ආකාසානඤ‍්චායතනං අට‍්ඨකථා

ආකාසානඤ්චායතනං

දැන් අරූපාවචර කුශලය දක්වන්නට නැවතත් කතමෙ ධම්මා කුසලා යන ආදිය පටන් ගන්නා ලදී. එහි අරූපූපපත්තියා යනු අරූපභවය අරූපයි. අරූපයෙහි උත්පත්තිය = අරූපූපපත්තිය, එයට අරූපූපපත්තියා, මග්ගභාවෙති යනු උපාය හේතු කරුණු උපදවයි. වඩයි, සබ්බසො යනු සියලු ආකාරයෙන්, සියල්ලන්ගේ හෝ අනවසේසයන්ගේ යන අර්ථයි. රූපසඤ්ඤානං යනු සංඥා ශීර්ෂයෙන් කියන ලද රූපාවචර ධ්‍යානයන්ගේ මෙන්ම තදාරම්මණයන්ගේ ද, රූපාවචර ධ්‍යානයන්ට ද රූපයැයි කියනු ලැබේ. ‘රූපී රූපානි පස්සති’ යන ආදීන්හි එහි අරමුණද ‘බහිද්ධා රූපානි පස්සති සුවණ්ණ දුබ්බණ්ණානි’ යන ආදීන්හිද, එහෙයින් මෙහි රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා යැයි මෙසේ සංඥා ශීර්ෂයෙන් රූපාවචර ධ්‍යනයට මේ නමකි. රූපය යන සංඥාව මොහුටය යනු = රූපසඤ්ඤාය, රූප යනු මෙහි නාමය යැයි කියන ලද්දේ වෙයි. මෙසේ පඨවි කසිණාදී භේද ඇති තදාරම්මණයට ද මෙය නමකැයි දතයුතුයි.

සමතික්කමා යනු විරාගයෙන් ද නිරෝධයෙන් ද කුමක් කියන ලද්දේ වේ ද? මොවුන්ගේ කුශල විපාක ක්‍රියා වශයෙන් පසළොස් ධ්‍යාන සංඛ්‍යාත රූප සංඥාවන්ගේද පඨවි කසිණාදී වශයෙන් වූ අටවැදෑරුම් ආරම්මණ සංඛ්‍යාත මේ රූප සංඥාවන්ගේ ද සර්වාකරයෙන් නිරවශේෂව වෙන්වීමෙන් නිරෝධයෙන් ද විරාගයට මෙන්ම නිරෝධයටද හේතු වූ ආකාසානඤ්චායතනය පැමිණ වාසය කරයි. සර්වාකාරයෙන් රූප සංඥාව නොඉක්මවූවහු විසින් මේ ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරන්නට නොහැක්කේය යනුයි.

යම්හෙයකින් අරමුණෙහි ඇලුණහුට සංඥා සමතික්‍රමයක් නොවේ ද, සමතික්‍රමය කළ සංඥාවන්හි ද අරමුණ සමතික්‍රමය වූයේම වෙයි ද, එහෙයින් ආරම්මණ සමතික්‍රමය නොකියා ‘(එහි) රූපසංඥාව කවරේද, රූප සමාපත්තියට සමවැදුනහුට හෝ සමාධිය උපන්නකුට හෝ දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාරියකුට හෝ සංඥාවක් දැනීමක් දැනුණු බවක් වේද මේ රූපසංඥා යැයි කියනු ලැබේ. මේ රූපසංඥා ඉක්මවූයේ වේද ව්‍යතික්‍රමය කළේ වේද සමතික්‍රමය කෙළේ වේද එහෙයින් සර්වාකාරයෙන් රූපසංඥාවන් සමතික්‍රමයෙන් යැයි කියනු ලැබේ’ යනුයි යැයි මෙසේ විභංගයෙහි සංඥාවන්ගේම සමතික්‍රමය කියන ලදී. යම්හෙයකින් වනාහි ආරම්මණ සමතික්‍රමෙන් පැමිණිය යුතු මේ සමාපත්තීහු ප්‍රථමධ්‍යානාදීන් මෙන් එක් අරමුණෙකම නොවේද එහෙයින් මේ අර්ථ වර්ණනාව ආරම්මණ සමතික්‍රම වශයෙන් ද කරන ලදැයි දතයුතුයි.

