දුකනික‍්ඛෙපකථා අට‍්ඨකථා

දුකනික්ඛෙපකථා

දුකයන්හි අදෝෂ නිර්දේශයෙහි මෛත්‍රී කිරීම වශයෙන් = මෙත්ති ය. මෛත්‍රී ආකාරය = මෙත්තායනා යනු මෛත්‍රියෙහි යෙදුණාහුගේ මෛත්‍රියෙන් යුක්ත වූවහුගේ සිතෙහි ස්වභාවය = මෙත්තායිතත්තං ය. ආරක්‍ෂා කරයි යනු අනුද්දාය, රක්‍ෂා කරයි යන අර්ථයි. ආරක්‍ෂා කරන ආකාරය අනුද්දයතා ය. අනුද්දායිතහුගේ භාවය = අනුද්දායිතත්තය, හිතය සෙවීම් වශයෙන් = හිතෙයිතා ය. අනුකම්පා කිරීම් වශයෙන් = අනුකම්පාය. මේ සියලුම පදයන්ගෙන් උපචාර අර්පණා ප්‍රාප්ත මෛත්‍රියම කියන ලදී. සෙසු පදයන්ගෙන් ලෞකික ලෝකෝත්තර අද්වේෂය කියන ලදී.

අමෝහ නිර්දේශයෙහි දුක්‍ඛෙ ඤාණං යනු දුඃඛසත්‍යයෙහි ප්‍රඥාවයි. දුක්‍ඛ සමුදයෙ යනාදීන්හි ද මේ නයමය. මෙහි ද දුඃඛසත්‍යයෙහි ඥානය ශ්‍රවණ සම්මර්ශන ප්‍රතිවේධ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණයන්හි වැටේ. දුඃඛ සමුදයෙහි ද එසේමය. නිරෝධයෙහි වනාහි ශ්‍රවණ ප්‍රතිවේධ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණයන්හිමය. ප්‍රතිපදාවෙහි ද එසේමය. පුබ්බනෙත යනු අතීත කොට්ඨාසයෙහිය. අපරනෙත යනු අනාගත කොට්ඨාසයෙහි ය. පුබ්බන්තා පරනෙත යනු ඒ දෙකෙහිමය. ඉදප්පච්චයතා පටිච්ච සමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු ඤාණං යනු මේ ප්‍රත්‍යයයි. (මේ ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේය) මෙය නිසා මෙය උපන්නේ යැයි මෙසේ ප්‍රත්‍යයන්හි ද ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයන්හි ද ඥානයයි.

ලෝභායතන නිර්දේශයෙහි ද යට නො ආ පදයන්ගේ මේ අර්ථයයි. සිත් ඇලවීම් වශයෙන් රාගො ය. (බලවත් රඳවන අර්ථයෙන් = සාරොගො ය. විෂයයන්හි සත්ත්වයන් මෙහෙයවන හෙයින් = අනුනයො ය. රුචි වේ යනු = අනුරාධො ය, කැමතිවේ යන අර්ථයි. සත්ත්වයෝ භවයෙහි යම්කිසි තැනෙක මෙයින් සතුටු වෙති තෙමේ හෝ සතුටුවෙයි යනු = නන්‍දිය, නන්‍දියත් එය ය. සිත් ඇලවීම් අර්ථයෙන් රාගයත් එයයි යනු = නන්‍දිරාගො එහිදී එක් අරමුණක වරක් උපන් තෘෂ්ණාව නන්‍දියයි. නැවත නැවත උපදින්නේ නන්‍දිරාගො යැයි කියනු ලැබේ. චිත්තස්ස සාරාගො ය එය යට දැඩිව සිත් අලවන අර්ථයෙන් සාරාගො යැයි කියන ලදී. එය සත්ත්වයාගේ නොවේ. ඒ රාගය චිත්තයාගේමය යන අර්ථයි.

මෙයින් අරමුණු කැමතිවනු ලැබේ යනු = ඉච්ඡාය, බහුල වූ කෙලෙස් හෙයින් මෙයින් සත්ත්වයෝ මූර්ඡාවෙත් යනු = මුච්ඡා ය. ගිලී නිමාවට පැමිණ ග්‍රහණය කිරීම් වශයෙන් = අජ්ඣොසානය, සත්ත්වයෝ මෙයින් ගිජුවෙත්. ගිජුබවට පැමිණෙත් යනු = ගෙධ ය. බහලාර්ථයෙන් හෝ ගෙධො ය. බහලාර්ථයෙන් ගෙධයම හෝ වනලැහැබකැයි කියන ලදී. අනතුරු පදය උපසර්ග වශයෙන් දියුණු කරන ලදී. සර්වභාගයෙන්ම ගිජු වූයේ යනු හෝ = පලිගෙධො ය, මෙයින් ඇලෙත් යනු = සංගො ය. ඇලීම් අර්ථයෙන් හෝ සංගො ය. ගිලාබැසීම් අර්ථයෙන් පංකො ය. ඇදගැනීම් වශයෙන් =– එජා ය. මෙයින් පුරුෂයා ඒ ඒ භවයෙහි උත්පත්තියට ඇදගනී යැයි කියන ලදී. වචනාර්ථයෙන් මායා ය. සසරෙහි සත්ත්වයන් උපදවන අර්ථයෙන් ජනිකාය, තෘෂ්ණාව පුරුෂයා උපදවයි. ඔහුගේ සිත දුවයි’ යැයි ද කියන ලදී. සංසාරයෙහි සත්ත්වයන් දුකින් යොදමින් උපදවයි යනු = සඤ්ජනනී ය. ගැටීම් අර්ථයෙන් = සිබ්බනී ය. මෙය වනාහි සන්නාලියකු රෙදිකඩින් රෙදිකඩ ගෙන මසන්නාක් මෙන් සත්ත්වයන් සසර ච්‍යුතිප්‍රතිසන්ධ වශයෙන් වසයි. ඝටනය කරයි. එහෙයින් ඝටනාර්ථයෙන් සිබ්බති යැයි කියන ලදී. අනේකප්‍රකාර විෂයජාලයත්, තෘෂ්ණාවෙන් පන්නවා ඇතුළු කිරීම් සංඛ්‍යාත ජාලයක් හෝ මෙයට ඇත්තේය යනු හෝ = ජාලිනී ය.

ඇදගැනීම් වශයෙන් වේගවත් සැඩපහර ඇති නදියක් වැනිය යනු = සරිතා ය. ඊයක් වැනිය යන අර්ථයෙන් ද සරිතා ය. මෙයද වදාරණ ලදී. ‘සරිතානි සිනෙහිතානි සොමනස්සානි භවන්ති ජන්තුනො’ (සත්ත්වයාට ගංගාවක් වැනි ස්නේහවත් සෝමනස්සයෝ වෙත්) යනුයි. තෙත් වූ මෙන්ම සිනිඳු වූ යනු මෙහි අර්ථයයි. විසතා යනු විසත්තිකා (තෘෂ්ණාව) ය. විසමා යනු ද = විසත්තිකා (තෘෂ්ණාව) ය. විශාල වූයේ හෝ = විසත්තිකාය. හැකිවේ යනු ද = විසත්තිකාය, විසංවාදිකා යනු ද = විසත්තිකාය, එක්තැන් කරයි යනුද = විසත්තිකාය, විසමූල යනු ද විසත්තිකාය, විසඵල යනු ද විසත්තිකාය, විසපරිභෝග යනු ද = විසත්තිකාය, (දඟලයි යනු ද = විසත්තිකාය) ඒ තෘෂ්ණාව වනාහි පැතිරුණු හෙයින් හෝ රූප ශබ්ද ගන්‍ධ රස පොට්ඨබ්බ ධර්ම කුල ගණයන්හි පැතිරුණේය. විස්තාරණය වූයේය යනු ද = විසත්තිකාය, විපත්ති ව්‍යසනයන්ට පමුණුවන අර්ථයෙන් කළයක බඳනා ලද නූලක් මෙනි යනු = සුත්ත ය. මෙයද වදාරන ලදී. ‘සුත්තන්ති ඛො භික්‍ඛවෙ, නන්‍දිරාගස්සෙතං අධිවචනං’ යනුයි. (මහණෙනි, සුත්ත යන මෙය නන්‍දිරාගයට නමකි.) රූපාදීන්හි පැතිරෙන අර්ථයෙන් = විසමය, ඒ ඒ ප්‍රතිලාභයන් සඳහා සත්ත්වයන් රැස්කරවයි යනු = ආයූහණීය, කලකිරෙන්නට ඉඩ නොදීම් වශයෙන් සහායවන අර්ථයෙන් = දුතියා ය. මෙය වනාහි සත්ත්වයන්ට සසර කලකිරීමට නොදෙයි. ගිය ගිය තැන ප්‍රිය සහායකයකු මෙන් අභිරමණය කරවයි. එහෙයින්ම වදාරන ලදී.

තණ්හා දුතියො පුරිසො දීඝමද්ධාන සංසරං ඉත්‍ථභාවඤ්ඤථාභාවං සංසාරං නාතිවත්තතීති

ප්‍රාර්ථනා කිරීම් වශයෙන් = පණිධි ය, භවනෙත්ති යනු භවරජ්ජුවයි. බවරැහැනයි. මෙයින් වනාහි රැහැනකින් බෙල්ලෙහි බැඳ ගවයින් කැමති කැමති තැන්වලට ගෙනයන්නාක් මෙන් සත්ත්වයෝ (කැමති කැමති තැන්වල) පමුණුවති. ඒ ඒ අරමුණට ආශාකරයි. භජනය කරයි ඇලෙයි යනු = වනං ය. (ඉල්ලයි) යාචනය කරයි යනු හෝ = වනං ය, වනත්‍ථා යනු බ්‍යඤ්ජනයෙන් පදය දියුණු කරන ලදී. අනත්‍ථකාරී වෘක්‍ෂයන්ගේ මතුවීමෙන් හෝ ගහනවීම් අර්ථයෙන් ද වනයක් මෙනි යනු හෝ = වනං ය. මෙය බලවත් තෘෂ්ණාවට නමකි. ගහණතරාර්ථයෙන් හෝ එයට වඩා බලවතර වූයේ වනථො නමි. එහෙයින් කියන ලදී.

වනං ඡින්‍දථ මාරුක්‍ඛ වනතො ජායතී භයං ජෙත්‍වා වනඤ්ච වනථඤ්ච නිබ්බාණා හොථ භික්‍ඛවොති

සන්‍ථවන වශයෙන් සන්‍ථවො ය. සංසර්ගය යන අර්ථයි. එය තෘෂ්ණා සන්‍ථවය, මිත්‍ර සන්‍ථවය යැයි දුවිධය. ඔවුනතුරෙන් මෙහිදී තෘෂ්ණා සන්‍ථවය අභිප්‍රේතය. ස්නේහ වශයෙන් සිනෙහො ය. ආලය කිරීම් වශයෙන් අපේක්‍ෂා කෙරේ යනු = අපෙක්‍ඛා ය. මෙයද වදාරන ලදී. ‘ඉමානි තෙ දෙව, චතුරාසීති නගර සහස්සානි කුසාවති රාජධානප්පමුඛානි. එත්‍ථ දෙව, ඡන්‍දං ජනෙහි විජිතෙ අපෙක්‍ඛං කරොහී’ති (දේවයන් වහන්ස, කුසාවතී රාජධානිය ප්‍රමුඛ කරගත් ඔබවහන්සේගේ මේ අසූහාරදහසක් රාජධානිය, දේවයන් වහන්ස, මෙහි කැමැත්ත උපදවන්න, රාජ්‍යයෙහි අපේක්‍ෂාව ඇතිකර ගන්න) යනුයි. මෙහි අර්ථය වනාහි ආලය කරන්න යනුයි. වෙන් වෙන් වූ අරමුණෙහි බැඳේ යනු = පටිබන්‍ධු ය. ඥාති යන අර්ථයෙන් හෝ වෙන් වෙන් වූ බන්‍ධු යනු ද = පටිබන්‍ධු ය. නිතර ඇසුරු කිරීම් අර්ථයෙන් වනාහි සත්ත්වයින්ට තෘෂ්ණාව සමාන බන්‍ධු කෙනෙක් නම් නැත යනුයි.

