කායානුපස්සනානිද්දෙසවණ්ණනා අට‍්ඨකථා
කායානුපස්සනානිද්දෙසවණ්ණනා
කායානුපස්සනානිද්දෙසවණ්ණනා
ඉදානි සෙය්‍යථාපි නාම ඡෙකො විලීවකාරකො ථූලකිලඤ‍්ජසණ‍්හකිලඤ‍්ජචඞ‍්කොටකපෙළාපුටාදීනි උපකරණානි කත‍්තුකාමො එකං මහාවෙළුං ලභිත්‍වා චතුධා ඡින්‍දිත්‍වා තතො එකෙකං වෙළුඛණ‍්ඩං ගහෙත්‍වා ඵාලෙත්‍වා තං තං උපකරණං කරෙය්‍ය, යථා වා පන ඡෙකො සුවණ‍්ණකාරො නානාවිහිතං පිළන්‍ධනවිකතිං කත‍්තුකාමො සුපරිසුද‍්ධං සුවණ‍්ණඝටිකං ලභිත්‍වා චතුධා භින්‍දිත්‍වා තතො එකෙකං කොට‍්ඨාසං ගහෙත්‍වා තං තං පිළන්‍ධනං කරෙය්‍ය, එවමෙව භගවා සතිපට‍්ඨානදෙසනාය සත‍්තානං අනෙකප‍්පකාරං විසෙසාධිගමං කත‍්තුකාමො එකමෙව සම‍්මාසතිං “චත‍්තාරො සතිපට‍්ඨානා – ඉධ භික්ඛු අජ්ඣත්තං කායෙ කායානුපස්සී විහරතී”තිආදිනා නයෙන ආරම‍්මණවසෙන චතුධා භින්‍දිත්‍වා තතො එකෙකං සතිපට‍්ඨානං ගහෙත්‍වා විභජන‍්තො කථඤ්ච භික්ඛු අජ්ඣත්තං කායෙතිආදිනා නයෙන නිද‍්දෙසවාරං වත‍්තුමාරද‍්ධො.
දැන් යම්සේ දක්‍ෂ කුළුපොත්තෙක් (උණ පතුරු ආදියෙන් බඩු සදන්නකු) මහත් කලාල මෘදු කලාල කුඩා පෙට්ටි පෙට්ටි ගොටු ආදි උපකරණ සෑදීමට කැමතිව එක් මහා උණගසක් ලැබ හතරට කපා ඒවායින් එක් එක් උණ කැබලි ගෙන පලා ඒ ඒ උපකරණ කරන්නේය. යම්සේ වනාහි දක්‍ෂ රන්කරුවෙක් නොයෙක් ආකාර වූ පැළඳීම් කරනු කැමතිව ඉතා පිරිසිදු රන් ගුලියක් ලැබ හතරට බිඳ ඒවායින් එක් එක් කොටස ගෙන ඒ ඒ පැළඳීම් කරන්නේය. එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතිපට්ඨාන දේශනාවෙන් සත්ත්වයින්ට නොයෙක් ආකාර වූ විශේෂ අධිගමය ලබාදෙනු කැමැත්තේ එකක්ම වූ සම්මා සතිය සතර සතිපට්ඨානය, “මෙහි භික්‍ෂුව තමාගේ කයෙහි කය අනුව විමසන්නේ වාසය කරයි” ආදි නයින් අරමුණු වශයෙන් සතරකට බෙදා එක් එක් සතිපට්ඨානය ගෙන බෙදන්නේ - කථඤ්ච භික්ඛු අජ්ඣත්තං කායෙ යනාදි නයින් නිද්දේස වාරය කීමට ආරම්භ කරන ලදහ.
තත්‍ථ කථඤ‍්චාතිආදි විත්‍ථාරෙතුං කථෙතුකම්‍යතාපුච‍්ඡා. අයං පනෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපත්‍ථො – කෙන ච ආකාරෙන කෙන පකාරෙන භික්ඛු අජ්ඣත්තං කායෙ කායානුපස්සී විහරතීති? සෙසපුච‍්ඡාවාරෙසුපි එසෙව නයො. ඉධ භික‍්ඛූති ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. අයඤ‍්හෙත්‍ථ ඉධ-සද‍්දො අජ‍්ඣත‍්තාදිවසෙන සබ‍්බප‍්පකාරකායානුපස‍්සනානිබ‍්බත‍්තකස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස සන‍්නිස‍්සයභූතසාසනපරිදීපනො අඤ‍්ඤසාසනස‍්ස තථාභාවපටිසෙධනො ච. වුත‍්තඤ‍්හෙතං – “ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො…පෙ… සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ‍්ඤෙහී”ති (ම· නි· 1.139; අ· නි· 4.241). තෙන වුත‍්තං “ඉමස්මිං සාසනෙ භික‍්ඛූ”ති.
එහි කථඤ්ච ආදිය විස්තර කිරීමට කැමතිව අසන ලදි. මෙය එහි සංක්‍ෂෙපාර්ථය වේ. කුමන් ආකාරයකින් කුමන ප්‍රකාරයකින් භික්‍ෂුව තමාගේ කයෙහි කය අනුව විමසමින් වාසය කෙරේද සෙසු ප්‍රශ්න වාරයෙහිද මෙම නයයි. ඉධ භික්ඛු යනු මෙම ශාසනයෙහි භික්‍ෂුව. මෙහි ඉධ ශබ්දය අජ්ඣත්තාදි වශයෙන් සියළු ආකාර කායානුපස්සනාවෙහි යෙදෙන පුද්ගලයාට ඊට නිශ්‍රය වන ශාසනය දැක්වීම අන්‍ය ශාසනවල එසේ නොමැතිවීම නිසා අත්හැරීමය. මෙය කියන ලදි. “ඉධෙව භික්ඛවෙ සමණො...... සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙහි අඤ්ඤෙ” මහණෙනි, මෙහිම ශ්‍රමණ....... අන්‍ය වාදවල (සාසනවල) ශ්‍රමණයන්ගෙන් ශූන්‍ය වේ. එනිසා මෙම සසුනෙහි භික්‍ෂූන් යයි කියන ලදි.
අජ්ඣත්තං කායන‍්ති අත‍්තනො කායං. උද්ධං පාදතලාති පාදතලතො උපරි. අධො කෙසමත්‍ථකාති කෙසග‍්ගතො හෙට‍්ඨා. තචපරියන‍්තන‍්ති තිරියං තචපරිච‍්ඡින‍්නං. පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච‍්චවෙක‍්ඛතීති නානප‍්පකාරකෙසාදිඅසුචිභරිතො අයං කායොති පස‍්සති. කථං? අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා…පෙ… මුත‍්තන‍්ති. තත්‍ථ අත්‍ථීති සංවිජ‍්ජන‍්ති. ඉමස‍්මින‍්ති ය‍්වායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්‍ථකා තිරියං තචපරියන‍්තො පූරො නානප්පකාරස්ස අසුචිනොති වුච‍්චති තස‍්මිං. කායෙති සරීරෙ. සරීරඤ‍්හි අසුචිසඤ‍්චයතො කුච‍්ඡිතානං කෙසාදීනඤ‍්චෙව චක‍්ඛුරොගාදීනඤ‍්ච රොගසතානං ආයභූතතො කායොති වුච‍්චති.