පටිඝ සඤ්ඤානං අත්‍ථංගමා යනු චක්‍ෂුරාදී වස්තූන්ගේ ද රූපාදී ආරම්මණයන්ගේ ද ගැටීමෙන් උපන් සංඥාවෝ ප්‍රතිඝ සංඥාවෝය. රූප සංඥාදීන්ට මේ නමකි. මෙසේ ද කීහ. ‘එහි ප්‍රතිඝ සංඥාව ස්පර්ශ සංඥාව යන මේවා ප්‍රතිඝ සංඥා යැයි කියනු ලැබේ’ යනුයි. ඒ කුශල විපාක පසේ ද අකුශල විපාක පසේදැයි සර්වාකාරයෙන් දශ ප්‍රතිඝ සංඥාවන්ගේ අස්තංගමයෙන් ප්‍රහාණයෙන් නොඉපිදවීමෙන් නොපැවැත්ම කොට යැයි කියන ලද්දේ වෙයි.

ප්‍රථම ධ්‍යනාදියට සමවැදුණවුන්ට කාම සංචේතනාවෝ නැත්තාහ. එසමයෙහි සිත පංචද්වාර වශයෙන් නො පවතී. මෙසේ ඇති කල්හි ද අන්තැනක ප්‍රහීණ වූ සුඛදුඃඛාදීන්ගේ ද චතුර්ථ ධ්‍යනයේදී මෙන් ද සක්කායදිට්ඨි ආදීන් තෘතීය ධ්‍යාන මාර්ගයේ වෙත් ද මේ ධ්‍යානයෙහි උත්සාහ ඉපදවීම පිණිස ද මේ ධ්‍යානයට ප්‍රශංසා වශයෙන් මොවුන් පිළිබඳව මෙහිදී කීම දතයුතුයි. නොහොත් රූපාවචරයම සමවැදුණහුට ඔව්හු නැද්ද, එසේත් නැතිනම් ප්‍රහීණ හෙයින් නැද්ද, රූප විරාග හෙයින් රූපාවචර භාවනාවක් නැත. මොවුන්ගේ පැවැත්ම රූපයට අයත්මය. මේ භාවනාව වනාහි රූප විරාගය පිණිස පවතී. එහෙයින් මෙහිදී මොව්හු ප්‍රහීණයවයි කියන්නට වටී. හුදෙක් කියන්නට පමණක් නොවේ. ඒකාන්තයෙන්ම මෙසේ දරන්නට ද වටී. මීට පෙර වනාහි ඔවුන් අප්‍රහීණ හෙයින්ම ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැදුණහුට ශබ්දය කටුවක් මෙනැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. මෙහිද ප්‍රහීණ හෙයින්ම අරූප සමාපත්තීන්ගේ නොසැලෙන බව ද ශාන්ත විමෝක්‍ෂය ද කියන ලදී. අරූප ධ්‍යානයට සමවන් ආලාරකාලාම අසලින් ගිය පන්සියයක් පමණ ගැල් නො දුටුවේය. ශබ්දය ද නෑසීය යනුයි.

නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා යනු වෙනස් බවෙන් යුත් අරමුණෙහි පැවති සංඥාවන්ගේ හෝ නානත්වයෙන් යුත් සංඥාවන්ගේ යම්හෙයකින් වනාහි මොව්හු ‘තත්‍ථ කතමා නානත්තසඤ්ඤා අස්මාපන්නස්ස මනොධාතුස්ස වා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසමංගිස්ස වා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං, ඉමා වුච්චන්ති නානත්තසඤ්ඤායො’ යැයි මෙසේ විභංගයෙහි බෙදා කියන ලද්දාහු මෙහි අදහස් කරන ලදී. සමාහිත නොවූවහුගේ මනෝධාතුව ද මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවෙන් යුත් සංඥාව ද රූපාදිභේදයෙන් නානත්වයෙන් යුත් නානාස්වභාවයෙන් යුත් ගෝචරයෙහි පවතිත්. යම්හෙයකින් මේ අෂ්ට කාමාවචර කුශල සංඥාවෝ ද, ද්වාදශ අකුශල සංඥාවෝ ද, ඒකාදශ කාමාවචර කුශල විපාක සංඥාවෝ ද අකුශල විපාක සංඥාවෝ දෙදෙනා ද ඒකාදශ කාමාවචර ක්‍රියා සංඥාවෝ දැයි මෙසේ සතළිස් සතරක් වූ සංඥාවෝම නානත්වයෙන් යුක්තයහ. නානා ස්වභාවයෙන් යුත්තයහ. ඔවුනොවුන්ට අසමානයහ. එහෙයින් නානත්තසඤ්ඤා යැයි කියන ලදහ. ඒ නානත්ව සංඥාවන් සර්වප්‍රකාරයෙන් මෙනෙහි නො කිරීමෙන් යම්හෙයකින් ඒවා ආවර්ජනා නොකෙරේ ද මෙනෙහි නො කරයි ද ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා නොකෙරේද, එහෙයින් මෙසේ කියන ලද්දේ වෙයි.