අරමුණ අනුභව කිරීම් වශයෙන් ආසනය වසාගෙන පැතිරෙන හෙයින් මෙන්ම තෘප්තියට නො පැමිණ හෙයින් ද යනු අර්ථයි. ආශිංසන වශයෙන් ආසිංසනාය, ආශිංසනය කරන ලද්දහුගේ භාවය ආසිංසිතත්තය, දැන් එය පවත්නා තැන දක්වන්නට රූපාසා යන ආදිය කියන ලදී. එහි ආශිංසන වශයෙන් (ආසා යැයි) ආසා යන්නේ අර්ථය ගෙන රූපයෙහි ආශාව රූපාසා යැයි මෙසේ පද නවයම දතයුතුයි. මෙහිද පළමු පස පංචකාම ගුණ වශයෙන් කියන ලදී. සවැන්න පරිෂ්කාර ලෝභ වශයෙනි. එය විශේෂයෙන් පැවිද්දන්ට ය. අතෘප්තික වස්තු වශයෙන් ඉන් පරව වූ තුන ගිහියන්ටය. ඔවුන්ට ධනය පුත්‍රයෝ ය. ජීවිතය යන මේවාට වඩා ප්‍රියකර වූ (අන්‍ය වස්තුවක්) නොමැත. මේක මගේය. අරක මගේ යැයි හෝ අසවලා විසින් මෙය මට දෙන ලදී. මෙයත් දෙන ලදැයි හෝ මෙසේ සත්ත්වයන් ලවා නන් දොඩවානුයි =– ජප්පා ය. පරව ඇති දෙපදය උපසර්ගයෙන් වඩන ලදී. ඉන් පරව අන්‍යාකාරයකින් බෙදන්නට පටන්ගත් හෙයින් නැවත ජප්පා යැයි කියන ලදී. නන් දොඩනාකාරය = ජප්පනාය, ජල්පිතයාගේ භාවය = ජප්පිතත්තය, නැවත නැවත විෂයන් පැහැරගනී ඇදගනී යනු = ලොලුපො ය. ලෝලුපයාගේ භාවය = ලො ලුප්පං ය. පැහැරගන්නා ආකාරය ලොලුප්පායනාය, පැහැර ගැනීමේ එක්වූවහුගේ භාවය = ලොලුප්පායිතත්තං ය.

පුච්ඡකතා යනු යම් තණ්හාවකින් ලාභ ස්ථානයන්හි වලග සලනා සුනඛයන් මෙන් සැලෙමින් හැසිරෙත් ද, එය ඒ කම්පන තෘෂ්ණාවට නමකි. යහපත් (මනාප) මනාප විෂයන් කැමති වේ යනු = සාධුකාමො ය. එහි භාවය = සාධුකම්පතාය, මව මවගේ සොහොයුරිය ආදීන් කෙරෙහි අයුතු තැන රාගය යනු = අධම්මරාගො ය. සුදුසු තැනදී ද බලවත්ව උපන් ලෝභය = විසමලොභො ය. රාගය විසමය යන වචනයෙන් හෝ සුදුසු තැන හෝ නුසුදුසු තැන හෝ උපන් ඡන්‍දරාගය අර්ධමාර්ථයෙන් අධම්මරාගො ය. විෂමාර්ථයෙන් විෂමලෝභය යැයි දතයුතුයි.

ආරම්මණයන්ට ආශාකිරීම් වශයෙන් නිකන්ති ය. ආශා කරන ආකාරය නිකාමනා ය. ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් පත්‍ථනාය, ප්‍රියවීම් වශයෙන් පිහායතාය, මනාව ප්‍රාර්ථනා කිරීම් වශයෙන් සම්පත්‍ථනා ය. පංචකාම ගුණයන්හි තෘෂ්ණාව කාමතණ්හාය. රූපාරූප භවයන්හි තෘෂ්ණාව භවතණ්හාය. උච්ඡේද සංඛ්‍යාත විභවයෙහි තෘෂ්ණාව විභව තණ්හාය. ශුද්ධ වූ රූප භවයෙහිම තෘෂ්ණාව රූප තණ්හාය. අරූප භවයෙහි තෘෂ්ණාව අරූප තණ්හාය. උච්ඡේද දෘෂ්ටි සහගත රාගය දිට්ඨි රාගො ය. නිරෝධයෙහි තෘෂ්ණාව නිරොධ තණ්හාය. (රූපයෙහි තෘෂ්ණාව රූපතණ්හා) ය. ශබ්දයෙහි තෘෂ්ණාව සද්ද තණ්හාය. ගන්‍ධතණ්හා ආදීන්හි ද නයමය. ඕඝාදීහු කියන ලද අර්ථ ඇත්තාහුමය.

කුශල ධර්මයෙහි හැසිරේ යනු = ආචරණය, වැසීම් වශයෙන් ඡාදනං ය. සත්ත්වයන් සංසාරයෙහි බඳී යනු = බන්‍ධනං ය. සිතට පැමිණ කෙලෙසෙයි කිලිටු කරයි යනු = උපක්කිලෙසො ය. බලයට පත් අර්ථයෙන් අනුව සයනය කරයි යනු = අනුසයො ය. උපන්නා වූ සිත මැඩගනී යනු = පරියුට්ඨානං ය. උපදින්නට නොදීමෙන් කුශලාචාරය ගනී යන අර්ථයි. මෙසේ මෙහිද ආදීන්හි වනාහි මාර්ගය ගත්තාහුය යන අර්ථයි. මෙසේ මෙහිද ග්‍රහණාර්ථයෙන් පරියුට්ඨානය දතයුතුයි. හාත්පසින් වෙළන අර්ථයෙන් ලතාවක් මෙනි යනු = ලතා ය. ‘ලතා උබ්භිජ්ජ තිට්ඨිති’ යැයි ආ තැන ද මේ තෘෂ්ණාව ලතා යැයි කියන ලදී. විවිධ වස්තූන් කැමති වේ යනු වෙවිච්ඡං ය. සංසාර දුකට මූලය යනු = දුක්‍ඛමූලං ය. ඒ දුකට නිදානය යනු = දුක්‍ඛනිදානං ය. ඒ දුක මෙයින් ප්‍රභව වේ යනු = දුක්‍ඛප්පභවො ය. බන්‍ධනාර්ථයෙන් පුඩුවක් මෙන්ය යනු = පාසො ය. මාරයාගේ පාසය = මාරපාසො ය. වැමෑරිය නොහැකිය යන අර්ථයෙන් බිළියක් වැනිය යනු = බළියං ය. මාරයාගේ බළියය = මාරබළිසං ය. තෘෂ්ණාවෙන් මඩනා ලද්දාහු මාරයාගේ විෂය නොඉක්මවත්, ඔවුන් මත්තෙහි මාරයා වශයේ පවතීය යන මේ පර්යායයෙන් මාරයාගේ විෂය යනුයි. මාරවිසයො ය. ගලාබසී යන අර්ථයෙන් තෘෂ්ණාවම නදියක යනු තණ්හා නදීය. වසාගෙන පැතිරෙන අර්ථයෙන් තෘෂ්ණාවම ජාලයක් වූයේ තණ්හාජාලං ය. සම්පටියකින් බඳනා ලද සුනඛයෝ යම්සේ කැමති තැනකට පමුණුවනු ලබත් ද මෙසේ තෘෂ්ණාවෙන් බඳනා ලද සත්ත්වයෝ ද දැඩිව බඳනා ලද අර්ථයෙන් සම්පටියක් මෙනැයි ගද්දුලං ය. තණ්හාවම ගද්දූලය වූයේ තණ්හා ගද්දූලං ය. පිරවීමට දුෂ්කරය යන අර්ථයෙන් තණ්හාවම සමුද්ද වූයේ තණ්හා සමුද්දො ය.

ද්වේෂ නිර්දේශයෙහි අනත්‍ථං මෙ ආචරි යනු මට අනභිවෘද්ධියක් (පාඩුවක්) කෙළේය. මෙම උපායෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථය දතයුතුයි. අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතො යනු නිකරුණෙහි කෝපයයි. ඇතැම් අයෙක් වැස්ස අධිකව වසීයැයි කිපෙත්. නොවසී යැයි කිපෙත්. සූර්යයා තවයි යැයි කිපෙත්. නො තවයි යැයි කිපෙත්. සුළඟ හමන විටත් කිපෙත්. නො හමන විටත් කිපෙත්. හමදින්නට නො හැකිව බෝපත්වලටත් කිපෙත්. සිවුරු පොරවාගත නො හැකිව ද එයට කිපෙත්. පය හැපී කණුවට කිපෙත්. මෙය සඳහා අට්ඨාතෙ වා පන ආඝාතො ජායති යැයි වදාරන ලදී. එහිදී යට නවාතැනෙක සතුන් අරබයා උපන් හෙයින් කර්මපථභේදය වෙයි. අස්ථානාඝාතය වනාහි සංස්කාරයන්හි උපන්නේ කර්මපථ භේදය නොකරයි. සිතට ආඝාත කෙරෙමින් උපන්නේ යනු = චිත්තස්ස ආඝාතො ය. එයට වඩා බලවතර වූයේ පටිඝාතො ය. හැපීම් වශයෙන් පටිඝ ය. ප්‍රතිවිරුද්ධ වේ යනු = පටිවිරොධො ය. කිපීම් වශයෙන් කොපො ය. පකොපො සම්පකොපො යැයි උපසර්ගයෙන් පදය වැඩිණ. දූෂ්‍යවීම් වශයෙන් දොසො ය. පදොසො සම්පදොසො යැයි උපසර්ගයෙන් පදය වැඩිණ. චිත්තස්ස ඛ්‍යාපත්ති යනු සිත විනාශ වී ගිය බව විපර්යාස වෙන ආකාරයයි. සිත දූෂණය උපදී යනු = මනොපදොසො ය. කිපීම් වශයෙන් කොධො ය. කිපෙන ආකාරය කුජ්ඣනා ය. කිපුණහුගේ භාවය = කුජ්ඣිතත්තං ය.

දැන් අකුශල නිර්දේශයෙහි කියන ලද නය දක්වන්නට දොසො දුස්සනා යන ආදිය කියන ලදී. එහෙයින් යො එවරූපො චිත්තස්ස ආඝාතො -පෙ- කුජ්ඣිතත්තං යැයි මෙහි කියන ලද්ද දොසො දුස්සනා ආදී නයින්ම යට කියන ලදී. අයං වුච්චති දොසො යැයි මෙසේ මෙහිදී යෝජනාව කළයුතුයි. මෙසේ ඇති කල්හි වනාහි පුනරුක්ත දෝෂය ප්‍රතිෂේධ කරන ලද්දේ වෙයි. මෝහ නිර්දේශය අමෝහ නිර්දේශයෙහි කියන ලද්දට ප්‍රතිපක්‍ෂ නයින් දතයුතුයි. මෙය වනාහි සර්වාකාරයෙන් විභංග අටුවා කථාවෙහි මතු පළවන්නේය.

තෙහි ධම්මෙහි (යෙ ධම්මා) සහෙතුකා යනු ඒ හේතු ධර්මයන්ගෙන් අන්‍ය වූ යම් හේතුධර්මයෝ හෝ නහේතු ධර්මයෝ හෝ වෙත්නම් සහේතුකයෝය. අහේතුක පදයෙහි ද මේ නයමය. මෙහිදී හේතුව හේතුවම වෙයි. තිදෙනෙකුගේ හෝ දෙදෙනෙකුගේ එකට ඉපදීමේ දී සහේතුක ද වෙයි. විචිකිච්ඡා උද්ධච්ච සහගත මෝහය වනාහි හේතු අහේතුකය. හේතු සම්ප්‍රයුක්ත ද්වික නිර්දේශයෙහි ද මේ නයමය.

සංඛත දුක නිර්දේශයෙහි පළමු දුකයෙහි කියන ලද අසංඛතධාතුව සඳහා ‘යො එව සො ධම්මො’ යැයි ඒකවචන නිර්දේශය කරන ලදී. පුරිම දුකයෙහි වනාහි බහුවචන වශයෙන් විචාරීම උද්ධෘත හෙයින් ‘ඉමෙ ධම්මා අප්පච්චයා’ යැයි පෘච්ඡානුසන්‍ධි වශයෙන් බහුවචනයෙන් කරන ලදී. ඉමෙ ධම්මා සනිදස්සනා යනාදීන්හි ද මේ නයමය.

කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍ය දුක නිර්දේශයෙහි චක්‍ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා යනු චක්‍ෂුර් විඥානයෙන් දතයුතු? සෙසු පදයන්හි ද මේ නයමය. මෙහිද කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යා යනු චක්‍ෂුර් විඥානාදීන් අතුරෙන් චක්‍ෂුර් විඥානයෙන් හෝ ශ්‍රෝත විඥානයෙන් හෝ කිසියම් එකකින් දැනගත යුතු වූ, කෙනචි න විඤ්ඤෙය්‍යා යනු චක්‍ෂුර් විඥානයෙන් හෝ ශ්‍රෝත ඥානයෙන් හෝ කිසිවෙකින් නො දතයුතු වූ, මෙසේ ඇති කල්හි පද දෙකෙහිම නානත්‍වයෙන් දුකය වේ යැයි යට කියන ලද හෙයින් යම් ඒ ධර්ම කෙනෙක් චක්‍ෂුර් විඥෙය්‍ය ද ඒ ධර්මයෝ ශ්‍රෝත විඥෙය්‍ය නොවෙත් යැයි මෙය දුකයක් නොවේද? රූපය වනාහි චක්‍ෂුර් විඥෙය්‍ය ය, ශබ්දය චක්‍ෂුර් විඥෙය්‍ය නොවේ යන මේ අර්ථය ගෙන යම් ඒ ධර්ම කෙනෙක් චක්‍ෂුර් විඥෙය්‍ය ද ඒ ධර්මයෝ ශ්‍රෝත විඥෙය්‍ය නොවෙත්. යම් හෝ ඒ ධර්ම කෙනෙක් ශ්‍රෝත විඥෙය්‍ය නොවෙත්. යම් හෝ ඒ ධර්ම කෙනෙක් ශ්‍රෝත විඥෙය්‍ය ද, ඒ ධර්මයෝ චක්‍ෂුර් විඥෙය්‍ය නොවෙත් යැයි මේ එක් දුකයෙකැයි දතයුතුයි. මෙසේ එක් එක් ඉන්‍ද්‍රිය මූලකයන් සතර සතර කොට දුක විස්සක් බෙදන ලදැයි දතයුතුයි.

කිම මනෝවිඥානයෙන් කෙනචි විඥෙය්‍යයෝත් කෙනචි නවිඥෙය්‍යයෝත් නැත්ද එහෙයින් මෙහිදී දුකයෝ නො කියන ලද්දාහු ද, යනුයි. නැත්තාහු නොවෙත්. ව්‍යවස්තාභාවයෙන් වනාහි නොකියන ලදී. එසේ චක්‍ෂුර්විඥානයෙන් අවිඥෙය්‍යමය යැයි ව්‍යවස්ථානයක් නොමැත. මෙසේ මනෝවිඥානයෙන් ද ව්‍යවස්ථානයක් නැති හෙයින් මෙහි දුකයෝ නො කියන ලදහ. මනෝවිඥානයෙන් වනාහි විඥෙය්‍යයෝ මෙන්ම අවිඥය්‍යයෝත් වෙති යනු මේ මෙහි අර්ථය (ඇත.) එහෙයින් එය නො කියන ලද නමුත් යථාලාභ වශයෙන් දතයුතුයි. මනෝවිඥාන සංඛ්‍යාත කාමාවචර ධර්මයන් විසින් කාමාවචර පමණක්ම කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. (කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යයෝය) ඔවුන් විසින්ම රූපාවචරාදී ධර්මයෝ ද කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. රූපාවචරයන් විසින් ද කාමාවචරයෝ කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. මෙහිදි අවිඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. ඔවුන් විසින්ම රූපාවචරාදීහු ද කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. අරූපාවචරයන් විසින් වනාහි කාමාවචරයෝ ද රූපාවචරයෝ ද අපර්යාපන්නයෝ ද නෙවවිඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. අරූපාවචරයෝ වනාහි කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. ඔහුද කෙචිඤ්ච විඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. කෙචි අවිඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. අපර්යාපන්නයන් විසින් කාමාවචරාදීහු නෙව විඤ්ඤෙය්‍යයෝ ය. අපර්යාපන්නයෝ වනාහි නිර්වාණයෙන් අවිඤ්ඤෙය්‍ය හෙයින් කෙචිදෙව විඤ්ඤෙය්‍යයෝ ද කෙචි අවිඤ්ඤෙය්‍යයෝ ද වෙත්. ඔව්හු ද මාර්ගඵල විඥෙය්‍ය හෙයින් කෙචිදෙව විඤ්ඤෙය්‍ය ද කෙචි අවිඤ්ඤෙය්‍ය ද වෙත්.

ආශ්‍රව නිර්දේශයෙහි පංච කාමගුණික රාගය කාමාසව නමි. රූපාරූප භවයන්හි ඡන්‍දරාගය ධ්‍යාන තෘෂ්ණාව ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමග උපන් රාගය, භව වශයෙන් ප්‍රාර්ථනාව භවාසව නමි. දෙසැටක් දෘෂ්ටි දිට්ඨාසව නමි. අෂ්ට ස්ථානයන්හි නොදැනීම අවිජ්ජාසව නමි. ඒ ඒ තැන්හි ආ භවයන්හි අසම්මෝහය පිණිස ඒකවිධාදි භේදය දතයුතුයි. මොව්හු වනාහි අර්ථ වශයෙන් බොහෝ කලක් එක්ව විසීම් අර්ථයෙන් ආශ්‍රවයෝ යැයි මෙසේ ඒකවිධ වෙත්. විනයෙහි වනාහි ‘දිට්ඨ ධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතාය’ යැයි දෙයාකාරයකින් ආවාහුය. සූත්‍රාන්තයෙහි සළායතනයෙහි වනාහි ‘තයොවෙ ආවුසො ද ආසවා කාමාසවො භවාසවො අවිජ්ජාසවො’ යැයි ත්‍රිවිධව ආවාහුය. නිබ්බෙධිකපරියායෙහි ‘අත්‍ථි භික්‍ඛවෙ, ආසවා නිරයගාමිනියා, අත්‍ථිආසවා තිරච්ඡානයොනි නාමිනියා, අත්‍ථි ආසවා පෙත්තිවිසය ගාමිනියා, අත්‍ථිආසවා මනුස්ස ලොගමනීයා, අත්‍ථි ආසවා දෙවලොකගාමිනීයා’ යැයි පංචවිධව ආවාහුය. ඡක්කනිපාතයෙහි ආහුණෙය්‍ය සූත්‍රයේ ‘අත්‍ථි භික්‍ඛවෙ, ආසවා සංවරා පහාතබ්බා, අත්‍ථි ආසවා පටිසෙවනා පහාතබ්බා, අත්‍ථි ආසවා අධිවාසනා පහාතබ්බා’ අත්‍ථි ආසවා පරිවජ්ජනා පහාතබ්බා, අත්‍ථි ආසවා විනොදනා පහාතබ්බා, අත්‍ථි ආසවා භාවනා පහාතබ්බා’ යැයි ෂට්විධව ආවාහුය. සබ්බාස පරියාය සූත්‍රයෙහි දර්ශනා ප්‍රහාතව්‍යයන් සමග සප්තවිධව ආවාහුය. මෙහිදී වනාහි ඔව්හු කාමාශ්‍රවාදී භේදයෙන් චතුර්විධව ආවාහුය. මේ එහි වචනාර්ථයයි. පංචකාමගුණ සංඛ්‍යාත කාමයෙහි ආශ්‍රවය කාමාසවයයි. රූපසංඛ්‍යාත වූ කර්මයෙන් ද උත්පත්තියෙන් ද යන දෙවැදෑරුම් භවයෙහි ආශ්‍රවය භවාසව යයි. දෘෂ්ටියට ආශ්‍රවය වූයේ දිට්ඨාසවයයි. අවිද්‍යාවම ආශ්‍රවය වූයේ අවිජ්ජාසව යයි.

කාමෙසු යනු පංචකාම ගුණයන්හි, කාමච්ඡන්‍දො යනු කාමසංඛ්‍යාත ඡන්‍දයයි. කත්තුකම්‍යතා ඡන්‍දය නොවේ. ධර්මච්ඡන්‍දය නොවේ. කාම වශයෙන් ද ඇලීම් වශයෙන් ද කාමයම රාගය වූයේ කාමරාගයයි. කාම වශයෙන් ද සතුටුවීම් වශයෙන් ද කාමයම නන්‍දියම වූයේ = කාමනන්‍දියයි. මෙසේ සියලු තැන්හි කාමාර්ථය දැන තෘෂ්ණා කිරීම් වශයෙන් කාමතණ්හාය. ස්නේහනාර්ථයෙන් කාමසිනෙහො ය. හාත්පසින් දවන අර්ථයෙන් කාමපරිලාභො ය. මූර්ඡනාර්ථයෙන් කාමුච්ඡාය. ගිලී අවසන්වන අර්ථයෙන් කාමජ්ඣොසනය යැයි දතයුතුයි. අයං වුච්චති යනු පද අටකින් බෙදන ලද (මෙය) කාමාසව නමැයි කියනු ලැබේ.

භවෙසු භවඡන්‍දො යනු රූපාරූප භවයෙන් භවප්‍රාර්ථනා වශයෙන්ම පවත්නා ඡන්‍දය භවඡන්‍දයයි. සෙසු පදයන් ද මේ නයින්ම දතයුතුයි.

සස්සතො ලොකොති වා යනාදී දස ආකාරයෙන් දෘෂ්ටි ප්‍රභේදයම කියන ලදී. එහි සස්සතො ලොකො යන මෙහිදී ස්කන්‍ධ පංචකය ලෝකය යැයි ගෙන මේ ලෝකය නිත්‍යය ධ්‍රැවය සර්වකාලික යැයි ගන්නහුගේ ශාස්වත යැයි ගන්නා ආකාරයෙන් පවත්නා දෘෂ්ටියයි. අසස්සතො යනු ඒ ලෝකයම සිඳෙන්නේය, විනාශ වන්නේ යැයි ගන්නහුගේ උච්ඡේද ග්‍රහණාකාරයෙන් පවත්නා දෘෂ්ටියයි. අන්තවා යනු කුල්ලක් පමණ හෝ හැන්දක් පමණ වූ කසිණයෙහි සමවැදුණු, සමවත ඇතුළත පැවති රූපාරූප ධර්මයන් ලෝකය යැයි ද කසිණ පරිච්ඡේදාන්තයෙන් අන්තවත් යැයි ද ගන්නා වූ. පරිත්ත කසිණලාභියාගේ ලෝකය අනන්තවත් යැයි ගන්නා ආකාරයෙන් පවත්නා දෘෂ්ටියයි. එය ශාස්වත දෘෂ්ටියක් වෙයි. උච්ඡේද දෘෂ්ටියක් වෙයි. (අනත්තවානි අනන්තවා යනු විපුල කසිණයෙහි සමවැදුණු සමවත ඇතුළත පවත්නා රූපාරූප ධර්මයන් ලෝකය යැයි ද කසිණ පරිච්ඡේදන්තයෙන් අනන්ත යැයි ගන්නා වූ විපුල කසිණලාභියාගේ ලෝකය අනන්තයැයි ගන්නා ආකාරයෙන් පවත්නා දෘෂ්ටියයි. එය ශාස්වත දෘෂ්ටිය ද වෙයි. උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද වෙයි.)

තං ජීවං තං සරීරං යනු බිඳීම ස්වභාවය කොට ඇති ශරීරය ජීවය යැයි ගත්හෙයින් ශරීරය බිඳෙන කල්හි ජීවය ද බිඳේයැයි ශාස්වත ග්‍රහණාකාරයෙන් පවත්නා දෘෂ්ටියයි. හොති තථාගතො (පරම්මරණා) යනාදීහි සත්ත්වයා තථාගත නමි. ඒ සත්ත්වයා මරණින් මතු වන්නේ යැයි ගන්නහුගේ ශාස්වත දෘෂ්ටිය පළමුවැන්නයි. න හොති යැයි ගන්නහුගේ උච්ඡේද දෘෂ්ටිය දෙවැන්නයි. හොති ච නහොති ගන්නහුගේ ඒකත්‍ය ශාස්වත දෘෂ්ටිය තුන්වැන්නයි. නෙව හොති න නහොති යැයි ගන්නහුගේ අමරා වික්‍ෂේප දෘෂ්ටිය සතර වැන්නයි. ඉමෙ ධම්මා ආසවා යනු මේ කාමශ්‍රවයෝ ද භවාශ්‍රවයෝ ද රාග වශයෙන් එක්කොට සංක්‍ෂේපයෙන් තුනකි. විස්තර වශයෙන් ධර්ම සතර ආශ්‍රව නමි.

