පඤ‍්හාවාරවිභඞ‍්ගවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
පඤ‍්හාවාරවිභඞ‍්ගවණ‍්ණනා
පඤ්හවාර විභංග වර්ණනාව
පඤ‍්හාවාරෙ “සියා කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච‍්චයෙන පච්චයො”තිආදිනා කුසලත‍්තිකෙ උද‍්ධරිතබ‍්බපුච‍්ඡානං ලබ‍්භමානවසෙන විස‍්සජ‍්ජනං දස‍්සෙතුං කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච‍්චයෙන පච‍්චයොතිආදි වුත‍්තං. කුසලො ච නාමෙස සයං උප‍්පජ‍්ජන‍්තො ඨපෙත්‍වා පච‍්ඡාජාතඤ‍්ච විපාකඤ‍්ච සෙසෙහි ද‍්වාවීසතියා පච්චයෙහි උප්පජ්ජති. කුසලස්ස පච්චයො හොන‍්තො ඨපෙත්‍වා පුරෙජාතපච‍්ඡාජාතවිපාකවිප‍්පයුත‍්තෙ සෙසෙහි වීසතියා පච්චයෙහි පච්චයො හොති. තස‍්මා යෙහි පච්චයෙහි කුසලො කුසලස්ස පච්චයො හොති, තෙ පච‍්චයෙ පටිපාටියා දස‍්සෙතුං හෙතුපච‍්චයෙනාතිආදි ආරද‍්ධං.
ප්‍රශ්න වාරයේ ‘කුසල ධර්මය කුසල ධර්මයේ හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් පච්චය වන්නේය’ යනාදියෙන් කුසල ත්‍රිකයෙහි ඉදිරිය යුතු ඇසීම්වල ලැබීම් වශයෙන් විසඳීම දැක්වීමට කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතු පච්චයෙන පච්චයො යනාදිය කියන ලදි. මේ කුසලය නම් තමා උපදින පච්ඡාජාත සහ විපාක හැර සෙසු දෙවිසි පච්චයෙන් උපදියි. පුරෙජාත පච්ඡාජාත විපාක විප්පයුත්ත පච්චය හැර කුසලයට ප්‍රත්‍යවෙමින් සෙසු විසි පච්චයවලින් පච්චය වේ. එහෙයින් යම් පච්චයකින් කුසලය කුසලයට පච්චය වේද ඒ පච්චය පිළිවෙලින් දැක්වීමට හේතුපච්චයෙන යනාදිය ඇරඹූහ.
තත්‍ථ යා එසා පච‍්චයවිභඞ‍්ගවාරෙ විය “හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම‍්මාන”න‍්ති අකත්‍වා “හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්‍ධාන”න‍්ති දෙසනා කතා, තස‍්සා එව කරණෙ ඉදං පයොජනං – තත්‍ථ හි සුඤ‍්ඤට‍්ඨං දීපෙතුං ධම‍්මානන‍්ති වුත‍්තං. ඉධ පච‍්චයතො උප‍්පජ‍්ජමානා ධම්මා රාසිතො උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, න එකෙකතොති රාසට‍්ඨං දීපෙතුං ඛන්‍ධානන‍්ති වුත‍්තං. පටිච‍්චවාරාදීසු වා ඛන්‍ධවසෙන පච‍්චයුප‍්පන‍්නදෙසනා ආරුළ‍්හාති තෙනෙවානුක‍්කමෙන ඉධාපි ආරුළ‍්හාති. කස‍්මා පනෙතෙසු එවං ආරුළ‍්හාති? අසඞ‍්කරතො විභාගදස‍්සනත්‍ථං. “එකං ධම‍්මං පටිච්ච සෙසා ධම්මා”ති හි ආදිනා නයෙන වුච‍්චමානෙ අසුකධම‍්මං නාම නිස‍්සාය අසුකධම‍්මාති න සක‍්කා අසඞ‍්කරතො පච‍්චයෙ පච‍්චයුප‍්පන‍්නෙ ච ජානිතුං, එවං සන‍්තෙ උද‍්දෙසනිද‍්දෙසා නිබ‍්බිසෙසා සියුං. තස‍්මා අසඞ‍්කරතො විභාගදස‍්සනත්‍ථං එවං ආරුළ‍්හාති වෙදිතබ‍්බා. චිත‍්තසමුට‍්ඨානානන‍්ති ඉදං යස‍්ස අබ්යාකතස්ස කුසලො හෙතුපච‍්චයෙන පච්චයො හොති, තමෙව දස‍්සෙතුං වුත‍්තං. පච‍්චයවිභඞ‍්ගෙ පන කුසලාදිවසෙන විභාගං අකත්‍වා සාමඤ‍්ඤතො සබ‍්බෙසං හෙතූනං වසෙන උප‍්පන‍්නරූපදස‍්සනත්‍ථං චිත‍්තසමුට‍්ඨානානන‍්ති අවත්‍වා තංසමුට‍්ඨානානන‍්ති වුත‍්තං. තස‍්මා තත්‍ථ අබ්‍යාකතහෙතුසමුට‍්ඨානරූපං, ඔක‍්කන‍්තික‍්ඛණෙ කටත‍්තාරූපම‍්පි සඞ‍්ගහං ගතං. ඉමිනා උපායෙන සෙසෙසුපි එවරූපෙසු විස‍්සජ‍්ජනෙසු අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
එහි යම් මෙය පච්චය විභංග වාරයෙහි මෙන් හේතු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ යයි නොකොට හෙතුසම්පයුත්තකානං ඛන්‍ධානං යයි දේශනා කෙළේය. ඒ කාරණයේම මේ ප්‍රයෝජනයයි. එහි ශූන්‍යාර්ථය දැක්වීමට ධර්මයන්ගේ යයි කියන ලදි. මෙහි පච්චයෙන් උපදින ධර්ම රාශි වශයෙන් උපදී. එක එකින් රාශි අර්ථය දැක්වීමට ඛන්‍ධානං යයි කියන ලදි. පටිච්ච වාරාදියෙහි හෝ ස්කන්ධ වශයෙන් පටිච්ච සමුප්පන්න දේශනා පැන නැංගේ යයි එම අනුක්‍රමයෙන්ම මෙහිද නැංගේය. කුමක් හෙයින් මෙසේ පැනනැංගේද? අසංඛාර වශයෙන් විභාග දැක්වීම සඳහාය. එක් ධර්මයක් නිසා සෙසු ධර්ම යයි ආදි නයින් කියන කල්හි අසවල් නම් ධර්මය නිසා අසවල් ධර්මය යයි අසංඛාර වශයෙන් පච්චය ද පච්චයුප්පන්නයන් ද දැනගැනීමට නොහැකි වේ. මෙසේ ඇති කල්හි උද්දේස නිද්දේස විශේෂයක් නොවේ. එහෙයින් අසංඛාර වශයෙන් විභාග දැක්වීම සඳහා මෙසේ නගන ලදැයි දතයුතුය. චිත්ත සමුට්ඨානානං මෙය යම් අව්‍යාකෘතයකට හේතු පච්චයෙන් පච්චය වේ. එයම දැක්වීමට කියන ලදි. පච්චය විභංගයෙහි වනාහි කුසලාදි වශයෙන් විභාග නොකොට සාමාන්‍යයෙන් සියල්ලේ හේතු වශයෙන් උපන් රූප දැක්වීම සඳහා චිත්ත සමුට්ඨානං යයි නොකියා ඒ හටගැනීම්වල යයි කියන ලදි. එහෙයින් එහි අව්‍යාකත හේතු සමුට්ඨාන රූප බැසගන්නා ක්‍ෂණයෙහි කටත්තා රූප ද සංග්‍රහයට ගියේය. මේ උපායෙන් මෙබඳු සෙසු තැන්වලද විසඳුම්වල අර්ථ දැනගත යුතුය.
දානං දත්‍වාති දෙය්‍යධම‍්මං චජිත්‍වා. යාය වා චෙතනාය සො දිය්‍යති, සා චෙතනා දානං. දත්‍වාති තං චෙතනං පරියොදාපෙත්‍වා විසුද‍්ධං කත්‍වා. සීලං සමාදියිත්‍වාති පඤ‍්චඞ‍්ගාදිවසෙන නිච‍්චසීලං ගණ‍්හිත්‍වා. ඉමිනා සමාදානවිරතියෙව දස‍්සිතා. සම‍්පත‍්තවිරතිසමුච‍්ඡෙදවිරතියො පන ලොකෙ සීලන‍්ති අපාකටත‍්තා න වුත‍්තා. කිඤ‍්චාපි න වුත‍්තා, ආරම‍්මණපච‍්චයා පන හොන‍්තියෙව. තත්‍ථ සමුච‍්ඡෙදවිරති සෙක‍්ඛානංයෙව කුසලස්ස ආරම‍්මණං හොති, න ඉතරෙසං. උපොසථකම‍්මං කත්‍වාති “පාණං න හනෙ, න චාදින‍්නමාදියෙ”ති (අ· නි· 3.71) එවං වුත‍්තං උපොසථදිවසෙසු අට‍්ඨඞ‍්ගඋපොසථකිරියං කත්‍වා. තං පච‍්චවෙක‍්ඛතීති තං කුසලං සෙක‍්ඛොපි පුථුජ‍්ජනොපි පච්චවෙක්ඛති, අරහාපි පච‍්චවෙක‍්ඛතෙව. අරහතොපි හි පුබ්බෙ කතං කුසලං කුසලමෙව, යෙන පන චිත‍්තෙන පච්චවෙක්ඛති, තං කිරියචිත‍්තං නාම හොති. තස‍්මා “එතං කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම‍්මස‍්සා”ති ඉමස‍්මිං අධිකාරෙ න ලබ‍්භති. පුබ්බෙ සුචිණ‍්ණානීති “දත්‍වා සමාදියිත්‍වා කත්‍වා”ති හි ආසන‍්නෙ කතානි වුත‍්තානි, ඉමානි න ආසන‍්නෙ කතානීති වෙදිතබ‍්බානි. දානාදීහි වා සෙසානි කාමාවචරකුසලානි දස‍්සෙතුං ඉදං වුත‍්තං. ඣානා වුට‍්ඨහිත්‍වාති ඣානා වුට්ඨහිත්වා. අයමෙව වා පාළි. සෙක්ඛා ගොත්‍රභුන‍්ති සොතාපන‍්නං සන්‍ධාය වුත‍්තං. සො හි ගොත්‍රභුං පච්චවෙක්ඛති. වොදානන‍්ති ඉදං පන සකදාගාමිඅනාගාමිනො සන්‍ධාය වුත‍්තං. තෙසඤ‍්හි තං චිත‍්තං වොදානං නාම හොති. සෙක‍්ඛාති සොතාපන‍්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො. මග්ගා වුට‍්ඨහිත්‍වාති මග‍්ගඵලභවඞ‍්ගාතික‍්කමවසෙන අත‍්තනා පටිලද‍්ධා මග්ගා වුට්ඨහිත්වා, සුද‍්ධමග‍්ගතොයෙව පන වුට‍්ඨාය පච‍්චවෙක‍්ඛණං නාම නත්‍ථි.
දානං දත්‍වා යයි දේය ධර්ම අත්හැර, යම් චේතනාවකින් එය දෙනු ලැබේද, ඒ චේතනාව දානයයි. දත්‍වා යයි ඒ චේතනාව පිරිසිදුකොට විසුද්ධ කොට. සීලං සමාදයිත්‍වා පංචංගික වශයෙන් නිත්‍ය ශීලය ගෙන. මෙයින් සමාදාන විරතිම දක්වන ලදි. සම්පත්ති විරති සමුච්ඡේද විරති වනාහි ලොවේ සීල යයි අප්‍රකට බැවින් නොකියන ලදි. කිසිවක් නොකියන ලදි. ආරම්මණ පච්චය වනාහි වේමය. එහි සමුච්ඡේද විරතිය ශෛක්‍ෂයින්ටම කුසලයේ අරමුණ වේ. අන් අයට නොවේ. උපොසථ කම්මං කත්‍වා ‘ප්‍රාණ නොනසයි. නුදුන් දේ නොගනී’ යයි කියන ලදි. පොහෝ දිනවල අටසිල් සමාදන්ව. තං පච්චවෙක්ඛති ඒ කුසලය ශෛක්‍ෂයෝ ද පෘථග්ජනයෝ ද ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරයි. රහතන් වහන්සේ ද හෝ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරේමය. රහතන් වහන්සේගේ පෙර කළ කුසලය කුසලම වේ. යම් සිතකින් මෙනෙහි කෙරේද එය කිරිය සිතක්ම වේ. එහෙයින් මේ කුසල ධර්මය කුසල ධර්මයාගේ යයි මේ අධිකාරයෙහි නොලබයි. පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි දී සමාදන් වී කොට යයි ආසන්නයෙහි කරන ලදැයි කියන ලදි. මේවා ආසන්නයෙහි නොකරන ලදැයි දතයුතුය. දානාදි සෙසු කාමාවචර කුසල දැක්වීමට මෙය කියන ලදි. ඣානං වුට්ඨහිත්වා ධ්‍යානයෙන් නැගිට. හේ ගෝත්‍රභූ සිත මෙනෙහි කරයි. වොදානං මෙය වනාහි සකදාගාමි අනාගාමින් සඳහා කියන ලදි. ඔවුන්ගේ ඒ සිත පිරිසිදු වේ. මග්ගා වුට්ඨහිත්වා මාර්ග ඵල භවංග අතික්‍රමණ වශයෙන් තමා ලද මාර්ගයෙන් නැගිට. සුද්ධ මාර්ගයෙන් නැගිට වනාහි ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා නැත.
කුසලං අනිච‍්චතොති එත්‍ථ විපස‍්සනූපගං තෙභූමකකුසලමෙව වෙදිතබ‍්බං, විපස‍්සනාකුසලං පන කාමාවචරමෙව. චෙතොපරියඤාණෙනාති රූපාවචරකුසලං දස‍්සෙති. ආකාසානඤ‍්චායතනන‍්තිආදීහි අරූපාවචරකුසලාරම‍්මණවසෙන උප‍්පජ‍්ජමානං අරූපාවචරකුසලමෙව. කුසලා ඛන්‍ධා ඉද‍්ධිවිධඤාණස‍්සාතිආදීහි පුග‍්ගලං අනාමසිත්‍වා ධම‍්මවසෙන දස‍්සෙති. තෙනෙවෙත්‍ථ හෙට‍්ඨා ගහිතම‍්පි චෙතොපරියඤාණං පුන වුත‍්තං.
කුසලං අනිච්චතො මෙහි විපස්සනාවට පැමිණි ත්‍රෛභූමක කුසලයම දතයුතුය. විපස්සනා කුසලය කාමාවචරමය. චෙතොපරිය ඤාණෙන රූපාවචර කුසලය දක්වයි. ආකාසානඤ්චායතනං යනාදියෙන් අරූපාවචර කුසල් අරමුණු වශයෙන් උපදින අරූපාවචර කුසලම වේ. කුසලා ඛන්‍ධා ඉද්ධිවිධ ඤාණස්ස ආදියෙන් පුද්ගලයා පරාමර්ශනය නොකොට ධර්මය වශයෙන්ම දක්වයි. එහෙයින්ම මෙහි යට ගන්නා ලද චෙතෝපරිය ඤාණය නැවත කියන ලදි.