අජ්ඣත්තං කායං යනු තමාගේ කයයි. උද්ධං පාදතලා යනු පාදතලයෙන් උඩ. අධො කෙසමත්‍ථකා යනු කෙස් අග සිට යටට. තච පරියන්තං යනු හරහට සම අවසන් කොට. පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති යනු නානාප්‍රකාර කෙස් ආදි අසූචියෙන් බර වූ මෙම ශරීරයයි බලයි. කෙසේද? අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා...... මුත්තං එහි අත්‍ථි යනු විද්‍යමාන වේ. ඉමස්මිං යනු එය පාදාන්තයේ සිට ඉහළට කේසාන්තයේ සිට පහළට සම කෙළවර කොට හරහට නානාප්‍රකාර අසූචිවලින් පිරුණේ යයි කියනු ලැබේ. කායෙ ශරීරයෙහි. ශරීරය වනාහි අසූචි රැස්වීමෙන් පිළිකුල් වූ කෙස් ආදියද චක්ඛු රෝගාදි රෝග සිය ගණනක් එකතු වූ නිසා කාය කාය යයි කියනු ලැබේ.
කෙසා ලොමාති එතෙ කෙසාදයො ද‍්වත‍්තිංසාකාරා. තත්‍ථ අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා, අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ ලොමාති එවං සම‍්බන්‍ධො වෙදිතබ‍්බො. ඉමස‍්මිඤ‍්හි පාදතලතො පට‍්ඨාය උපරි, කෙසමත්‍ථකා පට‍්ඨාය හෙට‍්ඨා, තචතො පට‍්ඨාය තිරියන‍්තතොති එත‍්තකෙ බ්‍යාමමත‍්තෙ කළෙවරෙ සබ‍්බාකාරෙනපි විචිනන‍්තො න කොචි කිඤ‍්චි මුත්තං වා මණිං වා වෙළුරියං වා අගරුං වා කුඞ‍්කුමං වා කප‍්පූරං වා වාසචුණ‍්ණාදිං වා අණුමත‍්තම‍්පි සුචිභාවං පස‍්සති, අථ ඛො පරමදුග‍්ගන්‍ධජෙගුච‍්ඡං අස‍්සිරීකදස‍්සනං නානප‍්පකාරං කෙසලොමාදිභෙදං අසුචිංයෙව පස‍්සති. තෙන වුත‍්තං – අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා…පෙ… මුත‍්තන‍්ති. අයමෙත්‍ථ පදසම‍්බන්‍ධතො වණ‍්ණනා.
කෙසා ලොමා යන මේ කෙස් ආදිය දෙතිස් ආකාරය. එහි මේ ශරීරයෙහි කෙස් ඇත. මේ ශරීරයෙහි ලොම් ඇත යයි සම්බන්ධය දතයුතුයි. මෙහි පාවලින් උඩ කෙස්වලින් යට සම්බන්ධව හරහට මෙපමණ වූ බඹයක් පමණ කලේබරයෙහි (සිරුරෙහි) සියළු ආකාරයෙන් සියළු ආකාරයෙන්ම සොයන්නේ කිසියම් මුතුවක් හෝ මැණිකක් හෝ වෛදූරයක් හෝ අගිල් හෝ කොකුමි හෝ කපුරු හෝ සුවඳ සුණු ආදියක් හෝ කිසිවෙක් නොදකිති. අනුමාත්‍ර පිරිසිදු බවක්වත් නොදකිති. දැඩි දුර්ගන්ධය පිළිකුල් සහගත බව නොයෙක් ආකාර අප්‍රිය දර්ශන වූ කෙස් ලොම් ආදියෙන් යුත් අසූචිම බලයි. එයින් කියන ලදි. අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා... මුත්තංති මෙය පද සම්බන්ධ වර්ණනාවය.
ඉමං පන කම‍්මට‍්ඨානං භාවෙත්‍වා අරහත‍්තං පාපුණිතුකාමෙන කුලපුත‍්තෙන ආදිතොව චතුබ‍්බිධං සීලං සොධෙත්‍වා සුපරිසුද‍්ධසීලෙ පතිට‍්ඨිතෙන, ය‍්වායං දසසු පලිබොධෙසු පලිබොධො අත්‍ථි තං උපච‍්ඡින්‍දිත්‍වා, පටික‍්කූලමනසිකාරකම‍්මට‍්ඨානභාවනාය පඨමජ‍්ඣානං නිබ‍්බත‍්තෙත්‍වා, ඣානං පාදකං කත්‍වා විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා, අරහත‍්තං අනාගාමිඵලාදීසු වා අඤ‍්ඤතරං පත‍්තස‍්ස සබ‍්බන‍්තිමෙන පරිච‍්ඡෙදෙන සාට‍්ඨකථාය පාළියා කතපරිචයස‍්ස තන‍්තිආචරියස‍්සාපි කල්‍යාණමිත‍්තස‍්ස සන‍්තිකෙ උග‍්ගහෙතබ‍්බං. විසුද‍්ධං තථාරූපං කල්‍යාණමිත‍්තං එකවිහාරෙ අලභන‍්තෙන තස‍්ස වසනට‍්ඨානං ගන‍්ත්‍වා උග‍්ගහෙතබ‍්බං. තත්‍ථ චතුබ‍්බිධසීලවිසොධනඤ‍්චෙව (විසුද්ධි· 1.19) පලිබොධො (විසුද්ධි· 1.41) ච පලිබොධුපච‍්ඡෙදො ච ආචරියස‍්ස සන‍්තිකං උපසඞ‍්කමනවිධානඤ‍්ච සබ‍්බම‍්පි විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ විත්‍ථාරතො කථිතං. තස‍්මා තං තත්‍ථ කථිතනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බං.