බ්‍රහ්මයින්ගේ විමාන කල්ප වෘක්‍ෂ ආභරණාදීන්ගේ යම් ඡන්‍දරාගයක් උපදීද, එය කාමාශ්‍රව නම් වේද නොවේ ද යත්, නොවේ. කවර හෙයින් ද? පංච කාමගුණික රාගය මෙහිදීම ප්‍රහීණ බැවිනි. ලෝභය හේතු සමූහයකට පැමිණ හේතු නම් වෙයි. ගන්‍ථ ගොච්ඡකයට පැමිණ අභිජ්ඣා කායගන්‍ථ නම් වේ. ලෝභය කිලෙස සමූහයකට පැමිණ කිලේස නම් වේ. දෘෂ්ටි සහජාත රාගය කාමාශ්‍රව වේ ද නොවේ ද යත්, නොවේ. දෘෂ්ටිරාග නම් වෙයි. මෙයද වදාරන ලදී. ‘දෘෂ්ටිරාග රක්න පුද්ගලයා කෙරෙහි දුන් දානය මහත්ඵල මහානිසංස නොවේ’ යනුයි.

මේ ආශ්‍රවයන් වනාහි ක්ලේශ පටිපාටියෙන් මෙන්ම මාර්ග පටිපාටියෙන් ද ගෙනහැර දක්වන්නට වටී. දිට්ඨාසවය ක්ලෙශ පටිපාටියෙන් අනාගාමි මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. භවාසවය අර්හත් මගින් ද දිට්ඨාසවය සෝවාන් මගින් ද අවිජ්ජාසවය අර්හත් මගින් ද ප්‍රහීණ වේ. මාර්ග පටිපාටියෙන් සෝවාන් මගින් දිට්ඨාසවයත් අනාගාමි මාර්ගයෙත් කාමාසවයත් අරහත් මගින් භවාසව අවිජ්ජාසව දෙකත් ප්‍රහීණ වේ.

මාන නිර්දේශයෙහි සංයෝජනයන්හි සෙය්‍යො හමස්මි මානො යනු උත්තමාර්ථයෙන් මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි යැයි මෙසේ උපන් මානයයි. සදිසො හමස්මි මානො යනු සමසමාර්ථයෙන් මම සමාන යැයි මෙසේ උපන් මානයයි. හීනොමස්මීති මානො යනු ලාමකාර්ථයෙන් මම හීනයෙක්මි යන මානයයි. මෙසේ සෙය්‍යමානය සදිසමානය හීනමානය යන මාන තුන තිදෙනෙකුට උපදී. ශ්‍රේෂ්ඨයාටත් සමානයටත් හීනයාටත් ශ්‍රේෂ්ඨයෙමි. සමාන වෙමි. හීනවෙමි යන මාන තුනම උපදී. එහි ශ්‍රේෂ්ඨයාට සෙය්‍යමානයම යථාවමානයයි. ඉතිරි දෙක අයථාවමානය, සදිසයාට සදිස මානයම හීනයාට හීනමානයම යථාවමානය. ඉතිරි දෙක අයථාව මානය. මෙයින් කුමක් කියන ලද ද? එකෙකුට මාන තුනක් උපදී යැයි කියන ලදී. ඛුද්දක වත්‍ථුවෙහි පඨමකමාන භාජනීයයෙහි එක මානය තිදෙනාට උපදී යැයි කියන ලදී.

මානකරණ වශයෙන් මානො ය. මඤ්ඤතා මඤ්ඤිතත්තං යන ආකාර භාව නිර්දේශයෝය. උස්සිතාර්ථයෙන් උන්නති ය. යමෙකුට උපදී ද ඒ පුද්ගලයා උස්වෙයි. ඔසවා තබයි යනු උත්තමො ය. ඔසවා තබන ලද අර්ථයෙන් ධජො ය. උත්ක්‍ෂිපණාර්ථයෙන් සිත ඔසවා තබයි යනු = සම්පග්ගාහො ය. බොහෝ ධ්වජ අතුරෙන් ඉතා උඩට ගිය ධ්වජය කේතු යැයි කියනු ලැබේ. මානය ද නැවත නැවත උපදිනුයේ ඔබමොබ සලකා ඉතා උඩට ගිය අර්ථයෙන් කේතුවක මෙනැයි කේතුය. කේතුව කැමති වේ යනු = කේතුකම්‍යතා ය. එහි භාවය කෙතුකම්‍යතාය. එය වනාහි සිතටය. තමාට නොවේ. එහෙයින් කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස යැයි කියන ලදී. මානසම්ප්‍රයුක්ත සිත වනාහි කේතුව කැමති වෙයි. එහි භාවය ද කෙතුකම්‍යතා ය. කේතුසංඛ්‍යාත මානයයි.

ඊර්ෂ්‍යා නිර්දේශයෙහි යා පරලාභ සක්කාර ගරුකාරමාන්න වන්‍දන පූජනාසු ඉස්සා යනු මෙකී අන්‍යයන්ගේ ලාභාදියෙහි දී මොවුන්ට මෙයින් කිනම් ප්‍රයෝජනදැයි පරසම්පත් පිරිහෙළීම ලක්‍ෂණකොට ඇති යම් ඊර්ෂ්‍යාවක් වේද, එහි ලාභ යනු සිවුරු ආදී සිවුපසය පිළිබඳ ප්‍රතිලාභයයි. ඊර්ෂ්‍යා කරන පුද්ගලයා අන්‍යයාගේ එම ලාභය හෙළා දකී. මොහුට මෙයින් කවර ප්‍රයෝජනදැයි නො කැමති වෙයි. සත්කාර යනු මනාව කරන ලද සොඳුරු වූ එම ප්‍රත්‍යයන්ගේම ප්‍රතිලාභයයි. ගරුකාර යනු ගරු ක්‍රියා කිරීමයි. මානන යනු මනසින් ප්‍රිය කිරීමයි. වන්දන යනු පසඟ පිහිටුවීමෙන් වැඳීමයි. පූජනා යනු ගඳමල් ආදියෙන් පිදීමයි. ඊර්ෂ්‍යා කිරීම් වශයෙන් ඉස්සා ය. ඊර්ෂ්‍යාකාරය ඉස්සායනා ය. ඊර්ෂ්‍යා කළ බව ඉස්සා චිතත්ත ය. උසුස්සනා ආදිය ඊර්ෂ‍්‍යා ආදියට පර්යාය වචනයෝ ය.

මෙයින් වනාහි අගාරිකයා විසිනුත් අනගාරිකයා විසිනුත් ඊර්ෂ්‍යාව පිළිබඳ කිපී යන ලක්‍ෂණය දැක්විය යුතුයි. ඇතැම් ගිහියෙක් වනාහි ගොවිතැන වෙළඳාම ආදී එක්තරා ජීවන මාර්ගයකින් තම පුරුෂාකාරය හේතු කොටගෙන සොඳුරු යානයක් හෝ වාහනයක් (රත්නයක් හෝ) ලබයි. අනිකා ඔහුට අලාභයක් කැමති වනුයේ ඒ ලාභයෙන් නොසතුටු වෙයි. මෙතෙම කවදා නම් මේ සැපතින් පිරිහී දුගියෙක් වී හැසිරේදැයි සිතා (යම් කලෙක ඔහු) එක් හේතුවකින් ඔහු ඒ සැපතින් පිරිහුණු කල්හි සතුටු වේද, ඊර්ෂ්‍යා මනසක් ඇති ඇතැම් අනගාරිකයෙක් ද තමාගේ ශ්‍රැතිපර්යාප්ති ආදිය නිසා උපන් ලාභ සම්පත් ඇති අන්‍යයෙකු දැක මෙතෙම කවර කලෙක මේ ලාභාදීන්ගෙන් පිරිහේදැයි සිතා යම්කලෙක එක් හේතුවකින් පිරිහුණු ඔහු දකී ද, එකල්හි සතුටු වෙයි. මෙසේ ඊර්ෂ්‍යාව අනුන්ගේ සම්පත් ක්‍ෂය කිරීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ යැයි දතයුතුයි.

මාත්සර්ය නිර්දේශයෙහි වස්තුවෙන් මාත්සර්යය දැක්වීම පිණිස පංච මච්ඡරියානි ආවාසමච්ඡරියං යනාදිය කියන ලදී. එහි ආවාසයෙහි මාත්සර්යය = ආවාස මච්ඡරිය යයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ නයමය.

මුළු අරම ද, පිරිවෙන ද, එක් කාමරයක් ද, රාත්‍රී ස්ථාන දිවාස්ථානාදිය ද ආවාසය නම් වෙයි. එම ආවාසයන්හි වසන්නෝ සුවසේ වසත්. ප්‍රත්‍යයන් ලබත්. එක් භික්‍ෂුවක් වත්සම්පන්න වූ ම ප්‍රියශීලී භික්‍ෂුවක එහි පැමිණීම නො කැමති වෙයි ද, ආයේ ද වහා යේවයි සිතයි ද, මෙය ආවාස මච්ඡරිය නමි. කලහ කාරකාදීන් එහි විසීම නො කැමති හෙයින් ආවාස සමාත්සර්යය නම් නොවෙයි.

කුලය යනු උපස්ථායක කුලය ද ඥාතිකුලය ද වෙයි. අන්‍යයෙකු එහි පැමිණීම නො කැමැත්තහුට කුලමච්ඡරිය වෙයි. පාපී පුද්ගලයෙකු පැමිණීම නො කැමති වන්නේ ද මාත්සර්යයක් නම් නොවෙයි. හෙතෙම වනාහි ඔවුන් ප්‍රසාදභේදය පිණිස පිළිපදී. ප්‍රසාදය රකින්ට සමර්ථ වූ ම භික්‍ෂුව එහි පැමිණීම නො කැමති වන්නේ මච්ඡරී නම් වෙයි.

ලාභො යනු සිව්පසය ලැබීමමය. එය අන් සිල්වතකු ලබද්දී ම නො ලබාවායි සිතන්නාට ලාභමච්ඡරිය වෙයි. යමෙක් වනාහි ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන ලද්ද විනාශ කරයි ද, අපරිභෝග දුෂ්පරිභෝගාදී වශයෙන් විනාශ කරයි ද, කුණුවීමට යන දෙයකුදු අන්‍යයාට නො දෙයි ද, එය දැක මෙය මෙතෙම නො ලබයි ද අන්‍ය වූ සිල්වතෙක් ලබයි ද පරිභෝගයට යයි දැයි සිතන්නාට මසුරුකම නම් නැත.

ශරීර වර්ණය ද ගුණවර්ණය ද වර්ණනම් වෙයි. එහි ශරීර වර්ණයෙහි මසුරු පුද්ගලයා අන්‍යයෙක් ප්‍රසාදිකය රූපවත් යැයි කී කල්හි නො කියනු කැමැත්තේ වෙයි ද, ගුණවර්ණයෙහි මසුරු වූයේ ශීලයෙන් ධුතාංගයෙන් ප්‍රතිපදාවෙන් ආචාරයෙන් ගුණ කියන්නට නොකැමැත්තේ වෙයි.

ධර්මය යනු පර්යාප්ති ධර්මය හා ප්‍රතිවේධ ධර්මයයි. එහිදී ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ ප්‍රතිවේධ ධර්මයට මසුරු නො කරත්. තමා ප්‍රතිවේධ කළ ධර්මයන් දෙවියන් සහිත ලෝකයා ප්‍රතිවේධ කිරීම කැමති වෙත්. ඒ ප්‍රතිවේධය වනාහි අන්‍යයෝ දනිත්වායි කැමැති වෙත්. ධම්මමච්ඡරිය නම් පෙළදහමෙහිම වෙයි. එයින් යුක්ත පුද්ගලයා යම් ගුඪ ග්‍රන්ථයක් හෝ කථා මාර්ගයක් හෝ දනීද එය අනිකෙකුට නො දන්වනු කැමැත්තේ වෙයි. යමෙක් වනාහි පුද්ගලයා සලකා බලා ධර්මානුග්‍රහයෙන් හෝ ධර්මය සලකා බලා පුද්ගලානුග්‍රහයෙන් හෝ නො දෙයි ද, මෙතෙම ධර්ම මාත්සර්යයා නම් නොවෙයි.

