නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනං අට‍්ඨකථා

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්මා යන මෙහි ද පළමු කී නයින්ම ආකිඤ්චඤ්ඤං ආයතනයනමස්ස අධිට්ඨානෙන යනු මොහුගේ ධ්‍යානයත් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයයි. කියන ලද නයින්ම අරමුණත් එසේය. මෙසේ මේ ධ්‍යානයත් අරමුණත් යන දෙකම නො පැවතීම කිරීමෙන් ද මෙනෙහි නො කිරීමෙන් ද ඉක්මවා ද යම්හෙයකින් මේ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කළයුතුයි. එහෙයින් මේ දෙකම එක්කොට ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්මා යන මෙය කියන ලදැයි දතයුතුයි.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සංඤ්ඤාසහගතං යන මෙහි වනාහි ඒ සංඥාවගේ ස්වභාවයෙන් එය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන යැයි කියනු ලැබේ. යම් අයුරකින් පිළින්පනෙකුට ඒ සංඥාව වේද පළමුව එය දැක්වීමට විභංගයෙහි ‘නෙවසඤ්ඤීහොති’ යැයි උපුටා ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයම ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරයි ද සංස්කාරාවශේෂ සමාපත්තිය වඩයි ද එහෙයින් නේවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී යැයි කියනු ලැබේ යැයි කියන ලදී. එහි සන්තතො මනසිකරොති යනු මේ සමාපත්තිය ඒකාන්තයෙන් ශාන්තය. එහි වනාහි නත්‍ථිභාවය ද අරමුණු කොට සිටීයැයි මෙසේ ශාන්ත අරමුණු ඇති හෙයින් එය ශාන්ත යැයි මෙනෙහි කරයි. ශාන්ත වශයෙන් හෝ මෙනෙහි කරයි. කෙසේ නම් සමතික්‍රමය වේ ද? ආවර්ජනයට නොනැවති බැවිනි. හෙතෙම වනාහි යම්ලෙසකින් එය මෙනෙහි කරයිද, ඉක්බිති ඔහුට මම මෙය ආවර්ජනය කරමි. සමවදිමි. අධිෂ්ඨාන කරමි. නැගිටිමි. ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරමි යන මේ සිතාබැලීමක් එක්තැන් කිරීමක් මෙනෙහි කිරීමක් නොවේ. කවරහෙයින් ද? ආකිචඤ්ඤායතනයට වඩා නේවසඤ්ඤා, නාසඤ්ඤායතනයේ අතිශයින්ම ශාන්ත අතිශයින්ම ප්‍රණීතතාව නිසාය.

යම්සේ වනාහි මහත් වූ රාජානුභාවයෙන් යුත් රජ ඇතුපිට නැගී නුවර වීථියෙහි හැසිරෙනුයේ එක් වස්ත්‍රයක් දැඩිව හැඳ එකකින් හිස වෙළා දත්සුනු ආදිය තැවරුණු ශරීර ඇති නොයෙක් දළ කැටයම් ආදිය කරන දන්තකාරාදී ශිල්පීන් දැක බොලව් ඒකාන්තයෙන් පුදුමයි. දක්‍ෂ ආචාර්යවරු මෙබඳු වූද ශිල්ප කරන්නේ යැයි මෙසේ ඔවුන්ගේ දක්‍ෂතාවෙහි සතුටු වෙයි. ඔහුට මම රාජ්‍යය හැර මෙබඳු වූ ශිල්පියෙක් වන්නේ නම් ඉතා හොඳය යන මෙබඳු අදහසක් නො වන්නේය. එයට හේතු කවරේ ද? රාජ්‍යශ්‍රීයෙහි මහානිසංසතාවෙනි. හෙතෙම ශිල්පීන් ඉක්මවාම යයි. මෙපරිද්දෙන් මෙතෙම ඔහුට මම මේ සමාපත්තිය ආවර්ජනා කරමි. සමවදිමි. අධිෂ්ඨාන කරමි. නැගිටිමි. ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරමියි යන මේ සිතාබැලීමත් සිත එක්තැන් කිරීමත් මෙනෙහි කිරීමක් නොවේමය. හෙතෙම එය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරනුයේ පළමු කී නයින්ම ඒ අතිශයින්ම සියුම් සමාධිගත සංඥාවට පැමිණෙයි. හෙතෙම නේවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී නම් වෙයි. සංස්කාරාවශේෂ සමාපත්තිය යනු අතිශයින්ම සියුම් බවට පැමිණි සංස්කාර ඇති චතුර්ථ අරූප සමාපත්තියයි.

