිපතීන්ගේ වශයෙන් විචිත්‍රත්වය දතයුතුයි. ඒකාන්තයෙන් මෙහි එකං සිත පමණක් නොවෙයි. චිත්‍රයන්ගේ ඇතුළත්වීම නිසා මොවුනතුරෙන් යම්කිසි එකක් හෝ විචිත්‍ර හෙයින් චිත්‍රයැයි කියන්නට වටී. මෙසේ වනාහි විසිතුරු බැවින් චිත්‍රයි.

චිත්‍රකරණය සඳහා යනු කෙසේ ද? ලෝකයෙහි වනාහි චිත්‍රකරණයට වැඩි වෙනත් විසිතුරු දෙයක් නම් නැත. එහි යෙදීම - හැසිරීම පවා විසිතුරුය. අතිශයින් විසිතුරුම වෙයි. එය කරන්නා වූ සිත්තරුන්ට මෙහි මෙබඳු රූප කළයුතු යැයි චිත්ත සංඥාවක්-හැඟීමක් උපදී. ඒ චිත්ත සංඥාවෙන් ඉරි ඇඳීම්, සායම් කිරීම බැබළවීම පැවැත්වීම ආදිය නිෂ්පාදනය කරන චිත්ත ක්‍රියාවෝ උපදිත්. ඉක්බිති චරණ සංඛ්‍යාත සිතෙහි එක්තරා විසිතුරු රූපයක් නිෂ්පාදනය වෙයි. ඉක්බිති මේ රූපයට මත්තෙහි මෙය වේවා, යටින් මෙයයි දෙපස මෙය යැයි සිතා සිතන ලද චිත්‍ර කර්මය අනුව සෙසු චිත්‍රරූප නිෂ්පාදනය වෙයි. මෙසේ ලෝකයෙහි යම්කිසි විසිතුරු ශිල්ප ජානයක් වේ නම් ඒ සියල්ල සිතින්ම කරනු ලැබේ. මේ මේ කරණ විචිත්‍රතාවෙන් ඒ ඒ චිත්‍රයාගේ නිෂ්පාදක චිත්තය ද එසේම විසිතුරු වේ. සිතන ලද්දා වූ සියල්ල නිෂ්පාදනය කරන හෙයින් හෝ එයින් ද සිතම චිත්‍රතරය. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ.

‘මහණෙනි, තොප විසින් චරණය නම් චිත්‍රයකැයි දක්නා ලදද? එසේය ස්වාමීනි, මහණෙනි! ඒ චරණය-චිත්‍රය සිතින්ම විසිතුරු කරන ලදී. මහණෙනි, ඒ මරණයේ විචිත්‍රතාව නිසාම සිතම විචිත්‍රතරය’ යනුයි.

එසේම දිව්‍ය-මනුෂ්‍ය-තිරය-තිරශ්චීන යන භේද ඇති ගතිවල කර්ම-ලිංග-සංඥා-ව්‍යවහාර ආදී භේද ඇති යම් යම් ආධ්‍යාත්මික සිතක් වේද එයද සිතින්ම කරන ලදී. කාය කර්මාදි භේද ඇති දාන සීල හිංසා, සොරකම් ආදී නයින් පැවති කුසලාකුසල කර්මය වනාහි සිතින් නිපදවන ලද කර්මනානත්‍වයයි. කම නානත්‍වයෙන්ම ඒ ඒ ගතීන්හි අත් පා කන් උදර ග්‍රීවා මුඛ ආදි සටහන්වලින් භින්න වූ ලිංග නානත්වය වේ. ලිංග නානත්වයෙන් එසේ ගන්නා ලද සටහන් වශයෙන් මේ සතිය, මේ පුරුෂයන් යන උපදනා සංඥාවෙන් සංඥා නානත්වය වේ. සංඥා නානත්‍වයෙන් සංඥාවට අනුරූප වූ ස්ත්‍රිය යැයි හෝ පුරුෂයා යැයි හෝ ව්‍යවහාර කරන්නවුන්ගේ ව්‍යාවහාර නානත්‍වය ඇති වේ. ව්‍යවහාර නානත්‍වය වශයෙන් වනාහි යම්හෙයකින් ස්ත්‍රියක් වෙමි. පුරුෂයෙක් වෙමි. ක්‍ෂත්‍රියෙක් වෙමි. බ්‍රාහ්මණයෙක් වෙමි යැයි මෙසේ ඒ ඒ ආත්මභාවයාගේ ජනක කර්මය කරනු ලැබේ. එහෙයින් ව්‍යවහාර නානත්‍වයෙන්ම කර්ම නානත්‍වය වේ. පතන ලද අයුරින් භවය භවය නිපදවන්නා වූ ඒ ඒ කර්ම නානත්වය යම්හෙයකින් ගති වශයෙන් නිපදවයි ද, එහෙයින් කර්ම නානත්වයෙන් ගති නානත්වය ඇති වේ. කර්ම නානත්වයෙන්ම ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ ඒ ඒ ගතියෙහි (අපාදික ද්විපාදකතාව, ඒ ඒ උත්පත්තීන්හි) උස් පහත් බව, ඒ ඒ ආත්ම භාවයෙහි සුවර්ණ දුර්වණතාව ආදිය (ලෝක ධර්මයන්හි) ලාභාලාභාදිතාව ද පැනෙයි. එහෙයින් දිව්‍ය මනුෂ්‍ය නිරය තිරශ්චීන භෙද ඇති ගතීන්හි කර්ම ලිංග සංඥා ව්‍යවහාර ආදී භේද ඇති මේ සියලුම ආධ්‍යාත්මික සිත (සිතින්ම කරන) ලදැයි දතයුතුයි. මේ අර්ථය සංගීතියට ආරූඪ නො කරන ලද මේ සූත්‍රයාගේ වශයෙන් දතයුතුයි. මෙය කියන ලද්දේමය.

‘කර්ම නානත්ව පෘථුත්‍ව ප්‍රභේද ව්‍යවස්ථාන වශයෙන් ලිංග නානත්‍ව පෘථුත්‍ව ප්‍රභේද ව්‍යවස්ථානය වෙයි. ලිංග නානත්‍ව පෘථුත්‍ව ප්‍රභේද ව්‍යවස්ථාන වශයෙන් සංඥා නානත්‍ව පෘථුත්‍ව භේද ව්‍යවස්ථානයෙන් ව්‍යවහාර නානත්‍ව පෘථුත්‍ව ප්‍රභේද ව්‍යවස්ථානය වෙයි. ව්‍යාවහාර නානත්‍ව පෘථුත්‍ව ප්‍රභේද ව්‍යවස්ථාන වශයෙන් කර්ම නානත්‍ව පෘථුත්‍ව ප්‍රභේද ව්‍යවස්ථානය වෙයි. කර්ම නානාකරණය නිසා සත්ත්වයන්ගේ ගතියෙහි නානාකරණය පැනේ. අපාදකයෝය. ද්විපාදකයෝ චතුෂ්පාද සත්ත්වයෝය. බහුපාද සත්ත්වයෝය. රූපීහුය. අරූපීහුය. සංඥීහුය. අසංඥීහු ය. නෙවසංඥාසංඥීහු ය. (යන වශයෙන්) කර්ම නානාකරණය වශයෙන් සත්ත්වයි ගේ උත්පත්තියෙහි නානාකරණයක් දක්නා ලැබේ. උස්පහත් බව, හීනප්‍රණීත බව, සුගත දුගත බව යන කම නානාකරණය නිසා සත්ත්වයන්ගේ ආත්මභාවයෙහි නානාකරණය පැනේ. ස්වර්ණ දුර්වර්ණ බව, සුජාත දුර්ජාත බව මනාසේ පිහිටීම, නපුරු ලෙස පිහිටීම යන මේවා කර්ම නානාකරණය නිසා සත්ත්වයන්ගේ ලාභලාභ යස අයස, නින්දා ප්‍රශංසා, සැපදුක් යන ලෝකධර්මයෙහි නානාකරණය පැනේ.

අනෙකක් ද කියන ලදී.

කම්මතො ලිංගතො චෙව ලිංගසඤ්ඤා පවත්තරෙ සඤ්ඤාතො භෙදං ගච්ඡන්ති ඉත්‍ථායං පුරිසොති වා

කම්මනා වත්තතෙ ලොකො කම්මනා වත්තතෙ පජා කම්මනිබන්‍ධනා සත්තා රථස්සාණීව යායතො

කම්මෙන කිත්තං ලභතෙ පසංසං කම්මෙන ජාතිඤ්ච වධඤ්ච බන්‍ධං තං කම්මනානාකරණං විදිත්‍වා කස්මා වදෙ නත්‍ථි කම්මන්ති ලොකෙ

‘මානවය! සත්ත්වයෝ කර්මය ස්වකීයකොට ඇත්තාහ. කර්මය දායාදකොට ඇත්තාහ. කර්මය උත්පත්තිස්ථාන කොට ඇත්තාහ. කර්මය බන්‍ධුකොට ඇත්තාහ. කර්මය පිළිසරණ කොට ඇත්තාහ. කර්මය සත්ත්වයන් හීනප්‍රණීත (උස්පහත්) යන මේ වශයෙන් ද බෙදයි’

යැයි මෙසේ මේ කරන විචිත්‍රත්‍වයෙන් ද සිතේ විචිත්‍රත්‍වය දතයුතුයි. මේ සියලුම විචිත්‍රයෝ වනාහි සිතින්ම කරන ලදහ. නො ලබන ලද අවකාශ ඇති සිතට වනාහි යම් හෝ අවශේෂ ප්‍රත්‍ය විකලයක් වේ ද එය ද යම්කිසි විසිතුරු කිරීමක් බැවින් සිතින් කරන ලද යම් මේ ආධ්‍යාත්මික චිත්‍රයක් කියන ලද ද එයින් ද සිතම චිත්‍රතරය. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (මෙසේ) වදාළහ.