එහිදී එක් පුද්ගලයෙක් ලොල් වෙයි. කලෙක ශ්‍රමණයෙක් වෙයි. කලෙක බ්‍රාහ්මණයෙක් වෙයි. කලෙක නිගණ්ඨයෙක් වෙයි. යම් භික්‍ෂුවක් වනාහි මේ පුද්ගල තෙමේ ප්‍රවේණියෙන් ආ මෘදුසියුම් ධර්මාන්තරය වූ පාළිය බිඳ කළඹන්නේ යැයි නො දෙයි ද මේ තෙමේ පුද්ගලයා සලකා බලා ධර්මානුග්‍රහයෙන් නොදෙයි නමි. යමෙක් වනාහි මේ ධර්මය මෘදුය. සියුම්ය. ඉදින් මේ පුද්ගල තෙමේ ගන්නේ නම් අනෙකකු අවබෝධ කරවා තමාට කියා නැසෙන්නේ යැයි නොදෙයි. මේ තෙමේ ධර්මය සලකා පුද්ගලානුග්‍රහයෙන් නොදෙයි නමි. යමෙක් වනාහි ඉදින් මේ ධර්මය ගන්නේ ද අපගේ සමය බිඳින්නට වන්නේ යැයි නො දෙයි ද, මෙතෙමේ ධම්ම මච්ඡරීම නම් (වේ.)

මෙහි පංච මච්ඡරියයන් අතුරෙන් ආවාස මච්ඡරියයෙන් වනාහි යක්‍ෂයෙක් හෝ ප්‍රේතයෙක් වී එම ආවාසයේම කසළ හිසින් ඔසවාගෙන හැසිරෙයි. කුලමච්ඡරියෙන් එම (කුලයෙහි) අන්‍යයන් දානමානාදිය කරන්නවුන් දැක ඒකාන්තයෙන් මාගේ කුලය බිඳිණැයි සිතන්නහුගේ මුවින් ලේ ද මතුවෙයි. බඩවිරේක ද වෙයි. අතුනු ද කඩ කඩව නික්මෙයි. ලාභමච්ඡරියෙන් සංඝයා හෝ ගණයා සතු ලාභයෙකි. මසුරු වී පෞද්ගලික පරිභෝගයක් මෙන් පරිභෝග කොට යක්‍ෂයෙක් හෝ ප්‍රේතයෙක් හෝ මහා පිඹුරෙක්ව උපදී. ශරීර වර්ණ ගුණවර්ණ මාත්සර්යයෙන් ද පර්යාප්ති ධර්ම මාත්සර්යයෙන් ද තමාගේම වර්ණනා කරයි. අන්‍යයන්ගේ ගුණයෙහි මේ කවර ගුණයෙක්දැයි ඒ ඒ දොස් කියමින්, පර්යාප්ති ධර්මය ද කිසිවෙකුටත් නො දෙනුයේ දුර්වර්ණයෙකු මෙන්ම කෙළතොල්ලෙක් ද වෙයි.

තවද ආවාස මාත්සර්යයෙන් ලෝහ ගෙයක පැසෙයි. කුල මාත්සර්යයෙන් අල්පලාභී වෙයි. ලාභමාත්සර්යයෙන් ගුථ නිරයෙහි උපදී. වර්ණ මාත්සර්යයෙන් [missing trans] කුක්කුළ (උණු අළු) නිරයෙහි උපදී යනුයි.

මසුරුකම් කිරීම් වශයෙන් මච්ඡෙරං ය. මසුරුකිරීම ආකාරය මච්ඡරායනා ය. මසුරු බැවින් යුක්ත වූවහුගේ මසුරු බැවින් සමන්විත වූවහුගේ ස්වභාවය මච්ඡරායිතත්ත ය. මටම වේවා අන්‍යයාට නො වේවායි සියලුම සම්පත් තමාටම පතුරුවාගන්නට කැමැති වේ යනු = විචිච්ඡ ය. විචිච්ඡයාගේ ස්වභාවය වෙවිච්ඡ ය. මෙය මෘදුමාත්සර්යයට නමකි. අනාර්යයා කදරියයා යැයි කියනු ලැබේ. ඔහුගේ ස්වභාවය කදරියං ය. මෙය තද මසුරාට නමකි. එයින් යුත් පුද්ගලයා දන් දෙන අන්‍යයා ද වළක්වයි. මෙයද කියන ලදී.

කදරියො පාපසංකප්පො මිච්ඡාදිට්ඨි අනාදරො දදමානං නිවාරෙති යාචමානාන භොජනං

යාචකයින් දැක කටුකභාවයෙන් සිත හකුළා ගනී සංකෝචනය කරයි යනු කටකඤ්චුකය, ඔහුගේ භාවය කටුකඤ්චකතා ය. තවත් නයකි, හැඳිභාගය කටුකඤ්චුකතා යැයි කියනු ලැබේ. ගැට්ටෙන් පිටට යන තරමට පිරුණු සැළියෙන් බත් ගන්නේ සර්වභාගයෙන්ම හැකුළුණු හැන්දේ කෙළවරින් ගනීද, පුරවා ගන්නට නොහැකි වේ. මෙසේ මසුරුකම පුද්ගලයාගේ සිත හකුළයි. සිත හැකිළුණු කල්හි කය ද එසේම හැකිළෙයි. විශේෂයෙන් හැකිළෙයි. නවතී. නො දිගහැරෙයි යනුවෙන් මසුරුබව කටුකඤ්චුකතා යැයි කියන ලදී.

අග්ගහිතත්තං චිත්තස්ස යනු අනුන්ට උපකාර කිරීමේදී දානාදි ආකාරයෙන් යම්සේ නො දිගහැරේ ද සිත පිළිබඳව මෙසේ හැසිරගත් බවයි. යම්හෙයකින් වනාහි මසුරු පුද්ගලයා තමා සතු දෙය අනුන්ට නොදෙනු කැමැත්තේ වෙයි ද, අන්සතු දෙය ගනු කැමැත්තේ වෙයි ද, එහෙයින් මේ ආශ්චර්යය මටම වේවා. අන්‍යයන්ට නොවේවායි පැවතීම් වශයෙන් ඔහුගේ තම සම්පත් සැඟවීම් ලක්‍ෂණ බව හෝ තම සම්පත් ගැනීම් ලක්‍ෂණතාව හෝ දතයුතුයි. සෙස්ස මේ ගොච්ඡකයෙහි ප්‍රකට අර්ථ ඇත්තේමය.

මේ සංයෝජන වනාහි ක්ලේශ පටිපාටියෙන් ද මාර්ග පටිපාටියෙන් ද ගෙනහැර දක්වන්නට වටී. ක්ලේශ පටිපාටියෙන් කාමරාග පටිඝ සංයෝජන අනාගාමි මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. මාන සංයෝජනය අර්හත් මාර්ගයෙන් ද දිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බත පරාමාස යන සංයෝජන සෝවාන් මාර්ගයෙන් ද, භවරාග සංයෝජනය අර්හත් මාර්ගයෙන් ද ඊර්ෂ්‍යා මාත්සර්ය සෝවාන් මාර්ගයෙන් ද, අවිද්‍යාව අර්හත් මාර්ගයෙන්ද ප්‍රහීණ වෙයි. මාර්ග පටිපාටියෙන් දිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බත පරාමාස ඉස්සා මච්ඡරියයෝ සෝවාන් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙත්. කාමරාග පටිඝයෝ අනාගාමි මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙත්. මාන භව රාග අවිජ්ජාවෝ අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙත් යනුයි.

අභිධ්‍යා කායග්‍රන්‍ථ පොකුරෙහි නාමකාය ච්‍යුතිප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ගොතයි. සසරෙහි වද්දවයි යනු = කායග්‍රන්‍ථය, සර්වඥ භාෂිතය ද ප්‍රතික්‍ෂේප කොට ‘සස්සතො ලොකො ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති ඉමිනා ආකාරෙන අභිනිවිසති’ යන ඉදං සච්චාභි නිවෙසය යම්හෙයකින් අභිධ්‍යා කාමරාගයන්ගෙන් වෙනසක් ඇද්ද, එහෙයින් අභිධ්‍යා කායග්‍රන්ථයාගේ පද භාජනයෙහි ‘යො කාමෙසු කාමච්ඡන්‍දො කාමරාගො’ යැයි නොකියා යො රාගො සාරාගො යනාදිය කියන ලදී. මෙයින් යට බ්‍රහ්මයන්ගේ විමානාදීන්හි ඡන්‍දරාගය කාමාසව නම් නොවෙයි. ග්‍රන්ථ ගොච්ඡකයට පැමිණ අභිධ්‍යකාය ග්‍රන්ථය වේයැයි යමක් කියන ලද ද, එය මනාව කියන ලදැයි දතයුතුයි. පරම ක්ලේශ පොකුරෙහි ද මේ නයමය. ඨපෙත්‍වා සීලබ්බත පරාමාසං යන මෙය යම්හෙයකින් සීලබ්බත පරාමාසය ‘ඉදං සච්චං’ යන ආදී ආකාරයෙන් නොවැදගනීද, එහෙයින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි වූවහු ද ප්‍රතික්‍ෂේප කරමින් ඨපෙත්‍වා යැයි කීය.

නීවරණ පොකුරෙහි ථිනමිද්ධ නිර්දේශයෙහි චිත්තස්ස අකල්ලතා යනු සිතේ ගිලන් බවයි. ගිලන්වූයේ වනාහි අකල්ලක යැයි කියනු ලැබේ. විනයෙහි ද මෙසේ කියන ලදී. ‘නාහං භන්තෙ අකල්ලකො’ යනුයි. අකම්මඤ්ඤතා යනු චිත්ත ගෙලඤ්ඤ සංඛ්‍යාත අකර්මණ්‍යතා කාරයයි. ඔලීයතා යනු පසුබස්නා ආකාරයයි. ඊර්යාපථය දරන්නට නොහැකි ඊර්යාපථිකයාගේ සිත වනාහි වෘක්‍ෂයෙහි වවුලකු මෙන් ද උලෙහි එල්බුණු පැණිකළය මෙන් ද පසුබසී. ඔහුගේ ඒ ආකාරය සඳහා ඔලීයනා යැයි කියන ලදී. දෙවන පදය උපසර්ග වශයෙන් වර්ධනය කරන ලදී. ලීනං යනු නොපැතිරුණු බැවින් හැකුළුණුය. ඉතිරි දෙක ආකාර භාව නිර්දේශයෝ ය. ථීනං යනු ගිතෙල් පිඬක් මෙන් නො විසුරුණු බැවින් ඝනභාවයෙන් සිටියේ, ථියතා යනු ආකාර නිර්දේශයයි. ථියනභාවය ථියිනත්තං ය. නො විසිරීම් වශයෙන්ම තදබව යනු අර්ථයි.

කායස්ස යනු ස්කන්‍ධත්‍රය සංඛ්‍යාත නාමකායට, අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා යනු යට කියන ලද නයමය. මේඝය අහස මෙන් කය වෙළයි යනු = ඔනාහො ය. සර්වභාගයෙන් වෙලීම පරියොගාහො ය. අභ්‍යන්තරයෙහි වළක්වානුයි අන්තොසමොරොධො ය. යම්සේ වනාහි නගරයක් අවුරාගත් කල්හි මිනිස්සු පිටතට යා නො හැක්කෝ වෙත් ද, මෙසේම මිද්ධයෙන් ආවරණය වූ කල්හි ධර්මයෝ පැතිරීම් වශයෙන් නික්මීම නොලබත්. එහෙයින් අනෙතා සමොරොධො යැයි කියන ලදී. හිංසා කෙරේනුයි = මිද්ධ ය. අකර්මණ්‍යභාවයෙන් හිංසා කරයි යන අර්ථයි. මෙයින් නිදත් නුයි = සොප්පං ය. ඇස් පෙති ආදිය සොලවන බව කෙරේ = යනු පචලායිකා ය. සුපතා සුපිතත්තං යනු ආකාරභාව නිර්දේශයෝ ය. මොවුන්ගේ ඉදිරියෙන් යම් සොප්ප යන පදයක් වී ද එය නැවත කීමෙහි හේතුව කියන ලදමය. ඉදං වුච්චති ථිනමිද්ධ නීවරණං යන මෙය ථිනයත් මිද්ධයත් එක්කර ආවරණාර්ථයෙන් ථිනමිද්ධ නීවරණය යැයි කියනු ලැබේ. යම් ථීන මිද්ධයක් ශෛක්‍ෂ පෘථග්ජනයන්ගේ නින්දට පූර්ව අපරභාගයන්හි උපදී ද, එය අර්හත් මාර්ගයෙන් විනාශ වෙයි. ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන්ගේ කරජකාය දුබල බැවින් භවාංගයට බැසගැනීම වෙයි. එය අසම්මිශ්‍රව පවතින විට ඔහු නිදත්. එය ඔවුන්ගේ නිදීම නම් වෙයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ. ‘ගිනිවෙස්න, මම ගිම්හානයෙහි පශ්චිම මාසයෙහි සඟළ සිවුර සතරපටක් කොට පණවා සිහියෙන් යුතුව සම්‍යක්ප්‍රඥාවෙන් යුතුව දක්‍ෂිණ පාර්ශ්වයෙන් නින්දට බැසගත් බව දනිමි’ යනුයි. කරජකය පිළිබඳ දුබලබව මෙබඳුය. මාර්ගයෙන් විනාශ කළ නොහේ උපාදින්නකයෙහි මෙන්ම අනුපාදින්නකයෙහි ද ලැබේ. උපාදින්නකයෙහි ලබනුයේ යම්කලෙක ක්‍ෂිණාශ්‍රවයන් වහන්සේ දිර්ඝ මාර්ගයක ගියේ වේද, එක්තරා වැඩක් හෝ කොට ක්ලාන්ත වූයේ හෝ වේද, එබඳු කාලයෙහි ලැබේ. අනුපාදින්නකයෙහි ලබනුයේ පුෂ්ප පත්‍රයන්හි ලැබේ. ඇතැම් වෘක්‍ෂයන්ගේ පත්‍ර ඉර අව්වෙන් දිගහැරේ. රාත්‍රියෙහි හැකිළෙයි. පියුම් මල් ආදිය ඉර අව්වෙන් පිපෙයි. නැවත රාත්‍රියෙහි හැකිළෙයි. මේ මිද්ධය වනාහි අකුසල බැවින් ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන්ට නොවේ යනුයි.