මෙහිදී යම්හෙයකින් පළමු රූපසංඥාවද ප්‍රතිඝ සංඥාවද මේ ධ්‍යානයෙන් උපන් භවයෙහි ද විද්‍යමාන නොවේනම් ඒ භවයෙහි මේ ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරන කාලයෙහි කියනුම කවරේ ද? එහෙයින් ඔවුන්ගේ දුරලීම අස්තංගමය යන දෙයාකාරයෙන්ම අභාවයම කියන ලදී. නානත්ත සංඥාවන් යම්හෙයකින් වනාහි නානත්ව සංඥාවන් අතුරෙහි අෂ්ට කාමාවචර කුශල සංඥා නවක්‍රියා සංඥා සහ දශඅකුශල සංඥා යන මේ සත්විසි සංඥාවෝ මේ ධ්‍යානයෙන් උපන් භවයෙහි විද්‍යමාන වෙත්ද, එහෙයින් ඔවුන් මෙනෙහි නො කිරීමෙන් යැයි කියන ලදැයි දතයුතුයි. එහිදී ද වනාහි මේ ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරනුයේ ඔවුන් මෙනෙහි නො කිරිමෙන්ම එළඹ වාසය කරයි. ඒ සංඥාවන් මෙනෙහි කරනුයේ අසමාපන්න වේයැයි මෙහි සංක්‍ෂේප වශයෙන් ද ‘රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’ යැයි මෙයින් සියලු රූපාවචර ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණය කියන ලදී. ‘පටිඝ සඤ්ඤානං අත්‍ථංගමා නානත්ත සඤ්ඤානං අමනසිකාරා’ යන මෙයින් සියලු කාමාවචර චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ ද ප්‍රහාණය අමනසිකාරය යැයි ද කියන ලදැයි දතයුතුයි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසළොස් රූපසංඥාවන් ඉක්මවීමෙන් දශ ප්‍රතිඝ සංඥා අස්තංගමයෙන් සතළිස් නානත්ව සංඥාවන් මෙනෙහි නොකිරිමෙන්දැයි පද තුනකින් ආකාසඤ්චායතන සමාපත්තියෙහි ගුණ වදාළහ. කවර කාරණයෙකින් ද යත්, අසන්නවුන්ට උත්සාහ ඇතිකිරීම පිණිසත් පෙළඹවීම සඳහාය. යම්හෙයකින් කිසියම් අපණ්ඩිත කෙනෙක් ශාස්තෲන් වහන්සේ ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය නිපදවන්නැයි වදාරති. මෙය නිපදවීමෙන් අවර අර්ථයක් ද? කවර ආනිසංසයක්දැයි කියන්නාහුය. ඔව්හු එසේ කියන්නට නො ලබත්වායි මේ ආකාරවලින් සමාපත්තියෙහි ගුණ වදාළහ. එය අසා ඔවුන්ට මෙබඳු අදහසක් වන්නේය. මේ සමාපත්තිය වනාහි ශාන්තය. මෙය ප්‍රණිතය. එය උපදවවුයි ද, ඉක්බිති නිපදවීමට උත්සාහ කරන්නැයි පෙළඹවීමට ද ඔවුන්ට මෙහි ගුණය වදාළහ.

විසකණ්ටක වෙළෙන්දා මෙනි. උක්සකුරු වෙළෙන්දා විසකණ්ටක වෙළෙන්දා නමැයි කියනු ලැබේ. හෙතෙම වනාහි උක්සකුරු පැණිකැබලි සකුරු ආදිය ගැලින් ගෙන පිටිසර ගමකට ගොස් (විසකණ්ටක ගන්න) විසකණ්ටක ගන්නැයි හඬ නගා කීය. එය අසා ගැමියෝ විෂ නම් කර්කශය යමෙක් එය කයි නම් හෙතෙම මැරෙයි. කටුව ද විද මරයි. මේ දෙකම කර්කශය මෙහි ආනිසංසය කුමක්දැයි ගෙවල් දොරවල් වැසූහ. දරුවන් ද පලවා හැරියහ. වෙළෙන්දා එය දැක අපොයි! මේ ගම්වැසියෝ ව්‍යවහාරයෙහි අදක්‍ෂයෝ ය. ඔවුන් උපායකින් ගනිමියි ඉතා මිහිරක් ගන්නා ඉතා රසවත් දෙයක් ගන්න උක්සකුරු පැණිසකුරු සමාන මිලකට ලැබේ. කුටමාසක කූටකහාපණ ආදිය ද ලැබේ යැයි ඝෝෂා කෙළේය. ගම්වැසියෝ එය අසා තුටු පහටුව නික්ම ගොස් බොහෝ මුදල් ද දී ගත්හ.