අස‍්සාදෙතීති සොමනස‍්සසහගතලොභසම‍්පයුත‍්තචිත‍්තෙහි අනුභවති චෙව රජ‍්ජති ච . අභිනන්‍දතීති සප‍්පීතිකතණ‍්හාවසෙන නන්‍දති හට‍්ඨපහට‍්ඨො හොති, දිට‍්ඨාභිනන්‍දනාය වා අභිනන්‍දති. රාගො උප‍්පජ‍්ජතීති අස‍්සාදෙන‍්තස‍්ස රාගො උප්පජ්ජති නාම. ඉදං අට‍්ඨපි ලොභසහගතානි ගහෙත්‍වා වුත‍්තං. දිට්ඨි උප‍්පජ‍්ජතීති අභිනන්‍දන‍්තස‍්ස අත‍්තා අත‍්තනියන‍්තිආදිවසෙන චතූහිපි චිත‍්තෙහි සම‍්පයුත‍්තා දිට්ඨි උප්පජ්ජති. අසන‍්නිට‍්ඨානගතස‍්ස පනෙත්‍ථ විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති. වික‍්ඛෙපගතස‍්ස උද‍්ධච‍්චං, අකතං වත මෙ කල්‍යාණන‍්ති විප‍්පටිසාරිනො දොමනස‍්සං. තං ආරබ‍්භාති තානි සුචිණ්ණානි ආරම‍්මණං කත්‍වාති අත්‍ථො. බහුවචනස‍්ස හෙස එකවචනාදෙසො, ජාතිවසෙන වා එකවචනමෙවෙතං.
අස්සා දෙති සොම්නස් සහගත ලෝභ සම්ප්‍රයුක්ත සිත්වලින් අනුභවනය ද ඇලීමද වේ. අභිනන්‍දති ප්‍රීතිය සහිත තෘෂ්ණා වශයෙන් සතුටු වේ. තුටු පහටු වේ. දැකීම් සතුටෙන් හෝ සතුටු වේ. රාගො උප්පජ්ජති ආශ්වාදනය කරන්නාට රාගය උපදී. මේ අටම ලෝභ සහගතයන් ගෙන කියන ලදි. දිට්ඨි උප්පජ්ජති සතුටු වූවහුට තමා තමා කෙරෙහි ආදි වශයෙන් සතර සිත්වලින් යුක්තව දිට්ඨිය උපදී. ස්ථිර නිගමනයට (තීරණයට) නොගිය තැනැත්තාට විචිකිච්ඡාව උපදී. වික්‍ෂෙප වූ තැනැත්තාට උද්ධච්චය. කලණ දහම් නොකරන ලදැයි විපිළිසර වූයේ දොම්නස. තං ආරබ්භ ඒ පිරිසිදු අරමුණු කොට යන අර්ථය වේ. [missing trans]
අරහා මග්ගා වුට‍්ඨහිත්‍වාති මග‍්ගවීථියං ඵලානන‍්තරස‍්ස භවඞ‍්ගස‍්ස අතික‍්කමවසෙන වුට්ඨහිත්වා. පච‍්චවෙක‍්ඛණචිත‍්තානි පනස‍්ස කිරියාබ්‍යාකතානි. එවං කිරියාබ්‍යාකතස‍්ස ආරම‍්මණපච‍්චයං දස‍්සෙත්‍වා පුන විපාකාබ්‍යාකතස‍්ස දස‍්සෙතුං සෙක්ඛා වාතිආදිමාහ. කුසලෙ නිරුද‍්ධෙති විපස‍්සනාජවනවීථියා පච‍්ඡින‍්නාය. විපාකොති කාමාවචරවිපාකො. තදාරම‍්මණතාති තදාරම‍්මණතාය, තං කුසලස්ස ජවනස‍්ස ආරම‍්මණභූතං විපස‍්සිතකුසලං ආරම‍්මණං කත්‍වා උප‍්පජ‍්ජතීති අත්‍ථො. න කෙවලඤ‍්ච තදාරම‍්මණවසෙනෙව, පටිසන්‍ධිභවඞ‍්ගචුතිවසෙනාපි. විපාකො හි කම්මං ආරම‍්මණං කත්‍වා ගහිතපටිසන්‍ධිකස‍්ස කුසලාරම‍්මණො හොතියෙව, සො පන දුබ‍්බිඤ‍්ඤෙය්‍යත‍්තා ඉධ න දස‍්සිතො.
අරහා මග්ගා වුට්ඨහිත්වා මාර්ග වීථියේ ඵලයට අනතුරුව භවාංගයේ ඉක්මවීම් වශයෙන් නැගී සිට. ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා සිත් වනාහි කිරිය අව්‍යාකෘත වේ. මේ කිරිය අබ්‍යාකතවලට ආරම්මණ පච්චය දක්වා නැවත විපාක අබ්‍යාකතවලට දැක්වීමට සෙක්ඛා වා යනාදිය කීහ. කුසලෙ නිරුද්ධෙ විපස්සන ජවන වීථියේ සිඳීම සඳහා. විපාකො කාමාවචර විපාකය. තදාරම්මණතා තදාරම්මණ බව සඳහා. ඒ කුසල ජවනයාගේ අරමුණු වූ විපස්සනා කුසලය අරමුණු කොට උපදී යනු අර්ථය වේ. හුදෙක් තදාරම්මණ වශයෙන් නොව ප්‍රතිසන්ධි භවංග චුති වශයෙන්ද විපාකය වනාහි කර්මය අරමුණුකොට ගන්නා ලද ප්‍රතිසන්ධියේ කුසල අරමුණ වේමය. එය වනාහි දැනීමට දුෂ්කර නිසා මෙහි නොදක්වන ලදි.
කුසලං අස‍්සාදෙතීතිආදි අකුසලජවනාවසානෙ කුසලාරම‍්මණවිපාකං දස‍්සෙතුං වුත‍්තං. විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනවිපාකස‍්සාති ඉදං දුබ‍්බිඤ‍්ඤෙය්‍යම‍්පි සමානං මහග‍්ගතවිපාකස‍්ස තදාරම‍්මණභාවෙන අනුප‍්පත‍්තිතො ලබ‍්භමානකවසෙන වුත‍්තං. කිරියස‍්සාති අරහත‍්තං පත්‍වා අසමාපන‍්නපුබ‍්බෙ ආකාසානඤ‍්චායතනෙ පටිලොමතො වා එකන‍්තරිකවසෙන වා සමාපන‍්නකිරියාය. චෙතොපරියඤාණස‍්සාතිආදීනි පරතො ආවජ්ජනාය යොජෙතබ‍්බානි. යා එතෙසං ආවජ‍්ජනා, තස‍්සා කුසලා ඛන්‍ධා ආරම‍්මණපච‍්චයෙන පච‍්චයොති අයඤ‍්හෙත්‍ථ අත්‍ථො.
කුසලං අස්සාදෙති යනාදිය අකුසල ජවනාවසානයෙහි කුසල අරමුණු විපාකය දැක්වීමට කියන ලදි. විඤ්ඤාණඤ්චායතන විපාකස්ස මෙය දුබ්බිඤෙය්‍යට ද සමාන මහග්ගත විපාකයට තදාරම්මණ භාවයෙන් අනුව ඉපදීම් වශයෙන් ලැබෙන්නේ යයි කියන ලදි. කිරියස්ස රහත්බවට පැමිණ පෙර අසමාපන්න ආකාසානඤ්ඤායතනයේ පටිලෝම වශයෙන් හෝ එකක් හැර එකක් වශයෙන් හෝ සමාපත්ති කිරියාවෙන්. චෙතොපරිය ඤාණස්ස යනාදිය පසුව ආවර්ජනය සඳහා යෙදිය යුතුය. මේවායේ යම් ආවර්ජනාවක් ඒ කුසල ස්කන්ධ ආරම්මණ පච්චයෙන් පච්චය වේ යයි මෙය මෙහි අර්ථයයි.
රාගන‍්ති අත‍්තනො වා පරස‍්ස වා රාගං. අත‍්තනො රාගවසෙන පනෙත්‍ථ වණ‍්ණනා පාකටා හොති. අස‍්සාදෙතීතිආදීනි වුත‍්තත්‍ථානෙව. විචිකිච‍්ඡාදීසු පන තීසු අස‍්සාදෙතබ‍්බතාය අභාවෙන “අස‍්සාදෙතී”ති න වුත‍්තං. දිට්ඨි පනෙත්‍ථ උප්පජ්ජති, සා අස‍්සාදෙතීති පදස‍්ස පරිහීනත‍්තා ආගතපටිපාටියා පඨමං න වුත‍්තා. විචිකිච‍්ඡාදීසුයෙව තං තං සභාගං පඨමං වත්‍වා තස්ස තස්ස අනන‍්තරා වුත‍්තා. ඉමෙසු ච පන රාගාදීසු “කිං මෙ පාපධම‍්මා උප‍්පජ‍්ජන‍්තී”ති අක‍්ඛන‍්තිවසෙන වා, “කතං පාපං කතං ලුද‍්ධ”න‍්ති විප‍්පටිසාරාදිවසෙන වා දොමනස‍්සුප‍්පත‍්ති වෙදිතබ‍්බා.
රාගං තමාගේ හෝ අනුන්ගේ රාගය. මෙහි තමාගේ රාගය වශයෙන් වර්ණනාව ප්‍රකට වේ. අස්සාදෙති යනාදියට අර්ථ කියන ලදි. විචිකිච්ඡාදි තුනෙහි ආශ්වාද කළයුතු බවක් නැති නිසා අස්සාදෙති යයි නොකියන ලදි. මෙහි දිට්ඨිය වනාහි උපදී. ‘අස්සාදෙති’ පදයේ පරිහීන බවක් නොවූ නිසා ආ පිළිවෙලින් පළමුව නොකියන ලදි. විචිකිච්ඡාදියෙහිම ඒ ඒ සභාගය පළමුව කියා ඒවාට අනතුරුව කියන ලදි. මේ රාගාදියෙහි කිම මේ පාපධර්ම උපදිනුයේ නො ඉවසීම් වශයෙන් හෝ කරන ලද පාප කරන ලද ලෝභය විපිළිසර වශයෙන් හෝ දොම්නස් ඇතිවීම දතයුතුය.
චක‍්ඛුං අනිච‍්චතොති විපස‍්සනානුක‍්කමෙන ඔළාරිකායතනානි වත්‍ථුරූපඤ‍්චාති එකාදස රූපානි පාකටත‍්තා ගහිතානි. පුන රූපායතනාදීනි චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණාදීනං ආරම‍්මණත‍්තා ගහිතානි. යස‍්මා පනෙසා විඤ‍්ඤාණකායවසෙන දෙසනා, න ධාතුවසෙන, තස‍්මා මනොධාතු න ගහිතා. එවං සබ‍්බත්‍ථ ගහිතාගහිතං වෙදිතබ‍්බං.
ඇස අනිත්‍ය යයි විපස්සනා අනුක්‍රමයෙන් ඕලාරික ආයතන දහය ද වස්තු රූපයද එකොළොස් රූප ප්‍රකට බැවින් ගන්නා ලදි. නැවත රූපායතන චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියේ අරමුණු බැවින් ගන්නා ලදි. විඤ්ඤාණ ධාතු වශයෙන් නොව කාය වශයෙන් දේශනා නිසා මනෝධාතු නොගන්නා ලදි. මෙසේ සියලු තැන ගන්නා ලද නොගන්නා ලද දේ දතයුතුය.
ඵලං පච්චවෙක්ඛන්ති නිබ්බානං පච‍්චවෙක‍්ඛන‍්තීති පච‍්චවෙක‍්ඛණකුසලස‍්ස ආරම‍්මණදස‍්සනත්‍ථං වුත‍්තං.
ඵලං පච්චවෙක්ඛන්ති නිබ්බානං පච්චවෙක්ඛන්ති ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කුසලයේ අරමුණු දැක්වීම සඳහා කියන ලදි.
ආරම‍්මණාධිපතිනිද‍්දෙසෙ සෙක‍්ඛපුථුජ‍්ජනානං වසෙන චතුභූමකකුසලං දස‍්සිතං, තථා සහජාතාධිපතිනිද‍්දෙසෙ. අරහතො උත‍්තමධම‍්මං අධිගතත‍්තා ලොකියකුසලෙසු ගරුකාරො නත්‍ථීති අග‍්ගමග‍්ගොව දස‍්සිතො.
ආරම්මණ අධිපති නිද්දේසයෙහි ශෛක්‍ෂ පෘථග්ජන වශයෙන් චතුභූමක කුසලය දක්වන ලදි. එහි සහජාත අධිපති නිද්දේසයේ අර්හත් වූ උත්තම ධර්මය අධිගත බැවින් ලෞකික කුසලයෙහි ගෞරව නැතැයි අග්‍ර මාර්ගයම දක්වන ලදි.
අනන‍්තරපච‍්චයෙ පුරිමා පුරිමාති එකභූමකාපි නානාභූමකාපි කුසලා එකතො කත්‍වා වුත‍්තා. අනුලොමං ගොත්රභුස්ස, අනුලොමං වොදානස‍්සාති නානාරම‍්මණවසෙන. ගොත්‍රභු මග්ගස්ස, වොදානං මග‍්ගස‍්සාති නානාභූමිවසෙන. කුසලං වුට‍්ඨානස‍්සාති එත්‍ථ පන කුසලන‍්ති තෙභූමකකුසලං. වුට‍්ඨානන‍්ති තෙභූමකවිපාකං. තෙහි කුසලජවනවීථිතො වුට‍්ඨහන‍්ති, තස‍්මා වුට‍්ඨානන‍්ති වුච‍්චති. තං දුවිධං හොති – තදාරම‍්මණං භවඞ‍්ගඤ‍්ච. තත්‍ථ කාමාවචරකුසලස‍්ස උභයම‍්පි වුට්ඨානං හොති, මහග‍්ගතස‍්ස භවඞ‍්ගමෙව. මග්ගො ඵලස‍්සාති ඉදං යස‍්මා ලොකුත‍්තරවිපාකං ජවනවීථිපරියාපන‍්නත‍්තා වුට්ඨානං නාම න හොති, තස‍්මා විසුං වුත‍්තං. අනුලොමං සෙක‍්ඛායාති අසෙක‍්ඛාය කුසලං අනන‍්තරං න හොති, තස‍්මා විභාගං කරොති. ඵලසමාපත‍්තියාති සොතාපත‍්තිඵලසකදාගාමිඵලඅනාගාමිඵලසමාපත‍්තියාපි. ඵලසමාපත‍්තියාති අනාගාමිඵලසමාපත‍්තියා. අකුසලෙ දුවිධම‍්පි වුට්ඨානං ලබ‍්භති. විපාකාබ්‍යාකතා කිරියාබ්‍යාකතාති එත්‍ථ විපාකාබ්‍යාකතා විපාකාබ්‍යාකතානංයෙව, කිරියාබ්‍යාකතා කිරියාබ්‍යාකතානංයෙව වෙදිතබ‍්බා. භවඞ‍්ගං ආවජ‍්ජනායාතිආදි වොමිස‍්සකවසෙන වුත‍්තං. තත්‍ථ කිරියාති කාමාවචරකිරියා. සා දුවිධස‍්සාපි වුට්ඨානස්ස අනන‍්තරපච‍්චයො හොති, මහග‍්ගතා භවඞ‍්ගස‍්සෙව. ඉති යෙ හෙට‍්ඨා පච‍්චයවිභඞ‍්ගනිද‍්දෙසෙ “පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච‍්ඡිමානං පච‍්ඡිමානං කුසලානං ධම‍්මානං අනන‍්තරපච‍්චයෙන පච්චයො”ති ආරභිත්‍වා කුසලං කුසලස්ස, කුසලං අබ්යාකතස්ස, අකුසලං අකුසලස්ස, අකුසලං අබ්යාකතස්ස, අබ්‍යාකතං අබ්යාකතස්ස, අබ්‍යාකතං කුසලස්ස, අබ්‍යාකතං අකුසලස‍්සාති සත‍්ත වාරා දස‍්සිතා; තෙසං වසෙන ඉධ සඞ‍්ඛෙපතො අනන‍්තරපච‍්චයො විභත‍්තො.