එහි මෙසේද වන්නේ ය. මිද්ධය අකුසල නොවේ. කවරහෙයින් ද? රූප හෙයිනි. රූපය වනාහි අව්‍යාකෘතය. මෙයද රූපයකි. එහෙයින්ම මෙහිදී කායස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා යැයි කායග්‍රහණය කරන ලදී. කායස්ස යැයි කී පමණින් මේ රූපය ද කායපස්සද්ධි ආදී ධර්මයෝ ද රූපම වන්නාහ. කයින් සැපය ද විඳී. කයින් ද පරමාර්ථ සත්‍යය සාක්‍ෂාත් කරයි යනුවෙන් සුඛ පටිසංවේදන පරමාර්ථ සත්‍ය සාක්‍ෂාත් කරණයෝ ද රූප කායයෙන්ම වන්නාහු ද, එහෙයින් මේ රූපය මිද්ධ යැයි නො කිවයුතුයි. මෙහි කාය නම් නාමකායයි. නාමකාය නම් කවර හෙයින් සොප්පං පචලායිකා යැයි කියන ලදද? නාමකාය නොනිදයි. චලනය නොවෙයි යනු ලිංගාදිය මෙන් ඒ ඉන්‍ද්‍රියාගේ ඵලය හෙයිනි. යම්සේ වනාහි ස්ත්‍රීලිංගය ස්ත්‍රී නිමිත්ත ස්ත්‍රී ක්‍රියා ස්ත්‍රී ආකල්ප යන මේ ලිංගාදිය ඉන්‍ද්‍රියයාගේ ඵල හෙයින් කියන ලදී. මෙසේ මේ නාමකාය සංඛ්‍යාත මිද්ධයාගේ ඵල හෙයින් නිදීම ආදිය කියන ලදී. මිද්ධය ඇති කල්හි වනාහි එකී ඵල වේයැයි ඵලූපචාරයෙන් මිද්ධයත් අරූපයත් සමාන සොප්පං පචලායිතා සුපනා සුපිතත්තං යනු කියන ලදී.

අක්‍ෂි දලාදීන්ගේ චලනභාවය කෙරේනුයි = පචලායිකා යන වචනාර්ථයෙන් ද මේ අර්ථය සිද්ධ කරන ලද්දේමය. මෙසේ රූපය මිද්ධය නොවේ. ඕනාහාදීන්ගෙන් ද මේ අරුපභාවය දක්වන ලද්දේමය. රූපය නාමකායට ආවරණයක් හාත්පසින් ආවරණයක් ඇතුළත බාධා කිරීමක් නොවේ යනුවෙනි. මේ කාරණයෙන් ද මෙය රූපය නො වන්නේ ද අරූපයක් නොවේ. කිසිවෙකුටත් ආවරණයක් නොවේ. හාත්පසින් ආවරණයක් නොවේ. ඇතුළත බාධාකිරීමක් නොවේ යනුයි. එසේ නම් ආවරණයක් ද නොවන්නේ ය. එහෙයින් නොවේ. යම්සේ කාමච්ඡන්‍දාදී අරූපධර්මයෝ ආවරණාර්ථයෙන් නීවරණයෝ ද මෙසේ මෙහිද (ඕහනාදී අර්ථයෙන්) ඕහනාදිතාව දතයුතුයි. තවත් ‘චිත්තෝප ක්ලේශයන් වූ ප්‍රඥාව දුර්වල කරන පංච නීවරණයන් දුරුකොට යන වචනයෙන් ද මෙය අරූපය රූපය නොවේ. චිත්තෝපක්ලේශය ප්‍රඥාව දුර්වල කරන්නේ නොවේ ද,

කවර හෙයින් නො වන්නේ ද? මෙසේ වදාරන ලද්දේ නොවේ ද,

‘මහණෙනි, රහමෙර පානය කරන සුරාමේරය පානයෙන් නො වැළකුණු ඇතැම් මහණ බමුණෝ ඇත්තාහ. මහණෙනි, මෙය මහණ බමුණන්ගේ ප්‍රථම උපක්ලේශයයි යනුවෙනි.

අන්‍ය කාරණයක් ද වදාරන ලදී. ‘ගෘහපති පුත්‍රය, සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානානු යෝගයෙහි මේ ආදීනව සයෙකි. මෙලොවදී ධන හානිය කලහ වර්ධනය රෝගායතනයක් වීම අපකීර්තිය ඇතිවීම ලජ්ජාව නැතිවීම ප්‍රඥාව දුර්වල කිරීම යැයි මේ සවන පදය වෙයි’ යනුයි. ප්‍රත්‍යක්‍ෂ වශයෙන් ද මෙය සිද්ධමය. මද්‍යය උදරගත වූ කල්හි යම්සේ සිත කෙලෙසෙයි ද, ප්‍රඥාව දුර්වල වෙයි. එහෙයින් මද්‍යය මෙන්ම මිද්ධය ද සිත කෙලෙසන්නේ ද ප්‍රඥාව දුර්වල කරන්නේ ද වෙයි යනුයි. ප්‍රත්‍යය නිර්දේශයෙන් නොවේ. යම්හෙයකින් වනාහි මද්‍යය සංක්ලේශයක් වන්නේ ද, සො ඉමෙ පංචනීවරණො පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ යැයි ද, එවමෙව ඛො භික්‍ඛවෙ, පඤ්චිමෙ චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා යෙහි උපකිලිට්ඨං චිත්තං නචෙව මුදුහොති නච කම්මනීයං න පභස්සරං නච පභංගු නච සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයා ය, කතමෙ පඤ්ච, කාමච්ඡන්‍ධො භික්‍ඛවෙ, චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො යැයි ද කතමෙ ච භික්‍ඛවෙ? චිත්තස්ස උපකකි ලෙසා අභි ජඣා විසම ලොහො චිතතසස උපක්කිලෙසා යැයි ද මේ ආදී උපක්ලේශ නිර්දේශයන්හි නිර්දේශ වන්නේය. සිත කෙලෙසන ප්‍රඥාව දුර්වල කරන යම් උපක්ලේශයෝ වෙත් ද යම්හෙයකින් වනාහි ඒ උපක්ලේශයෝ එහි ද උපදිත් ද, එහෙයින් එය ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යය හෙයින් ප්‍රත්‍යය නිර්දේශයෙන් මෙසේ කියන ලදී. මිද්ධය වනාහි තෙමේම චිත්තෝප ක්ලේශය මෙන්ම ප්‍රඥාව දුර්වල කරන්නේ ද වෙයි යැයි මිද්ධය අරූපම ය.

බොහෝ කීමෙන් කිම? සම්ප්‍රයෝග වචන වශයෙන් ථීනමිද්ධ නීවරණය අවිද්‍යා නීවරණය සමග නීවරණයක් මෙන්ම නීවරණ සම්ප්‍රයුක්තයක්දැයි කියන ලදමය. එහෙයින් සම්ප්‍රයෝග වචනයෙන් මෙය රූපයක් නොවේ. රූපය සම්ප්‍රයුක්ත නම නො ලබයි යනුයි. තවද මෙය යථාලාභ වශයෙන් කියන ලද්දේ වෙයි. යම්සේ වනාහි ‘සිප්පි සම්බුකම්පි සක්‍ඛර කඨලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පි’ යැයි (මෙසේ එක්කොට) යථාලාභ වශයෙන් කියන ලදී. බොරළු කැට කැබලිති වනාහි සිටියේමය. නො හැසිරෙයි. ඉතිරි දෙදෙනා සිටින්නෝ හැසිරෙන්නෝ ද වෙත්. මෙසේ මෙහිද මිද්ධං නීවරණයමය. සම්ප්‍රයුක්ත නොවේ. ථිනය නීවරණ ද සම්ප්‍රයුක්ත දැයි සියල්ල එක්කොට යථාලාභ වශයෙන් නීවරණයම නීවරණ සම්ප්‍රයුක්තයැයි කියන ලදී. යම්සේ කැටකැබලිති සිටින්නේම ද නො හැසිරේ ද මෙසේ මිද්ධය වනාහි නීවරණයමය. සම්ප්‍රයුක්තය නොවේ. එහෙයින් රූපභාව සිද්ධ හෙයින් රූපයම මිද්ධය යනු නොවේ. කැටකැබලිති වනාහි නො හැසිරේ යනු සූත්‍රයෙන් තොරව ද සිද්ධය. එහෙයින් එහි අර්ථය යථාලාභ වශයෙන් වේවා. සිද්ධය වනාහි රූපයයි යන මෙය අසිද්ධය. මේ සූත්‍රයෙන් එහි රූපභාවය සිද්ධ කළ නොහැකිය යන මිද්ධයාගේ රූපභාව අසිද්ධියෙන් මෙය යථාලාභ වශයෙන් නොවේ යැයි කියන ලදැයි අරූපයම මිද්ධයයි.

බොහෝසෙයින් කීමෙන් ප්‍රයෝජන කිම? චත්තත්තා යන ආදි වචනයෙන් විභංගයෙහි වනාහි ‘විගත ථිනමිද්ධො යනු ඒ ථීනමිද්ධය අත්හළ හෙයින් ද වමාරා දැමූ හෙයින් ද මිද හෙයින්ද ප්‍රහීණ කළ හෙයින් ද අත්හරින ලද හෙයින් ද යන මෙයින් විගත ථිනමිද්ධ යැයි කියනු ලැබේ යනුවෙන් ද ‘මේ සිත මේ ථීනමිද්ධයෙන් පිරිසිදු කරයි. විශේෂයෙන් පිරිසිදු කරයි ද හාත්පසින් පිරිසිදු කරයි ද මුදයි ද විශේෂයෙන් මුදයි ද හාත්පසින් මුදයි ද එහෙයින් ථිනමිද්ධයෙන් සිත මුදයි යැයි කියනු ලැබේ’ යනුවෙන් දැයි මෙසේ චත්තත්තා යන ආදිය කියන ලදී. එහෙයින් ද අරූපයම මිද්ධයයි. චිත්තයාගේ අසම්භව වචනයෙන් නොවේ. මිද්ධය වනාහි චිත්තජය උතුජය ආහාරජ යැයි ත්‍රිවිධය. එහෙයින් යම් මිද්ධයක් එහි චිත්තජ ද විභංගයේදී එහි ධ්‍යාන සිත් සමග අසම්භවය කියන ලදී. අරූපභාව සිද්ධ නොකරන ලදැයි ද රූපයම මිද්ධ යැයි ද න රූපභාව අසිද්ධියෙන් රූපයම මිද්ධ යැයි කියන ලදී. මිද්ධය වනාහි රූපභාවය සිද්ධ කල්හි මෙය ලැබිය හැකිය. එහිදී චිත්තයාගේ සම්භවය කියන ලදී. එයම ද සිද්ධ නොවේ. අරූපයම මිද්ධයයි.