මෙම කර්මස්ථානය වඩා රහත්භාවයට පැමිණීමට කැමතිවන කුලපුත්‍රයා විසින් මුලින්ම චතුර්විධ වූ සීලය පිරිසිදු කොට සුපිරිසිදු සීලයෙහි පිහිටා දස පලිබෝධවලින් බාධක තිබේ නම් ඒවා දුරුකොට පිළිකුල් මෙනෙහි කරන කමටහන් භාවනාවෙන් පළමුවන ධ්‍යානය උපදවා ධ්‍යානය පාදක කරගෙන විපස්සනාව පටන්ගෙන, අරහත්ත අනාගාමි ඵලාදියට හෝ අන්‍ය ඵලයකට පැමිණීම හෝ යටත් පිරිසෙයින් අටුවා සහිත පෙළ පුරුදු පුහුණු කළ පාලි ආචාර්ය කල්‍යාණ මිත්‍රයකු සමීපයෙහි උගත යුතුය. විසුද්ධ වූ එබඳු රූප වූ කල්‍යාණ මිත්‍රයකු තමා වසන ස්ථානයේ නොලැබෙනවා නම් එබඳු උත්තමයකු වසන ස්ථානයට ගොස් ඉගෙනගත යුතුය. චතුර්විධ සීල විසෝධනයද පළිබෝධ ද පළිබෝධ උපච්ඡේදයද ආචාර්යවරයකු ළඟට එළඹෙන විධානයද යන සියල්ල විසුද්ධි මාර්ගයෙහි (එනම් ග්‍රන්ථය) විස්තර වශයෙන් කියන ලදි. එනිසා එහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුය.
ආචරියෙන පන කම‍්මට‍්ඨානං කථෙන‍්තෙන තිවිධෙන කථෙතබ‍්බං. එකො භික්ඛු පකතියා උග‍්ගහිතකම‍්මට‍්ඨානො හොති. තස‍්ස එකං ද‍්වෙ නිසජ‍්ජවාරෙ සජ‍්ඣායං කාරෙත්‍වා කථෙතබ‍්බං. එකො සන‍්තිකෙ වසිත්‍වා උග‍්ගණ‍්හිතුකාමො හොති. තස‍්ස ආගතාගතවෙලාය කථෙතබ‍්බං. එකො උග‍්ගණ‍්හිත්‍වා අඤ‍්ඤත්‍ථ ගන‍්තුකාමො හොති. තස‍්ස නාතිපපඤ‍්චං නාතිසඞ‍්ඛෙපං කත්‍වා නිජ‍්ජටං නිග‍්ගණ‍්ඨිකං කම‍්මට‍්ඨානං කථෙතබ‍්බං. කථෙන‍්තෙන කිං ආචික‍්ඛිතබ‍්බන‍්ති? සත‍්තධා උග‍්ගහකොසල‍්ලං දසධා ච මනසිකාරකොසල‍්ලං ආචික‍්ඛිතබ‍්බං.
කර්මස්ථාන කියන ආචාර්යවරයා විසින් තුන් ආකාරයකින් කර්මස්ථාන කිව යුතුය. සමහර භික්‍ෂු කෙනෙකුන් ප්‍රකෘතියෙන්ම ඉගෙන ගන්නා ලද කර්මස්ථාන ඇත. ඔහුට වරක් දෙවරක් හිඳගෙන සිටිනවිට සජ්ඣායනය කරවා කිවයුතුය. සමහර කෙනෙකුන් ආචාර්යවරයා ළඟ වාසයකොට ඉගෙනගනු කැමති වේ. ඔහුට වැඩි විස්තරත් නැති සංක්‍ෂේපයත් නැතිව අවුල්හැර ගැට හැර කර්මස්ථානය කිවයුතුය කියන්නහු විසින් කුමක් කිවයුතු වන්නේය. සත්ආකාර වූ ග්‍රහණය කරගැනීමේ දක්‍ෂතාද දසආකාර වූ මෙනෙහි කිරීමේ දක්‍ෂතාද කිවයුතුය.
තත්‍ථ වචසා මනසා වණ‍්ණතො සණ‍්ඨානතො දිසතො ඔකාසතො පරිච‍්ඡෙදතොති එවං සත‍්තධා උග‍්ගහකොසල‍්ලං ආචික‍්ඛිතබ‍්බං. ඉමස‍්මිඤ‍්හි පටික‍්කූලමනසිකාරකම‍්මට‍්ඨානෙ යොපි තිපිටකො හොති, තෙනපි මනසිකාරකාලෙ පඨමං වාචාය සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො. එකච‍්චස‍්ස හි සජ‍්ඣායං කරොන‍්තස‍්සෙව කම‍්මට‍්ඨානං පාකටං හොති, මලයවාසීමහාදෙවත්‍ථෙරස‍්ස සන‍්තිකෙ උග‍්ගහිතකම‍්මට‍්ඨානානං ද‍්වින‍්නං ථෙරානං විය. ථෙරො කිර තෙහි කම‍්මට‍්ඨානං යාචිතො ‘චත‍්තාරො මාසෙ ඉමං එවං සජ‍්ඣායං කරොථා’ති ද‍්වත‍්තිසාකාරපාළිං අදාසි. තෙ, කිඤ‍්චාපි තෙසං ද‍්වෙ තයො නිකායා පගුණා, පදක‍්ඛිණග‍්ගාහිතාය පන චත‍්තාරො මාසෙ ද‍්වත‍්තිංසාකාරං සජ‍්ඣායන‍්තාව සොතාපන‍්නා අහෙසුං.
එහි වචනයෙන්, මනසින්, වර්ණයෙන්, සටසණින්, දිසාවෙන්, අවකාශයෙන්, පරිච්ඡේදයෙන් යයි මෙසේ සත්ආකාර ග්‍රහණ දක්‍ෂතා කිවයුතුය. මෙම පිළිකුල් කර්මස්ථානයෙහි යමෙක් ත්‍රිපිටකවේද ඔහු විසින්ද මෙනෙහි කරන කාලයෙහි පළමුව වචනයෙන් සජ්ඣායනය කළයුතුය. සමහර කෙනෙකුට සජ්ඣායනය කරනවිට කර්මස්ථානය (වැටහේ) ප්‍රකට වේ. කඳුරටවාසී මහාදේව මහතෙරුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි කමටහන් උගත් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනම මෙන්, කර්මස්ථාන ඉල්ලා සිටි උන්වහන්සේලාට ආචාර්යවරයා මාස හතරක් මෙම කර්මස්ථානය කරන්න යයි දෙතිස්ආකාර වූ මෙම කර්මස්ථානයේ පෙළ දුන්නේය. උන්වහන්සේලාට සූත්‍රපිටකයෙන් නිකාය ග්‍රන්ථ දෙක තුනක් ප්‍රගුණය (පාඩම් ඇත) ගරුකටයුතු ආචාර්යවරයකුගෙන් ගත් බැවින් හාරමාසයක් තුළ ද්වත්තිංසාකරය (කර්මස්ථානය) සජ්ඣායනා කරද්දීම සෝතාපන්න භාවයට පත්වූහ.