අනන්තර පච්චයෙහි පුරිමා පුරිමා ඒකභූමික ද නා නා භූමික ද කුසල් එකතුකොට කියන ලදි. අනුලොමං ගොත්‍රභූස්ස අනුලොමං වොදානස්ස නා නා ආරම්මණ වශයෙන් ගොත්‍රභූ මග්ගස්ස වොදානං මග්ගස්ස නා නා භූමි වශයෙන්. කුසලං වුට්ඨානස්ස මෙහි වනාහි කුසලං ත්‍රෛභූමක කුසලය. වුට්ඨානං ත්‍රෛභූමක විපාකය. ඒවායින් කුසල ජවන වීථිවලින් නැගිටී. එහෙයින් ‘වුට්ඨානං යයි කියන ලදි. තදාරම්මණ භවංග වශයෙන් එය දෙයාකාරය. එහි කාමාවචර කුසලයේ දෙකද වුට්ඨාන වේ. මහග්ගතයේ භවංගම වේ. මග්ගො ඵලස්ස මෙය යම් හෙයකින් ලෝකෝත්තර විපාක ජවන වීථි අවසන්කොට ඇති බැවින් වුට්ඨාන නම් නොවේ. එනිසා වෙන්ව කියන ලදි. අනුලොමං සෙක්ඛායති අශෛක්‍ෂයාට කුසලයට අනතුරුව නොවේ. එහෙයින් විභාග කරයි. ඵල සමාපත්තියා සෝවාන් ඵල සකදාගාමිඵල අනාගාමි ඵල සමාපත්තිය ද. ඵලසමාපත්තියා අනාගාමි ඵලසමාපත්තිය අකුසලයෙහි වුට්ඨාන දෙකම ලැබේ. විපාකාබ්‍යාකතා කිරියාබ්‍යාකතා මෙහි විපාක අබ්‍යාකත විපාක අබ්‍යාකතවලින්ම කිරිය අබ්‍යාකත කිරිය අබ්‍යාකතවලින් ම දතයුතුය. භවංගං ආවජ්ජනාය මුලදී මිශ්‍ර වශයෙන් කියන ලදි. එහි කිරියා කාමාවචර කිරියා. එය ද්විධ වේ. නැගිටි අනන්තර පච්චය වේ. මහග්ගත භවාංගයටම මෙසේ යට පච්චය විභංග නිද්දේසයෙහි ‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා’ මුලින් වූ කුසල දහම් පසුව වූ කුසල ධර්මයන්ගේ අනන්තර පච්චයෙන් පච්චය වී යයි අරඹා ‘කුසලං කුසලස්ස, කුසලං අබ්යාකතස්ස අකුසලං අකුසලස්ස, අකුසලං අබ්යාකතස්ස, අබ්‍යාකතං අබ්යාකතස්ස, අබ්‍යාකතං කුසලස්ස, අබ්‍යාකතං අකුසලස්ස යයි වාර සතක් දක්වන ලදි. ඒවායේ වශයෙන් මෙහි සංක්‍ෂෙපයෙන් අනන්තර පච්චය බෙදන ලදි.
විත්‍ථාරතො පනෙත්‍ථ –
මෙහි විස්තර වශයෙන් වනාහි:-
දසධා සත‍්තරසධා, සමසට‍්ඨිවිධෙන ච; බහුධාපි ච නිද‍්දෙසං, සාධුකං උපලක‍්ඛයෙ.
දස ද සතළොසයුරු - සමසැට විදි ලෙසින් යෙදූ නිදෙස බුහු අයුරින් - වෙන්කොට ලකුණු කරනුයැ
අයඤ‍්හි අනන‍්තරපච‍්චයො න කෙවලං සත‍්තධාව නිද‍්දෙසං ලභති, කුසලං පන කුසලස්ස විපාකස්ස; අකුසලං අකුසලස්ස විපාකස්ස; විපාකං විපාකස්ස කිරියස්ස; කිරියං කුසලස්ස අකුසලස්ස විපාකස්ස කිරියස‍්සාති එවං දසධාපි නිද‍්දෙසං ලභති. න කෙවලං දසධායෙව, කුසලං පන කුසලස්ස කුසලවිපාකස‍්ස අකුසලවිපාකස‍්ස; අකුසලං අකුසලස්ස අකුසලවිපාකස‍්ස කුසලවිපාකස‍්ස; කුසලවිපාකං කුසලවිපාකස‍්ස අකුසලවිපාකස‍්ස කිරියස්ස; අකුසලවිපාකං අකුසලවිපාකස‍්ස කුසලවිපාකස‍්ස කිරියස්ස; කිරියං කිරියස්ස කුසලස්ස අකුසලස්ස කුසලවිපාකස‍්ස අකුසලවිපාකස‍්සාති එවං සත‍්තරසධා නිද‍්දෙසං ලභති.
මේ අනන්තර පච්චය තනිවූ සත් අයුරින් නිද්දේස නො ලබයි. කුසලය වනාහි කුසල විපාකයේ, අකුසලය අකුසල විපාකයේ, විපාකය විපාක කිරියේ, කිරිය අකුසලයේ කුසලයේ විපාකයේ කිරියේ යයි මෙසේ දස අයුරකින් නිද්දේසය ලබයි. නියම තනිව දස අයුරු නොවේ. කුසලය වනාහි කුසලයේ කුසල විපාකයේ අකුසල විපාකයේ, අකුසලය අකුසලයේ අකුසල විපාකයේ කුසල විපාකයේ, කුසල විපාකය කුසල විපාකයේ අකුසල විපාකයේ කිරියේ, කිරිය කිරියේ කුසලයේ අකුසලයේ කුසල විපාකයේ අකුසල විපාකයේ යයි මෙසේ සතළොස් අයුරු නිද්දේසය ලබයි.
න කෙවලඤ‍්ච සත‍්තරසධාව සමසට‍්ඨිවිධෙනාපි නිද‍්දෙසං ලභතෙව. කථං? කාමාවචරකුසලඤ‍්හි භූමිභෙදෙන චතුබ‍්බිධස‍්ස කුසලස්ස අනන‍්තරපච‍්චයො හොති, රූපාවචරාරූපාවචරං සකසකභූමිකස‍්සෙවාති කුසලං කුසලස්ස ඡබ‍්බිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො. කාමාවචරකුසලං පන කාමාවචරකුසලවිපාකස‍්ස අකුසලවිපාකස‍්ස රූපාවචරවිපාකස‍්ස අරූපාවචරවිපාකස‍්ස ලොකුත‍්තරවිපාකස‍්ස; රූපාවචරකුසලං රූපාවචරවිපාකස‍්ස කාමාවචරකුසලවිපාකස‍්ස; අරූපාවචරකුසලං කාමාවචරකුසලවිපාකස‍්ස රූපාවචරඅරූපාවචරලොකුත‍්තරවිපාකස‍්ස; ලොකුත‍්තරකුසලං ලොකුත‍්තරවිපාකස‍්සාති කුසලං විපාකස්ස ද‍්වාදසවිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො . අකුසලං අකුසලස්ස අකුසලවිපාකස‍්ස තෙභූමකකුසලවිපාකස‍්සාති පඤ‍්චවිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො.
තනිව සතළොස් අයුරු ද නොවේ. සම සැට නියමයෙන් ද ලැබේමය. කෙසේද? කාමාවචර කුසලය භූමි භේදයෙන් සතරාකාර කුසලයට අනන්තර පච්චය වේ. රූපාවචර අරූපාවචර තම තම භූමියේ හෝ කුසලය කුසලයට සයාකාරයකින් අනන්තර පච්චය වේ. කාමාවචර කුසලය කාමාවචර කුසල විපාකයට අකුසල විපාකයට රූපාවචර විපාකයට අරූපාවචර විපාකයට ලෝකෝත්තර විපාකයට අරූපාවචර කුසලය රූපාවචර විපාකයට කාමාවචර කුසල විපාකයට, අරූපාවචර කුසලය කාමාවචර කුසල විපාකයට රූපාවර අරූපාවචර ලෝකෝත්තර විපාකයට, ලෝකෝත්තර කුසලය ලෝකෝත්තර විපාකයටදැයි කුසල විපාකයට දොළොස් අයුරකින් අනන්තර පච්චය වේ. අකුසලය අකුසලයට අකුසල විපාකයට ත්‍රෛභූමක කුසල විපාකයටදැයි පස් ආකාරයකින් අනන්තර පච්චය වේ.
කාමාවචරකුසලවිපාකං කාමාවචරකුසලවිපාකස‍්ස අකුසලවිපාකස‍්ස රූපාවචරවිපාකස‍්ස අරූපාවචරවිපාකස‍්සාති කාමාවචරකුසලවිපාකං විපාකස්ස චතුබ‍්බිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො. රූපාවචරවිපාකං තෙභූමකකුසලවිපාකස‍්සාති තිවිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො. අරූපාවචරවිපාකං අරූපාවචරවිපාකස‍්ස කාමාවචරකුසලවිපාකස‍්සාති දුවිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො. ලොකුත‍්තරවිපාකං චතුභූමකකුසලවිපාකස‍්සාති චතුබ‍්බිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො. එවං කුසලවිපාකං විපාකස්ස තෙරසධාපි අනන‍්තරපච‍්චයො. අකුසලවිපාකං අකුසලවිපාකස‍්ස කාමාවචරකුසලවිපාකස‍්සාති දුවිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො. එවං සබ‍්බථාපි විපාකං විපාකස්ස පඤ‍්චදසවිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො. කාමාවචරකුසලවිපාකං පන කාමාවචරකිරියස‍්ස, තථා අකුසලවිපාකං, තථා රූපාවචරවිපාකං, තථා අරූපාවචරවිපාකඤ‍්චාති විපාකං කිරියස්ස ච චතුබ‍්බිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො.
කාමාවචර කුසල විපාකය කාමාවචර කුසල විපාකයට අකුසල විපාකයට රූපාවචර විපාකයට අරූපාවචර විපාකයටදැයි කාමාවචර කුසල විපාකය විපාකයට සතරාකාරයකින් අනන්තර පච්චය වෙ. රූපාවචර විපාකය ත්‍රෛභූමක කුසල විපාකයට යයි තුන් ආකාරයකින් අනන්තර පච්චය වේ. අරූපාවචර විපාකය අරූපාවචර විපාකයට කාමාවචර කුසල විපාකයට දැයි දෙයාකාරයකින් අනන්තර පච්චය වේ. ලෝකුත්තර විපාකය චතුභූමක කුසල විපාකයට යයි සතරාකාරයකින් අනන්තර පච්චය වේ. මෙසේ කුසල විපාකය විපාකයට තෙළෙස් අයුරකින් අනන්තර පච්චය වේ. මෙසේ අකුසල විපාකය අකුසල විපාකයට කාමාවචර කුසල විපාකයටදැයි දෙයාකාරයකින් අනන්තර පච්චය වේ. මෙසේ සියළු අයුරින් විපාකය විපාකයට පසළොස් අයුරකින් අනන්තර පච්චය වේ. කාමාවචර කුසල විපාකය වනාහි කාමාවචර කිරියට, එසේ අකුසල විපාකය, එසේ රූපාවචර විපාකය, එසේ අරූපාවචර විපාකයදැයි විපාකය කිරියට සතරාකාරයකින් අනන්තර පච්චය වේ.
කාමාවචරකිරියං තෙභූමකකිරියස‍්ස, රූපාවචරාරූපාවචරකිරියං රූපාවචරාරූපාවචරානඤ‍්ඤෙවාති කිරියං කිරියස්ස පඤ‍්චවිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො. කාමාවචරකිරියං අකුසලවිපාකස‍්ස චෙව චතුභූමකකුසලවිපාකස‍්ස ච, රූපාවචරකිරියං කාමාවචරකුසලවිපාකරූපාවචරවිපාකානං අරූපාවචරකිරියං චතුභූමකකුසලවිපාකස‍්සාපීති කිරියං විපාකස්ස එකාදසවිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො. කාමාවචරකිරියං පන කාමාවචරකුසලස‍්ස අකුසලස‍්සාති කුසලාකුසලානං දුවිධෙන අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. එවං සමසට‍්ඨිවිධෙනාපි නිද‍්දෙසං ලභති.
කාමාවචර කිරිය ත්‍රෛභූමක කිරියට, රූපාවචර අරූපාවචර කිරිය රූපාවචර අරූපාවචර කිරියට පස් ආකාරයකින්න අනන්තර පච්චය වේ. කාමාවචර කිරිය අකුසල විපාකයටද චතුභූමක කුසල විපාකයට ද රූපාවචර කිරිය කාමාවචර කුසල විපාකයට රූපාවචර විපාකවලට ද අරූපාවචර කිරිය චතුභූමක කුසල විපාකයටදැයි කිරිය විපාකයට එකොළොස් ආකාරයකින් අනන්තර පච්චය වේ. කාමාවචර කිරිය වනාහි කාමාවචර කුසලයට අකුසලයටදැයි කුසල අකුසලවලට දෙයාකාරයකින් අනන්තර පච්චය වේ. මෙසේ සමසැට විධියෙන් ද නිද්දේස ලබයි.
න කෙවලඤ‍්ච සමසට‍්ඨිවිධෙනෙව, බහුවිධෙනාපි ලභතෙව. කථං? කාමාවචරපඨමමහාකුසලචිත‍්තං තාව අත‍්තනො, චතුන‍්නඤ‍්ච රූපාවචරකුසලානං පාදකයොගෙන සොළසන‍්නං සොමනස‍්සලොකුත‍්තරානන‍්ති එකවීසතියා ච කුසලානං, ජවනපරියොසානෙ තදාරම‍්මණභවඞ‍්ගවසෙන උප‍්පජ‍්ජමානානං එකාදසන‍්නං කාමාවචරවිපාකානං, භවඞ‍්ගවසෙනෙව පවත‍්තානං රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකානං, ඵලසමාපත‍්තිවසෙන පවත‍්තානං ද‍්වාදසන‍්නං ලොකුත‍්තරවිපාකානන‍්ති එවං එකවීසතියා කුසලානං; ද‍්වත‍්තිංසාය විපාකානන‍්ති තෙපඤ‍්ඤාසාය චිත‍්තානං අනන‍්තරපච‍්චයො හොති . තථා දුතියකුසලචිත‍්තං. තතියචතුත්‍ථානි පන ඨපෙත්‍වා උපරිභූමකකුසලානි ච ලොකුත‍්තරවිපාකානි ච සෙසඑකවීසතිචිත‍්තානං. පඤ‍්චමඡට‍්ඨානි අත‍්තනො ච, නවන‍්නඤ‍්ච උපරිභූමකඋපෙක‍්ඛාකුසලානං, තෙවීසතියා ච විපාකානන‍්ති තෙත‍්තිංසාය. සත‍්තමඅට‍්ඨමානි එකවීසතියාව.