බොහෝකොට කීමෙන් ප්‍රයෝජන කිම? ප්‍රහාණ වචනයෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වනාහි ‘මහණෙනි, ධර්ම සයක් ප්‍රහාණය කොට ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැද වාසය කරන්නට භව්‍ය වෙයි. කවර සයක් ද? කාමච්ඡන්‍දය ව්‍යාපාදය ථිනමිද්ධය උද්ධච්චය කුක්කුච්චය විචිකිච්ඡාවය යන සයකි. ‘ඔහු විසින් වනාහි කාමයන්ගේ ආදීනව සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් මනාව දක්නා ලද්දේ වෙයි’ යනු ද ‘මේ පංච නීවරණය දුරුකොට බලවත් ප්‍රඥාවෙන් ආත්මාර්ථය හෝ (පරාර්ථය හෝ) දැනගත්තේය’ යන ආදීන්හි ද මිද්ධයාගේ ප්‍රහාණය ද කියන ලදී. රූපය පහකළයුතු නොවේ. මෙසේද කියන ලදී. ‘රූපස්කන්‍ධය විශේෂයෙන් දතයුතුයි. පිරිසිඳ දතයුතුයි. පහ කළ යුත්තේ නොවේ. වැඩිය යුත්තේ නොවේ. (සාක්‍ෂාත් කළයුත්තේ නොවේ) යනුයි. මෙහි ප්‍රහාණ වචනයෙන් ද මිද්ධය අරූපමය. රූපයාගේ ද ප්‍රහාණ වචනයෙන් නොවේ. ‘මහණෙනි, රූපය තොපගේ නොවේ. එය අත්හරිව්’ යන මෙහි වනාහි රූපයාගේ ප්‍රහාණයද කියන ලදමය. එහෙයින් අන් අයුරකින් නො කියන ලද හෙයින් මෙය කාරණයක් නොවේ. එම සූත්‍රයෙහි වනාහි ‘මහණෙනි, රූපයෙහි යම් ඡන්‍දරාගය දුරුකිරීමෙක් වේද, එය එහි ප්‍රහාණයයි’ යැයි මෙසේ ඡන්‍දරාග ප්‍රහාණ වශයෙන් රූපප්‍රහාණය කියන ලදී. ‘ඒ ධම්මෙ අප්පහාය පංච නීවරණෙ පහාය’ යැයි මෙන් නොවේ. මෙසේ පහකළ යුත්තක්ම කියන ලදී යනුයි. අන් අයුරකින් කියන ලද හෙයින් රූපය මිද්ධය නොවේ. එහෙයින් ‘සො ඉමෙ පංචනීවරණෙ පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ’ යන ආදී යම් ඒ සූත්‍රයෝ වෙත් ද, මේ සූත්‍රයෙන් මෙන්ම අන්‍ය වූ සූත්‍රයන්ගෙන් ද අරූපයම මිද්ධය යැයි දතයුතුයි.

එසේම මහණෙනි, සිතට ආරූඪ වූ ප්‍රඥාව දුර්වල කරන මේ ආවරණ නීවරණ පසෙකි. කවර පසෙක් ද? මහණෙනි, කාමච්ඡන්‍දය ආවරණයකි. නීවරණයකි. -පෙ- මහණෙනි, ථීනමිද්ධය සිතට ආරූඪ වූ ප්‍රඥාව දුර්වල කරන ආවරණයකි. නීවරණයකි’ යනු ද ‘මහණෙනි, ථිනමිද්ධ නීවරණය අන්‍ධකරණයකි. අචත්‍ථුකරණයකි. අඥානකරණයකි. ප්‍රඥාව වළක්වන්නකි. විඝාත පාක්‍ෂිකය, නිවන් පිණිස නොපවතින්නකි.’ යනු ද, ‘බමුණ, මෙපරිද්දෙන් වනාහි යම් සමයෙක්හි ථීනමිද්ධයෙන් මඩනා ලද සිතින් වැඩුණු සිතින් වාසය කෙරේ ද? යනු ද, මහණෙනි, නුනුවණින් මෙනෙහි කරන්නාට නූපන්නා වූ ද කාමච්ඡන්‍දය උපදී. -පෙ- නූපන්නා වූ ද ථිනමිද්ධය උපදී’ යනු ද, මහණෙනි, යම් මේ පංච නීවරණ වේ ද, මේ අකුසල රාශිය කෙවලය යැයි ද

මෙහි අරුපභාවය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ම මේ ආදී නොයෙක් සූත්‍ර ප්‍රකාශ කරන ලදී. යම්හෙයකින් මෙය අරූප ද එහෙයින් අරූපී ලෝකයන්හි ද උපදී. මහාපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි මෙය කියන ලද්දේමය. නීවරණං ධම්මං පටිච්ච නීවරණො ධම්මො උප්පජ්ජති නපුරෙජාත පච්චයා යනුයි. මෙයට විභංගයෙහි ‘ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්‍ද නීවරණං පටිච්ච ථිනමිද්ධං උද්ධච්චං අවිජ්ජා නීවරණං’ යන සියල්ල විස්තර කළයුතුයි. එහෙයින් මෙහිදී මිද්ධය අරූපම යැයි නිගමනයට යා යුතුයි.

කුක්කුච්ච නිර්දේශයෙහි අකප්පියෙ කප්පිය සඤ්ඤිතා යනාදිය මුලින් කුක්කුච්චය දැක්වීම පිණිස කියන ලදී. මෙවැනි හැඟීමෙන් කරන ලද ව්‍යතික්‍රමණය වස්තුව පිළිබඳ වැරදි හැසිරීම නිමි කල්හි නැවත හටගත් සිහිය ඇත්තහුට ද මා විසින් නපුරක් කරන ලදැයි තැවෙනවිට පශ්චත්තාප වශයෙන් මෙය උපදී. එහෙයින් මෙය මුලින් දැක්වීම පිණිස අකප්පියෙ කප්පිය සඤ්ඤිතා යනාදිය කියන ලදී. එහිදී අකප්පිය භෝජනය කප්පියසඤ්ඤීව පරිභෝග කරයි. අකැප මස් කැපමස් යන හැඟීමෙන් ද වලස් මස් ඌරුමස් යැයි ද දිවිමස් හෝ මුවමස් යැයි ද කති. කාලය ඉක්මගිය කල්හි කාලය යැයි හැඟීමෙන් ද, පවරා නොපවරන ලදැයි යන හැඟීමෙන් ද පරිභෝග කරයි. මෙසේ අකැප වස්තුවෙහි කැපය යන සංඥාවෙන් ව්‍යතික්‍රමය කරයි නමි. ඌරුමස් වලස්මස් යන සංඥාවෙන් කන්නේ ද කාලයෙහි විකාල සංඥාවෙන් අනුභව කරනුයේ කැප වස්තුව අකැපය යන සංඥාවෙන් ව්‍යතික්‍රමය කරයි නමි. නිවැරදි කිසිවක් වනාහි වරදය යන සංඥාවෙන් ද වරදෙහි ද නිවැරදිය යන සංඥාවෙන් ද කරනුයේ නිවරදෙහි වැරදිය යන සංඥාවෙන් ද ව්‍යතික්‍රමය කරයි නමි. මෙය වනාහි යම්හෙයකින් මා විසින් වනාහි ඒකාන්තයෙන් යහපතක් නො කරන ලදී. කුසලක් නො කරන ලදී. බියෙන් ගොඩනැගීමේ ක්‍රියාවක් නො කරන ලදී. පවක් කරන ලදී. රෞද්‍ර ක්‍රියාවක් කරන ලදී. නපුරු ක්‍රියාවක් කරන ලදී යැයි මෙසේ නිවරදෙහි වැරදිය යන සංඥාවෙන් ද කරන ලද ව්‍යතික්‍රමණයේ දී උපදී. එහෙයින් මෙයට වෙනත් වස්තුවක් ද දක්වන්නේ යං එවරූපං යනාදිය කීය.

එහි කුක්කුච්ච යන පදය කියන ලද අර්ථ ඇත්තේමය. කුකුස්වන ආකාරය කුක්කුච්චායතන ය. වැඩුණු කුකුසෙන් යුත් පුද්ගලයාගේ භාවය කුක්කුච්චායිතත්ත ය. චෙතසො විප්පටිසාරො යන මෙහි කළ නොකළ දේ පිළිබඳව හෝ සාවද්‍ය අනවද්‍යයත් පිළිබඳව ඉදිරියට යාම විප්පටිසාර නමි. යම්හෙයකින් වනාහි හෙතෙම කරන ලද පාපය හෝ නොකරන ලද්දක් නො කරයි. නොකරන ලද කල්‍යාණය කරන ලද්දක් නො කරයි. එහෙයින් විරූප වූ හෝ පිළිකුල් වූ හෝ තැවීම යනු විප්පටිසාරො ය. මෙය වනාහි සිත පිළිබඳවය. සත්ත්වයා පිළිබඳව නොවේ යැයි දැන්වීම පිණිස චෙතසො විප්පටිසාරො යැයි කියන ලදී. මේ මෙහි ස්වභාව නිර්දේශයයි. උපදනා කුකුස වනාහි ඉඳිකටු මූණත රන්බඳුන සූරන්නා මෙන් සිත පහුරුගාමින්ම උපදී. එහෙයින් මනොවිලෙන්‍ධො යැයි කියන ලදී. මේ මෙහි කෘත්‍ය නිර්දේශයයි. විනයෙහි වනාහි ‘ඉක්බිති ශාරිපුත්‍ර ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්‍ෂිතිප්ත (විසීමක්) වාසය කොට) වාසය කොට ආවාසයට ලැබුණු පිණ්ඩාහාරය වළඳන්නට යැයි කුකුස් කරනුයේ නො පිළිගත් සේක යැයි යම් කුකුසක් ආයේ ද, එය නීවරණයක් නොවේ. රහතන් වහන්සේට මා විසින් මේ නපුර කරන ලදැයි මෙසේ පසුතැවිල්ලක් නොමැත. කැප ද අකැපද යන මේ නීවරණ ප්‍රතිරූපකය වීමර්ශන සංඛ්‍යාත විනය කුක්කුච්ච නමි.

“කතමෙ ධම්මා නීවරණා චෙව නීවරණා සම්පයුත්තා ච” යන පදයාගේ නිර්දේශයෙහි යම්හෙයකින් ථිනමිද්ධය ඔවුනොවුන් අත් නොහරී ද, එහෙයින් ථිනමිද්ධ නීවරණය අවිද්‍යා නීවරණයත් සමග නීවරණයක් ද නීවරණ සම්ප්‍රයුක්තයක්දැයි නොබිඳ කියන ලදී. යම්හෙයකින් වනාහි උද්ධච්චය ඇති කල්හි ද කුක්කුච්චයේ අභාවයෙන් කුක්කුච්චයෙන් තොරව ද උද්ධච්චය උපදී. එහෙයින් බිඳ කියන ලදී. යමක් යමක් සමග සම්ප්‍රයෝගයට නො යේ ද, එය නො යොදන ලදැයි දතයුතුයි.

මෙකී නීවරණයන් වනාහි ක්ලේශ පටිපාටියෙන් ද මාර්ග පටිපාටියෙන් ද ගෙනහැර දක්වන්නට වටී. ක්ලේශ පටිපාටියෙන් කාමච්ඡන්‍ද ව්‍යාපාදයෝ අනාගාමි මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙත්. ථීනමිද්ධ උද්ධච්චයෝ අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙත්. කුක්කුච්ච විචිකිච්ඡාවෝ සෝවාන් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙත්. අවිද්‍යාව අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. මාර්ග පටිපාටියෙන් සෝවාන් මාර්ගයෙන් කුක්කුච්ච විචිකිච්ඡා දෙක ප්‍රහීණ වෙයි. අනාගාමි මාර්ගයෙන් කාමච්ඡන්‍ද ව්‍යාපාදයෝ ප්‍රහීණ වෙත්. අර්හත් මාර්ගයෙන් ථිනමිද්ධ උද්ධච්ච අවිද්‍යාවෝ ප්‍රහීණ වෙත්.

පරාමාස කොටසෙහි තෙ ධම්මෙ ඨපෙත්‍වා යැයි පෘච්ඡාසභාග වශයෙන් බහුවචනය කරන ලදී.