‘මහණෙනි! මම සිත හා සමාන වෙනත් එකම නිකායක් (සමූහයක්) වත් නොදකිමි. මහණෙනි, යම් ඒ තිරිසන්ගත ප්‍රාණීහු වෙත් ද, මහණෙනි, ඒ තිරිසන්ගත ප්‍රාණීන් අතුරෙන් ද සිතම විසිතරුතර ය’ යනුයි.

උප්පන්නං හොති යන මෙහි වර්තමාන උප්පන්න, භූතාර්ගත උප්පන්න, ඕකාසකතුප්පන්න, භූමිලද්ධුප්පන්න වශයෙන් උප්පන්නං යන්න අනේකවිධ ප්‍රභේද ඇත්තේය. එහි උත්පාද-ජරා භංගයන්ගේ එක්වීම් සංඛ්‍යාත වූ සියල්ලම වර්තමාන උත්පන්න නම් වේ. ආරම්මණ රසය විඳ නිරුද්ධ වූ අනුභූතාපගත සංඛ්‍යාත කුසලාකුසල ද උත්පාදාදිත්‍රයට නො පැමිණ නිරුද්ධ වූ භූතාපගත සංඛ්‍යාත සෙසු සංඛත ද භූතාපගතුප්පන්න නමි. ‘යාතිස්ස සානි පුබ්බෙ කතානි කම්මානී’ති (පෙර කරන ලද යම් ඒ කර්මයෝ වෙත් ද) යනාදී නයින් කියන ලද අතීත වූ කර්ම ද අන්‍යවිපාක වළක්වා තම විපාකයට අවකාශ අවකාශ කොට සිටි හෙයින් එසේ කරන ලද අවකාශ ඇති නූපන්නා වූ විපාකය ද මෙසේ කරන ලද අවකාශ ඇති කල්හි ඒකාන්තයෙන් උපදනා හෙයින් ඔකාසකතුප්පන්න නම් වෙයි. ඒ ඒ භූමීන්හි අසමූහතාවට පත් අකුසලය භූමිලද්ධූප්පන්න නමි. මේ භූමියෙහි ද භූමිලද්දහුගේ වෙනස දතයුතුයි. භූමි යනු විදර්ශනාවට අරමුණු වූ ත්‍රෛභූමක පංචස්කන්‍ධයෝ ය. භූමිලද්ධ නම් එකී ස්කන්‍ධයන්හි - උත්පත්තියට සුදුසු වූ කෙලෙස් සමූහයයි. එහෙයින් මෙය භූමිලද්ධ නම් වෙයි. එහෙයින් භූමිලද්ධ යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මෙකී චතුර්විධ උත්පන්නයන් අතුරෙහි මෙහි වර්තමානුත්පන්නය අභිප්‍රේතයි.

මේ එහි වචනාර්ථයයි. පූර්වාන්තයෙන් උඩට උපැත්ම ආදිකොට අභිමුඛ කොට පැමිණියේ නුයි = උප්පනනං, මේ උප්පන්න ශබ්දය වනාහි අතීතය, පටිලද්ධය, සමුට්ඨිතය, අවික්‍ඛමභිතය, අසමුච්ඡින්නය, ඛණත්තයගත යැයි නොයෙක් අර්ථයන් දක්නා ලැබේ. මෙය වනාහි ‘තෙන ඛොපන භික්‍ඛවෙ! සමයෙන කකුසන්‍ධො භගවා අරහං සම්මා සම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො’ යන මෙහි අතීතයෙහි ආයේය. ‘ආයස්මතො ආනන්‍දස්ස අතිරේක චීවරං උප්පන්නං හොති’ යන මෙහි පටිලද්ධ (අර්ථයෙහි) ය, ‘සෙය්‍යථාපි භික්‍ඛවෙ! උප්පන්නං මහාමෙඝං තංගෙ මහාවාතො අන්තරායෙව අන්තරධාපෙති’ යන මෙහි සමුට්ඨිතයෙහිය’ ‘උපන්නං ගමිය චිත්තං දුප්පටිවිනොදනීයං, උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ඨානසො අන්තරපෙති’ යන මෙහි අවික්‍ඛමහිතයෙහිය. ‘අරියං අට්ඨංගිකං මග්ගං භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො උප්පන්නුප්පනෙන පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ඨානසො අනතරායෙ ව අනතරධාපෙති’ යන මෙහි අසමුච්ඡන්නයෙහිය. ‘උප්පජ්ජමානං උප්පන්නං ආමන්තා’ යන මෙහි ඛණාත්තයගතයෙහිය. ඒ මෙය මෙහි ද ඛණන්තයගතයෙහිම දතයුතුයි. එහෙයින් උප්පන්නං හොති යන මෙහි ඛණත්තයගත වෙයි. වර්තමාන වෙයි. ප්‍රත්‍යුත්පන්න වෙයි යනු මෙම සංක්‍ෂේපාර්ථයි.

චිත්තං උප්පන්නං හොති යන මෙය ද දේශනා ශීර්ෂයමය. සිත වනාහි එකලාවම නූපදී. කවර හෙයින් ද? යම්සේ රජ ආයේයැයි කී කල්හි පිරිස හැර එකලාව ආයේ නොවේ. රාජ පිරිස සමගම ආයේ යැයි පැනේ. මෙසේ මෙය ද පනසකට අධික කුශල ධර්මයන් සමගම උපන්නේ යැයි දතයුතුයි. පූර්වංගමනාර්ථයෙන් වනාහි සිත උපන්නේ වෙයි යැයි කියන ලදී.

සිත වනාහි ලෞකික ධර්මයට පැමිණ ජ්‍යෙෂ්ඨය, සිත ප්‍රධානය. සිත පූර්වාංගමය, ලෝකෝත්තර ධර්මයට පැමිණ ප්‍රඥාව ජ්‍යෙෂ්ඨය, ප්‍රඥාව ප්‍රධානය, ප්‍රඥාව පූර්වංගමය, එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විනය පරියායට පැමිණ ප්‍රශ්න විචාරන සේක් කිං ඵස්සොසි තිං වෙදනොසි? කිං සඤ්ඤොසි? කිං චෙතනොසි? (කිම ස්පර්ශයෙන් යුක්ත වන්නෙහි ද? කිම වේදනාවෙන් යුක්ත වන්නෙහි ද? කිම සංඥාවෙන් යුක්ත වන්නෙහි ද? කිම චේතනාවෙන් යුක්ත වන්නෙහි ද) යැයි නො විචාරා ‘කිං චිත්තොසි ත්‍වං භික්‍ඛු?’ (කිම මහණ ඔබ සිතින් යුක්ත වූවෙහි ද?) යැයි සිතම ප්‍රධාන කොට ගෙන වදාරන සේක. ‘අථෙය්‍ය චිත්තො අහං භගවා’ (භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම සොර සිත් ඇත්තෙම් නො වෙමි යැයි කී කල්හි ද ‘අනාපත්ති අථෙය්‍යස්ස’ (සොර නොවූවහුට ඇවැත් නැතැයි) යනාදිය නො වදාරා ‘අනාපත්ති භික්‍ඛු! අථෙයං චිත්තස්ස’ (මහණ! සොර සිත් නැත්තාට ඇවැත් නැත) යැයි වදාරණ සේක.

හුදෙක් විනය පර්යායෙහිම නොව වෙනත් ලෞකික දේශනා දෙසන සේක් සිතම ප්‍රධාන කොටගෙන දෙසන සේක. එහෙයින්ම (මෙසේ) වදාළහ. ‘මහණෙනි! අකුසල් වූ අකුසලභාගය වූ අකුසලපාක්‍ෂික වූ යම්කිසි ධර්ම කෙනෙක් වෙත්නම් ඒ සියල්ලෝම සිත පූර්වංගමය, සිත ඒ ධර්මයන්ට පළමුව උපදී.’

මනො පුබ්බංගමා ධම්මා මනො සෙට්ඨා මනොමයා මනසා මෙ පදුට්ඨෙන භාසති වා කරොති වා තතො නං දුක්‍ඛමන්‍වෙති චක්කං ව වහතො පදං

මනො පුබ්බංගමා ධම්මා මනො සෙට්ඨා මනොමයා මනසා චෙ පසන්නෙන භාසති වා කරොති වා තතො නං සුඛමන්‍වෙති ඡායාව අනපායිනි

චිත්තෙන නීයති ලොකො චිත්තෙන පරිකස්සති චිත්තස්ස එකධම්මස්ස සබ්බෙව වසමන්‍වගු

‘මහණෙනි! සත්ත්වයෝ සිත කිලිටුවීමෙන් කෙලෙසෙත්. සිත පිරිසිදු වීමෙන් පිරිසිදු වෙත්.