ගන්නැයි එහි ආකාසානඤ්චායතනය උපදවන්නැයි තථාගතයන් වහන්සේගේ වචනය විසකුණ්ටක ගන්නැයි යන වෙළෙන්දාගේ ඝෝෂණය මෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආකාසානඤ්චායතනය නිපදවන්නයි වදාළහ. මෙහි ආනිශංසය කුමක් ද? මෙහි ගුණය නො දනිමුයි යන ශ්‍රෝතෲන්ගේ වචනය මේ දෙකම රළුය මෙහි ආනිසංසය කුමක්දැයි යන ගම්වැසියන්ගේ චින්තනය මෙනි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූපසංඥාව ඉක්මවීම ආදී ආනිසංස ප්‍රකාශනය ඉතා මිහිරක් ගන්න ඉතා රසවත් දෙයක් ගන්නැයි ආදී වෙළෙන්දාගේ වචනය මෙනි. එය අසා බොහෝ මුදල් දී උක්සකුරු ගත් ගම්වැසියන් මෙන් මේ ආනිසංසයෙන් පොළඹවන ලද සිත් ඇත්තෝ මහත් උත්සාහ කොට මේ සමාපත්තිය උපදවත්යැයි උත්සාහ ඉපිදවීම පිණිස පෙළඹවීමට ද මෙය වදාළ සේක.

ආකාසානඤ්චායතන සඤ්ඤාසහගතං යන මෙහි මෙයට අන්තයක් නැත යනු = අනන්තය, ආකාසය අනන්තය යනු = ආකාසානන්තය, ආකාසානන්තය ම = ආකාසානඤ්චය, ඒ ආකාසානඤ්චයයි. දෙවියන්ට දේවායතනය මෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත මේ ධ්‍යානයට අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙන් ආයතනයක් මෙනි යනු = ආකාසානඤ්චායතනයයි. (මෙසේ ආකාසානඤ්චයත් ආයතනයත් එයමය යනු = ආකාසානඤ්චයතනයයි.) කසිණය ඉහිළු ආකාසයට මෙය නමකි. ඒ ආකාසානඤ්චායතනයෙහි අර්පණාවට පැණේ. සංඥාවෙන් යුක්ත වූයේ = ආකාසානඤ්චායතන සඤ්ඤාසහගතයයි,

යම්සේ වනාහි අන්තැනෙක ‘අනන්තො ආකාසො’ යැයි කියන ලදී. මෙසේ මෙහි අනන්තයැයි හෝ ස්වල්ප යැයි හෝ නොගන්නා ලදී. කවර හෙයින්ද? අනන්තය ගත්කල්හි වනාහි පරිත්තය නොගනී. පරිත්තය ගත්කල්හි අනන්තය නොගනී. මෙසේ ඇති කල්හි ආරම්මණ චතුෂ්කය නො පිරෙයි. දේශනාව සොළසක්‍ඛත්තුක නොවෙයි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අදහස ද මෙහිදී දේශනාව සෝළසක්‍ඛත්තුක කිරීමය. එහෙයින් අනන්තයැයි හෝ පරිත්තයැයි හෝ නො වදාරා ආකාසානඤ්චායතන සඤ්ඤා සහගතං යැයි වදාළහ. මෙසේ ඇති කල්හි වනාහි දෙකම ගන්නා ලද්දේම වෙයි. ආරම්මණ චතුෂ්කය පිරෙයි. දේශනාව සොළක්‍ඛත්තුක බවට සපැමිණේ. අවශේෂ පාළි අර්ථය යට කියන ලද නයින්ම දතයුතුයි. චතුර්ථ ධ්‍යානය පිළිබඳ ආශාව විනාශ කිරීමේ දුක නිසා මෙහිද දුක්ඛාපටිපදාය, විනාශකරන ලද තෘෂ්ණාව ඇතියහුට අර්පණා පරිවාස දන්‍ධත්වයෙන් දන්‍ධභිඥ වෙයි. විපර්යාස වශයෙන් සුඛාපටිපදා, ඛිප්පාහිඤ්ඤා ද දතයුතුයි. අල්ප වූ කසිණය ඉගිළු අහසෙහි වනාහි පැවති ධ්‍යානය පරිත්තාරම්මණය, මහත් වූ කසිණය ඉගිළු අහසෙහි පැවතියේ අප්පමාණාරම්මණයැයි ද දතයුතුයි. උපේක්‍ෂා බ්‍රහ්ම විහාරයෙහි මෙන් මෙහි ද චතුර්ථ ධ්‍යාන වශයෙන් ඒකක පස්විස්සක් වෙයි. මෙහි යම්සේ ද මෙසේ මින් පසුව ද ඒවා පිළිබඳ විශේෂ මාත්‍රය වර්ණනා කරමි.