උපාදාන නිර්දේශයෙහි වස්තු සංඛ්‍යාත කාමය උපාදානය කෙරේ නුයි = කාමූපාදානය කාමයත් එයයි උපාදානයත් එයයි යනු ද = කාමූපාදානං ය. උපාදාන යනු දැඩිව ගැනීමයි. මෙහි දෘඪාර්ථය දෙන උප ශබ්දය වනාහි උපායාස උපකට්ඨාදීන්හි මෙනි. එසේම දිට්ඨියත් එයයි. උපාදානයත් එයයි යනු = දිට්ඨුපාදානං ය. ‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච’ යනාදීන්හි වනාහි උත්තර දෘෂ්ටිය පළමු දෘෂ්ටිය දැඩිව ගනී. එසේම සීලබ්බතය දැඩිව ගනී යනු = සීලබ්බතුපාදානය, සීලබ්බතයත් එයය උපාදානයත් එය යනු ද = සීලබ්බතුපාදානය, මෙසේ වනාහි ගෝශීල ගෝව්‍රතාදිය ශුද්ධිය යැයි ගන්නාට තෙමේම උපාදානයෝ ය. මෙයින් එසේ කියයි යනු = වාදො ය. මෙයින් දැඩිව ගනී යනු = උපාදාන ය. තමා පිළිබඳව කුමක් කියත් ද කුමක් දැඩිව ගනිත් ද යන අත්තනො වාදය දැඩිව ගැනීම අත්තවාදූපාදාන යයි. ආත්මවාද මාත්‍රයම හෝ ආත්මය යැයි මෙයින් දැඩිව ගනිත් යනු = අත්තවාදූපාදානයයි.

යො කාමෙසු කාමච්ඡන්‍දො යන මෙහි ද වස්තු කාමයෝම නිරවශේෂයෙන් කාමයෝ යැයි අභිප්‍රේතයහ. එහෙයින් මෙහි කාමූපාදානං යනු වස්තුකාමයන්හි කාමච්ඡන්‍දයයි. අනාගාමීන්ට ද එය සිද්ධ වේ. ඔහුට වනාහි පංච කාමගුණ වස්තුක කාමරාගය ද නැත්තේය යනුයි.

දෘෂ්ටි උපාදාන නිර්දේශයෙහි නත්‍ථි දින්නං යනු දෙන ලද්දේ නම් නැත. කිසිවෙකුට කිසිවක් දිය හැකියැයි දනී. දෙන ලද්දෙහි ඵලවිපාක නැතැයි ගනී. නත්‍ථි යිට්ඨං යනුවෙහි යිට්ඨං යනු මහා යාගයයි. එය කරන්නට හැකියැයි දනී. යාගයෙහි ඵලවිපාක නැතැයි නැතැයි ගනී. හුතං යනු පූජා පඬුරු පිළිබඳ මංගලක්‍රියා ය. එය කළ හැකියැයි දනී. එහි ඵලවිපාක නැතැයි ගනී. සුකට දුක්කටානං යන මෙහි දශකුශල කර්මපථයෝ සුකෘත කර්ම නමි. දශ අකුශල කර්මපථයෝ දුෂ්කෘත කර්ම නමි. ඒවා ඇතිබව දනී. ඵලවිපාක වනාහි නැතැයි ගනී. නත්‍ථි අයං ලොකො යනු පරලොව සිටියේ මෙලොව නැතැයි ගනී. නත්‍ථි පරො ලොකො යනු මෙලොව සිටියේ පරලොව නැතැයි ගනී. නත්‍ථි මාතා නත්‍ථි පිතා යනු මවුපියන් ඇතිබව දනී. ඔවුන් විෂයෙහි කළ ප්‍රත්‍යයෙන් කිසි ඵලවිපාකයක් නැතැයි ගනී. නත්‍ථි සත්තා ඔපපාතිකා යනු චුතවන උපදනා සත්ත්වයෝ නැතැයි ගනී. සම්මග්ගතා සම්මා පටිපන්නා යනු අනුලෝම ප්‍රතිපදාවට පිළිපන් ධාර්මික ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ලෝකයෙහි නැතැයි ගනී. යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්‍වා පවෙදෙන්ති යනු මෙලොවත් පරලොවත් තමාගේ විශිෂ්ටඥාන දැන ප්‍රකාශ කරන්න සමත් සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ නම් නැතැයි ගනී.

මේ උපාදාන වනාහි (ක්ලේශ පටිපාටියෙන් මාර්ග පටිපාටියෙන් ද) ගෙනහැර දක්වන්නට වටී. ක්ලේශ පටිපාටියෙන් කාමූපාදානය සතර මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. සෙසු තුන සෝවාන් මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. සෙසු තුන සෝවාන් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. මාර්ග පටිපාටියෙන් සෝවාන් මාර්ගයෙන් දිට්ඨූපාදානාදිය ප්‍රහීණ වෙයි. සතර මාර්ගයන්ගෙන් කාමූපාදානය ප්‍රහීණ වෙයි.

ක්ලේශ කාණ්ඩයෙහි ක්ලේශයෝම = කිලෙසවත්‍ථූනි ය. ලෝභාදියෙහි පිහිටි හෙයින් ක්‍ෂීණාශ්‍රව නොවන සත්ත්වයෝ මෙහි වෙසෙත්නුයි හෝ වත්‍ථූනි ය. ක්ලේශයෝත් ඔව්හුය. එහි පිහිටි සත්ත්වයන්ගේ වාසස්ථාන ද ඔව්හුය යනු = කිලෙස වත්‍ථූනි ය. යම්හෙයකින් මෙහි අනන්තර ප්‍රත්‍යාදී භාවයෙන් උපදනා ක්ලේශයෝ ද වසන්නේ නම් වෙයි. එහෙයින් ක්ලේශයන්ට වාසස්ථානයෝ ය යනු ද = කිලෙස වත්‍ථූනි ය.

තත්‍ථ කතමො ලොභො යො රාගො සාරාගො යන ලෝභය වනාහි හේතු කොටසය. ග්‍රන්‍ථ කොටසය. මේ කිලෙස කොටසය යන ස්ථාන තුනෙක අතිරේක පද සියයකින් දක්වන ලදී. ආසව සංයෝජන ඕඝ යෝග නීවරණ උපාදාන යන ගොච්ඡකයන්හි අට අට පදයකින් දක්වන ලදී. ඒ මේ ලෝභය අතිරේක පද සියයකින් දැක්වූ දැක්වූ තැන ද අට අට පදයකින් දැක් වූ තැන ද නිෂ්ප්‍රදේශ වශයෙන්ම ගන්නා ලදැයි දතයුතුයි. ඔවුනතුරෙන් හේතු ග්‍රන්ථ නීවරණ උපාදාන ක්ලේශ කොටස්හි සිව්මඟ වඳකරණ තෘෂ්ණාව එකම කොටසකින් සිටියේය. ආසව සංයෝජන ඕඝ යෝගයන්හි සිව්මග වඳකරනුයේ ද දෙකොටසක්ව සිටියේය. කෙසේද? ආශ්‍රවයන්හි කාමාශ්‍රව භවාශ්‍රව යැයි ද සංයෝජනයන්හි කාමරාග සංයෝජනය භවරාග සංයෝජනය යනුවෙන් ද ඕඝයන්හි කාමෝඝ භවෝඝ යනුවෙන් ද යෝගයන්හි කාමයෝග භවයෝග යනුවෙනි.

මේ ක්ලේශ වස්තු ක්ලේශ පටිපාටියෙන් ද මාර්ගග පටිපාටියෙන්ද ගෙනහැර දක්වන්ට වටී. ක්ලේශ පටිපාටියෙන් ලෝභය සතර මගින් ප්‍රහීණ වෙයි. ද්වේෂය අනාගාමි මාර්ගයෙනි. මෝහය හා මානය අර්හත් මාර්ගයෙනි. දිට්ඨි විචිකිච්ඡා දෙක සෝවාන් මාර්ගයෙනි. ථීනාදිය අර්හත් මාර්ගයෙනි. මාර්ග පටිපාටියෙන් සෝවාන් මාර්ගයෙන් දිට්ඨි විචිකිච්ඡා දෙක ප්‍රහීණ වෙයි. අනාගාමි මාර්ගයෙන් ද්වේෂය ප්‍රහීණ වෙයි. අර්හත් මාර්ගයෙන් සෙසු සත ප්‍රහීණ වෙයි.

කාමාවචර නිර්දේශයෙහි හෙට්ඨතො යනු යටභාගයෙන්, අවීචි නිරයං යනු ගිනිදැල්වලින් හෝ සත්ත්වයින්ගෙන් හෝ දුක් වේදනාවෙන් හෝ අතරක් සිදුරක් මෙහි නැත යනු - අවීචි ය. සුඛසංඛ්‍යාත අය මෙහි නැත යනු = නිරයෝ ය. අර්ථයෙන් ද (ආස්වාදයෙන් ද) රතියක් නොමැතියේ නිරයෝ ය. පරියන්තං කත්‍වා යනු අවීචි සංඛ්‍යාත ඒ නිරය කෙළවර කොට, උපරිතො යනු මතුභාගයෙන්, පරනිම්මිත වසවත්ති දෙවෙ යනු පරනිර්මිත කාමයන්හි වසයෙහි පවතින හෙයින් මෙසේ ලද ව්‍යවහාර ඇති දෙවියන්, අන්තො කරිත්‍වා යනු ඇතුළත බහා, යං එතස්මිං අන්තරෙ යනු යම්කෙනෙක් මේ අවකාශයෙහි, එත්‍ථාවචරා යනු යම්හෙයකින් මේ අතර කවරදාක කොතැනක හෝ හටගැනීමෙන් මෙයින් අන්‍යයෝ ද හැසිරෙත් ද, එහෙයින් ඔවුන් නොගැනීම සඳහා අවචරා යැයි කියන ලදී. එහෙයින් මේ අතර යම්කෙනෙක් බැසගෙනම හැසිරෙත්ද, හැමතැනම හැමකල්හිම හටගන්නා හෙයින් යටභාගයෙහි හැසිරෙත්. අවීචි නිරයෙහි යට භූතයන් ගෙන පැවති බැවින් ඔවුන්ගේ සංග්‍රහය කරන ලද්දේ වෙයි. ඔව්හු වනාහි ගැලුණෝව ම හැසිරෙත්. යට භාගයෙහිම හැසිරෙත් යනු = අවචරා ය. එත්‍ථ පරියාපන්නා යනු යම්හෙයකින් වනාහි මෙහි හැසිරෙන මොව්හු මෙයින් අන්තැනෙකද හැසිරෙත් ද එහි අන්තර්ගත වූවෝ නො වෙත්. එහෙයින් අන්තැන්හි ද හැසිරෙන ඔවුන් ඇතුළත් කරන ලදී. දැන් මෙහි ඇතුළත් ඒ ධර්මයන් රාශි ශුන්‍යතා ප්‍රත්‍යභාව වශයෙන් (මෙන්ම ස්වභාව වශයෙන් ද) දක්වමින් ඛන්‍ධා යනාදිය කීය.

රූපාවචර නිර්දේශයෙහි බ්‍රහ්මලොකං යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මයන්ගේ ස්ථානයයි. සෙස්ස මෙහි කාමාවචර නිර්දේශයෙහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුයි. සමාපන්නස්ස යනාදීන්හි ප්‍රථම පදයෙන් කුශල ධ්‍යානය කියන ලදී. දෙවැන්නෙන් විපාක ධ්‍යනය කියන ලදී. තෙවැන්නෙන් ක්‍රියා ධ්‍යානය කියන ලදැයි දතයුතුයි.

අරූපාවචර නිර්දේශයෙහි ආකාසානඤ්චායතනූපගෙ යනු ආකාසානඤ්චායතන සංඛ්‍යාත භවයට පැමිණියවුන්, දෙවන පදයෙහි ද මේ නයමය. සෙස්ස යට කියන ලද නයින් දතයුතුයි.

සරණාද්වික නිර්දේශයෙහි ත්‍රිවිධ අකුශල මූලයන් අතුරෙන් යම් ඒ මෝහයක් වේද එය ලෝභ සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ ලෝභයෙන් සරණය, (කෙලෙස් සහිතය) ද්වේෂ සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ ද්වේෂයෙන් සරණය, විචිකිච්ඡා උද්ධච්ච සම්ප්‍රයුක්ත මෝහය වනාහි දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්තයෙන් මෙන්ම රූපරාග අරූපරාග සංඛ්‍යාත රාගසරණය සමගද ප්‍රහාණ එකස්ථ භාවයෙන් සරණ සරජො යැයි දතයුතුයි.