මහණෙනි මේ සිත බබළන සුළුය. එය වනාහි ආගන්තුක වූ උපක්ලේශයන් විසින් කෙලෙසන ලදී.

ගෘහපතිය! සිත ආරක්ෂා නොකළ කල්හි කාය කර්මය ද නොරක්නා ලද්දේ වෙයි. වාක් කර්මය ද නො රක්නා ලද්දේ වෙයි. මනෝ කර්මය ද නො රක්නා ලද්දේ වෙයි. ගෘහපතිය! සිත ආරක්ෂා කළ කල්හි -පෙ- ගෘහපතිය! සිත ව්‍යාපාදයට පත් කල්හි -පෙ- ගෘහපතිය සිත ව්‍යාපාදයට පත්නොවූ කල්හි -පෙ ගෘහපතිය. සිත කාමාශාවන්ගෙන් වැඩුණු කල්හි -පෙ- ගෘහපතිය! සිත කාමාශාවන්ගෙන් නො මැඩුණු කල්හි කාය කර්මය ද කාමාශාවන්ගෙන් නො මැඩුණේ වෙයි. මනෝ කර්මය ද කාමාශාවන්ගෙන් නො මැඩුණේ වෙයි’ යනුයි.

මෙසේ ලෞකික ධර්මයට පැමිණ සිත ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙයි. සිත ප්‍රධාන වෙයි. සිත පූර්වංගම වෙයි යැයි දතයුතුයි. මෙකී සූත්‍රයන්හි වනාහි එකක් හෝ දෙකක් නො ගෙන සූත්‍රානුරක්‍ෂණය පිණිස සියල්ලම ගන්නා ලදැයි දතයුතුයි.

ලෝකෝත්තර ධර්මය විචාරන සේක් වනාහි ‘කතරඵස්සං අධිගතොසි කතරවෙදනං කතරසඤ්ඤං කතරචෙතනං කතරචිත්තං’ (කවර ස්පර්ශයක් කවර වේදනාවක් කවර සංඥාවක් කවර චේතනාවක් කවර සිතක් අධිගම කෙළෙහි දැ)යි කිම ප්‍රථම මාර්ග ප්‍රඥාව ද නැතහොත් දෙවන - පෙ- තෙවන සතරවන මාර්ග ප්‍රඥාව අධිගම කෙළෙහිදැ’යි ප්‍රඥාව ජ්‍යෙෂ්ඨ කරගෙන ප්‍රඥාව ප්‍රධාන කරගෙන විචාරන සේක. ‘ප්‍රඥාව උසස් කරගත් සියලු කුසල ධර්මයෝ නොපිරිහෙත්. ප්‍රඥාව වනාහි කුමක් සඳහා ද? මහණෙනි, ප්‍රඥාවන්ත ආර්ය ශ්‍රාවකයාට ඒ අනුව ගිය ශ්‍රද්ධාව පිහිටයි. ඒ අනුව ගිය සමාධිය පිහිටයි’, යැයි මෙහිදී මේ ආදී සූත්‍ර දතයුතුයි. මෙසේ ලෝකෝත්තර ධර්මයට පැමිණ ප්‍රඥාව ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙයි. ප්‍රඥාව ප්‍රධාන වෙයි. ප්‍රඥාව පූර්වංගම වෙයි යැයි දතයුතුයි. මේ වනාහි ලෞකික දේශනාවකි. එහෙයින් සිත ප්‍රධාන කොටගෙන දේශනා කරන සේක් ‘චිත්තං උප්පන්නං හොති’ (සිතක් උපන්නේ වෙයි) යැයි වදාළහ.

සොමනස්ස සහගතං යනු සැපමිහිරි වේදනා සංඛ්‍යාත සොම්නස සමග එකෝත්පාද ආදී බවට ගිය, මෙකී සහගත ශබ්දය වනාහි ඒ බව, ගැවසීම, ආශ්‍රය, අරමුණ, මිශ්‍රවීම යන මේ අර්ථයන්හි දක්නා ලැබේ. එහි ‘යායං තණ්හා පොනොභවිකා නන්‍දිරාග සහගතා’ යනු තද්භාවයෙහි දතයුතුයි. තෘෂ්ණාව සමග වූ යන අර්ථයි. ‘යායං භික්‍ඛවෙ! වීමංසා කොසජ්ජ සහගත කොසජ්ජ සම්පයුත්තා’ (මහණෙනි, කුසීතබව සමග වූ කුසීත බැවින් යුක්ත වූ යම් ඒ වීමංසාවක් වේද) යනු ගැවසීමෙහි (යැයි) දතයුතුයි. අතරතුර උපදනා කුසීත බැවින් ගැවසීගත් යනු මෙය මෙහි අර්ථයි. ‘අට්ඨික සඤ්ඤා සහගතං සතිසම්බොජ්ඣංගං භාවෙති’ (අට්ඨිකසඤ්ඤා, සහගත වූ සතිසම්බොජ්ඣංගය වඩයි) යන මෙහි ඇසුරු කිරිමෙහි (යැයි) දතයුතුයි. අස්ථික සංඥාව වඩා ඇසුරුකොට අස්ථික සංඥාව වඩා ලබන ලද යන අර්ථයි. ‘ලාභී හොති රූප සහගත වූ හෝ අරූප සහගත වූ සමාපත්තීන් ලබන්නෙක් වෙයි’ යන මෙහි අරමුණෙහි (යැයි) දතයුතුයි. රූපාරූප ආරම්මණයන්ගේ යනු අර්ථයි. ‘මේ සැපය මේ ප්‍රීතිය සමග වූයේ වෙයි. එක්ව උපන්නේ වෙයි. මිශ්‍ර වූයේ වෙයි. එකට යෙදුනේ වෙයි’ යනු සංසට්ඨයෙහිය. මේ පදයෙහි ද මේ අර්ථයම අභිප්‍රේතයි. (බලාපොරොත්තුයි) සොමනස්ස සංසට්ඨං යන්න වනාහි මෙහිදී සොමනස්ස සහගතයැයි කියන ලදී.

මේ සංසට්ඨ ශබ්දය ද සමාන, කාමාශාවෙන් වැඩුණු, මිත්‍රසන්‍ථවය, සහජාතය යන බොහෝ අර්ථයන්හි දක්නා ලැබේ. මෙය වනාහි ‘කිසෙ ථූලෙ ච වජ්ජෙත්‍වා සංසට්ඨා යොජිතා භයා’ (කෘශ වූවන් ද ස්ථුල වූවන් හැර සමාන වූ අශ්වයෝ යොදන ලදහ) යන මෙහි සමාන අර්ථයෙහි ආයේය. ‘සංසට්ඨාව තුම්හෙ අය්‍යෙ විහරථ’ (ආචාර්යවරුනි, තෙපි කාමාශාවෙන් මැඩුණේවම වාසය කරන්නාහුය) යනු කාමාශාවෙන් මැඩුණු යන (අර්ථයෙහි ය.) ‘ගිහී සංසට්ඨො විහරති’ (ගිහියන් හා එක්ව වාසය කරයි) යනු මිත්‍ර සන්‍ථවයෙහිය. ‘ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගතං හොති සහජාතං සංසට්ඨං සම්පයුත්තං’ (මේ සැපය මේ ප්‍රීතිය සමග එක්වූයේ වෙයි. සහජාත වූයේ වෙයි. මිශ්‍ර වූයේ වෙයි. සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ වෙයි.) යනු සහජාතයෙහිය. මෙහි ද සහජාතයෙහි අභිප්‍රේතයි. එහි සහගත සහජාත යනු අසංසට්ඨ අසම්පයුත්ත නම් නැත. සහජාතය වනාහි සංසට්ඨ සම්පයුත්ත වන්නේ ද නො වන්නේ ද වෙයි. රූපාරූප ධර්මයන් අතුරෙහි වනාහි එකට උපන්නවුන් අතුරෙන් රූපය අරූපය සමග සහජාත වෙයි. මිශ්‍ර නොවෙයි. සම්පයුත්ත නොවෙයි. අරූපය රූපය සමගත් රූපය ද රූපය සමගත් එසේමය. අරූපය වනාහි අරූපය සමග නියමයෙන්ම සහජාත වූයේ සහජාත වූයේ මිශ්‍ර වූයේ සම්ප්‍රයුත්ත වූයේම ද වෙයි යනුයි. ඒ සඳහා සොමනස්ස සහගත යැයි කියන ලදී.

ඤාණසම්පයුත්තං යනු ඥානය සමග එකට යෙදුණු සමග එකට ඉපදීම ආදී ප්‍රකාරයන්ගෙන් යුක්ත යන අර්ථයි. මෙහිදී වනාහි යමක් කියයුතු වේ ද එය මාතෘකා වර්ණනාවේ වේදනාත්‍රිකයෙහි කියන ලද ක්‍රමයමැයි. එහෙයින් ඒකුප්පාද, ඒකනිරෝධ, ඒකවත්‍ථුක ඒකාරම්මණ යැයි යන මේ ලක්‍ෂණයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත යැයි දතයුතුයි. මෙය ඉතා උසස් පෙන්වීමක් ද වෙයි. අරූපයෙහි වනාහි ඒකවස්තුක භාවයක් නැතිව ද සම්ප්‍රයෝගය ලබයි.