තස‍්මා කම‍්මට‍්ඨානං කථෙන‍්තෙන ආචරියෙන අන‍්තෙවාසිකො වත‍්තබ‍්බො – ‘පඨමං තාව වාචාය සජ‍්ඣායං කරොහී’ති. කරොන‍්තෙන ච තචපඤ‍්චකාදීනි පරිච‍්ඡින්‍දිත්‍වා අනුලොමපටිලොමවසෙන සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො. “කෙසා ලොමා නඛා දන්තා තචො”ති හි වත්‍වා පුන පටිලොමතො “තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා”ති වත‍්තබ‍්බං. තදනන‍්තරං වක‍්කපඤ‍්චකෙ “මංසං න‍්හාරු අට්ඨි අට්ඨිමිඤ්ජං වක්ක”න‍්ති වත්‍වා පුන පටිලොමතො “වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න‍්හාරු මංසං තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා”ති වත‍්තබ‍්බං. තතො පප‍්ඵාසපඤ‍්චකෙ “හදයං යකනං කිලොමකං පිහකං පප්ඵාස”න‍්ති වත්‍වා පුන පටිලොමතො “පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න‍්හාරු මංසං තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා”ති වත‍්තබ‍්බං.
එනිසා කමටහන් දෙන ආචාර්යවරයා විසින් පළමුව වචනයෙන් සජ්ඣායනය කරන්න යයි අන්තේවාසිකයාට කිවයුතුය. සජ්ඣායනා කරන්නා විසින්ද තච පංචකාදිය සීමා කරගෙන අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් සජ්ඣායනා කළයුතුය. කෙසා, ලොමා, නඛා, දන්තා, තචො කියා නැවත ප්‍රතිලෝම වශයෙන් තචො, දන්තා, නඛා, කෙසා යයි කිවයුතුය. ඉන් අනතුරුව වක්ක පංචකයෙහි මංසං, නහාරු, අට්ඨි, අට්ඨිමිඤ්ජං, වක්කං යයි කියා නැවත වක්කං, අට්ඨිමිඤ්ජං, අට්ඨි, නහාරූ, මංසං, තචො, දන්තා, නඛා, ලොමා, කෙසා යයි කිවයුතුය. එයින් පසු පප්ඵාස පංචකයෙහි හදය, යකතං, කිලොමකං, පිහකං, පප්ඵාසං යයි කියා නැවත පටිලෝම වශයෙන් පප්ඵාසං, පිහකං, කිලොමකං, යකනං, හදයං, වක්කං, අට්ඨිමිඤ්ජං, අට්ඨි, නහාරූ, මංසං, තචො, දන්තා, නඛා, ලෝමා, කෙසා යයි කිවයුතුය.
තතො ඉමං තන‍්තිං අනාරුළ‍්හම‍්පි පටිසම‍්භිදාමග‍්ගෙ (පටි· ම· 1.4) ආගතං මත්‍ථලුඞ‍්ගං කරීසාවසානෙ තන‍්තිං ආරොපෙත්‍වා ඉමස්මිං මත්‍ථලුඞ‍්ගපඤ‍්චකෙ “අන්තං අන්තගුණං උදරියං කරීසං මත්‍ථලුඞ‍්ග”න‍්ති වත්‍වා පුන පටිලොමතො “මත්‍ථලුඞ‍්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න‍්හාරු මංසං තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා”ති වත‍්තබ‍්බං.
ඉන්පසු මෙම පාලිය නොනගා පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි ආවා වූ මත්‍ථලුංගං කරීසාවසානයේ පාලියට නගා මෙම මත්‍ථලුංග පංචකයෙහි අන්තං, අන්තගුණං, උදරියං, කරීසං, මත්‍ථලුංගං යයි කියා නැවත පටිලෝම වශයෙන් මත්‍ථලුංගං කරීසං, උදරියං, අන්තගුණං, අත්තං, පප්ඵාසං, පිහකං, කිලොමකං, යකනං, හදයං, වක්කං, අට්ඨිමිඤ්ජං, අට්ඨි, නහරූ, මංසං, තචො, දන්තා, නඛා, ලොමා, කෙසා යයි කිවයුතුය.
තතො මෙදඡක‍්කෙ “පිත්තං සෙම්හං පුබ්බො ලොහිතං සෙදො මෙදො”ති වත්‍වා පුන පටිලොමතො “මෙදො සෙදො ලොහිතං පුබ්බො සෙම්හං පිත්තං මත්‍ථලුඞ‍්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න‍්හාරු මංසං තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා”ති වත‍්තබ‍්බං.
ඉන්පසු මෙද ඡක්කයෙහි පිත්තං, සෙම්හං, පුබ්බො, ලොහිතං, සෙදො, මෙදො යයි කියා නැවත පටිලෝම වශයෙන් මෙදො, සෙදො, ලොහිතං, පුබ්බො, සෙම්හං, පිත්තං, මත්‍ථලුංගං, කරීසං, උදරියං, අන්තදනං, අන්තං, පප්ඵාසං, පිහකං, කිලොමකං, යකනං, හදයං, වක්කං, අට්ඨිමිඤ්ජං, අට්ඨි, නහරූ, හදයං, මංසං, තචො, දන්තා, නඛා, ලෝමා, කෙසා යයි කිවයුතුය.
තතො මුත‍්තඡක‍්කෙ “අස්සු වසා ඛෙළො සිඞ‍්ඝාණිකා ලසිකා මුත්ත”න‍්ති වත්‍වා පුන පටිලොමතො “මුත්තං ලසිකා සිඞ‍්ඝාණිකා ඛෙළො වසා අස්සු මෙදො සෙදො ලොහිතං පුබ්බො සෙම්හං පිත්තං මත්‍ථලුඞ‍්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න‍්හාරු මංසං තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා”ති එවං කාලසතම‍්පි කාලසහස‍්සම‍්පි කාලසතසහස‍්සම‍්පි වාචාය සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො. වචසා සජ‍්ඣායෙන හි කම‍්මට‍්ඨානතන‍්ති පගුණා හොති; න ඉතො චිතො ච චිත්තං විධාවති; කොට‍්ඨාසා පාකටා හොන‍්ති, හත්‍ථසඞ‍්ඛලිකා විය ඛායන‍්ති, වතිපාදපන‍්ති විය ච ඛායන‍්ති. යථා ච පන වචසා, තථෙව මනසාපි සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො. වචසා සජ‍්ඣායො හි මනසා සජ‍්ඣායස‍්ස පච‍්චයො හොති. මනසා සජ‍්ඣායො ලක‍්ඛණපටිවෙධස‍්ස පච‍්චයො හොති. ලක‍්ඛණපටිවෙධො මග‍්ගඵලපටිවෙධස‍්ස පච‍්චයො හොති.