හුදෙක් සැමසැට විධියෙන් ම නොව බොහෝ ආකාරයෙන් ද ලබාමය. කෙසේද? කාමාවචර පළමුවන කුසල සිත තමාගේ ද සතර රූපාවචර කුසලයන්ගේ පාදක යෝගයෙන් සොළොස් ලෝකෝත්තර ද එක්විසි කුසල්වල ජවන අවසානයෙහි තදාරම්මණ භවංග වශයෙන් උපදින එකොළොස් කාමාවචර විපාකයන්ගේ පල සමාපත්ති වශයෙන් පවතින රූපාවචර අරූපාවචර විපාකවල ඵලසමාපත්ති වශයෙන් පවතින දොළොස් ලෝකෝත්තර විපාකදැයි මෙසේ එක්විසි කුසලයන්ගේ දෙතිස් විපාකයන්ගේදැයි තෙපනස් සිත්වලට අනන්තර පච්චය වේ. දෙවන කුසල් සිතද එසේය. තුන්වන සතරවන හැර උපරි භූමක කුසල් ද ලෝකෝත්තර විපාක ද සෙසු එක්විසි සිත්වල පස්වන භවන තමාගේ ද නවය ද උපරිභූමි උපේක්ඛා කුසල්වල තෙවිසි විපාකවල තිස්තුන ද සත්වන අටවන එක් විස්සද
පඤ‍්ච රූපාවචරකුසලානි අත‍්තනො අත‍්තනො පච‍්ඡිමානං රූපාවචරකුසලානං, චතුන‍්නම‍්පි ඤාණසම‍්පයුත‍්තමහාවිපාකානං, පඤ‍්චන‍්නං රූපාවචරවිපාකානඤ‍්චාති දසන‍්නං. එතෙනෙව ච නයෙන අරූපාවචරකුසලෙසු පඨමං අත‍්තනො විපාකෙන සද‍්ධිං එකාදසන‍්නං, දුතියං ද‍්වාදසන‍්නං, තතියං තෙරසන‍්නං, චතුත්‍ථං චුද‍්දසන‍්නං ඵලසමාපත්තියා චාති පන‍්නරසන‍්නං ලොකුත‍්තරකුසලං අත‍්තනො අත‍්තනො විපාකස‍්සෙව. අට‍්ඨසු ලොභසහගතෙසු එකෙකං අකුසලං එකාදසන‍්නං කාමාවචරවිපාකමනොවිඤ‍්ඤාණධාතූනං නවන‍්නං, මහග‍්ගතවිපාකානං අත‍්තනො අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චාති එකවීසතියා. ද‍්වෙ දොමනස‍්සසහගතානි උපෙක‍්ඛාසහගතානං ඡන‍්නං කාමාවචරවිපාකමනොවිඤ‍්ඤාණධාතූනං අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චාති සත‍්තන‍්නං. විචිකිච‍්ඡුද‍්ධච‍්චසහගතද‍්වයං සොමනස‍්සසහගතාහෙතුකවිපාකෙන සද‍්ධිං එකාදසන‍්නං කාමාවචරවිපාකමනොවිඤ‍්ඤාණධාතූනං නවන‍්නං රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකානං අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චාති එකවීසතියා.
රූපාවචර කුසල පහ තම තමාගේ පැසුළු රූපාවචර කුසලයන්ගේ ඤාණ සම්පයුත්ත මහා විපාක සතරද රූපාවචර විපාක පහදැයි දහය මේ නයින්ම අරූපාවචර කුසල්වල පළමුවන තමාගේ විපාකය සමග එකොළොසද, දෙවන දොළොසද, තෙවන තෙළෙසද, සතරවන තුදුසේද ඵල සමාපත්තියදැයි පසළොස් ලෝකෝත්තර කුසලය තම තමාගේ විපාකවල ලෝභසහගත අටෙහි එක් එක් අකුසල එකොළොස, කාමාවචර විපාක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුන්ගේ නවය, මහග්ගත විපාකවල තම තමාගේ අවසානයේ එක්විස්සද, දොම්නස් සහගත දෙක, උපෙක්ඛා සහගත හය, කාමාවචර විපාක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවල තමාගේ අවසානයේ සත ද, විචිකිච්ඡා උද්ධච්ච සහගත දෙක ද, සොම්නස් සහගත හේතු විපාකය සමග එකොළොස ද, කාමාවචර විපාක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුන්ගේ නවය, රූපාවචර අරූපාවචර විපාකවල තමාගේ අවසානයේදැයි එක්විස්ස,
කුසලවිපාකපඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණා කුසලවිපාකමනොධාතුයා, මනොධාතු ද‍්වින‍්නං විපාකමනොවිඤ‍්ඤාණධාතූනං. තාසු ද‍්වීසු සොමනස‍්සසහගතා දසන‍්නං විපාකමනොවිඤ‍්ඤාණධාතූනං භවඞ‍්ගභූතානං තදාරම‍්මණකාලෙ අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස වොට‍්ඨබ‍්බනකිරියස‍්ස චාති ද‍්වාදසන‍්නං. උපෙක‍්ඛාසහගතාහෙතුකමනොවිඤ‍්ඤාණධාතු පන ආවජ‍්ජනමනොධාතුයා ද‍්විට‍්ඨානිකාය ආවජ‍්ජනමනොවිඤ‍්ඤාණධාතුයා දසන‍්නඤ‍්ච විපාකමනොවිඤ‍්ඤාණධාතූනන‍්ති ද‍්වාදසන‍්නමෙව. තිහෙතුකමහාවිපාකා සොමනස‍්සසහගතාහෙතුකවජ‍්ජානං දසන‍්නම‍්පි කාමාවචරවිපාකමනොවිඤ‍්ඤාණධාතූනං රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකානං ආවජ‍්ජනද‍්වයස‍්ස චාති එකවීසතියා, දුහෙතුකවිපාකා ඨපෙත්‍වා මහග‍්ගතවිපාකෙ සෙසානං ද‍්වාදසන‍්නං. පඤ‍්ච රූපාවචරවිපාකා තෙභූමකකුසලවිපාකසහෙතුකපටිසන්‍ධිචිත‍්තානං සත‍්තරසන‍්නං ආවජ‍්ජනද‍්වයස‍්ස චාති එකූනවීසතියා. අරූපාවචරවිපාකෙසු පඨමං කාමාවචරකුසලවිපාකතිහෙතුකපටිසන්‍ධිචිත‍්තානං, චතුන‍්නං අරූපාවචරවිපාකචිත‍්තානං චතුන‍්නං මනොද‍්වාරාවජ‍්ජනස‍්ස චාති නවන‍්නං. දුතියං හෙට‍්ඨිමවිපාකං වජ‍්ජෙත්‍වා අට‍්ඨන‍්නං, තතියං ද‍්වෙ හෙට‍්ඨිමානි වජ‍්ජෙත්‍වා සත‍්තන‍්නං, චතුත්‍ථං තීණි හෙට‍්ඨිමානි වජ‍්ජෙත්‍වා ඡන‍්නං චත‍්තාරි ලොකුත‍්තරවිපාකානි තිහෙතුකවිපාකානං තෙරසන‍්නං අත‍්තනො අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චාති චුද‍්දසන‍්නං.
කුසලවිපාක පංච විඤ්ඤාණ කුසල විපාක මනෝධාතුව, මනෝධාතු දෙක, විපාක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතූන්ගේ, ඒවායේ සොම්නස් සහගත දෙකේ දහය, විපාක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතූන්ගේ භවංග වූ තදාරම්මණ කාලයෙහි තමාගේ අවසානයේ තීරණ කිරියදැයි දොළොස, උපේක්ඛා සහගත අහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු වනාහි ආවර්ජන මනෝධාතුවෙන් දෙකොටසේ ආවර්ජන මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවෙන් දහය ද, විපාක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතූන්ගේ දොළොසම වේ. ත්‍රිහේතුක මහා විපාක සොම්නස් සහගත අහේතුක හැර දහයද කාමාවචර විපාක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතූන්ගේ රූපාවචර අරූපාවචර විපාකයන්ගේ ආවර්ජන දෙකදැයි එක්විස්සද, ද්විහේතුක විපාක හැර මහග්ගත විපාකයෙහි සෙසු දොළොසද, රූපාවචර විපාක පහ, ත්‍රෛභූමක කුසල විපාක සහේතුක පටිසන්ධි සිත්වල සතළොස, ආවර්ජන දෙකදැයි එකුන්විස්ස, අරූපාවචර විපාකවල පළමුවන කාමාවචර කුසල විපාක ත්‍රිහේතුක පටිසන්ධි සිත්වල සතර අරූපාවචර විපාක සිත්වල සතර මනෝද්වාරාවජ්ජනය දහය නවය, දෙවන යටම විපාකය හැර අට, තෙවන යට දෙක හැර සත, සතරවන යටම තුන හැර සය, ලෝකෝත්තර විපාක සතර ත්‍රිහේතුක විපාකවල තෙළෙස, තම තමාගේ අවසානයේ සය තුදුස,
අකුසලවිපාකපඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණා අකුසලවිපාකමනොධාතුයා, මනොධාතු අකුසලවිපාකාහෙතුකමනොවිඤ‍්ඤාණධාතුයා. සා තදාරම‍්මණකාලෙ අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චුතිකාලෙ පටිසන්‍ධිවසෙන භවඞ‍්ගවසෙන ච පවත‍්තානං ඉතරෙසම‍්පි නවන‍්නං කාමාවචරවිපාකානං උපෙක‍්ඛාසහගතානං ද‍්වින‍්නං පරිත‍්තකිරියානඤ‍්චාති ද‍්වාදසන‍්නං. කිරියමනොධාතු දසන‍්නං විඤ‍්ඤාණානං හසිතුප‍්පාදකිරියා පඤ‍්චවොකාරෙ භවඞ‍්ගවසෙන පවත‍්තානං නවන‍්නං තිහෙතුකවිපාකානං, තදාරම‍්මණවසෙන පවත‍්තානං පඤ‍්චන‍්නං සොමනස‍්සසහගතවිපාකානං අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චාති අග‍්ගහිතග‍්ගහණෙන තෙරසන‍්නං. වොට‍්ඨබ‍්බනකිරියා ඨපෙත්‍වා කිරියමනොධාතුං දසන‍්නං කාමාවචරකිරියානං, කාමාවචරකුසලාකුසලානං පඤ‍්චවොකාරෙ භවඞ‍්ගවසෙන පවත‍්තානං පන‍්නරසන‍්නං විපාකචිත‍්තානඤ‍්චාති පඤ‍්චචත‍්තාලීසාය.
අකුසල විපාක පංච විඤ්ඤාණ අකුසල විපාක මනෝධාතුව, මනෝධාතුව, අකුසල විපාක හේතු මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව, එය තදාරම්මණ කාලයෙහි තමාගේ අවසානයේ චුතිකාල ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් භවංග වශයෙන් ද පවත්වන කාමාවචර විපාකයන්ගේ නවය, උපෙක්ඛා සහගත පරිත්තකිරිය දෙකදැයි දොළොස, කිරිය මනෝධාතු විඤ්ඤාණවල දහය, හසිතුප්පාද කිරිය, පංචවෝකාරයෙහි භවංග වශයෙන් පවතින ත්‍රිහේතුක විපාකවල නවය, තදාරම්මණ වශයෙන් පවතින සොම්නස් සහගත විපාකවල පහ, තමාගේ අවසානයේ දැයි අගහිත ග්‍රහණයෙන් තෙළෙස, වොත්‍ථපන කිරිය හැර කිරිය මනෝධාතු දහය, කාමාවචර කිරියවල, කාමාවචර කුසල් අකුසල්වල, පංචවෝකාරයෙහි භවංග වශයෙන් පවතින පසළොස් විපාක සිත්දැයි පන්සාළිස,
කාමාවචරතිහෙතුකසොමනස‍්සසහගතකිරියද‍්වයං භවඞ‍්ගවසෙන පවත‍්තානං තෙරසන‍්නං තිහෙතුකවිපාකානං තදාරම‍්මණවසෙන පඤ‍්චන‍්නං සොමනස‍්සසහගතවිපාකානං පරිකම‍්මවසෙන පවත‍්තමානානං චතුන‍්නං රූපාවචරකිරියානං අරහත‍්තඵලසමාපත‍්තියා අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චාති අග‍්ගහිතග‍්ගහණෙන ද‍්වාවීසතියා දුහෙතුකසොමනස‍්සසහගතකිරියද‍්වයං යථාවුත‍්තානං තෙරසන‍්නං භවඞ‍්ගචිත‍්තානං පඤ‍්චන‍්නං තදාරම‍්මණානං අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චාති අග‍්ගහිතග‍්ගහණෙන සත‍්තරසන‍්නං. කාමාවචරතිහෙතුකඋපෙක‍්ඛාසහගතකිරියද‍්වයං තෙසංයෙව තෙරසන‍්නං භවඞ‍්ගානං, තදාරම‍්මණවසෙන පවත‍්තානං ඡන‍්නං උපෙක‍්ඛාසහගතවිපාකානං, පරිකම‍්මවසෙන පවත‍්තානං එකිස‍්සා රූපාවචරකිරියාය චතුන‍්නං අරූපාවචරකිරියානං අරහත‍්තඵලසමාපත‍්තියා අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චාති අග‍්ගහිතග‍්ගහණෙන චතුවීසතියා. දුහෙතුකඋපෙක‍්ඛාසහගතකිරියද‍්වයං තෙසංයෙව තෙරසන‍්නං භවඞ‍්ගානං ඡන‍්නං තදාරම‍්මණානං අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චාති අග‍්ගහිතග‍්ගහණෙන අට‍්ඨාරසන‍්නං. රූපාවචරකිරියෙසු එකෙකං නවන‍්නං පඤ‍්චවොකාරෙ තිහෙතුකභවඞ‍්ගානං අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චාති දසන‍්නං. අරූපාවචරකිරියෙසු පඨමං පඤ‍්චවොකාරෙ නවන‍්නං භවඞ‍්ගානං, චතුවොකාරෙ එකස‍්ස අත‍්තනො පච‍්ඡිමස‍්ස චාති එකාදසන‍්නං. දුතියං චතුවොකාරෙ ද‍්වෙ භවඞ‍්ගානි ලභති. තතියං තීණි, චතුත්‍ථං චත‍්තාරි ඵලසමාපත‍්තිඤ‍්චාති තෙසු එකෙකං යථාපටිපාටියා එකාදසන‍්නං ද‍්වාදසන‍්නං තෙරසන‍්නං පඤ‍්චදසන‍්නඤ‍්ච අනන‍්තරපච‍්චයො හොති. එවං බහුවිධෙනාපි නිද‍්දෙසං ලභති. තෙන වුත‍්තං –
කාමාවචර ත්‍රිහේතුක, සොම්නස් සහගත කිරිය දෙක, භවංග වශයෙන් පවතින තෙළෙස් ත්‍රිහේතුක විපාකවල තදාරම්මණ වශයෙන් පහ, සොම්නස් සහගත විපාකවල පරිකර්ම වශයෙන් පවත්වන සතර රූපාවචර කිරියවල අර්හත්ඵල සමාපත්තියෙන් තමාගේ අවසානයේ යයි අගහිත ග්‍රහණයෙන් පස්විස්ස, ද්විහේතුක සොම්නස් සහගත කිරිය දෙක, කියන ලද තෙළෙස් භවංග සිත්වල, තදාරම්මණ පහේ තමාගේ අවසානයදැයි අගහිත ගහණයෙන් සතළොස, කාමාවචර ත්‍රිහේතුක උපේක්‍ෂා සහගත කිරිය දෙක, ඒවායේම තෙළෙස් භවංගවල තදාරම්මණ වශයෙන් පවතින සය, උපේක්‍ෂා සහගත විපාකවල පරිකර්ම වශයෙන් පවතින එක් රූපාවචර කිරියෙන් අරූපාවචර කිරියවල සතර, අර්හත්ඵල සමාපත්තියෙන් තමාගේ අවසානයේදැයි අගහිත ගහණයෙන් සූවිස්ස, ද්විහේතුක උපේක්‍ෂා සහගත කිරිය දෙක ඒවාගේම තෙළෙස් භවංගවල සය, තදාරම්මණවල තමාගේ අවසානයේදැයි අගහිත ගහණයෙන් අටළොස, රූපාවචර කිරියවල එක එකේ නවය, පංචවෝකාරයෙහි ත්‍රිහේතුක භවංගවල තමාගේ අවසානයේදැයි දහය, අරූපාවචර කිරියවල පළමුවන පංචවෝකාරයෙහි නවය භවංගවල චතුවෝකාරයෙහි භවංග දෙකක් ලබයි. තුන්වැන්නෙහි තුනක්, සතරවැන්නෙහි සතර ඵලසමාපත්ති. ඒවායෙහි එක එකෙහි පිළිවෙලින් එකොළොසක් දොළොසක්, තෙළෙසක්, පසළොසක් ද අතන්තර පච්චය වේ. මෙසේ බොහෝ විධියෙන් ද නිද්දේස ලබයි. එයින් කියන ලදි.