මෙපමණකින් කුමක් කියන ලද ද? කාමාවචර කුසලයන් අතුරෙහි සෝමනස්ස සහගත ත්‍රිහේතුක ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත අසංඛාරික මහාසිත කියන ලදී. ‘කතමෙ ධම්මා කුසලා’ (කුශල ධර්මයෝ කවරහු ද?) යැයි මෙසේ අනියමිත විචාරීමෙන් චාතුර්භූමක කුශලය ගන්නා ලදී. ‘කාමාවචරං කුසලං චිත්ත උප්පන්නං හොති’ (කාමාවචර කුසල සිතක් උපන්නේ වෙයි.) යන වචනයෙන් වනාහි ත්‍රෛභූමක කුශලය අතහැර අටවැදෑරුම් කාමාවචර කුශලයම ගන්නා ලදී. ‘සොමනස්ස සහගතං’ (සොම්නස් සහගත) යන වචනයෙන් එයින් චතුර්විධ උපේක්‍ෂා සහගතය අතහැර චතුර්විධ සෝමනස්ස සහගතයම ගන්නා ලදී. ‘ඤාණ සම්පයුත්තං’ යන වචනයෙන් එයින් දෙවැදෑරුම් ඤාණ විප්‍රයුක්තය අතහැර ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත ද්වයම ගන්නා ලදී. නොගන්නා ලද නමුත් පරව වනාහි සසංඛාරෙන යැයි කියන හෙයින් මෙහි අසංඛාරෙන යැයි නොකී කල්හි ද අසංඛාර භාව දතයුතුයි. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වනාහි මුලින්ම මේ මහා සිත බෙදා දක්වන්නට නියමකොටම මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේකැයි ද මෙසේ මෙහි සනිටුහන් කළ සේකැයිද දතයුතුයි.

දැන් එම සිතම අරමුණු වශයෙන් දක්වන්නට රූපාරම්මණං වා යන ආදිය වදාළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි අරූප ධර්මය දක්වන සේක් වස්තු වශයෙන් හෝ අරමුණු වශයෙන් හෝ වස්තු අරමුණු වශයෙන් හෝ ස්වකීය කෘත්‍යය වශයෙන් හෝ දක්වන සේක. ‘චක්‍ඛු සම්ඵස්සො -පෙ- මනො සම්ඵස්සජා වෙදනා, චක්‍ඛු විඤ්ඤාණං -පෙ- මනො විඤ්ඤාණං’ යන ආදීන්හි වනාහි වස්තුවෙන් අරූප ධර්ම දක්වන ලදී. ‘රූප සඤ්ඤා -පෙ- ධම්ම සඤ්ඤා රූප සංඤ්චෙතනා -පෙ- ධම්ම සඤ්චෙතනා’ යන ආදීන්හි අරමුණු වශයෙනි. ‘චක්‍ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ - චුප්පජ්ජති චක්‍ඛු විඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සංගති ඵස්සො, -පෙ- මහඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ චුප්පජ්ජති මනො විඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සංගති ඵස්සො’ (ඇස හේතුකොටගෙන රූපයත් චක්‍ෂුර් විඥානයත් උපදී. තිදෙනාගේ එක්වීමෙන් ස්පර්ශය වෙයි. සිත හේතු කොටගෙන ධර්ම ද මනෝ විඤ්ඤාණය ද උපදී. තිදෙනාගේ එක්වීමෙන් ස්පර්ශය වෙයි) යන ආදීන්හි වස්තු-අරමුණුවලින් දක්වන ලදී. ‘අවිජ්ජා පච්චයා භික්‍ඛවෙ සංඛාරා සංඛාර පච්චයා විඤ්ඤාණං’ (මහණෙනි, අවිද්‍යාව හේතුවෙන් සංස්කාරයෝ හටගනිත්. සංස්කාර හේතුවෙන් විඤ්ඤාණය හටගනී) යන ආදීන්හි ස්වකීය කෘත්‍යය වශයෙන් අරූප ධර්මයෝ දක්වන ලදහ. මේ ස්ථානයේදී වනාහි අරමුණු වශයෙන් දක්වන සේක් ‘රූපාරම්මණංවා’ (රූපාරම්මණය හෝ) යන ආදිය වදාළහ.

එහි චතුසමුට්ඨාන වූ අතීත අනාගත වර්තමාන රූපයම රූපාරම්මණ යයි. ද්විසමුට්ඨාන වූ අතීත අනාගත වර්තමාන ශබ්දයම ශබ්දාරම්මණ යයි. චතුසමුට්ඨාන වූ අතීත අනාගත වර්තමාන වූ ගන්ධයම ගන්‍ධාරම්මණ යයි. චතුසමුට්ඨාන වූ අතීත, අනාගත, වර්තමාන රසයම රසාරම්මණ යයි. චතුසමුට්ඨාන වූ අතීත අනාගත වර්තමාන පොට්ඨබ්බයම පොට්ඨබ්බාරම්මණ යයි. එකසමුට්ඨාන, ද්විසමුට්ඨාන තිසමුට්ඨාන චතුසමුට්ඨාන, නකුතො චි සමුට්ඨිත ( කොතැනකවත් හට නොගත්) අතීත අනාගත වර්තමාන වූ (චිත්ත චෛතසිකයෝ) ද එසේ නොකිය යුතු ක්‍රියා අවශේෂ වූ චිත්තගෝචර නම් වූ ධර්මයෝම ධම්මාරම්මණ යි. ඉන්‍ද්‍රියගෝචර වූ යම් රූපාදීහු වෙත් නම් (ඔවුහු ද) ධම්මාරම්මණම යැයි කියත්. ඔව්හු මේ සූත්‍රයෙන් ප්‍රතික්‍ෂේප කළයුත්තෝය. මෙය ද කියන ලදී.

‘ඇවැත්නි, නානා විෂය ඇති, නානාගෝචර වූ ඔවුනොවුන්ගේ ගෝචරවිෂය අනුභව නො කරන්නා වූ මේ පංචේන්‍ද්‍රියන්ට වනාහි සිත පිළිසරණය. සිත ඔවුන්ගේ ගෝචර විෂය අනුභව කෙරෙයි’ යනු

මෙ රූපාරම්මණ ආදීන්ගේ ගෝචර විෂය නමි. ඒවා සිතින් අනුභව කරනු ලබන නමුදු රූපාරම්මණ ආදියම යැයි යන මේ අර්ථය සිද්ධ වෙයි. දිව්‍යචක්‍ෂුරභිඥානය ආදියට ද රූපාදිය අරමුණු බැවින් මේ අර්ථය සිද්ධ වේමය. ඉන්‍ද්‍රිය විෂය වූ ම රූපාරම්මණ ආදිය වනාහි දිවැස් ආදීන්ට අරමුණුය. ඒවා ධර්මය අරමුණු කරගන්නේ නොවේ යැයි කී නයින්ම ආරම්මණ ව්‍යවස්ථානය (අරමුණු නිශ්චය කිරීම) දතයුතුයි.

එහි එක් එක් අරමුණු ද්වාර දෙක්හි දෙක්හි (වශයෙන්) ඉන්‍ද්‍රිය විෂයට පැමිණෙයි. රූපාරම්මණය වනාහි චක්‍ෂුප්‍රසාදය ගටා එකෙණෙහිම මනෝද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය විෂයට පැමිණෙයි. භවංග චලනයට ප්‍රත්‍යය වෙයි යනු අර්ථයි. ශබ්ද ගන්ධ රස පොට්ඨබ්ඛ යන ආරම්මණයන්හි ද මේ ක්‍රමයමය. යම්සේ වනාහි පක්‍ෂියෙක් අහසින් අවුත් ගසක අග සැඟවෙත්ම වෘක්‍ෂ ශාඛාව ද ගැටෙයි. උගේ ඡායාව ද පොළොවෙහි හැපෙයි. ශාඛා ගැටුම හා ඡායාව පැතිරිම නො පෙර නො පසුව එක් ක්‍ෂණයේම වෙයි. මෙසේ වර්තමාන රූපාදින් සමග චක්‍ෂු ප්‍රසාදාදියේ ගැටුම ද භවංග චලනයට සමත් මනෝද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය විෂයවීම ද නො පෙර නො පසුව එක් ක්‍ෂණෙයෙහිම වෙයි. ඉක්බිති භවංග සිත සිඳ චක්‍ෂු ද්වාරාදියෙහි උපන්නා වූ වොත්‍ථපනය අවසන් කොට ඇති ආවර්ජනාදීන්ගේ අතර ඒ ආරම්මණයන්ගේ එකෙක මේ මහා සිත උපදී.