දැන් මෙසේ අධිගම කළ සංඥාවෙහි වශයෙන් යම් ඒ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය යැයි කියනු ලැබේද, එය අර්ථ වශයෙන් දක්වන්නට නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන යනු නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට සමවැදුණහුගේ හෝ පැමිණියහුගේ හෝ මෙලොව සැප විහරණයෙහි යෙදුණෙකුගේ හෝ චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝයැයි කියන ලදී. ඔවුනතුරෙන් මෙහිදී සමවැදුණහුගේ චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝ අභිප්‍රේතයහ.

මෙහි වචනාර්ථය වනාහි ඔළාරික සඤ්ඤාවගේ අභාවයෙන් ද සියුම් සඤ්ඤාව හෝ ඇති බැවින් ද මේ සය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගෙන් යුත් ධ්‍යානයට සංඥා නැත්තේය. අසංඥ ද නොවේ යනු = නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාය, ඒ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ද මනායතන ධම්මායතනයන්හි ඇතුළත් හෙයින් ආයතන ද වේ යනු = නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය, නොහොත් මෙහි යම් සංඥාවක් වේද, එය පටු සංඥා කෘත්‍යයක් කරන්නට අසමර්ථ හෙයින් නේවසඤ්ඤාය, සංස්කාරවශේෂ සූක්‍ෂමභාවයෙන් (සංඥාවක්, විද්‍යාමාන හෙයින් නාසඤ්ඤා යැයි නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාය, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ ද වූ එය සෙසු ධර්මයන් අධිෂ්ඨානාර්ථයෙන් ආයතන ද වෙයි යනු - නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයයි,

හුදෙක් මෙහි සංඥාව පමණක් මෙබඳු නොවේ. එසේම වේදනාව ද වේදනාත් නොවේ. වේදනා නොවන්නෙත් නොවේ. සිත ද සිතක් නොවේ. සිත නො වන්නේ ද නොවේ. ස්පර්ශය ද ස්පර්ශයත් නොවේ. ස්පර්ශ නො වන්නේ ද නොවේ. සෙසු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්හි ද මේ නයමය. මේ දේශනාව වනාහි සංඥාව මුල්කරගෙන කරන ලදැයි දතයුතුයි. පාත්‍රයෙහි තවරන කෙල ආදිකොට ඇති උපමාවලින් මේ අර්ථය පැහැදිලි කරගත යුතුයි. සාමණේර නමක් වනාහි පාත්‍රයේ තෙල් තවරා තැබීය. කැඳ වළඳන වෙලාවෙහි තෙරණුවෝ පාත්‍රය ගෙනෙවයි සාමණේර නමට කීහ. සාමණේර නම පාත්‍රයෙහි තෙල් ඇතැයි කීය. සාමණේරය, එසේ නම් ගෙනෙන්න. තෙල් බෝතලය පුරවමුයි කී කල්හි ස්වාමීනි, නැතැයි කීය. යම්සේ එහි ඇතුළත තැවරී ඇති හෙයින් කැඳත් සමග නො ගැළපෙන හෙයින් තෙල් ඇත්තේ ද වෙයි. බෝතලය පිරවීම ආදියට (අභාව) වශයෙන් නැත්තේ ද වෙයි. මෙසේ ඒ සංඥාව ද පටු සංඥා කෘත්‍යයක් කරන්නට අසමර්ථ හෙයින් නේවසඤ්ඤාය, සංස්කාරාවශේෂ සූක්‍ෂම බැවින් විද්‍යමාන නිසා නාසඤ්ඤා වේ.