“දසධා සත‍්තරසධා, සමසට‍්ඨිවිධෙන ච; බහුධාපි ච නිද‍්දෙසං, සාධුකං උපලක‍්ඛයෙ”ති.
දසද සතළොසයුරු - සමසැට විදි ලෙසින් යෙදූ නිදෙස බුහු අයුරින් - වෙන්කොට ලකුණු කරනුයැ
සමනන‍්තරපච‍්චයාදයො උත‍්තානත්‍ථායෙව.
සමනන්තර පච්චය ආදිය පැහැදිලි තේරුම් ඇත්තේය.
උපනිස‍්සයෙ සද්ධං උපනිස‍්සායාති කම‍්මකම‍්මඵලඉධලොකපරලොකාදීසු සද්ධං උපනිස‍්සයං කත්‍වා. යථා හි පුරිසො හෙට‍්ඨාපථවියං උදකං අත්‍ථීති සද‍්දහිත්‍වා පථවිං ඛනති, එවං සද‍්ධො කුලපුත‍්තො දානාදීනං ඵලඤ‍්ච ආනිසංසඤ‍්ච සද‍්දහිත්‍වා දානාදීනි පවත‍්තෙති. තස‍්මා “සද්ධං උපනිස‍්සායා”ති වුත‍්තං.
උපනිස්සයෙහි සද්ධං උපනිස්සාය කර්ම කර්මපල මෙලොව පරලොව ආදියෙහි ශ්‍රද්ධාව උපනිශ්‍රය කොට. යම්සේ පුරුෂයෙක් පොළොව යට ජලය ඇතැයි විශ්වාසකොට පොළොව කනියි. මෙසේ ශ්‍රද්ධාවත් කුලපුත්‍රයා දානාදි පල ද ආනිසංස ද විශ්වාසකොට දානාදිය පවත්වයි. එහි ශ්‍රද්ධාව උපනිශ්‍රය වේයයි කියන ලදි.
සීලං උපනිස‍්සායාතිආදීසුපි ඉමෙ සීලාදයො ධම‍්මෙ උපනිස‍්සයං කත්‍වාති අත්‍ථො. සීලවා හි සීලානුභාවෙසු සීලානිසංසෙසු ච කුසලො සීලං උපනිස්සාය සීලවන‍්තානං දානං දෙති, උපරූපරි සීලං සමාදියති සුපරිසුද‍්ධං අඛණ‍්ඩං, චාතුද‍්දසීආදීසු පක‍්ඛදිවසෙසු උපොසථකම‍්මං කරොති, සීලසම‍්පදං නිස‍්සාය ඣානාදීනි උප‍්පාදෙති. බහුස‍්සුතොපි දානාදිපුඤ‍්ඤකිරියායත‍්තා සබ‍්බසම‍්පත‍්තියො දානාදීනඤ‍්ච සඞ‍්කිලෙසවොදානාදිභෙදං සුතමයාය පඤ්ඤාය පටිවිජ‍්ඣිත්‍වා ඨිතො සුතං උපනිස්සාය දානාදීනි පවත‍්තෙති. චාගවාපි චාගාධිමුත‍්තො අත‍්තනො චාගසම‍්පදං උපනිස්සාය දානං දෙති, සීලවන‍්තො හුත්‍වා දින‍්නං මහප‍්ඵලන‍්ති සීලං සමාදියති, උපොසථකම‍්මං කරොති, තාය පටිපත‍්තියා පරිසුද‍්ධචිත‍්තො ඣානාදීනි උප‍්පාදෙති. පඤ‍්ඤවාපි ඉධලොකපරලොකහිතඤ‍්චෙව ලොකසමතික‍්කමනුපායඤ‍්ච උපපරික‍්ඛන‍්තො “සක‍්කා ඉමාය පටිපත‍්තියා ඉධලොකහිතම‍්පි පරලොකහිතම‍්පි ලොකසමතික‍්කමනූපායඤ‍්ච සම‍්පාදෙතු”න‍්ති පඤ්ඤං උපනිස්සාය දානාදීනි පවත‍්තෙති. යස‍්මා පන න කෙවලං සද‍්ධාදයො දානාදීනංයෙව උපනිස‍්සයා, අත‍්තනො අපරභාගෙ උප‍්පජ‍්ජමානානං සද‍්ධාදීනම‍්පි උපනිස‍්සයා එව, තස‍්මා සද්ධා සීලං සුතං චාගො පඤ්ඤා සද්ධාය සීලස්ස සුතස්ස චාගස්ස පඤ‍්ඤායාති වුත‍්තං.
සීලං උපනිස්සාය ආදියෙහි ද මේ සීලාදි ෂධර්මයන් උපනිශ්‍රය කොට යන අර්ථයයි. සිල්වතා වනාහි සීලානුභාවයෙහි සීලානිසංසයේද දක්ෂ වූයේ සීලය උපනිශ්‍රය කොට සිල්වතුන්ට දන් දෙයි. මතු මත්තෙහි සීලය සමාදන් වෙයි. පිරිසිදුව අඛණ්ඩව රකියි. තුදුස්වක් ආදි පක්‍ෂ දවස්වල පෙහෙවස් රකියි. සීල සම්පත්තිය නිසා ධ්‍යානාදිය උපදවයි. බහුශ්‍රැතයා ද දානාදි පුණ්‍යක්‍රියාදියෙන් දානාදි සියළු සම්පත් ද සංකිලෙස චෝදනාද (කිලිටි පිරිසිදු)ය. සුතමය ප්‍රඥාවෙන් දැන සිටියේ සුත උපනිශ්‍රය කොට දානාදිය පවත්වයි. ත්‍යාගවන්තයා ද චාගාදියෙන් යුත් තමාගේ ත්‍යාග සම්පත්තිය උපනිශ්‍රයකොට දන් දෙයි. සිල්වත් වී දෙන ලද්ද මහත්ඵල වේ. සිල් සමාදන් වේ. පෙහෙවෙස් රකී. ඒ ප්‍රතිපත්තියෙන් පිරිසිදු වූ සිත ධ්‍යානාදිය උපදවයි. ප්‍රඥාවන්තයා ද මෙලොව පරලොව දියුණුව පිණිස ද ලේක සමතික්‍රමණ උපායද පරීක්‍ෂා කිරීමට දක්ෂ වේ. තමාගේ මේ ප්‍රතිපත්තියෙන් මෙලොව යහපත ද පරලොව දියුණුවද ලෝක සමතික්‍රමණ උපායද සම්පාදනය කිරීමට ප්‍රඥාව උපනිශ්‍රයකොට දානාදිය පවත්වයි. ශ්‍රද්ධාදිය දානාදියට පමණක් උපනිශ්‍රය කොට දානාදිය පවත්වයි. ශ්‍රද්ධාදිය දානාදියට පමණක් උපනිශ්‍රය නොවේ. අපර භාගයෙහි තමාගේ උපදින ශ්‍රද්ධාදියට ද උපනිශ්‍රය වේ. එහෙයින් සද්ධා සීලං සුතං චාගො පඤ්ඤා සද්ධාය සීලස්ස සුතස්ස චාගස්ස පඤ්ඤාය යයි කියන ලදි.
පරිකම‍්මන‍්ති අනන‍්තරං අග‍්ගහෙත්‍වා පුබ‍්බභාගෙ පරිකම්මං ගහෙතබ‍්බං. යථාකම‍්මූපගඤාණස‍්ස අනාගතංසඤාණස‍්සාති ඉමෙසං ද‍්වින‍්නං දිබ‍්බචක‍්ඛුපරිකම‍්මමෙව, පරිකම්මං විසුං නත්‍ථි. දිබ‍්බචක‍්ඛුස‍්සෙව පරිභණ‍්ඩඤාණානි එතානි, තස‍්මිං ඉජ‍්ඣමානෙ ඉජ‍්ඣන‍්ති එවං සන‍්තෙපි තදධිමුත‍්තතාය සහිතං දිබ‍්බචක‍්ඛුපරිකම‍්මං තෙසං පරිකම‍්මන‍්ති වෙදිතබ‍්බං. න හි එතානි සබ‍්බෙසං දිබ‍්බචක‍්ඛුකානං සමගතිකානි හොන‍්ති. තස‍්මා භවිතබ‍්බමෙත්‍ථ පරිකම‍්මවිසෙසෙනාති. දිබ්බචක්ඛු දිබ‍්බාය සොතධාතුයාති දූරෙ රූපානි දිස‍්වා තෙසං සද‍්දං සොතුකාමස‍්ස දිබ්බචක්ඛු සොතධාතුවිසුද‍්ධියා උපනිස‍්සයො හොති. තෙසං පන සද‍්දං සුත්‍වා තත්‍ථ ගන‍්තුකාමතාදිවසෙන දිබ‍්බසොතධාතු ඉද‍්ධිවිධඤාණස‍්ස උපනිස‍්සයො හොති. එවං සබ‍්බත්‍ථ තස්ස තස්ස උපකාරකභාවවසෙන උපනිස‍්සයපච‍්චයතා වෙදිතබ‍්බා.
පරිකම්මං යනු අනන්තරය නොගෙන පූර්ව භාගයෙහි පරිකර්මය ගතයුතුය. යථා කම්මූපග ඤාණයට අනාගතංස ඤාණයටදැයි මේ දෙකට දිබ්බ චක්ඛු පරිකර්මය වේ. පරිකර්ම වෙන්ව නැත. දිවැසම පරිභණ්ඩ ඤාණ වේ. එහි සමාධිය සිදුවේ. මෙසේ ඇතිකල්හි තද්ධිමුත්තතාව සහිත දිබ්බචක්ඛු පරිකර්මය ඒවාට පරිකර්මය යයි දතයුතුය. ඒවා සියල්ලට දිවැසේ සමාන ගතියක් නැත. එහෙයින් මෙහි පරිකර්ම වශයෙන් විය යුතුය. දිබ්බචක්ඛු දිබ්බායසොත ධාතුයා දුර රූප දැක ඒවායේ ශබ්ද ඇසීමට කැමතිව දිවැස දිවකන පිරිසිදුවීම පිණිස උපනිශ්‍රය වේ. ඒවායේ ශබ්දය අසා යෑමට කැමති බව ආදි වශයෙන් දිබ්බසොත ධාතු ඉද්ධිවිධ ඤාණයට උපනිශ්‍රය වේ. මෙසේ සියළු තැන උපකාරක භාව වශයෙන් උපනිශ්‍රය පච්චය බව දතයුතුය.
මග්ගං උපනිස්සාය අනුප්පන්නං සමාපත‍්තින‍්ති තෙන තෙන මග‍්ගෙන සිථිලීකතපාරිපන්‍ථකත‍්තා පහීනපාරිපන්‍ථකත‍්තා ච තං තං සමාපත්තිං උප‍්පාදෙන‍්තීති තෙසං මග්ගො සමාපත්තියා උපනිස‍්සයො හොති. විපස‍්සන‍්තීති උපරූපරිමග‍්ගත්‍ථාය විපස‍්සන‍්ති. අත්‍ථපටිසම‍්භිදායාතිආදි පටිසම‍්භිදානං මග‍්ගපටිලාභෙනෙව ඉජ‍්ඣනතො වුත‍්තං. එවංඉද‍්ධානඤ‍්ච පනෙතාසං පච‍්ඡා තෙසු තෙසු ආරම‍්මණෙසු පවත‍්තියා මග‍්ගොව උපනිස‍්සයො නාම හොති.
මග්ගං උපනිස්සාය අනුප්පන්නං සමාපත්තිං ඒ ඒ මගින් ලිහිල්කරන ලද උවදුරු ඇති බව ප්‍රහීන කරන ලද උවදුරු ද ඒ ඒ සමාපත්ති උපදවයි යන ඒවායේ මාර්ගය සමාපත්තියෙන් උපනිශ්‍රය වේ. විපස්සනං ඉහළ ඉහළ මාර්ග සඳහා විදර්ශනා වඩයි. අත්‍ථ පටිසම්භිදාය ආදි පටිසම්භිදාවල මාර්ග ප්‍රතිලාභයෙන් සමෘද්ධ වන්නේ යයි කියන ලදි. පසුව ඒ ඒ අරමුණුවල පවතින මාර්ගයම උපනිශ්‍රය නම් වේ.
සද්ධං උපනිස්සාය මානං ජප‍්පෙතීති අහමස‍්මි සද‍්ධො පසන‍්නොති මානං පවත‍්තෙති. දිට්ඨිං ගණ‍්හාතීති තස‍්මිං තස‍්මිං වචනෙ සද‍්ධාවසෙනෙව ගන‍්ත්‍වා පඤ්ඤාය අත්‍ථං අනුපපරික‍්ඛන‍්තො “අත්‍ථි පුග‍්ගලො”තිආදිවසෙන දිට්ඨිං ගණ්හාති. සීලං සුතං චාගං පඤ‍්ඤන‍්ති අහමස‍්මි සීලවා සුතවා චාගී පඤ‍්ඤාසම‍්පන‍්නොති මානං ජප්පෙති. සීලසුතචාගපඤ‍්ඤාසු පන මානමඤ‍්ඤනං විය දිට‍්ඨිමඤ‍්ඤනං උප‍්පාදෙන‍්තො දිට්ඨිං ගණ්හාති. රාගස‍්සාතිආදීසු සද‍්ධාදිසම‍්පදං උපනිස්සාය අත‍්තුක‍්කංසනකාලෙ තෙසු එකෙකො ධම්මො රාගස්ස, පරවම‍්භනකාලෙ දොසස‍්ස, උභයෙන සම‍්පයුත‍්තස‍්ස මොහස‍්ස, වුත‍්තප‍්පකාරානං මානදිට‍්ඨීනං, සද‍්ධාදිසම‍්පදං උපනිස්සාය භවභොගසම‍්පත‍්තිපත්‍ථනාය උපනිස‍්සයො හොති. එවමෙත්‍ථ ලොකියකුසලඤ‍්ඤෙව දස‍්සිතං. ලොකුත‍්තරං පන සන‍්තං පණීතං උත‍්තමං අකුසලවිද‍්ධංසනං. තස‍්මා චන්‍දො විය අන්‍ධකාරතමානං න අකුසලස්ස උපනිස‍්සයො හොතීති න ගහිතං.
සද්ධං උපනිස්සාය මානං ජප්පෙති මම වෙමියි ශ්‍රද්ධාවෙන් ප්‍රසන්නව මානය පවත්වයි. දිට්ඨිං ගණ්හාති ඒ ඒ වචනයෙහි ශ්‍රද්ධාව වශයෙන් ගොස් ප්‍රඥාවෙන් අර්ථය පරීක්‍ෂා කරන්නේ පුද්ගලයෙක් ඇත ආදි වශයෙන් දෘෂ්ටිය ගනී. සීලං සුතං චාගං පඤ්ඤං මම සිල්වත් වෙමි. සුතවත් වෙමි. ත්‍යාගවන්ත වෙමි. ප්‍රඥා සම්පන්න වෙමියි මානය ජපකරයි. සීල සුත චාග පඤ්ඤාවල වනාහි මාන හැඟීම මෙන් දෘෂ්ටි හැඟීම උපදවන්නේ දෘෂ්ටිය ගනී. රාගස්ස ආදියෙහි ශ්‍රද්ධාදි සම්පත් උපනිශ්‍රය කොට තමා උසස්කොට සලකන කාලයෙහි ඒවායෙහි එක එක ධර්ම රාගයේ, අනුන් පහත් කරන කාලයෙහි ද්වේෂය ද, දෙකින් යුක්ත වූ විට මෝහයේ, කියන ලද ආකාර මාන දිට්ඨිවල සද්ධා සද්ධ සම්පදාය උපනිශ්‍රය කොට භවභෝග සම්පත් ප්‍රාර්ථනාවෙන් උපනිශ්‍රය වේ. මෙසේ මෙහි ලෞකික කුසලයම දක්වන ලදි. ලෝකෝත්තරය වනාහි සාන්ත ප්‍රණීත උතුම් අකුසලය විනාශ කිරීම වේ. එහෙයින් අඳුරට චන්ද්‍රයා සේ අකුසලයට උපනිශ්‍රය වේයයි නොගන්නා ලදි.