ශුද්ධ මනෝ ද්වාරයෙහි වනාහි (චක්‍ෂුර් ප්‍රසාදා දී) ප්‍රසාදනයන් ගැටීමක් (ගැටීම් කිසක්) නැත. ප්‍රකෘතියෙන් දිට්ඨ, සුත, ඝායිත, සායිත, ඵුට්ඨ (දුටු ඇසූ ආඝ්‍රාණය කළ, රසවිඳ, ස්පර්ශ කළ) වශයෙන් මෙකී අරමුණු ඉන්‍ද්‍රිය විෂය බවට පත්වෙයි. කෙසේ ද? මෙහි ඇතැම් කෙතෙක් හුණුපිරියම් කළ, රත්සිරියෙල් ආදී වර්ණයෙන් විසිතුරු කළ, නානාප්‍රකාර ධ්ව්ජපතාක ඔසවන ලද මල්දම් ඔතා බඳනා ලද, මලින් වැසූ අති මනරම් සිරියෙන් බබළන, අලංකාර කොට පිළියෙළ කළ මහසෑය පැදකුණුකොට සොළොස් පාද පීඨිකාවන්හි පසඟ පිහිටුවා වැඳ ඇඳිලි බැඳගෙන බලනුයේ බුද්ධාලම්භන ප්‍රීතියට පත්ව සිටී. මෙසේ සෑය බලා බුද්ධාලම්භන ප්‍රීතිය උපදවා මෑතභාගයේ දී යම්කිසි තැනකට ගොස් රෑ වෙසෙන තැන්හි දවල් චෙසෙන තැන්හි හිඳ ආවර්ජනය කරන ඔහුට අලංකාර කොට පිළියෙල කරන ලද මහාසෑය චක්‍ෂුර් ද්වාරයෙහි (ඇසෙහි) ඉන්‍ද්‍රිය විෂය වූ මෙත් වෙයි. පැදකුණු කොට සෑය වඳිනා කාලය මෙන් වෙයි. මෙසේ වනාහි දැකීම් වශයෙන් රූපාරම්මණය ඉන්‍ද්‍රිය විෂය බවට පැමිණේ.

මිහිරි හඬින් දහම් දෙසන ධර්මකථිකයන් වහන්සේ කෙනෙකුන්ගේ හෝ (මිහිරි) හඬින් කියන සරභාණකයෙන් වහන්සේ කෙනෙකුන්ගේ හෝ ශබ්දය අසා මෑත භාගයේ දී යම්කිසි තැනක හිඳ ආවර්ජනය කරන්නාට ධර්මකථාව හෝ හඬනගා කීම ශ්‍රෝතද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රියවිෂය වූ සේ වෙයි. සාධුකාර දී අසන කල මෙන් වෙයි. මෙසේ ශ්‍රැත වශයෙන් ශබ්දාරම්මණය ඉන්‍ද්‍රිය විෂය බවට පැමිණේ.

සුවඳවත් ගඳක් හෝ මල් හෝ ලැබ අසුනෙහි හෝ සෑයෙහි ගන්‍ධය අරමුණු කරගත් සිතින් පූජාකොට මෑතභාගයේ දී යම්කිසි තැනෙක හිඳ ආවර්ජනය කරන්නාට ගන්‍ධාරම්මණය ඝාණද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රියවිෂය වූ මෙන් වෙයි. පූජා කරන කල මෙන් වෙයි. මෙසේ ආඝ්‍රායිත වශයෙන් ගන්‍ධාරම්මණය ඉන්‍ද්‍රිය විෂයට පැමිණේ.

ප්‍රණීත වූ කෑයුතු දෙයක් හෝ බුදිය යුතු දෙයක් සබ්‍රම්සරුන් සමග බෙදාගෙන අනුභවකොට මෑත භාගයේ දී යම්කිසි තැනක දී කුරහන් ආදී වූ බොජුනක් ලැබ අසවල් කාලයේ දී ප්‍රණීත භෝජනයක් සබ්‍රම්සරුන් සමග බෙදාගෙන පරිභෝග කරන ලදැයි ආවර්ජනය කරන්නහුට ඒ රස අරමුණ දිව්හා ද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය විෂය වූවාක් මෙන් වෙයි. මෙසේ රස විඳීම් වශයෙන් රස අරමුණ ඉන්‍ද්‍රිය විෂයට පැමිණෙයි.

මෘදු වූ සුවපහස් ඇති ඇඳ පුටු හෝ ඇතිරිලි පොරෝනා හෝ පරිභෝග කොට මැතභාගයේ දී යම්කිසි තැනක දී දුක් සයනයක් කොට අසුවල් කාලයේ දී මා විසින් මෘදු වූ ඇඳපුටු ඇතිරිලි පෙරවිලි පරිභෝග කරන ලදැයි ආවර්ජනය කරන්නහුට ඒ පොට්ඨබ්බාරම්මණය (ස්පර්ශය පිළිබඳ අරමුණ) කාය ද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය විෂය වූවාක් මෙන් වෙයි. මෙසේ ස්පර්ශ කළ දේ වශයෙන් ස්පර්ශාරම්මණය ඉන්‍ද්‍රිය විෂයට පැමිණෙයි. මෙසේ පිරිසිදු මනෝද්වාරයෙහි ප්‍රසාද ඝර්ෂණ කෘත්‍යයක් නැත. ප්‍රකෘතියෙන් දුටු ඇසූ ආඝාණය කළ ස්පර්ශ කළ වශයෙන් අරමුණු ඉන්‍ද්‍රිය විෂයට පැමිණේයැයි දතයුතුයි.

දැන් ප්‍රකෘතියෙන් දුටු ආදී වශයෙන් ඉන්‍ද්‍රිය විෂයට පැමිණීමේ දී අට්ඨකථාවන්හි කියන ලද මේ වෙනත් නයක් ද වෙයි. දිට්ඨ, සුත හා උභය සම්බන්ධ යන මේ වනාහි දිට්ඨාදිය යැයි දතයුතුයි. එහි දිට්ඨ නම් පංචද්වාර වශයෙන් ගන්නා ලද්දය. සුත යනු ප්‍රත්‍යක්‍ෂ වශයෙන් නොදැක ඇසීම් වශයෙන් ගන්නා ලද රූපාදියයි. මේ දෙකෙන්ම සම්බන්ධ වූයේ උභය සම්බන්ධ නමි. මෙසේ මේ දිට්ඨාදීන්ගේ වශයෙන් මේවා මනෝ ද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය විෂයට පැමිණේ යැයි දතයුතුයි. එහි දිට්ඨ වශයෙන් ඉන්‍ද්‍රිය විෂයට පැමිණීම වනාහි යට පස්නයින් කියන ලදමය.

ඇතැමෙක් වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතිශය පින්පලයෙන් උපන් රූපය නම් මෙසේය. ශබ්දය ඉතා මිහිරි ය. කිසියම් පෙදෙසක කිසියම් මල් වර්ගයෙක සුවඳ ඉතා මනහර ය. කිසියම් ඵලවර්ගය රසය ඉතා මිහිරි ය. කිසියම් පෙරවිලි ආදියක පහස ඉතා සුවයැයි අසයි. ඔහුට චක්‍ෂු ප්‍රසාදීන්ගේ ගැටීමකින් තොරව ඇසූ පමණින් ඒවා මනෝ ද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය විෂය බවට පැමිණෙයි. ඉක්බිති ඔහුගේ ඒ සිත එම රූපයෙහි හෝ ශබ්දයෙහි හෝ ප්‍රසාද වශයෙන් හෝ සුවඳ ආදියෙහි ආර්යයන්ට සිතුකාමනා දීමේ කැමති බව) වශයෙන් හෝ, අන්‍යයන් විසින් දෙන ලද දැයෙහි අනුමෝදනා වශයෙන් හෝ පවතී. මෙසේ ශ්‍රැත වශයෙන් මේවා මනෝ ද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය විෂය බවට පැමිණේ.

අනෙකෙකු විසින් වනාහි පළමු කියන ලද රූපාදිය දක්නා ලද්දේ හෝ අසන ලද්දේ හෝ වේ ද, ඔහු මෙබඳු රූපයක් මතු උපදනා බුදුකෙනෙකුටත් වන්නේ යැයි ආදී නයින් චක්‍ෂු ප්‍රසාදාදියේ ගැටීමෙන් තොරව දිට්ඨ, සුත සම්බන්ධයෙන්ම ඒවා මනෝද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය විෂය බවට පැමිණේ. ඉක්බිති ඔහුට යට කියන ලද නයින්ම එකී අරමුණු අතුරෙන් එක්තරා අරමුණක් ද මේ සිත ද පවති. මෙසේ උභය සම්බන්ධ වශයෙන් මේවා මනෝ ද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය විෂය බව පැමිණේ.

මෙය ද මුඛ මාත්‍රයක්මය. ශ්‍රද්ධාව ආදීන්ගේ වශයෙන් වනාහි විස්තර වශයෙන් මොවුන්ගේ මනෝ ද්වාරයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය විෂයට පැමිණීම දතයුතුමය. යම්හෙයකින් වනාහි මෙසේ ඉන්‍ද්‍රිය විෂයට එන්නා වූ භූතයෝ ද අභූතයෝ ද වෙත් ද, එහෙයින් මේ නය අට්ඨකථාවන්හි නො ගන්නා ලදී. මෙසේ ඒකාරම්මණ ජවනය ද්වාර දෙක්හි දෙක්හි උපදියැයි දතයුතුය. රූපය අරමුණු කරගත් ජවනය චක්‍ෂු ද්වාරයෙන් මෙන්ම මනෝ ද්වාරයෙහි ද උපදී. ශබ්දාදී ආරම්මණයන්හි ද මේ නයමැයි.