මෙහි වනාහි සංඥාකෘත්‍යය යනු කුමක් ද? අරමුණ හැඳිනගැනීම මෙන්ම විදර්ශනාවේ ද විෂයභාවයට පැමිණ කළකිරීම ඇතිකිරීම ද සිහිල් දියෙහි දැවීම් කිස මෙන් තේජෝධාතුව හැඳිනගැනීම් කිස පවා මේ සංඥාව දක්‍ෂව කරන්නට නො හැක්කේ වෙයි. සෙසු සමාපත්තීන්හි සංඥාව මෙන් විදර්ශනාවෙහි විෂයභාවයට පැමිණ නිර්වේදජනනය කිරීමටද නො හැක්කේ ය. අන්‍ය ස්කන්‍ධයන්හි නො කළ පිවිසීම් ඇති භික්‍ෂුව නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ස්කන්‍ධයන් සම්මර්ශනය කොට කළකිරිමට පත්වීමට සමර්ථ නම් නැත. තවද ශාරිපුත්‍රා යුෂ්මතුන් වහන්සේ ප්‍රකෘතියෙන් විදර්ශකයාන කෙනෙකි. මහාප්‍රාඥයාණ කෙනෙකි. ශාරිපුත්‍රයන් සමාන කෙනෙක්ම හැකිවෙත්, හෙතෙමේ ද මේ ධර්මයෝ වනාහි මෙසේ නැති වී හටගනිත් හටගෙන නැතිවෙත් නැසෙත්යැයි මෙසේ කලාප සම්මර්ශන වශයෙන්ය. අනුපද ධර්ම විදර්ශනා වශයෙන් නොවේ. මේ සමාපත්තිය මෙසේ සියුම්බවට පැමිණියේය.

යම්සේ පාත්‍රයෙහි තැවරුණු තෙලෙහි උපමාවෙන් විස්තර කරන ලදද, එසේ මාර්ගයෙහි දිය උපමාවෙන් ද මේ අර්ථය විස්තර කළ යුතුයි. මාර්ගයට පිළිපන් තෙරනමකගේ ඉදිරියෙන් වඩනා සාමණේර නමක් දිය ස්වල්පයක් දැක ස්වාමීනි, වතුර, පාවහන් ඉවත් කරන්නැයි කීහ. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ ජලය තිබේ නම් දියසළුව ගෙනෙන්න නාමු යැයි කී කල්හි නැත ස්වාමීනියි කීහ. මෙහිදී යම්සේ පාවහන් තෙමෙන (පමණ) යන අර්ථයෙන් ජලය ඇත්තේ යැයි වේද නෑමේ අර්ථයෙන් නැතැයි වේද, මෙසේ ද ඒ සංඥාව පටු සංඥා කෘත්‍යයක් කරන්නට අසමත් බැවින් නේවසඤ්ඤාය, සංස්කාරවශේෂ සූක්‍ෂමතාවෙන් විද්‍යමාන හෙයින් නාසඤ්ඤා ද වෙයි. හුදෙක් මොවුන් සමග පමණක් නොවේ. අන්‍ය වූද අරූප උපමාවන් සමගද මේ අර්ථය විස්තර කළ යුතුයි. මෙසේ මේ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි පැවති සංඥාව සමග හෝ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන වූ සංඥාව සමග හෝ සහගත වූයේ යනු නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සඤ්ඤා සහගතය. ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය අරමුණු කරගත් ධ්‍යනයට මේ නමකි.

මෙහිදී ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය පිළිබඳ ආශාව නැතිකිරීම දුක් බැවින් දුක්ඛා පටිපදා වෙයි. නැතිකරන ලද තෘෂ්ණාව පිළිබඳ අර්පණාපරිවාස දන්‍ධත්වයෙන් දන්‍ධාභිඤ්ඤා වෙයි. විපරීත වශයෙන් සුඛා පටිපදා ඛිප්පභිඤ්ඤා ද වෙයි. පරිත්ත කසිණය ඉගිළු ආකාසයෙහි පැවති විඤ්ඤාණාපගත අරමුණු කරගත් සමාපත්තිය අරබයා පැවති හෙයින් පරිත්තාරම්මණකාය, විපරීත වශයෙන් අප්පමාණාරම්මණතාව දතයුතුයි. සෙස්ස පෙරසේමය.