ආතාපෙතීතිආදි කායිකදුක‍්ඛවසෙන අබ්‍යාකතධම‍්මදස‍්සනත්‍ථං වුත‍්තං. සද‍්ධො හි සද්ධං නිස‍්සාය අතිසීතං අතිඋණ‍්හන‍්ති අනොසක‍්කිත්‍වා නානප‍්පකාරානි නවකම‍්මවෙය්‍යාවච‍්චාදීනි කරොන‍්තො අත‍්තානං ආතාපෙති පරිතාපෙති, භොගං උප‍්පාදෙත්‍වා පුඤ‍්ඤානි කරිස‍්සාමීති පරියෙට‍්ඨිමූලකං දුක‍්ඛං පච‍්චනුභොති. සීලවාපි සීලානුරක‍්ඛණත්‍ථං අබ‍්භොකාසිකත‍්තාදිවසෙන අත‍්තානං ආතාපෙති පරිතාපෙති, පිණ‍්ඩචාරිකත‍්තාදිවසෙන පරියෙට‍්ඨිමූලකං දුක‍්ඛං පච‍්චනුභොති. සුතවාපි බාහුස‍්සච‍්චානුරූපං පටිපත‍්තිං පටිපජ‍්ජිස‍්සාමීති වුත‍්තනයෙනෙව පටිපජ‍්ජන‍්තො අත‍්තානං ආතාපෙති පරිතාපෙති, පරියෙට‍්ඨිමූලකං දුක‍්ඛං පච‍්චනුභොති. චාගවාපි චාගාධිමුත‍්තතාය අත‍්තනො යාපනමත‍්තෙපි පච‍්චයෙ අනවසෙසෙත්‍වා පරිච‍්චජන‍්තො, අඞ‍්ගාදිපරිච‍්චාගං වා පන කරොන‍්තො අත‍්තානං ආතාපෙති පරිතාපෙති, පරිච‍්චජිතබ‍්බස‍්ස වත්‍ථුනො උප‍්පාදනත්‍ථං පරියෙට‍්ඨිමූලකං දුක‍්ඛං පච‍්චනුභොති. පඤ‍්ඤවාපි උපරූපරි පඤ්ඤං වඩ‍්ඪෙස‍්සාමීති සප‍්පඤ‍්ඤතං නිස‍්සාය සීතුණ‍්හාදීනි අගණෙත්‍වා සජ‍්ඣායමනසිකාරෙසු යොගං කරොන‍්තො අත‍්තානං ආතාපෙති පරිතාපෙති, මිච‍්ඡාජීවෙ ආදීනවං සම‍්මාජීවෙ ච ආනිසංසං දිස‍්වා මිච‍්ඡාජීවං පහාය පරිසුද‍්ධෙන ආජීවෙන ජීවිතවුත‍්තිං පරියෙසන‍්තො පරියෙට‍්ඨිමූලකං දුක‍්ඛං පච‍්චනුභොති.
ආතාපෙති ආදි කායික දුක් වශයෙන් අබ්‍යාකත ධර්ම දැකීම සඳහා කියන ලදි. ශ්‍රද්ධාව ශ්‍රද්ධාව නිසා අති ශීත යයි අති උෂ්ණ යයි පසුනොබැස නා නා ප්‍රකාර නවකර්ම වතාවත් ආදිය කරන්නේ තමා තවයි. මොනවට තවයි. භෝග උපදවා පින් කරන්නෙමියි පර්යේෂණ මූලක දුක අනුභව කරයි. සිල්වතා ද සීලානු රක්‍ෂණය සඳහා අබ්භොකාසික ආදි වශයෙන් තමා තවයි. තදින් තවයි. පිඬුසිඟා යාම් වශයෙන් සෙවීම් මූලක දුක අනුභව කරයි. සුතයා ද බාහුසච්ච අනුරූප ප්‍රතිපත්ති පිළිපදින්නෙමියි කියන ලද නයින්ම පිළිපදින්නේ තමා තවයි. සෙවීම් මූලක දුක විඳියි. ත්‍යාගවන්තයා ද චාගාධිමුත්තතා සඳහා තමා යැපෙන පමණක් ප්‍රත්‍යයන් ඉතිරි නොකොට පරිත්‍යාග කරන්නේ ශරීරාංගාදිය පරිත්‍යාග කරන්නේ තමා තවයි. පරිත්‍යාග කළයුතු වස්තුව ඉපදවීම සඳහා සෙවීම් මූලක දුක විඳියි. ප්‍රඥාවන්තයා ද මතුමත්තෙහි ප්‍රඥාව වඩන්නෙමියි සප්‍රාඥභාවය නිසා සීත උෂ්ණාදිය ගණන් නොගෙන සජ්ඣායනාදි යෝග කරන්නේ තමා තවයි. මිථ්‍යා ජීවයෙහි ආදීනව ද සම්‍යක් ජීවයෙහි ආනිසංස ද දැක මිච්ඡාජීවය හැර පිරිසිදු ආජීවයෙන් ජීවිත වෘත්තය සොයන්නේ සෙවීම් මූලක දුක විඳියි.
කායිකස්ස සුඛස‍්සාති සද‍්ධාදිසම‍්පත‍්තිං උපනිස්සාය උප‍්පන‍්නානි සුඛොපකරණානි පරිභුඤ‍්ජනකාලෙ සද‍්ධාදිසමුට‍්ඨානපණීතරූපඵුටකායස‍්ස ච තෙසං වසෙන අවිප‍්පටිසාරමූලකපාමොජ‍්ජපීතිසමුට‍්ඨානරූපඵුටකායස‍්ස ච සුඛුප‍්පත‍්තිකාලෙ තෙසං කටත්තා උප‍්පන‍්නවිපාකසුඛකාලෙ ච කායිකස්ස සුඛස්ස, වුත‍්තනයෙනෙව දුක‍්ඛුප‍්පත‍්තිකාලෙ සද‍්ධාදිගුණසම‍්පත‍්තිං අසහමානෙහි පයුත‍්තවධබන්‍ධනාදිකාලෙ ච කායිකස්ස දුක්ඛස්ස, සද‍්ධාදයො උපනිස්සාය පවත‍්තිතඵලසමාපත‍්තිකාලෙ පන ඵලසමාපත්තියා එතෙසු එකෙකො උපනිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො හොතීති වෙදිතබ‍්බො. කුසලං කම‍්මන‍්ති කුසලචෙතනා අත‍්තනො විපාකස්ස උපනිස‍්සයපච‍්චයො, සා පන බලවචෙතනාව ලබ‍්භති, න දුබ‍්බලා. තත්‍රිදං වත්‍ථු – එකා කිර ඉත්‍ථී උබ‍්බන්‍ධිතුකාමා රුක‍්ඛෙ රජ‍්ජුං ලග‍්ගෙත්‍වා සංවිධාතබ‍්බං සංවිදහති. අථෙකො චොරො රත‍්තිභාගෙ තං ගෙහං උපසඞ‍්කමිත්‍වා “ඉමාය රජ‍්ජුයා කිඤ‍්චිදෙව බන්‍ධිත්‍වා හරිස‍්සාමී”ති සත්‍ථෙන ඡින්‍දිතුං උපගතො. අථ සා රජ‍්ජු ආසීවිසො හුත්‍වා සුසූති අකාසි. චොරො භීතො අපසක‍්කි. ඉත්‍ථී අත‍්තනො නිවෙසනා නික‍්ඛමිත්‍වා රජ‍්ජුපාසෙ ගීවං පටිමුඤ‍්චිත්‍වා උබ‍්බන්‍ධා කාලමකාසි. එවං බලවචෙතනා අන‍්තරායෙ නිවාරෙත්‍වා අත‍්තනො විපාකස්ස උපනිස‍්සයො හොති. න පනෙතං එකන‍්තතො ගහෙතබ‍්බං. කතොකාසඤ‍්හි කම්මං එව විපාකස්ස අන‍්තරායං පටිබාහිත්‍වා විපච‍්චති, විපාකජනකං පන කම්මං විපාකස්ස උපනිස‍්සයපච‍්චයො න හොතීති න වත‍්තබ‍්බං. කම‍්මන‍්ති එත්‍ථ චතුභූමකම‍්පි වෙදිතබ‍්බං. යං පන පරතො “මග්ගො ඵලසමාපත්තියා”ති වුත‍්තං, තං අචෙතනාවසෙන. තෙනෙතං දීපෙති – යො කොචි විපාකජනකො ධම්මො, සො අත‍්තනො විපාකස්ස උපනිස‍්සයපච‍්චයො හොතීති.
කායිකස්ස සුඛස්ස සද්ධා සම්පත්ති උපනිශ්‍රයෙන් උපන් සැප උපකරණ පරිහරණය කරන කාලයෙහි ශ්‍රද්ධාදියෙන් උපන් ප්‍රණීත රූප ස්පර්ශ ශරීරයට ද ඒවායේ වශයෙන් අවිප්පටිසාර මූලක පාමොජ්ජ පීතියෙන් උපන් රූප ස්පර්ශ ශරීරයට ද සැප ඇති කාලයෙහි ඒවායේ කටත්තා විපාක ඇති සැප කාලයෙහි ශරීර සුවයට, කියන ලද නයින්ම දුක් ඇති කාලයෙහි ශ්‍රද්ධාදි ගුණ සම්පත්තිය නොඉවසමින් ප්‍රයුක්ත වධබන්ධනාදි කාලයෙහි ද කායික දුකට, ශ්‍රද්ධාදිය උපනිශ්‍රයෙන් පවතින ඵලසමාපත්ති කාලයෙහි ඵලසමාපත්තියට ද මේවායෙහි එක එකක් උපනිශ්‍රය පච්චයෙන් පච්චය වේ යයි දතයුතුය. කුසලං කම්මං කුසල චේතනා තමාගේ විපාකයට උපනිශ්‍රය පච්චයෙන් පච්චය වේ. එය වනාහි බලවත් චේතනාව ලබයි. දුබල නොවේ. ඊට මේ වස්තුවයි. එක් ස්ත්‍රියක් වනාහි ගෙල වැළලාගනු කැමැත්තේ ගසක රැහැනක් බැඳ සංවිධාන කටයුතු කරයි. ඉක්බිති එක් සොරෙක් රාත්‍රියේ ඒ ගෙට එළඹ මේ රැහැනින් කිසිවක් බැඳ ගෙනියන්නෙමියි ආයුධයෙන් කැපීමට ළඟට ගියේය. ඉක්බිති ඒ රැහැන සර්පයෙක් වී සූසූ ගෑවේය. සොරා බියේ ඉවත්විය. ස්ත්‍රිය තමාගේ නිවසින් නික්ම රැහැන්මලෙහි ගෙලබැඳ එල්ලී කළුරිය කළාය. මෙසේ බලවත් චේතනාව අනතුරු වළක්වා තමාගේ විපාකයට උපනිශ්‍රය වේ. මෙය ඒකාන්තයෙන් නොගත යුතුය. කරන ලද අවකාස ඇති කර්මයම විපාකයට අනතුරු වළක්වා විපාක දෙයි. විපාක උපදවන කර්මය වනාහි විපාකයට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය නොවේ යයි නොකිව යුතුය. කම්මං මෙහි චතු භූමකයද දතයුතුය. යමක් වනාහි පරව ‘මාර්ගය ඵලසමාපත්තිය’ යි කියන ලදි. එය අචේතන වශයෙනි. එහෙයින් මෙය දක්වයි. යම්කිසි විපාක උපදවන ධර්මයක්, එය තමාගේ විපාකයට උපනිශ්‍රය වේ.
රාගං උපනිස්සාය පාණං හනතීති යස‍්මිං වත්‍ථුස‍්මිං සාරත‍්තො හොති, තස‍්මිං වා විරුද‍්ධං, තස්ස වා අත්‍ථාය පාණං හනති. අදින‍්නාදානාදීසුපි එතෙනෙවුපායෙන අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො. සන්‍ධිං ඡින්‍දතීති අදින‍්නාදානවසෙන වුත‍්තං. තත්‍ථ සන්‍ධින‍්ති ගෙහසන්‍ධිං. නිල්ලොපං හරතීති නිලීයිත්‍වා හරති. එකාගාරිකං කරොතීති බහූහි සද‍්ධිං එකමෙව ගෙහං පරිවාරෙත්‍වා විලුම‍්පති. පරිපන්‍ථෙ තිට‍්ඨතීති පන්‍ථදූහනකම‍්මං කරොති. දොසං උපනිස‍්සායාතිආදීසු “අනත්‍ථං මෙ අචරී”තිආදිවසෙන උප‍්පන‍්නං දොසං උපනිස‍්සයං කත්‍වා. මොහං උපනිස‍්සායාති පාණාතිපාතාදීසු ආදීනවපටිච‍්ඡාදකං මොහං උපනිස‍්සයං කත්‍වා. මානං උපනිස‍්සායාති අහං කිං හනිතුං න සක‍්කොමි, ආදාතුං න සක‍්කොමීති මානං උපනිස‍්සයං කත්‍වා. කෙනචි වා පන අවඤ‍්ඤාතො හොති පරිභූතො හීළිතො, තං ඔමානං උපනිස‍්සයං කත්‍වාතිපි අත්‍ථො. දිට්ඨිං උපනිස‍්සායාති යඤ‍්ඤාදීසු බ්‍රාහ‍්මණාදයො විය පාදසිකමිලක‍්ඛුආදයො විය ච දිට්ඨිං උපනිස‍්සයං කත්‍වා. පත්‍ථනං උපනිස‍්සායාති “සචෙ මෙ ඉදං නාම ඉජ‍්ඣිස‍්සති, එවරූපං තෙ බලිකම‍්මං කරිස‍්සාමීති එවං දෙවතායාචනසඞ‍්ඛතං වා, අසුකං නාම මෙ ඝාතෙත්‍වා දෙහි, අසුකස‍්ස සන‍්තකං ආහර, එහි වා මෙ එතානි කම‍්මානි කරොන‍්තස‍්ස සහායො හොහී”ති එවමාදිං වා පත්‍ථනං උපනිස‍්සයං කත්‍වා. රාගො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි පත්‍ථනා රාගස‍්සාති. එත්‍ථ රාගො රාගස‍්සාපි උපනිස‍්සයො හොති දොසාදීනම‍්පි. දොසාදීසුපි එසෙව නයො.