එහි මනෝද්වාරයෙහි උපදනා රූපය අරමුණු කරගත් ජවන් සිත දානමය සීලමය භාවනාමය යැයි ත්‍රිවිධ වෙයි. ඔවුන් අතුරෙන් එකක් එකක් කායකර්ම වචීකර්ම මනෝකර්ම යැයි ත්‍රිවිධම වෙයි. ශබ්ද ගන්‍ධ රස ස්පර්ශ හා ධර්මාරම්මණයන්හි ද මේ ක්‍රමයමය.

එහි වනාහි රූපය අරමුණු කොටගෙන උපදනා මේ මහා කුසල් සිත නිල් කහ රතු සුදු යන වර්ණයන්ගෙන් යුත් මල් වස්ත්‍ර ධාතු යන මේවා අතුරෙන් සුභනිමිති සංඛ්‍යාත ඉෂ්ට වූ ප්‍රිය වූ මන වඩන්නා වූ ඇලීම් ඇතිකරන එක්තරා වර්ණයක් අරමුණුකොට උපදී. මේ සිත කෙසේ කුසල නම් වී ද යත්? නිම්මිත වශයෙන් පිරිනැමීම් වශයෙන් හැසිරීම් වශයෙන් හා ආභෝග වශයෙනි. මා විසින් වනාහි කුසලයක්ම කළයුතු යැයි යමෙකුට කුසල් කිරීමෙහි සිත නියමිත වෙයි ද, අකුසල් කිරීමෙන් නැවතී කුසල් කිරීමෙහිම පරිණායම වෙයි ද, නින්දා කිරීම් වශයෙන් කුසලයෙහි හැසිරීම් වශයෙන් හැසිරෙන ලද ද, ප්‍රතිරූප දේශවාසය, සත්පුරුෂ ආශ්‍රය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, පෙර කරන ලද පින් ඇති බව ආදී වූ හේතුසම්පත් වලින් ද නුවණින් ආභෝගය (වෙළා ගැනීම) ද පවතී. මෙකී නියම කිරිම් වශයෙන්, පරිණාම වශයෙන් සමුදාචාර වශයෙන් හා ආභෝග වශයෙන් ඔහුට කුසලය උපන්නේ නම් වෙයි.

මෙහි වනාහි අරමුණු වශයෙන් සෝමනස්ස සහගතභාවය දතයුතුයි. මෙය වනාහි ඉෂ්ටාරම්මණයෙහි උපන් බැවින් සොම්නස් සහගත විය. මෙහි දී ශ්‍රද්ධා බහුලනාම ආදිය ද කරුණුමය. අපේ ශ්‍රද්ධාවතුන්ට මෙන්ම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන්ට ද ඒකාන්ත ඉෂ්ටාරම්මණ වූ තථාගතරූපයක් දැක ද සොම්නස නූපදීමය. කුසල පැවැත්මෙහි අනුසස් නො දකිත්. අනුන් විසින් උත්සාහ කරනු ලදුව කුසල් කරන්නවුන්ට ද සොම්නසක් නූපදී. එහෙයින් ශ්‍රද්ධා බහුල බව සම්‍යක් දෘෂ්ටි ඇති බව, අනුසස් දක්නා බව යැයි මෙසේ ද මෙහි සොම්නස් සහගත බව දතයුතුයි. තව ද බුද්ධානුස්සතිය, ධම්මානුස්සතිය -පෙ- සංඝ - සීල - චාග - දේවතා උපසමානුස්සතිය, රළු පුද්ගලයන් වර්ජනය කරන බව, සිනිඳු පුද්ගලයන් සේවනය කරන බව පැහැදීම ගෙනදෙන සූත්‍රාන්තයන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන බව, එහි අධික ලෙස ඇලුණු බව යන මේ කරුණුවලින් ද මෙහි සොම්නස් සහගත බව දතයුතුයි. මේවා පිළිබඳ විස්තර බොජ්ඣංග විභංගයෙහි මතු පහළ වන්නේය.

මෙහිදී වනාහි කර්මයෙන් උත්පත්තියෙන් ඉන්‍ද්‍රියන්ගේ මුහුකිරීමෙන් කෙලෙස් දුරුවීමෙන් යන මේ කාරණයන්ගෙන් ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත බව දතයුතුයි. යමෙක් වනාහි අනුන්ට ධර්මදේශනා කරයි ද, නිවැරදි ශිල්පායතන කර්මාන්තායතන විද්‍යාස්ථාන හික්මවයි ද, ධර්මකථිකයෙකුට සත්කාර කොට ධර්මය දේශනා කරවයි ද, මත්තෙහි ප්‍රඥාවන්තයෙක් වෙමියි ප්‍රාර්ථනා කොට නානාප්‍රකාර දන් දෙයි ද, මෙබඳු කර්ම නිසා ඔහුට උපදනා කුසලය ඥාන සම්ප්‍රයුක්තව උපදී. අව්‍යාපාද ලෝකයෙහි උපන්නා වූ ද ඔහුට සැපවත් ධර්මපද කියවෙයි. ‘මහණෙනි, සත්ත්වයාගේ උපත දණ්ඩය (මෝඩය) එසේ නමුදු ඒ සත්ත්වයා වහාම විශේෂභාගී (විශේෂ ඥානයට කොටස්කරුවෙක්) වෙයි.’ යන මේ නයින් උපත නිසා උපදනා කුසලය ඥාන සම්ප්‍රයුක්තව උපදී. එසේම ඉන්‍ද්‍රියන්ගේ මේරීමට පැමිණි ප්‍රඥා දශකයට පත් අයගේ ඉන්‍ද්‍රිය පරිපාකය නිසා ද උපදනා කුසලය ඥාන සම්ප්‍රයුක්තව උපදී. යම් කෙනෙකුන් විසින් වනාහි කෙලෙස් යටපත් කරන ලද ද, ඔවුන්ගේ කෙලෙස් දුරුකිරීම නිසා ද උපදනා කුසලය ඥාන සම්ප්‍රයුක්තව උපදී. මෙය ද කියන ලදී.

‘යොගා වෙ ජායතන භූරී අයොගා භූරී සංඛසො’ (යෙදීමෙන් වනාහි බොහෝසෙයින් හටගනී. නො යෙදීමෙන් බොහෝ සෙයින් ක්‍ෂය වෙයි) යැයි

මෙසේ කර්මයෙන් උත්පත්තියෙන් ඉන්‍ද්‍රිය පරිපාකයෙන් කෙලෙස් දුරුවීමෙන් යැයි යන මේ කරුණුවලින් ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත බව දතයුතුයි.

තවද විචාරණ බව, වස්තුව පිරිසිදු කිරීම, ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රතිපාදනය කිරීම, අඥාන පුද්ගලයන් වර්ජනය කිරීම, ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීම, ගම්භීර ඥානයෙන් යුක්ත ආචාර්යවරයන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම එහි දැඩිව යෙදීම යන සප්ත ධර්මයෝ ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම සඳහා පවතී. මේ කරුණු වලින් ද ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත බව දතයුතුයි. මේවා පිළිබඳ විස්තරය බොජ්ඣංග විභංගයෙහි මතු පළවන්නේය.

මෙසේ ඥාන සම්ප්‍රයුක්තව උපන්නා වූ ද මෙය අසංස්කාරිකව (අනුන්ගේ) ප්‍රයෝගයක් නැතිව අනුන්ගේ එල්බගැන්මක් නැතිව සිතීමෙන් උපන් හෙයින් අසංස්කාර නම් විය. එය සිත් අලවන වර්ණාරම්මණයක්ව උපදනේම දානමය හෝ සීලමය හෝ භාවනාමය හෝ ත්‍රිවිධ නියමයෙන් උපදී.

කෙසේ ද, යම්කලෙක වනාහි නිල් කහ රතු සුදු මල් වස්ත්‍ර ආදීන්ගෙන් යමක් ලැබ වර්ණ වශයෙන් ගෙන මාගේ වර්ණ දානය යැයි බුද්ධ රත්නාදිය පුදයි ද එකල්හි දානමය වෙයි. මේ එහි වස්තුවයි. භාණ්ඩාගාරික සංඝමිත්‍ර වනාහි එබ්බූ එක් වස්ත්‍රයක් ලැබ මේ වස්ත්‍රයත් රන්වන්ය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද රන්වන්ය. රන්වන් වස්ත්‍රය රන්වන් වූ බුදුන්ටම සුදුසුය. අපට ද වර්ණ දානයක් වන්නේ යැයි (එය) මහසෑයෙහි නැංවීය. මෙවන් කල්හි දානමය වන්නේ යැයි දතයුතුයි. යම්කලෙක වනාහි එවැනිම දෙය්‍ය ධර්මයක් (දිය යුතු දෙයක්) ලැබ මාගේ කුලවංශය, පෙළපත, කුල ප්‍රවේණිය මෙයයි, කුලවත මෙයයැයි බුද්ධ රත්නාදිය පුදයි ද, එකල්හි සීලමය වෙයි. යම්කලෙක වනාහි එවැනිම වස්තුවකින් රත්නත්‍රයට පූජාකොට මේ වර්ණය ක්‍ෂයබව පැමිණෙයි. ව්‍යයට පැමිණෙයි යැයි ක්‍ෂය ව්‍යයයෙහි පිහිටයි. එකල්හි වනාහි භාවනාමය වෙයි.