අසදිසරූපො නාථො ආරුප්පං යං චතුබ්බිධං ආහ තං ඉති ඤත්‍වා තස්මිං පකිණ්ණක කථා පි විඤ්ඤෙය්‍යා

අරූප සමාපත්තීහු වනාහි :-

ආරම්මණාතික්කමතො චකස්සොපි භවන්තිමා අංගාතික්කම මෙතාසං න ඉච්ඡන්ති විභාවිනො

මොවුනතුරෙන් වනාහි රූප නිමිත්ත අතික්‍රමයෙන් පළමුවැන්න ද, ආකාශාතික්‍රමයෙන් දෙවැන්න ද ආකාශයෙහි පැවති විඤ්ඤාණාතික්‍රමයෙන් තුන්වැන්න ද ආකාශයෙහි පැවති විඤ්ඤාණයාගේ අපගම අතික්‍රමයෙන් සතරවැන්නදැයි මෙසේ සර්වප්‍රකාරයෙන් ආරම්මණා වශයෙන් භවන්තිම වූ අරූප සමාපත්ති සතරම දතයුතුයි. පණ්ඩිතයෝ වනාහි මොවුන්ගේ අංගතික්‍රමය නො කැමති වෙත්. රූපාවචර සමාපත්තීන්හි මෙන් මේ සමාපත්තීන්හි අංගාතික්‍රමයක් නොමැත. මේ සියල්ලෙහිම වනාහි උපෙක්‍ඛා චිත්තෙකග්ගතා යන ධ්‍යානාංග දෙකක්ම වෙයි. එසේ ඇති කල්හිදු

සුපණීකතරා හොන්ති පච්ඡිමා ඉධ උපමා තත්‍ථ විඤ්ඤෙය්‍යා පාසාදතල සාටිකා

යම්සේ වනාහි සිව්බුමුපායෙක යටම තලයෙහි දෙව්මුවා නැටුම් ගැයුම් වැයුම් මනාසුවඳ මල් මිහිරි රස පාන බොජුන් යහන් ඇඳුම් වශයෙන් ප්‍රණීත පංචකාම ගුණයෝ එළඹ සිටියෝ වෙත් ද දෙවන තලයෙහි ඊට වඩා ප්‍රණීතතරය. තුන්වැන්නෙහි ඊටත් වඩා ප්‍රණීතතමය. සතරවැන්නෙහි සියල්ලටම වඩා ප්‍රණීතය. එහි ඒ සතරම ප්‍රාසාදතලයෝ ය. ප්‍රසාදතල භාවයෙන් ඔවුන්ගේ කිසිදු වෙනසක් නැත. පංචකාම ගුණ සමෘද්ධිය වශයෙන් වනාහි යටමහලින් (යටමහලින්) මතුමත්තට ප්‍රණීතතර වෙයි.

එසේම එක් ස්ත්‍රියකට කටින ලද ස්ථුල සියුම්තර සියුම්තම නූලින් කළ පලම් සතර පලම් තුන පලම් දෙක පලම් එක (බරින් යුතු) දිගින් ද පළලින් සමාන ප්‍රමාණයෙන් යුත් සළු විය. ඒ සළු සතරම දිගින්ද පළලින් ද සමප්‍රමාණ බැවින් ඒවා ප්‍රමාණයෙන් වෙනසක් නැත. සුවපහසින් සියුම් බැවින් හා මහ බැවින් වනාහි පළමු පළමු වස්ත්‍රයන්ට වඩා පසු පසුව කී වස්ත්‍ර ප්‍රණීතතර වෙයි. මෙපරිද්දෙන්ම මේ සතරෙහි ද උපේක්‍ෂා ඒකාග්‍රතාව ද මේ අංග දෙකින්ම යුක්ත වෙයි. එහෙයින් භාවනා වශයෙන් ඒ අංගයන්ගේ ප්‍රණීත ප්‍රණීතතර භාවයෙන් සුප්‍රණීතතර වෙයි. පශ්චිම පශ්චිම අංග මෙහි ද දතයුතුයි. මෙසේ පිළිවෙළින් ප්‍රණීත ප්‍රණීත වන මේ අංග :

අසූචිම්හි මණ්ඩපෙ ලග්ගො එකො තන්නිස්සිතො පරො, අඤ්ඤො බහි අනිස්සාය තං තං නිස්සාය චාපරො ඨිතො චතුහි එතෙහි පුරිසෙහි යථාක්කමං සමානකාය ඤාතබ්බා චතස්සොපි විභාවනා