රාගං උපනිස්සාය පාණංහන්ති යම් වස්තුවක් කෙරෙහි ඇලුනේ වේද, එහි විරුද්ධ වූයේ හෝ ඒ අර්ථය සඳහා ප්‍රාණය නසයි. අදින්නාදානාදියෙහි ද මෙම උපායෙන් අර්ථය දතයුතුය. සන්‍ධිං ඡින්‍දති අදින්නාදාන වශයෙන් කියන ලදි. එහි සන්ධි යනු ගෘහ සන්ධි වේ. නිල්ලොපං හරති සැඟවී ගෙන යයි. එකාගාරිකං කරොති බොහෝ දෙනෙක් සමග එකම ගෙයක් වටකොට මංකොල්ල කයි. පරිපත්‍ථෙ තිට්ඨති මං පහරයි. දොසං උපනිස්සාය ආදියෙහි අනර්ථයෙහි මා හැසිරුණේ යයි ආදි වශයෙන් උපන් දෝසය උපනිශ්‍රය කොට, මොහං උපනිස්සාය පාණාතිපාතාදියෙහි ආදීනව වසන මෝහය උපනිශ්‍රය කොට, මානං උපනිස්සාය කිම මම නැසීමට නොහැකි වෙමි. ගැනීමට නොහැකි වෙමියි මානය උපනිශ්‍රය කොට, කිසියම් අවඥාවකින් යුක්ත වූයේ පිළිකුලෙන් එය පහත් මානය උපනිශ්‍රය කොට යන අර්ථයයි. දිට්ඨිං උපනිස්සාය යාගාදියෙහි බ්‍රාහ්මණයින් මෙන් පාරසික මිලක්ඛාදීහු මෙන් ද දෘෂ්ටිය උපනිශ්‍රය කොට, පත්‍ථනං උපනිස්සාය ඉදින් මා මේ දෙය බලාපොරොත්තු වන්නේය. මෙබඳු වූ බලිකර්මයක් කරන්නෙමියි මෙසේ දේවතා ආයචන සංඛ්‍යාත වූ හෝ අසවලා ඝාතනය කරවයි හෝ අසවලාගේ සන්තකය ගෙනෙවයි හෝ එව මේ කටයුතුවලට මට සහාය වන්න යයි මේ ආදී බලාපොරොත්තු උපනිශ්‍රය කොට, රාගො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි පත්‍ථනා රාගස්ස මෙහි රාගය රාගයට ද උපනිශ්‍රය වේ. දෝසාදියට ද දෝසාදියෙහි ද මෙම නයයි.
පාණාතිපාතො පාණාතිපාතස‍්සාති පාණාතිපාතී අසංවරෙ ඨිතත‍්තා අඤ‍්ඤම‍්පි පාණං හනති. යො වා එතෙන හතො, තස්ස ඤාතිමිත‍්තෙහි උපද‍්දුතො තෙසු අඤ‍්ඤම‍්පි හනති. එවං පාණාතිපාතො පාණාතිපාතස්ස උපනිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො. භණ‍්ඩසාමිකං පන ගොපකං වා ඝාතෙත්‍වා පරභණ‍්ඩහරණෙ, සාමිකං ඝාතෙත්‍වා තස්ස දාරාතික‍්කමෙ, නාහං හනාමීති මුසාභණනෙ, කතස‍්ස පටිච‍්ඡාදනත්‍ථාය අකතස‍්ස වා කරණත්‍ථාය පෙසුඤ‍්ඤං උපසංහාරෙ, තෙනෙව නයෙන ඵරුසවාචානිච‍්ඡාරණෙ, සම‍්ඵප‍්පලාපභණනෙ, පරං හනිත්‍වා අභිජ‍්ඣායිතබ‍්බපරවිත‍්තූපකරණාභිජ‍්ඣායනෙ, යො තෙන ඝාතිතො හොති; තස්ස මිත‍්තාමච‍්චා උච‍්ඡිජ‍්ජන‍්තූතිආදිචින‍්තනෙ “එවං මෙ පාණාතිපාතො නිජ‍්ජිණ‍්ණො භවිස‍්සතී”ති දුක‍්කරකාරිකාදිවසෙන දිට‍්ඨිග‍්ගහණකාලෙ පාණාතිපාතො අදින‍්නාදානාදීනම‍්පි උපනිස‍්සයො හොති. ඉමිනා උපායෙන අදින‍්නාදානාදිමූලකෙසුපි චක‍්කෙසු අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
පාණාතිපාතො පාණාතිපාතස්ස පාණාතිපාතය අසංවරයෙහි සිටි බැවින් අන්‍ය ප්‍රාණ ද නසයි. යමෙක් හෝ මෙයින් නසන ලද්දේය. ඔහුගේ ඤාති මිත්‍රයින් උපද්‍රවයට පැමිණියේ ඔව්හු අන්‍යයන් ද නසිති. මෙසේ පාණාතිපාතය පාණාතිපාතයට උපනිශ්‍රය පච්චයෙන් පච්චය වේ. ස්වාමියා හෝ ආරක්ෂකයා හෝ ඝාතනය කොට අනුන්ගේ භාණ්ඩ ගැනීමේ, ඝාතනය කොට ඔහුගේ අඩුවක් ඉක්මවීමේ මම නොනැසුවෙමියි බොරු කීමෙහි, කළ තැනැත්තා සැඟවීමේ නොකළ තැනැත්තා පිට වරද පැටවීමේ, කේලාම් කීමේ, ඒ නයින්ම ඵරුෂ වචන කීමේ, හිස්වචන දෙඩීමේ, අනුන් නසා අනුන් සන්තක වස්තුව ගැනීමේ, යමෙක් එයින් ඝාතනය කරනු ලබන්නේ වේ. ඔහුගේ මිතුරෝ විනාශ කෙරේවා යනාදි සිතුවිලිවල මෙසේ මට ප්‍රාණඝාතය භිජ්ජිණ්ණ (නිදහස) වන්නේ යයි දුෂ්කරක්‍රියා වශයේන දෘෂ්ටි ගැනීම් කාලයේ ද ප්‍රණාඝාතය අදත්තාදානයට උපනිශ්‍රය වේ. මේ උපායේන අදින්නාදානාදි මූලක චක්‍රවල අර්ථය දතයුතුය.
මාතුඝාතිකම‍්මං මාතුඝාතිකම‍්මස‍්සාති අඤ‍්ඤං මාතරං හනන‍්තං දිස‍්වා “වට‍්ටති එවං කාතු”න‍්ති අත‍්තනො මාතරං හනන‍්තස‍්ස වා, එකස‍්මිං භවෙ හන‍්ත්‍වා අපරස‍්මිම‍්පි හනනවසෙන වා, එකස‍්මිංයෙව භවෙ “ගච‍්ඡ, මෙ මාතරං හනාහී”ති පුනප‍්පුනං ආණාපනවසෙන වා, ද‍්වීහි පහාරෙහි නියතමරණාය දුතියපහාරදානවසෙන වා මාතුඝාතිකම‍්මං මාතුඝාතිකම‍්මස‍්ස උපනිස‍්සයො හොති. සෙසානිපි යථායොගං ඉමිනාව නයෙන වෙදිතබ‍්බානි. යස‍්මා පන බලවාකුසලං දුබ‍්බලාකුසලස‍්ස උපනිස‍්සයො න හොති, තස‍්මා කම‍්මපථානන‍්තරියකම‍්මවසෙනෙව දෙසනා කතාති වදන‍්ති. තං න එකන‍්තතො ගහෙතබ‍්බං. පාණාතිපාතාදීනි හි කත්‍වා “කස‍්මා එවමකාසී”ති චොදියමානො කොපමත‍්තකම‍්පි කරොති. විප‍්පටිසාරීපි හොති. අප‍්පමත‍්තකෙපි ච කිලෙසෙ උප‍්පන‍්නෙ තං වඩ‍්ඪෙත්‍වා වීතික‍්කමං කරොති. තස‍්මා බලවං දුබ‍්බලස‍්ස දුබ‍්බලඤ‍්ච බලවස‍්සාපි උපනිස‍්සයො හොතියෙව. යං පන පච‍්චයවිභඞ‍්ගස‍්ස උද‍්දෙසවණ‍්ණනායං වුත‍්තං “බලවකාරණට‍්ඨෙන උපනිස‍්සයො හොතී”ති, තං කාරණභාවස‍්සෙව බලවතාය වුත‍්තං, න උපනිස‍්සයපච‍්චයධම‍්මානං. කම‍්මකිලෙසා හි බලවන‍්තොපි දුබ‍්බලාපි බලවකාරණං හොන‍්තියෙව.
මාතුඝාති කම්මං මාතුඝාති කම්මස්ස අන්‍යයෙකුගේ මවක් නසනු දැක මෙය කිරීමට වටී යයි තමාගේ මව මරන්නහුට හේ එක් භවයක නසා පසුව නැසීම් වශයෙන් හෝ එක් භවයෙක්හිම යව මගේ මව නසවයි නැවත නැවත අණ කිරීම් වසයෙන් හෝ දෙවරකින් නියත මරණය පිණිස දෙවන පහරදීම් වශයෙන් හෝ මාතුඝාත කර්මය මාතුඝාත කර්මයට උපනිස්සය වේ. සෙස්ස ද සුදුසු පරිදි මේ නයින්ම දතයුතුය. යම්හෙයකින් බලවත් කුසලය දුබල කුසලයට උපනිශ්‍රය නොවේ. එහෙයින් කර්මපථ ආනන්තරිය කර්ම වශයෙන්ද දේශනාව කරන ලදැයි කියති. එය ඒකාන්ත වශයෙන් නොගත යුතුය. ප්‍රාණඝාතාදිය කොට කුමක් හෙයින් මෙසේ කෙළේදැයි චෝදනා කරනු ලබන්නේ කෝපය පමණක් කරයි. විපිළිසරද වේ. ස්වල්ප වූ කෙලෙස්ද උපන්කල්හි එය වඩා ව්‍යතික්‍රමණය කරයි. එහෙයින් බලවත් දේ දුබල දේට දුබල දේ බලවත් දේටද උපනිශ්‍රය වේ. පච්චය විභංගයෙහි උද්දේස වර්ණනාවේ යමක් කියන ලදි. බලවත් කාරණ අර්ථයෙන් උපනිශ්‍රය වේ’ යයි ඒ කාරණය ස්වභාවයෙන් බලවත් බැවින් කියන ලදි. උපනිශ්‍රය පච්චය ධර්මයන්ගේ නොවේ. කර්ම ක්ලේශ වනාහි බලවත් වුවද දුබල වුවද බලව්ත කාරණ වේමය.
රාගං උපනිස්සාය දානං දෙතීතිආදීසු අහො වතාහං චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ‍්ජෙය්‍යන‍්ති උපපත‍්තිභවෙ වා භොගෙසු වා රාගං උපනිස්සාය දානං දෙති. සීලසමාදානඋපොසථකම‍්මෙසුපි එසෙව නයො. ඣානං පන රාගවික‍්ඛම‍්භනත්‍ථාය, විපස්සනං රාගස්ස පහානත්‍ථාය, මග්ගං සමුච‍්ඡෙදනත්‍ථාය උප‍්පාදෙන‍්තො රාගං උපනිස්සාය උප‍්පාදෙති නාම. වීතරාගභාවත්‍ථාය පන අභිඤ‍්ඤං සමාපත‍්තිඤ‍්ච උප‍්පාදෙන‍්තො රාගං උපනිස්සාය උප‍්පාදෙති නාම. එත‍්තාවතා හි වීතරාගො නාම හොති.
රාගං උපනිස්සාය දානං දෙති යනාදියෙහි හෝ චාතුම්මහා රාජිකයෙහි උපදින්නෙම් යයි උත්පත්ති භවයෙහි හෝ සම්පත්වල හෝ රාගය උපනිශ්‍රය වී දන්දෙයි. සීල සමාදාන පෙහෙවස් කර්මයෙහි ද මෙම නයම වේ. ධ්‍යානය වනාහි රාගය විෂ්කම්භනය සඳහා විදර්ශනාව රාග ප්‍රහාණය පිණිස මාර්ගය සමුච්ඡේදය පිණිස උඵදවන්නේ රාගය උපනිශ්‍රය කොට උපදී නම් වේ. වීතරාග භාවය සඳහා වනාහි අභිඤ්ඤාව සමාපත්ති ද උපදවමින් රාගය උපනිශ්‍රය උපදවන්නේ නම් වේ. මෙපමණකින් වීතරාග නම් වේ.
සද‍්ධායාති දානාදිවසෙන පවත‍්තසද‍්ධාය සීලාදීසුපි එසෙව නයො. යථෙව හි දානාදිවසෙන සද‍්ධාදයො උප‍්පාදෙන‍්තො රාගං උපනිස්සාය උප‍්පාදෙති නාම, එවං රාගාදයොපි සද‍්ධාදීනං උපනිස‍්සයපච‍්චයා නාම හොන‍්තීති වෙදිතබ‍්බා. තස්ස පටිඝාතත්‍ථායාති තස්ස පටිබාහනත්‍ථාය, විපාකොකාසස‍්ස අනුප‍්පදානත්‍ථායාති අත්‍ථො. සප‍්පටිඝාතෙසු තාව එවං හොතු, යානි පන අප‍්පටිඝාතානි ආනන‍්තරියකම‍්මානි, තෙසු “තස්ස පටිඝාතත්‍ථායා”ති කස‍්මා වුත‍්තන‍්ති? තස්ස අජ‍්ඣාසයවසෙන. තප‍්පටිඝාතත්‍ථාය පවත‍්තෙමීති හිස‍්ස අජ‍්ඣාසයො, තං ගහෙත්‍වා එවං වුත‍්තං.
සද්ධාය දානාදී වශයෙන් පවතින ශ්‍රද්ධාවය. සීලාදියෙහි ද මෙම නයම වේ. දානාදි වශයෙන් යම්සේද ශ්‍රද්ධාදිය උපදවමින් රාගය උපනිශ්‍රයකොට උපදියි නම් වේ. මෙසේ රාගාදියද ශ්‍රද්ධාදියට උපනිශ්‍රය පච්චය වේයයි දතයුතුය. තස්ස පටිඝාතත්‍ථාය එහි වැළැක්වීම සඳහා විපාක අවකාශයේ අනුත්පාදනය සඳහා යන අර්ථයයි. පටිඝාත සහිතව තැන්වල මෙසේ වේ. යම් අප්පටිඝාත වූ ආනන්තරිය කර්ම, ඒවායෙහි ඔහුගේ පටිඝාතය පිණිස යයි කුමක් නිසා කියන ලදද? ඔහුගේ අදහස වශයෙන් එය වැළැක්වීම සඳහා පවත්වමි යනු ඔහුගේ අදහසයි. එය ගෙන මෙසේ කියන ලදි.
රාගං උපනිස්සාය අත‍්තානං ආතාපෙතීති යත්‍ථ රත‍්තො, තස්ස දුක‍්කරෙන පත‍්තිං සම‍්පස‍්සන‍්තො එවං කරොතීති සබ‍්බං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බං. කායිකස්ස සුඛස‍්සාති රාගාදිසමතික‍්කමවසෙන කුසලං කත්‍වා පටිලද‍්ධසුඛස‍්ස වා රාගාදිවසෙන අනාදීනවදස‍්සාවිනො කාමෙ පරිභුඤ‍්ජනවසෙන උප‍්පන‍්නසුඛස‍්ස වා. දුක‍්ඛස‍්සාති ආතාපනාදිවසෙන උප‍්පන‍්නසුඛස‍්ස වා රාගාදිහෙතු පවත‍්තවධබන්‍ධනාදිවසෙන උප‍්පන‍්නදුක‍්ඛස‍්ස වා. ඵලසමාපත‍්තියාති රාගාදයො සමුච‍්ඡින්‍දිත්‍වා වා උප‍්පාදිතාය තෙහි වා අට‍්ටීයමානෙන සමාපන‍්නාය.
රාගං උපනිස්සාය අත්තුනං ආකාපෙති යම්තැන ඇලුනේද එහි දුෂ්කරව පැමිණීමට බලන්නේ මෙසේ කෙරේයයි සියල්ල පෙර නයින්ම දතයුතුය. කායිකස්ස සුඛස්ස රාගාදිය සමතික්‍රමණ වශයෙන් කුසල් කොට ලැබූ සැපය හෝ රාගාදි වශයෙන් ආදීනව නොදකින්නා කාමයෙහි පරිභුඤ්ජන වශයෙන් උපන් සැප හෝ. දුක්ඛස්ස තැවීම් වශයෙන් උපන් දුක් හෝ රාගාදි හේතුවෙන් පවත්වන වධබන්ධන ආදි වශයෙන් උපන් දුක හෝ ඵල සමාපත්තියා රාගාදිය සමුච්ඡේදනය කොට හෝ උපන් එයින් හෝ පිළිකුල් කරමින් පැමිණියා වූ (සිතේ සහනයට).