දානමය වී පවත්නා කර්මය ද වනාහි යම්කලෙක ත්‍රිවිධ රත්නය සියතින් පුදන්නාට පවතී ද (සියතින් පුදන විට) එකල්හි කාය කර්මයෙහි වේ. යම්කලෙක අඹුදරු දැසි කම්කරු පුරුෂාදීන් ද අණවා පූජා කරවයි ද, එකල්හි වචී කර්මයෙහි වෙයි. යම්කලෙක වනාහි කියන ලද ආකාර ඇති පවත්නා වූ එම වස්තුවම අරබයා වර්ණ දානයක් දෙමියි සිතයි ද, එකල්හි මනෝ කර්මයක් වෙයි. විනය පර්යායට පැමිණ වනාහි දෙමි කරමි යනු වාග්භේදය වේයැයි යන මේ ලක්‍ෂණයෙන් දානමය නම් වේ. අභිධර්ම පර්යායට පැමිණ වනාහි පවත්නා වස්තුවක් අරබයා දෙමියි සිතින් සිතු කාලයේ පටන් කුසල් වේ. අපර භාගයෙහි කයින් හෝ වචනයෙන් හෝ කළයුත්තක් කරමියි කියන ලදී. මෙසේ දානමය (කුසලය) කාය - වචී - මනෝ කර්ම වශයෙන්ම ත්‍රිවිධ වෙයි.

යම්කලෙක වනාහි කියන ලද ආකාර ඇති එම වස්තුව ලැබ කුලවංසාදී වශයෙන් සියතින් රත්නත්‍රය පුදයි ද, එකල්හි සීලමය කාය කර්මය වෙයි. යම්කලෙක කුලවංශාදී වශයෙන්ම අඹුදරු ආදීන් ද අණවා පූජා කරවයි ද එකල්හි වාක් කර්මය වෙයි. යම්කලෙක මාගේ කුලවංශය පෙළපත කුලප්‍රවේණිය මෙයයි. මේ කුලයේ පැවැත්ම යැයි පවත්නා වස්තුවක් අරබයා වර්ණ දානයක් දෙමියි සිතයි ද, එකල්හි මනෝකර්මය වෙයි. මෙසේ ශීලමය (කුශලය) කාය වාක් මනෝකර්ම වශයෙන් ත්‍රිවිධ වෙයි.

යම්කලෙක වනාහි කියන ලද ආකාර ඇති එම වස්තුව ලැබ තෙරුවන් පුදා සක්මන් කරනුයේ ක්‍ෂය ව්‍යයයෙහි පිහිටුවයි. එකල්හි භාවනාමය කාය කර්මයක් වෙයි. වචනයෙන් විමසා බැලීමෙහි පිහිටන්නාට වාක් කර්මය වෙයි. කායාංග වාචාංගයන් නො සොලවා සිතින්ම සම්මර්ශනය පිහිටුවන්නාට මනෝකර්මය වෙයි. මෙසේ භාවනාමය කාය-වචී-මනෝකර්ම වශයෙන් ත්‍රිවිධ වෙයි. මෙසේ මෙහි දී ධර්ම රාජයාණෝ රූපාරම්මණ කුසලය ත්‍රිවිධ පුණ්‍ය ක්‍රියාවස්තු වශයෙන් කර්මද්වාර නවයකින් බෙදා දැක්වූ සේක. ශබ්දාරම්මණ ආදීන්හි ද ක්‍රමයමය.

බෙරහඬ ආදියෙහි දී වනාහි සිත් අලවන ශබ්දය අරමුණු කොට යට කී නයින්ම තුන් නියමයන්ගෙන් මේ කුසලය උපදී. එහි ශබ්දය අල මුල් මෙන් උපුටා හෝ නිලුපුල් මිටක් මෙන් අත්තේ තබා හෝ දෙන්නට නම් නොහැකිය. වස්තු සහිත කොට දෙන්නා වනාහි ශබ්ද දානය දෙන්නේ නම් වෙයි. එහෙයින් යම්කලෙක ශබ්ද දානය දෙමියි බෙර මිහිඟු බෙර ආදියෙහි එක්තරා තූර්යයකින් ත්‍රිවිධ රත්නයට උපහාර කෙරේද, මේ මාගේ ශබ්දදානය යැයි බෙර ආදිය තබවයි ද, ධර්මකථික භික්‍ෂූන් වහන්සේලාගේ කණ්ඨ ස්වරය පිණිස වූ තෙල් බෙහෙත් පැණි ආදිය දෙයි ද, ධර්මශ්‍රවණ ඝෝෂා කරවයි ද, මිහිරි හඬින් කියයි ද, ධර්මකථා කියයි ද, ළග හුන් අයට කථා කියයි ද, අනුමෝදන කථා කරයි ද, එකල්හි දානමයම වෙයි. යම්කලෙක මේ විධානයම කුලවංශාදි වශයෙන් හෝ වත් වශයෙන් කරයි ද, එකල්හි ශීලමය වෙයි. යම්කලෙක මේ සියල්ලම කොට මේ මෙතෙක් වූ ශබ්දය බ්‍රහ්මලෝකය ප්‍රමාණ වීද ක්‍ෂයට යන්නේය. ව්‍යයට යන්නේ යැයි සම්මර්ශනය තබන්නේ ද, එකල්හි භාවනාමය වෙයි.

එහි දානමය (කර්මය) වනාහි යම්කලෙක බෙර ආදිය ගෙන සියතින් උපහාර කෙරේ ද, නිතර උපහාර කිරිම පිණිස තබන්නේ නමුදු සියතින් තබයි ද, ශබ්ද දානය මගේ යැයි ධර්ම ශ්‍රවණය ඝෝෂා කිරිමට යයි ද ධර්ම කථාව හඬ නැංවීම කිරිමට හෝ යයි ද, එකල්හි කායකර්මය වෙයි. යම්කලෙක්හි දරුවෙනි. යව් අපගේ ශබ්දදානය ත්‍රිවිධ රත්නයට උපහාර (පූජා) කරව් යැයි අණ කරයි ද, මාගේ ශබ්ද දානයයි. සෑමළුවෙහි මේ බෙරය. මේ මිහිඟු බෙරය තබව්යැයි අණ කරයි ද, තෙමේම ධර්මශ්‍රවණ ඝෝෂා කරවයි ද, ධර්මකථා කියයි ද, හඬනගා කියයි ද, එකහි වාක්කර්මය වෙයි. යම්කලෙක කායාංග වාචාංග නො සොල්වා ශබ්ද දානය දෙමියි පවත්නා වස්තුව සිතින් පරිත්‍යාග කෙරේ ද, එකල්හි මනෝකර්මය වෙයි.

සීලමය ද වෙයි. ශබ්දදානය නම් මාගේ කුලවංශයයි. කුල පෙළපතයි. කුල ප්‍රවේණිය යැයි බෙර ආදියෙන් සියතින් උපහාර කරන්නාට බෙර ආදිය සියතිස් සෑමළු ආදියෙහි තබන්නාට ධර්මකථිකයන්ට ස්වර බෙහෙත් සියතින් දෙන්නාට, වත් වශයෙන් බණ ඇසිම ඝෝෂණය බණ කථා කීම හඬ නගා කීම පිණිස යන්නාට ද කායකර්මය වෙයි. ශබ්ද දානය නම් අපගේ කුලවංශයයි. අපගේ පෙළපතයි. අපගේ ප්‍රවේණියයි. දරුවෙනි, යම් බුද්ධරත්නාදියට උපහාර කරව් යැයි අණ කරන්නාට ද, කුලවංශ වශයෙන්ම තමාගේ බණකථාව හෝ හඬනගා කීම හෝ කරන්නාට ද වාක්කර්මය වෙයි. ශබ්ද දානය නම් මාගේ කුලවංශයයි. ශබ්ද දානය දෙමියි කාය වාචාංගයන් නො සොල්වා සිතින්ම පවත්නා වස්තුව පරිත්‍යාග කරන්නාට මනෝකර්මය වෙයි.

භාවනාමය ද යම්කලෙක්හි සක්මන් කරමින් ශබ්දයෙහි ක්‍ෂයය, ව්‍යයය තබයි ද එකල්හි කාය කර්මය වෙයි. කායාංගය වනාහි නො සොල්වා සිතින්ම ශබ්දායතනය සම්මර්ශනය කරන්නාට මනෝකර්මය වෙයි. මෙසේ ධර්මරාජන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශබ්දාරම්මණ කුසලය ද ත්‍රිවිධ පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු වශයෙන් කර්මද්වාර නවයකින් බෙදා දැක්වූ සේක.

මූලගන්‍ධාදිය අතුරෙන් ද සිත් අලවන ගන්ධයක් අරමුණු කොට යට කී නයින්ම තුන් නියමයන්ගෙන් මේ කුසලය උපදී. එහි දී යම්කලෙක මූලගන්ධාදිය අතුරෙන් යම්කිසි ගඳක් ලැබ ගන්ධ වශයෙන් ගෙන මාගේ ගන්ධදානය යැයි බුද්ධ රත්නාදිය පුදයි ද, එකල්හි දානමය වෙයි. සියල්ල වර්ණ දානයෙහි කී නයින්ම විස්තර වශයෙන් දතයුතුයි. මෙසේ ධර්මරාජන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධාරම්මණ කුශලය ද ත්‍රිවිධ පුණ්‍ය ක්‍රියා වශයෙන් දැක්වූ සේක.