ඉන්පසු මුත්ත ඡක්කයෙහි අස්සුවසා, ඛෙලො, සිංගානිකා, ලසිකා, මුත්තං කියා නැවත පිළිලොම් වශයෙන් මුත්තං, ලසිකා, සිංගානිකා, ඛෙලො, වසා, අස්සු, මෙදො, සෙදො, ලොහිතං, පුබ්බො, සෙම්හං, පිත්තං, මත්‍ථලුංගං, කරීසං, උදරියං, අන්තගුණං, අන්තං, පප්ඵාසං, පිහකං, කිලොමකං, යකනං, හදයං, වක්කං, අට්ඨිමිඤ්ජං, අට්ඨි, නහාරූ, මංසං, තචො, දන්තා, නඛා, ලොමා, කෙසා යයි මෙසේ කාල සියයක්ද කාල දහසක්ද කාල සියදහසක්ද වචනයෙන් සජ්ඣායනය කළයුතුය. වචනයෙන් සජ්ඣායනය කිරීමෙන් කර්මස්ථාන පාලිය ප්‍රගුණ වෙයි. සිත එහා මෙයා නොදුවයි. කොටස් වශයෙන් (වෙන වෙනම) ප්‍රකට වෙයි. අතට ගත් සකක් මෙන් හැඟේ. (අතැඹුලක් සේ) වැටමුල් පෙලක් මෙන්ද හැඟේ. වචනයෙන් මෙන් සිතෙන් ද සජ්ඣායනා කළයුතුය. වචනයෙන් සජ්ඣායනය කිරීම සිතෙන් සජ්ඣායනා කිරීමට ප්‍රත්‍ය වේ. ලක්‍ෂණ දැනගැනීම මාර්ගඵල අවබෝධයට ප්‍රත්‍ය වේ.
‘වණ‍්ණතො’ති කෙසාදීනං වණ‍්ණො වවත්‍ථපෙතබ‍්බො. ‘සණ‍්ඨානතො’ති තෙසංයෙව සණ‍්ඨානං වවත්‍ථපෙතබ‍්බං . ‘දිසතො’ති ඉමස්මිං සරීරෙ නාභිතො උද්ධං උපරිමා දිසා, අධො හෙට‍්ඨිමා දිසා. තස‍්මා “අයං කොට‍්ඨාසො ඉමිස‍්සා නාම දිසායා”ති දිසා වවත්‍ථපෙතබ‍්බා. ‘ඔකාසතො’ති “අයං කොට‍්ඨාසො ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ පතිට‍්ඨිතො”ති එවං තස‍්ස තස‍්ස ඔකාසො වවත්‍ථපෙතබ‍්බො. ‘පරිච‍්ඡෙදතො’ති සභාගපරිච‍්ඡෙදො විසභාගපරිච‍්ඡෙදොති ද‍්වෙ පරිච‍්ඡෙදා. තත්‍ථ “අයං කොට‍්ඨාසො හෙට‍්ඨා ච උපරි ච තිරියඤ‍්ච ඉමිනා නාම පරිච‍්ඡින‍්නො”ති එවං සභාගපරිච‍්ඡෙදො වෙදිතබ‍්බො. “කෙසා න ලොමා, ලොමාපි න කෙසා”ති එවං අමිස‍්සීකතවසෙන විසභාගපරිච‍්ඡෙදො වෙදිතබ‍්බො.
වර්ණ වශයෙන් යනු කෙස් ආදියෙහි වර්ණය වෙන් කරගත යුතුය. සණ්ඨාන වශයෙන් යනු ඒවායෙහිම සටහන් වෙන්කර ගතයුතුය. දිසා වශයෙන් යනු මෙම ශරීරයෙහි නාභියෙන් උඩ උපරිම දිසාවය. නාභියෙන් යට යට දිසාවයි. එහෙයින් මෙම කොටස මෙම දිසාවට අයත් යයි දිසා වෙන්කර ගත යුතුය. අවකාශය යනු මෙම කොටස මෙනම් අවකාශයෙහි පිහිටියේ යයි මෙසේ ඒ ඒ අවකාශ වෙන්කර ගතයුතුය. පරිච්ඡේදය සභාග විසභාග යයි දෙපරිදිය. එහි මෙම කොටස යටද උඩද හරහටද යන මෙයින් වෙන්කිරීම සභාග පරිච්ඡේදයයි දතයුතුය. කෙස්, ලොම් නොවේ. ලොම්, කෙස් නොවේ යයි මෙසේ අමිශ්‍ර වශයෙන් විසභාග පරිච්ඡේදය දතයුතුය.
එවං සත‍්තධා උග‍්ගහකොසල‍්ලං ආචික‍්ඛන‍්තෙන පන “ඉදං කම‍්මට‍්ඨානං අසුකස‍්මිං සුත‍්තෙ පටික‍්කූලවසෙන කථිතං, අසුකස‍්මිං ධාතුවසෙනා”ති ඤත්‍වා ආචික‍්ඛිතබ‍්බං. ඉදඤ‍්හි මහාසතිපට‍්ඨානෙ (දී· නි· 2.372; ම· නි· 1.105 ආදයො) පටික‍්කූලවසෙනෙව කථිතං, මහාහත්‍ථිපදොපම (ම· නි· 1.300 ආදයො) -මහාරාහුලොවාද (ම· නි· 2.113 ආදයො) -ධාතුවිභඞ‍්ගෙසු (ම· නි· 3.342 ආදයො) ධාතුවසෙන කථිතං. කායගතාසතිසුත‍්තෙ (ම· නි· 3.153 ආදයො) පන යස‍්ස වණ‍්ණතො උපට‍්ඨාති, තං සන්‍ධාය චත‍්තාරි ඣානානි විභත‍්තානි. තත්‍ථ ධාතුවසෙන කථිතං විපස‍්සනාකම‍්මට‍්ඨානං හොති, පටික‍්කූලවසෙන කථිතං සමථකම‍්මට‍්ඨානං. තදෙතං ඉධ සමථකම‍්මට‍්ඨානං අවිසෙසතො සබ‍්බසාධාරණවසෙන කථිතන‍්ති වදන‍්තියෙවාති.
මෙසේ සත් ආකාරයකින් උද්ග්‍රහණ දක්‍ෂතා කියන ආචාර්යවරයා මෙම කමටහන අසවල් සූත්‍රයෙහි පිළිකුල් වශයෙන් කියන ලදි. අසවල් සූත්‍රයෙහි ධාතු වශයෙන් කියන ලදි යයි දැන කිවයුතුය. මේ මහා සතිපට්ඨාන මහා හත්‍ථිපදොපම සූත්‍රයෙහි පිළිකුල් වශයෙන්ද මහාරාහුලෝවාද සූත්‍රයෙහි ධාතු වශයෙන්ද කියන ලදි. කායගතාසති සූත්‍රයෙහි වර්ණ වශයෙන් වැටහේ. එය උදෙසා සතර ධ්‍යාන බෙදන ලදි. එහි මෙය ධාතු වශයෙන් කියන ලද විපස්සනා කර්මස්ථානයක් වේ. පිළිකුල් වශයෙන් කියන ලද සමථ කර්මස්ථානයක් ඇත. මෙම සමථ කර්මස්ථානයේ සර්ව සාධාරණ වශයෙන් අවිශේෂයෙන් කියන ලදැයි කියන්නේමය.