මේ එහි අර්ථ යෝජනාවයි. අශූචි ප්‍රදේශයක වනාහි එක් මඩුවක් වෙයි. ඉක්බිති එක් පුරුෂයෙක් අවුත් ඒ අශූචිය පිළිකුල් කරමින් ඒ මඩුව අතින් එල්බගෙන එහි ඇලී ඇලුණකු මෙන් සිටියේ ය. ඉන් තවත් එකෙක් අවුත් ඒ මඩුවෙහි ඇලුණු පුරුෂයා ඇසුරු කෙළේ ය. නැවත අනිකෙක් අවුත් මෙසේ සිතීය. මේ මඩුවෙහි ඇලුණු පුරුෂයාත් ඔහු ඇසුරු කළ පුරුෂයාත් යන මේ දෙදෙනාම නපුරු ලෙස සිටියාහුය. ඔවුන් මඩුව පල්ලට වැටීම ඒකාන්තය. එහෙයින් මම පිටතම සිටිමියි, හෙතෙම ඔහු ඇසුරු කළහු ඇසුරු නොකොට පිටතම සිටියේය. ඉන්පසු වෙනත් අයෙක් අවුත් මඩුවෙහි ඇලුණාහුගේත් ඔහු ඇසුරු කළහුගේත් බිය සහිත බව සිතා පිටත සිටියහු මනාව සිටි බව ද දැන ඔහු ඇසුරුකොට සිටියේය.

එහි අශූචි ප්‍රදේශයෙහි මඩුව මෙන් කසිණය ඉගිළු ආකාසය දතයුතුය. අශූචියට පිළිකුලින් මඩුවෙහි ඇලුණු පුරුෂයා මෙන් රූපනිමිත්තෙහි පිළිකුලින් ආකාසය අරමුණු කරගත් ආකාසානඤ්චායතනය දතයුතුයි. මඩුවෙහි ඇලුණු පුරුෂයා ඇසුරුකළහු මෙන් ආකාසය අරමුණු කරගත් ආකාසානඤ්චායතනය අරබයා පැවති විඤ්ඤාණඤ්චායතනය දතයුතුයි. ඒ දෙදෙනාගේම බිය සහිත බව සිතා මඩුවෙහි ඇලුණු ඔහු ඇසුරු නොකොට පිටත සිටියහු මෙන් ආකාසානඤ්චායතනය දතයුතුයි. මඩුවෙහි ලැග්ගහුගේ ද ඔහු ඇසුරු කළහුගේ ද බිය සහිත බව සිතා පිටත සිටියහු මනාව සිටියේයැයි දැන ඔහු ඇසුරුකොට සිටියහු මෙන් විඤ්ඤාණභාව සංඛ්‍යාත පිට පෙදෙසෙහි සිටි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය අරබයා පැවති නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දතයුතුයි. මෙසේ පවත්නා වූ ද,

ආරම්මණං කරොතෙව අඤ්ඤාභාවෙන තං ඉදං දිට්ඨදොසම්පි රාජානං වුත්තිහෙතු යථාජනො

මේ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය වනාහි මේ සමාපත්තිය ආසන්න විඤ්ඤාණඤ්චායනයට සතුරු යැයි මෙසේ දක්නා ලද දොස් ඇති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය වෙනත් අරමුණක් නැති හෙයින් අරමුණු කෙරේමය, කුමක් මෙන්ද? දිට්ඨදොසම්පි රාජානං වුත්තිහෙතු යථාපනො (යනුවෙන්) යම්සේ වනාහි අසංයත වූ ඵරුෂ වූ කාය වාක් මනෝ සමාචාර ඇති මුළු දිවයිනටම අධිපති වූ කිසියම් රජෙකු මෙතෙම ඵරුෂ සමාචාර ඇත්තේයැයි මෙසේ දක්නා ලද දොස් ඇතිව ද අන්තැනක වෘත්තියක් නො ලබන්නා වූ ජනයා වෘත්ති හේතුව ඇසුරුකොට පවතී. මෙසේ දක්නා ලද දොස් ඇතිව ද ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය අන් අරමුණක් නො ලබන මේ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය අරමුණු කෙරේමය. මෙසේ කරන්නා වූ ද,

ආරූළ්හො දීඝ නිස්සෙණිං යථා නිස්සෙණිබාහුකං පබ්බතග්ගඤ්ච ආරූළ්හො යථාපබ්බතමත්‍ථකං

යථා වා ගිරිමාරූළ්හො අත්තනො යෙව ජණ්ණුකං ඔලුබ්භති තමථවෙතං ඣාන මොලුබ්භ වත්තනී ති

අරූප කුසල කථා නිමියේ ය.