මූල රසාදිය අතුරෙන් වනාහි සිත්ගන්නා වූ රසයක් අරමුණු කොට යට කී නයින්ම ත්‍රිවිධ නියමයන්ගෙන් කුසලය උපදී. එහි දී යම්කලෙක මූලරසාදිය අතුරෙන් යම්කිසි සිත්ගන්නා රස වස්තුවක් ලැබ රස වශයෙන් ගෙන මාගේ රසදානය යැයි දෙයි ද, පරිත්‍යාග කරයි ද, එකල්හි දානමය වේයැයි සියල්ල වර්ණ දානයෙහි කී නයින්ම විස්තර වශයෙන් දතයුතුයි. මෙහි දී ශීලමය කුශලයෙහි වනාහි සංඝයාට නොදී පරිභෝග කිරිම නම් අපට නුපුරුදු යැයි දොළොස් දහසක් භික්‍ෂූන්ට දෙවා මිහිරි රස අනුභව කළ දුට්ඨගාමිණී අභය රජුගේ වස්තුව ආදිකොට ඇති වස්තු මහා අට්ඨකථාවෙහි ආයේය. විශේෂය මෙයමය. මෙසේ ධර්මරාජන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රසාරම්මණ කුශලය ද ත්‍රිවිධ පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු වශයෙන් කර්මද්වාර නවයකින් බෙදා දැක්වූ සේක.

ස්පර්ශාරම්මණයෙහි ද පෘථිවිධාතු තේජෝ ධාතු වායෝ ධාතු යන මහාභූත ත්‍රය ස්පර්ශාරම්මණ නමි. මෙතැනදී මොවුන්ගේ වශයෙන් යෝජනා නො කොට ඇඳ පුටු ආදීන්ගේ වශයෙන් කළයුතුයි. යම්කලෙක වනාහි ඇඳපුටු ආදියෙහි යම්කිසි සිත් අලවන ස්පර්ශ වස්තුවක් ලැබ පොට්ඨබ්බ වශයෙන් ගෙන මාගේ පොට්ඨබ්බ දානය යැයි දෙයි ද පරිත්‍යාග කරයි ද, එකල්හි දානමය වේයැයි සියල්ල වර්ණ දානයෙහි කීනයින්ම විස්තර වශයෙන් දතයුතුයි. මෙසේ ධර්මරාජන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පොට්ඨබ්බාරම්මණා කුසලය ද ත්‍රිවිධ පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු වශයෙන් නවද්වාරයෙහි බෙදා දැක්වූ සේක.

ධර්මාරම්මණයෙහි ආධ්‍යාත්මික ආයතන සිය ත්‍රිලක්‍ෂණ අරූපී ස්කන්‍ධ තුන සියුම් රූප පසළොස නිර්වාණ ප්‍රඥාජනීය යන මේ ධර්මයන්හි ඇතුළත් වූ ද ඇතුළත් නො වූ ද ධර්මයෝ ධර්මාරම්මණ නමි. මෙතැන දී වනාහි මොවුන්ගේ වශයෙන් යෝජනා නොකොට ඕජදාන පානදාන ජීවිතදාන වශයෙන් කළ යුතුයි. ඕජාදියෙහි වනාහි සිත් අලවන ධර්මාරම්මණයක් අරමුණු කොට යට කියන ලද නයින්ම තුන් නියමයන්ගෙන් මේ කුශලය උපදී.

එහි දී යම්කලෙක මාගේ ඕජදානය යැයි ගිතෙල් වෙඬරු ආදිය දෙයි ද පාන දානය යැයි අෂ්ටවිධ පානයන් දෙයි ද, ජීවිත දානය යැයි සලාක බත් පාක්‍ෂික (පක්‍ෂයකට වරක් මැන) බත් සඟබත් ආදිය දෙයි ද අපහසුවෙන් වෙසෙන භික්‍ෂූන්ට බෙහෙත් දෙයි ද, වෙදුන් වෙත පමුණුවයි ද, දැල් විවෘත කරවයි ද, කෙමන් විනාශ කරවයි ද, සකුණාපඤ්ජර (කුරුලු කූඩු) කුරුල්ලන් බැමිවලින් මිදීම කරවයි ද, මාඝාත බෙර (මැරීම තහනම් කරන බෙර) හසුරුවයි ද, ජීවිත ආරක්‍ෂාව පිණිස වූ මෙවැනි වෙනත් කර්ම කරයි ද, එකල්හි දානමය වෙයි. යම්කලෙක වනාහි ඕජදානය පානදානය ජීවිත දානය යන මේවා මාගේ කුලවංශයයි. කුල පෙළපතයි. කුල ප්‍රවේණියයි යනුවෙන් වත් වශයෙන් ඕජ දානාදිය පවත්වයි ද, එකල ශීලමය වෙයි. යම්කලෙක ධර්මාරම්මණයෙහි ක්‍ෂය ව්‍යය පිහිටුවයි ද, එකල්හි භාවනාමය වෙයි.

දානමය වී පවත්නා කුසලය ද යම්කලෙක ඕජදාන පානදාන ජීවිතදාන සියති දෙයි ද, එකල්හි කායකර්ම වෙයි. යම්කලෙක පුත්‍රදාරාදීන් කැඳවා අණවා දෙවයි ද, එකල්හි වචීකර්ම වෙයි. යම්කලෙක කායාංග වාචාංගයන් නො සොල්වා ඕජදාන පානදාන ජීවිත දාන වශයෙන් පවත්නා වස්තුව දෙමියි සිතින් සිතයි ද, එකල්හි මනෝකර්මය වෙයි.

යම්කලෙක වනාහි කියන ලද ආකාර ඇති පවත්නා වස්තුව කුලවංශාදී වශයෙන් සියතින් දෙයි ද, එකල්හි ශීලමය කාය කර්මයක් වෙයි. යම්කලෙක කුලවංශාදී වශයෙන් පුත්‍රදාරාදීන් අණවා දෙවයි ද, එකල්හි වාක්කර්ම වෙයි. යම්කලෙක කුලවංශාදී වශයෙන්ම යට කී ආකාර ඇති පවත්නා වස්තුව දෙමියි සිතින් සිතයි ද, එකල්හි මනෝකර්ම වෙයි.

සක්මන් කරමින් ධර්මාරම්මණයෙහි ක්‍ෂය ව්‍යය පිහිටුවන්නාට වනාහි භාවනාමය කායකර්මය වෙයි. කායාංග නො සොල්වා වචනයෙන් ක්‍ෂය ව්‍යයය පිහිටුවන්නාට වාක් කර්මය වෙයි. කායාංග වාචාංගයන් නො සොල්වා සිතින්ම ධර්මාරම්මණයෙහි ක්‍ෂය ව්‍යයය පිහිටුවන්නාට මනෝකර්මය වෙයි. මෙසේ භාවනාමය කුශලය කාය වචී මනෝකර්ම වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. මෙසේ මෙහිදී ධර්මරාජන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මාරම්මණ කුශලය ද ත්‍රිවිධ පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු වශයෙන් කර්මද්වාර නවයකින් බෙදා දැක්වූ සේක.

මෙසේ මේ සිත නානා වස්තූන්හි නානාරම්මණ වශයෙන් දක්වන ලදී. මෙය වනාහි එක් වස්තුවක් වෙත ද නානාරම්මණ වශයෙන් ලැබේමය. කෙසේ ද? සිව්පසය අතුරෙන් සිවුරෙහි අරමුණු සයක් ලැබේ. අභිනවයෙන් පඬු පෙවූ සිවුරෙහි වර්ණය වනාහි මනාප වූයේ ද දර්ශනීය වූයේ ද වෙයි. මේ වර්ණාරම්මණයයි. පරිභෝග කරන කල්හි පටපට යන ශබ්ද කෙරෙයි. මේ ශබ්දාරම්මණයයි. එහි යම් කළුවැල් ගස් ආදියක ගඳක් වේ නම් එය ගන්ධාරම්මණයයි. රසාරම්මණය වනාහි පරිභෝග රස වශයෙන් කියන ලදී. එහි යම් සුවපහස් බවක් වේ ද එය පොට්ඨබ්බාරම්මණයයි. සිවුර නිසා උපන් සැප වේදනාවක් වේ නම් එය ධර්මාරම්මණයයි. පිණ්ඩපාතයෙහි රසාරම්මණය නිරායාශයෙන්ම ලැබෙයි. මෙසේ සිවුපසයෙහි නානාරම්මණ වශයෙන් යොදා දානමයාදි භේදය දතයුතුයි.

මේ සිතට වනාහි අරමුණම නිබද්ධය, අරමුණින් තොරව නූපදනා හෙයිනි. ද්වාරය වනාහි අනිබද්ධය කවර හෙයින්ද? කර්මය අනිබද්ධ බැවිනි. කර්මය අනිබද්ධ කල්හි වනාහි ද්වාරය ද අනිබද්ධම වෙයි.