එවං සත‍්තධා උග‍්ගහකොසල‍්ලං ආචික‍්ඛිත්‍වා “අනුපුබ‍්බතො, නාතිසීඝතො, නාතිසණිකතො, වික‍්ඛෙපපටිබාහනතො, පණ‍්ණත‍්තිසමතික‍්කමනතො, අනුපුබ‍්බමුඤ‍්චනතො, අප‍්පනාතො, තයො ච සුත‍්තන‍්තා”ති එවං දසධා මනසිකාරකොසල‍්ලං ආචික‍්ඛිතබ‍්බං. තත්‍ථ ‘අනුපුබ‍්බතො’ති ඉදඤ‍්හි සජ‍්ඣායකරණතො පට‍්ඨාය අනුපටිපාටියා මනසිකාතබ‍්බං, න එකන‍්තරිකාය. එකන‍්තරිකාය හි මනසිකරොන‍්තො යථා නාම අකුසලො පුරිසො ද‍්වත‍්තිංසපදං නිස‍්සෙණිං එකන‍්තරිකාය ආරොහන‍්තො කිලන‍්තකායො පතති, න ආරොහනං සම‍්පාදෙති; එවමෙව භාවනාසම‍්පත‍්තිවසෙන අධිගන‍්තබ‍්බස‍්ස අස‍්සාදස‍්ස අනධිගමා කිලන‍්තචිත‍්තො පතති, න භාවනං සම‍්පාදෙති.
මෙසේ සත්ආකාර වූ උද්ග්‍රහණ දක්‍ෂතා කියා අනුපිළිවෙලින් වේගයෙන් නැතිව සෙමින් නැතිව වික්‍ෂේප ඉවත්කරමින් පණ්ණත්තිය සමතික්‍රමණයෙන් පිළිවෙලින් මිදීමෙන් කිවයුතුය. එහි අනුපුබ්බ නම් මෙය සජ්ඣායනය කිරීමේ සිට අනුපිළිවෙලින් සිහිකළ යුතුය. එකක් හැර එකක් නොව පිළිවෙලින් සිහිකළ යුතුය. එකක් හැර එකක් සිහිකරන අදක්‍ෂ පුද්ගලයෙක් පොලු දෙතිසක් තිබෙන ඉණිමගක එකක් හැර එකකට නගින්නේ ශරීරය ක්ලාන්තවී ඇද වැටේ. නැගීම සම්පූර්ණ නොවේ. එසේම භාවනා සම්පත් වශයෙන් පැමිණිය යුතුවූ ආශ්වාදයට නොපැමිණ ක්ලාන්ත වූ සිත් ඇතිව වැටෙයි. භාවනාව සම්පාදනය නොවේ.
අනුපුබ‍්බතො මනසිකරොන‍්තෙනාපි ච ‘නාතිසීඝතො’ මනසිකාතබ‍්බං. අතිසීඝතො මනසිකරොතො හි යථා නාම තියොජනං මග‍්ගං පටිපජ‍්ජිත්‍වා ඔක‍්කමනවිස‍්සජ‍්ජනං අසල‍්ලක‍්ඛෙත්‍වා සීඝෙන ජවෙන සත‍්තක‍්ඛත‍්තුම‍්පි ගමනාගමනං කරොතො පුරිසස‍්ස කිඤ‍්චාපි අද‍්ධානං පරික‍්ඛයං ගච‍්ඡති, අථ ඛො පුච‍්ඡිත්‍වාව ගන‍්තබ‍්බං හොති; එවමෙව කෙවලං කම‍්මට‍්ඨානං පරියොසානං පාපුණාති, අවිභූතං පන හොති, න විසෙසං ආවහති. තස‍්මා නාතිසීඝතො මනසිකාතබ‍්බං.
පිළිවෙලින් මෙනෙහි කරන්නා ද ඉක්මන් නැතිව මෙනෙහි කළයුතුය. ඉතා ඉක්මණින් සිහිකරන්නාට යම්සේ යොදුන් තුනක් වූ මාර්ගයට බැස පිවිසීම් විසඳීම් නොසලකා සීඝ්‍ර ධාවනයෙන් සත්වරකුදු ගමනාගමනය කරන පුද්ගලයාට කිසියම් මාර්ගයක් කෙළවර පැමිණේ. ඉන්පසු අසාම යායුතු වෙයි. එසේම හුදෙක් කමටහන අවසානයට පැමිණේ. ප්‍රකට නොවේ. කිසි විශේෂයක් නොවෙයි. එනිසා ඉක්මන් නොවී මෙනෙහි කළ යුතුය.
යථා ච නාතිසීඝතො එවං ‘නාතිසණිකතො’පි. අතිසණිකතො මනසිකරොතො හි යථා නාම තදහෙව තියොජනං මග‍්ගං ගන‍්තුකාමස‍්ස පුරිසස‍්ස අන‍්තරාමග‍්ගෙ රුක‍්ඛපබ‍්බතගහනාදීසු විලම‍්බමානස‍්ස මග‍්ගො පරික‍්ඛයං න ගච‍්ඡති, ද‍්වීහතීහෙන පරියොසාපෙතබ‍්බො හොති; එවමෙව කම‍්මට‍්ඨානං පරියොසානං න ගච‍්ඡති, විසෙසාධිගමස‍්ස පච‍්චයො න හොති.
ඉක්මන් නොවීම මෙන්ම ඉතා සෙමින්ද නොවිය යුතුය. ඉතා සෙමින් මෙනෙහි කරන්නාට එම මාර්ගයේම තුන්ගව්වක් යෑමට කැමති පුද්ගලයාව අතරමග රුක් පව් ගහණවල පමාවෙමින් මාර්ගය අවසන් නොවෙයි. දෙතුන් දවසකින් අවසන් කළයුතු වන්නේය. එසේම කමටහන කෙළවරට නොයන්නේය. විශේෂාධිගමයකට හේතු නොවේ.
‘වික‍්ඛෙපපටිබාහනතො’ති කම‍්මට‍්ඨානං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා බහිද්ධා පුථුත‍්තාරම‍්මණෙ චෙතසො වික‍්ඛෙපො පටිබාහිතබ‍්බො. අප‍්පටිබාහතො හි යථා නාම එකපදිකං පපාතමග‍්ගං පටිපන‍්නස‍්ස පුරිසස‍්ස අක‍්කමනපදං අසල‍්ලක‍්ඛෙත්‍වා ඉතො චිතො ච විලොකයතො පදවාරො විරජ‍්ඣති, තතො සතපොරිසෙ පපාතෙ පතිතබ‍්බං හොති; එවමෙව බහිද්ධා වික‍්ඛෙපෙ සති කම‍්මට‍්ඨානං පරිහායති, පරිධංසති. තස‍්මා වික‍්ඛෙපපටිබාහනතො මනසිකාතබ‍්බං.