කායිකං සුඛන‍්තිආදීසු සුඛෙ උප‍්පන‍්නෙ තං අස‍්සාදෙත්‍වා පුනප‍්පුනං තථාරූපෙහෙව පච්චයෙහි තං උප‍්පාදෙන‍්තස‍්ස පුරිමං පච‍්ඡිමස‍්ස උපනිස‍්සයො හොති. සීතාදීසු පන අග‍්ගිසන‍්තාපනාදීනි අතිසෙවන‍්තස‍්ස පුබ‍්බභාගෙ සුඛං අපරභාගෙ දුක්ඛස්ස, “සුඛො වති මිස‍්සා පරිබ‍්බාජිකාය තරුණාය ලොමසාය බාහාය සම‍්ඵස‍්සො”ති කාමෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ‍්ජන‍්තස‍්ස ඉධ කායිකං සුඛං නෙරයිකස‍්ස කායිකදුක‍්ඛස‍්ස, අරොගභාවෙන පන සුඛිනො ඵලසමාපත‍්තිං සමාපජ‍්ජන‍්තස‍්ස කායිකං සුඛං ඵලසමාපත්තියා උපනිස‍්සයපච‍්චයො හොති. දුක‍්ඛපටිඝාතාය පන සුඛං සෙවන‍්තස‍්ස දුක‍්ඛපටිඝාතාය ච භගවතො විය ආබාධං වික‍්ඛම‍්භෙත්‍වා ඵලසමාපත‍්තිං සමාපජ‍්ජන‍්තස‍්ස කායිකදුක‍්ඛං කායිකසුඛස‍්ස චෙව ඵලසමාපත්තියා ච, උපනිස‍්සයපච‍්චයො හොති. උතුසප‍්පායො සුඛස්ස චෙව ඵලසමාපත්තියා ච, අසප‍්පායො දුක්ඛස්ස. උතුඅසප‍්පායං වා අභිභවිත්‍වා සමාපත‍්තිසමුට‍්ඨිතරූපවසෙන උප‍්පන‍්නං සුඛං අනුභවිතුකාමස‍්ස අසප‍්පායොපි උතු ඵලසමාපත්තියා පච‍්චයොව. භොජනසෙනාසනෙසුපි එසෙව නයො. පුන කායිකං සුඛන‍්තිආදීනි කෙවලං එකතො දස‍්සිතානි. හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයෙනෙව පනෙසං පච‍්චයභාවො වෙදිතබ‍්බො. ඵලසමාපත්ති කායිකස්ස සුඛස‍්සාති සමාපත‍්තිසමුට‍්ඨානරූපවසෙන උප‍්පන‍්නස‍්ස සුඛස්ස. තං හෙස සමාපත‍්තිතො වුට‍්ඨාය අනුභවති.
කායිකං සුඛං ආදියෙහි සැප උපන් කල්හි එය ආශ්වාදනය කොට නැවත නැවත එබඳු ප්‍රත්‍යවලින් එය උපදවන්නාට පෙර වූ දෙය පසුව වූ දෙයට උපනිශ්‍රය වේ. සීතාදියෙහි වනාහි ගිනිතැපීම් ආදිය අතිශයින් සේවනය කරන්නාට පූර්වභාගයෙහි සැපය අපරභාගයෙහි දුකක් ‘මේ තරුණ පරිබ්බාජිකාවගේ ලොමින් ගැවසුණු අත ස්පර්ශය සැපයකි’ කාමයන්හි ආශ්වාදයට පැමිණියන්ට. මෙහි කායික සැපය නිරයවාසීන්ට කායික දුකකි. අරෝග බැවින් සැපවත් වූ ඵලසමාපත්තියට සමවැදුණු තැනැත්තාට කායික සැපයට ඵලසමාපත්තිය උපනිශ්‍රය පච්චය වේ. දුක් වැළැක්වීම සඳහා සැප සෙවුනාට දුක් වැළැක්වීමද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙන් ආබාධය යටපත් කොට ඵලසමාපත්තියට සමවැදෙන්නාට කායික දුක කායික සැපයට ද ඵලසමාපත්තියට ද උපනිශ්‍රය පච්චය වේ. උතු (සෘතු) සප්පාය ඵල සමාපත්තියට ද සුවයකි. අසප්පාය දුකකි. උතු අසප්පාය හෝ අභිභවනය කොට සමාපත්තියෙන් උපන් රූප වශයෙන් උපන් සැප අනුභව කරනු කැමැත්තාට අසප්පාය ද සෘතු ඵල සම්පත්තිය පච්චය වේ. භෝජන සේනාසනවල ද මෙම නය වේ. නැවත කායික සුඛං ආදිය තනිව එකට දක්වන ලදි. යට කියන ලද නයින්ම මේ පච්චයභාවය දතයුතුය. ඵල සමාපත්ති කායිකස්ස සුඛස්ස ඵල සමාපත්තියෙන් නැගිට අනුභව කරයි.
කායිකං සුඛං උපනිස්සාය දානන‍්තිආදීසු “අහො වත මෙ ඉදං සුඛං න පරිහායෙය්‍යා”ති පත‍්තස‍්ස වා අපරිහායනවසෙන; “අහො වතාහං ආයතිං එවරූපං සුඛං පාපුණෙය්‍ය”න‍්ති අප‍්පත‍්තස‍්ස වා පත‍්තිවසෙන; දුක‍්ඛෙපි “අහො වත මෙ දුක‍්ඛං පරිහායෙය්‍යා”ති පත‍්තස‍්ස පරිහායනවසෙන වා; “ආයතිං එවරූපං නුප‍්පජ‍්ජෙය්‍යා”ති අනුප‍්පාදපත්‍ථනාවසෙන වා සුඛදුක‍්ඛානං උපනිස‍්සයතා වෙදිතබ‍්බා. උතුභොජනසෙනාසනානි වුත‍්තනයානෙව. පුන කායිකං සුඛන‍්තිආදීසු යස‍්මා “සාධු ඛො, මාරිස, මොග‍්ගල‍්ලාන, බුද‍්ධසරණගමනං හොතී”ති සුඛප‍්පත‍්තානම‍්පි, “සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො වත, සො භගවා, යො එවරූපස‍්ස දුක්ඛස්ස පරිඤ‍්ඤාය ධම‍්මං දෙසෙතී”ති (උදා· 18) දුක‍්ඛප‍්පත‍්තානම‍්පි සද්ධා උප්පජ්ජති. සුඛදුක‍්ඛෙහි ච සංයොගවියොගත්‍ථාය සීලාදිපරිපූරණං කරෙය්‍ය, තස‍්මා සුඛදුක‍්ඛානි සද‍්ධාදීනං උපනිස‍්සයභාවෙන දස‍්සිතානි. උතුආදීනිපි යථායොගං යොජෙතබ‍්බානි. කායිකං සුඛං උපනිස්සාය පාණං හනතීතිආදීසුපි වුත‍්තනයානුසාරෙනෙව සුඛාදීනං උපනිස‍්සයතා වෙදිතබ‍්බා.
කායිකං සුඛං උපනිස්සාය දානං ආදියෙහි මේ සැපය නොපිරිහෙන්නේ යයි පැමිණි තැනැත්තාට හෝ නොපැමිණි අයට පැමිණීම් වශයෙන් අනාගතයෙහි මෙබඳු සැපයට පැමිණෙන්නේ යයි, දුක්ඛයෙහි ද අහෝ මේ දුක පිරිහෙන්නේය. පරිහායන වශයෙන් හෝ අනාගතයෙහි මෙබඳු දුකක් නොපැමිණේවායි නොඉපදීම් ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් හෝ සැපදුක්වල උපනිස්සයභාවය දතයුතුය. උතු භෝජන සේනාසන කියන ලද නයින්ම වේ. නැවත කායිකං සුඛං ආදියෙහි යම්සේ සාධු යහපත්ය. පින්වත් මුගලන් හිමියනි, ‘ඒ බුදුන් සරණාගමන වේ.’ සැපයට පැමිණියද සම්මා සම්බුදුහිමි එබඳු දුක දැන දහම් දෙසයි. දුකට පැමිණියහුටද සද්ධාව උපදී. සැප දුක්හි සංයෝග වියෝගයට සීලාදිය සම්පූර්ණ කරන්නේය. එහෙයින් සැපදුක් සද්ධාදීන්ගේ උපනිස්සය භාවයෙන් දක්වන ලදි. උතු ආදිය සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය. කායික සැපය උපනිශ්‍රය වී ප්‍රාණ නසති. ආදියෙහිද කියන ලද නය අනුසාරයෙන්ම සැප ආදියේ උපනිස්සය බව දතයුතුය.
ඉමස‍්මිං පන උපනිස‍්සයභාජනීයෙ කුසලො කුසලස්ස තිවිධෙනාපි උපනිස‍්සයො, අකුසලස්ස දුවිධෙන, අබ්යාකතස්ස තිවිධෙන. අකුසලො අකුසලස්ස තිවිධෙන, කුසලස්ස එකවිධෙන, අබ්යාකතස්ස දුවිධෙන. අබ්‍යාකතොපි අබ්යාකතස්ස තිවිධෙන, තථා කුසලස්ස, තථා අකුසලස‍්සාති. එවං කුසලො අට‍්ඨවිධෙන, අකුසලො ඡබ‍්බිධෙන, අබ්‍යාකතො නවවිධෙනාති තෙවීසතිවිධෙන උපනිස‍්සයො භාජිතොති වෙදිතබ‍්බො.
මේ උපනිස්සය බෙදීමෙහි කුසලය කුසලයට තුන් ආකාරයකින් උපනිශ්‍රය වේ. අකුසලයට දෙයාකාරයකින් අව්‍යාකෘතයට තුන් ආකාරයකින් අකුසලය ද අකුසලයට තුන් ආකාරයකින් කුසලයට එක් ආකාරයකින්. අබ්‍යාකතයට දෙයාකාරයකින්. අබ්‍යාකතයද අබ්‍යාකතයට තුන් ආකාරයකින්. එසේ කුසලයට. එසේ අකුසලයට. මෙසේ කුසලය අට අයුරකින්, අකුසලය සය අයුරකින් අබ්‍යාකතය නව අයුරකින්දැයි තෙවිසි ආකාරයකින් උපනිස්සය බෙදන ලදැයි දතයුතුය.
පුරෙජාතෙ චක‍්ඛාදීනි ඔළාරිකවසෙන වුත‍්තානි. ආපොධාතුආදීනිපි පන පුරෙජාතාරම‍්මණානි හොන‍්තියෙව. වත්‍ථු පුරෙජාතං චක‍්ඛායතනන‍්තිආදි යං වත්‍ථු හුත්‍වා පුරෙජාතං හොති, තං දස‍්සෙතුං වුත‍්තං. වත්‍ථු විපාකාබ්‍යාකතානන‍්ති පවත‍්තියං පුරෙජාතපච‍්චයං සන්‍ධාය වුත‍්තං.
පුරේජාතයෙහි චක්ඛාදිය ඕළාරික වශයෙන් කියන ලදි. ආපෝ ධාතු ආදිය පුරේජාත ආරම්මණ වේ. වත්‍ථු පුරෙජාතං චක්ඛායතනං යනාදිය යම් වස්තුවකට පුරේජාත වේ. එය දැක්වීමට කියන ලදි. වත්‍ථු විපාකාබ්‍යාකතං පවතින පුරේජාත පච්චය සඳහා කියන ලදි.
පච‍්ඡාජාතෙ ඉමස්ස කායස‍්සාති චාතුමහාභූතිකකායස‍්ස. පච‍්ඡාජාතපච‍්චයෙන පච‍්චයොති උපත්‍ථම‍්භනවසෙන පච‍්ඡාජාතො හුත්‍වා පච්චයො. උපත්‍ථම‍්භකට‍්ඨෙන පච‍්චයත‍්තායෙව හෙස පච‍්ඡාජාතපච‍්චයොති ඉමස‍්මිං පඤ‍්හාවාරෙ අනුලොමතො ආගතො.
පච්ඡාජාතයෙහි ඉමස්ස කායස්ස චතුභූමක කයේ. පච්ඡාජාත පච්චයෙන පච්චයො උපත්‍ථම්භන වශයෙන් පච්ඡාජාතය වී පච්චය වේ. උපස්ථම්භක අර්ථයෙන් පච්චයභාවයම මේ පච්ඡාජාත පච්චය යයි මේ ප්‍රශ්න වාරයෙහි අනුලෝම වශයෙන් ආවේය.
ආසෙවනපච‍්චයෙ අනුලොමං ගොත්‍රභුස‍්සාතිආදීනං විසුං ගහණෙ හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයෙනෙව කාරණං වෙදිතබ‍්බං.
ආසේවන පච්චයෙහි අනුලොමං ගොත්රභුස්ස යනාදිය වෙන්ව ගැනීමෙහි යට කියන ලද නයින්ම කරුණු දතයුතුය.
කම‍්මපච‍්චයෙ කුසලා චෙතනා සම‍්පයුත‍්තකානන‍්ති එත්‍ථ සහජාතනානාක‍්ඛණිකවිභාගස‍්ස අභාවතො සහජාතාති න වුත‍්තා. අබ්‍යාකතවිස‍්සජ‍්ජනෙ පන සො විභාගො අත්‍ථි, තස‍්මා තත්‍ථ වුත‍්තා. පටිසන්‍ධිග‍්ගහණං කටත‍්තාරූපානං වසෙන කතං. චෙතනා වත්‍ථුස‍්සාති කිඤ‍්චාපි පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ වත්‍ථුපතිට‍්ඨිතා අරූපධම‍්මා වත්‍ථුපච‍්චයා වත‍්තන‍්ති, චෙතනා පන වත්‍ථුස‍්සාපි පච‍්චයොති දස‍්සෙතුං වුත‍්තං.
කම්ම පච්චයෙහි කුසල චෙතනා සම්පයුත්තකානං මෙහි සහජාත නානා ක්‍ෂණික විභාගයේ අභාවයෙන් සහජාත යයි නො කියන ලදි. අබ්‍යාකත විසඳීමෙන් වනාහි ඒ විභාගය ඇත. එහෙයින් එහි කියන ලදි. ප්‍රතිසන්ධි ග්‍රහණය කටත්තා රූප වශයෙන් කරන ලදි. චෙතනා චත්‍ථුස්ස ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි කිසියම් වස්තුවක් ද පිහිටියේය. අරූප ධර්ම වත්‍ථු පච්චයෙන් පවතී. චේතනා වනාහි වස්තුවට ද පච්චය වේ යයි දැක්වීමට කියන ලදි.
විපාකපච‍්චයෙ පටිසන්‍ධිවාරෙ ඉමිනාව නයෙන අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
විපාක පච්චයෙහි ද මේ නයින්ම පටිසන්ධි වාරයෙහි අර්ථය දතයුතුය.
ආහාරපච‍්චයෙ ඉමස්ස කායස‍්සාති ඉමස‍්මිං චතුසන‍්තතිවසෙන පවත‍්තෙ චාතුමහාභූතිකකායෙ ආහාරසමුට‍්ඨානස‍්ස ජනකවසෙන, සෙසස‍්ස උපත්‍ථම‍්භකවසෙන ආහාරපච‍්චයෙන පච්චයො. ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයාදීසුපි පටිසන්‍ධිවාරො වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බො. සෙසං සබ‍්බත්‍ථ උත‍්තානත්‍ථමෙවාති.
ආහාර පච්චයෙහි ඉමස්ස කායස්ස මේ චතුසන්තති වශයෙන් පවතින චතුමහාභූත කයෙහි ආහාරයෙන් උපන් ජනක වශයෙන් සෙස්සට උපත්‍ථම්භක වශයෙන් ආහාර පච්චයෙන් පච්චය වේ. ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයාදියෙහි ද ප්‍රතිසන්ධි වාරය කියන ලද නයින් දතයුතුය.
පඤ‍්හාවාරවිභඞ‍්ගවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
පඤ්හවාර විභංග වර්ණනාව නිමි.