වික්ඛෙප පටිභාහනය නම් කමටහන අත්හැර බාහිර අරමුණෙහි සිතින් වික්‍ෂේපය බහාතැබිය යුතුය. බහා නොතැබීම යනු එක් පුද්ගලයෙකුට යාහැකි ප්‍රපාත මාර්ගයකට පිවිසෙන්නෙකුට පියවර ගැන නොසලකා එහෙ මෙහෙ බලමින් යන්නේ පියවර වරදී. එයින් මිනිසුන් හතක් පමණ වූ ප්‍රපාතයෙහි වැටෙන්නේය. එසේම බාහිර වික්‍ෂේප ඇතිකල්හි කමටහන පිරිහේ. විනාශ වේ. එහෙයින් වික්‍ෂේපය බහාතැබීමට මෙනෙහි කළ යුතුය.
‘පණ‍්ණත‍්තිසමතික‍්කමනතො’ති යා අයං “කෙසා ලොමා”ති ආදිකා පණ්ණත්ති තං අතික‍්කමිත්‍වා පටික‍්කූලන‍්ති චිත්තං ඨපෙතබ‍්බං. යථා හි උදකදුල‍්ලභකාලෙ මනුස‍්සා අරඤ‍්ඤෙ උදපානං දිස‍්වා තත්‍ථ තාලපණ‍්ණාදිකං කිඤ‍්චිදෙව සඤ‍්ඤාණං බන්‍ධිත්‍වා තෙන සඤ‍්ඤාණෙන ආගන‍්ත්‍වා න‍්හායන‍්ති චෙව පිවන‍්ති ච, යදා පන තෙසං අභිණ‍්හසඤ‍්චාරෙන ආගතාගතපදං පාකටං හොති, තදා සඤ‍්ඤාණෙන කිච‍්චං න හොති, ඉච‍්ඡිතිච‍්ඡිතක‍්ඛණෙ ගන‍්ත්‍වා න‍්හායන‍්ති චෙව පිවන‍්ති ච; එවමෙව පුබ‍්බභාගෙ ‘කෙසා ලොමා’ති පණ‍්ණත‍්තිවසෙන මනසිකරොතො පටික‍්කූලභාවො පාකටො හොති. අථ ‘කෙසා ලොමා’ති පණ‍්ණත‍්තිං සමතික‍්කමිත්‍වා පටික‍්කූලභාවෙයෙව චිත්තං ඨපෙතබ‍්බං.
පණ්ණත්ති සමතික්කමණතො යයි යනු යම් මේ කෙස් ලොම් ආදිය පණ්ණත්තිය. එය ඉක්මවා පිළිකුල් යයි සිත තැබිය යුතුය. යම්සේ දිය දුර්ලභ කාලයෙහි මිනිස්සු වනයෙහි ජලපානය දැක එහි තල්පත් ආදියෙන් ලකුණක් කර ඒ ලකුණින් පැමිණ ස්නානය කරති. පානය කරති. යම් කලක නිතර සංචාරයෙන් ආගිය අයගේ පියවරින් ප්‍රකට වේ. එකල ලකුණින් වැඩක් නැත. කැමති කැමතිවිට ගොස් ස්නානය කරති. පානය කරති. එසේම පූර්ව භාගයෙහි කෙසා ලොමා යන පණ්ණත්ති වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නාට පිළිකුල් බව ප්‍රකට වෙයි. ඉක්බිතිව ප්‍රඥප්තිය ඉක්මවා පිළිකුල් බවෙහි සිත තැබිය යුතුය.
‘අනුපුබ‍්බමුඤ‍්චනතො’ති යො යො කොට‍්ඨාසො න උපට‍්ඨාති, තං තං මුඤ‍්චන‍්තෙන අනුපුබ‍්බමුඤ‍්චනතො මනසිකාතබ‍්බං. ආදිකම‍්මිකස‍්ස හි ‘කෙසා’ති මනසිකරොතො මනසිකාරො ගන‍්ත්‍වා ‘මුත්ත’න‍්ති ඉමං පරියොසානකොට‍්ඨාසමෙව ආහච‍්ච තිට‍්ඨති. ‘මුත්ත’න‍්ති ච මනසිකරොතො මනසිකාරො ගන‍්ත්‍වා ‘කෙසා’ති ඉමං ආදිකොට‍්ඨාසමෙව ආහච‍්ච තිට‍්ඨති. අථස‍්ස මනසිකරොතො කෙචි කොට‍්ඨාසා උපට‍්ඨහන‍්ති, කෙචි න උපට‍්ඨහන‍්ති. තෙන යෙ යෙ උපට‍්ඨහන‍්ති තෙසු තෙසු තාව කම‍්මං කාතබ‍්බං, යාව ද‍්වීසු උපට‍්ඨිතෙසු තෙසම‍්පි එකො සුට‍්ඨුතරං උපට‍්ඨහති. එවං උපට‍්ඨිතං පන තමෙව පුනප‍්පුනං මනසිකරොන‍්තෙන අප‍්පනා උප‍්පාදෙතබ‍්බා.
අනුපුබ්බ මුඤ්චනතො යනු යමක් නොවැටහේද එය මුදා අනුපුබ්බ මුඤ්චනයෙන් මෙනෙහි කළයුතුය. ආදි කර්මිකයාට කෙස් යයි මෙනෙහි කරන්නේ මෙනෙහි කිරීම් ගොස් මුත්තං යන මේ අවසාන කොටසෙහි හැපී සිටියි. ඉක්බිතිව සිහිකරනවිට කිසියම් කොටසක් වැටහේ. කිසියම් කොටසක් නොවැටහේ. එයින් වැටහෙන කොටස් අනුව කමටහන වැඩිය යුතුය. දෙකක් වැටහෙනවිට ඒනයින් එකක් හොඳින් වැටහේ. මෙසේ වැටහෙන කොටස නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමෙන් අර්පණා ඉපිදවිය යුතුය.
තත්‍රායං උපමා – යථා හි ද‍්වත‍්තිංසතාලකෙ තාලවනෙ වසන‍්තං මක‍්කටං ගහෙතුකාමො ලුද‍්දො ආදිම‍්හි ඨිතතාලස‍්ස පණ‍්ණං සරෙන විජ‍්ඣිත්‍වා උක‍්කුට‍්ඨිං කරෙය්‍ය; අථ සො මක‍්කටො පටිපාටියා තස‍්මිං තස‍්මිං තාලෙ පතිත්‍වා පරියන‍්තතාලමෙව ගච‍්ඡෙය්‍ය; තත්‍ථපි ගන‍්ත්‍වා ලුද‍්දෙන තථෙව කතෙ පුන තෙනෙව නයෙන ආදිතාලං ආගච‍්ඡෙය්‍ය; සො එවං පුනප‍්පුනං පටිපාටියා ගච‍්ඡන‍්තො උක‍්කුට‍්ඨුක‍්කුට‍්ඨිට‍්ඨානෙයෙව උට‍්ඨහිත්‍වා පුන අනුක‍්කමෙන එකස‍්මිං තාලෙ නිපතිත්‍වා තස‍්ස වෙමජ‍්ඣෙ මකුළතාලපණ‍්ණසූචිං දළ‍්හං ගහෙත්‍වා විජ‍්ඣියමානොපි න උට‍්ඨහෙය්‍ය, එවංසම‍්පදමිදං දට‍්ඨබ‍්බං.
මේ එහි උපමාවයි - තල්ගස් තිස් දෙකක් ඇති තල්වනයක වාසය කරන වඳුරකු අල්ලා ගැනීමට සිතූ වැද්දෙක් වඳුරා මුලින්ම සිටි තල්ගසේ අතුවලට ඊයෙන් විද ශබ්ද කළේය. ඉක්බිති ඒ වඳුරා පිළිවෙලින් ඒ ඒ තල්ගසට පැන අවසාන තල්ගසටම යන්නේය. එහිද ගිය වැද්දා පෙරසේ කළ කල්හි වඳුරා නැවත පිළිවෙලින් පළමු සිටි තල්ගසටම එන්නේය. වඳුරා නැවත නැවත පිළිවෙලින් යන්නේ ශබ්ද නැගූ ස්ථානවල සිට නැවත අනුක්‍රමයෙන් එක් තල්ගසකට පැන ඒ ගසේ මුදුනේ මැද කරඬුවෙහි පිරිසිදු තල් අතු දැඩිව ගෙන විදින කල්හිත් නොනැගිටින්නේය. සම්බන්ධය මෙසේ දතයුතුය.
තත්‍රිදං ඔපම‍්මසංසන්‍දනං – යථා හි තාලවනෙ ද‍්වත‍්තිංසතාලා, එවං ඉමස්මිං කායෙ ද‍්වත‍්තිංස කොට‍්ඨාසා; මක‍්කටො විය චිත්තං; ලුද‍්දො විය යොගාවචරො; මක‍්කටස‍්ස ද‍්වත‍්තිංසතාලකෙ තාලවනෙ නිවාසො විය යොගිනො චිත‍්තස‍්ස ද‍්වත‍්තිංසකොට‍්ඨාසකෙ කායෙ ආරම‍්මණවසෙන අනුසංචරණං; ලුද‍්දෙන ආදිම‍්හි ඨිතතාලස‍්ස පණ‍්ණං සරෙන විජ‍්ඣිත්‍වා උක‍්කුට‍්ඨියා කතාය මක‍්කටස‍්ස තස‍්මිං තස‍්මිං තාලෙ පතිත්‍වා පරියන‍්තතාලගමනං විය යොගිනො ‘කෙසා’ති මනසිකාරෙ ආරද‍්ධෙ පටිපාටියා ගන‍්ත්‍වා පරියොසානකොට‍්ඨාසෙ එව චිත‍්තස‍්ස සණ‍්ඨානං; පුන පච‍්චාගමනෙපි එසෙව නයො; පුනප‍්පුනං පටිපාටියා ගච‍්ඡමානස‍්ස මක‍්කටස‍්ස උක‍්කුට‍්ඨුක‍්කුට‍්ඨිට‍්ඨානෙ උට‍්ඨානං විය පුනප‍්පුනං මනසිකරොතො කෙසුචි කෙසුචි උපට‍්ඨිතෙසු අනුපට‍්ඨහන‍්තෙ විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා උපට‍්ඨිතෙසු පරිකම‍්මකරණං; අනුක‍්කමෙන එකස‍්මිං තාලෙ නිපතිත්‍වා තස‍්ස වෙමජ‍්ඣෙ මකුළතාලපණ‍්ණසූචිං දළ‍්හං ගහෙත්‍වා විජ‍්ඣියමානස‍්සාපි අනුට‍්ඨානං විය අවසානෙ ද‍්වීසු උපට‍්ඨිතෙසු යො සුට‍්ඨුතරං උපට‍්ඨාති තමෙව පුනප‍්පුනං මනසිකරිත්‍වා අප‍්පනාය උප‍්පාදනං.
උපමා සංසන්දනය - තල්වනේ තල්ගස් තිස්දෙක මෙන්ය. මේ ශරීරයෙහි කොටස් තිස්දෙක සිත වඳුරා මෙනි. යෝගාවචරයා වැද්දා මෙනි. වඳුරාට තල්ගස් තිස්දෙකෙන් යුත් තල්වනය නිවාස වූවා සේ යෝගී සිතට කොටස් තිස්දෙකෙන් යුත් ශරීරයේ අරමුණ වශයෙන් අනුසංචරණය මුලින්ම සිටි තල්ගසේ අතුලවලට වැද්දා විසින් ඊය විදීමෙන් ශබ්ද කළවිට වඳුරා ඒ ඒ තල්ගසට පැන අවසාන තල්ගසට ගියා මෙන් යෝගියා කෙස් යයි මෙනෙහි කිරීමට ආරම්භ කර පිළිවෙලින් ගොස් අවසාන කොටසෙහිම සිත පිහිටයි. නැවත ආපසු ගමනද මෙසේමය. නැවත නැවත පිළිවෙලින් යන වඳුරාට ශබ්ද ඇසුණු අවස්ථාවල නැගී සිටිනවා මෙන් නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්නේ එළඹ සිටි ඒවා අතරෙන් නොවැටහෙන ඒවා අත්හැර පරිකර්ම කිරීම. අනුක්‍රමයෙන් එක් තල්ගසකට පැන එහි මැද කරඬුවෙහි අතු දැඩිසේ අල්ලාගෙන විදින කල්හිත් නොනැගිටිනවා මෙන් අවසානයෙහි දෙකක් එළඹුණු විට වහා වැටහෙන එකම ගෙන නැවත නැවත මෙනෙහිකර අර්පණා ඉපදවීම.
අපරාපි උපමා – යථා නාම පිණ‍්ඩපාතිකො භික්ඛු ද‍්වත‍්තිංසකුලං ගාමං උපනිස‍්සාය වසන‍්තො පඨමගෙහෙ එව ද‍්වෙ භික‍්ඛා ලභිත්‍වා පරතො එකං විස‍්සජ‍්ජෙය්‍ය; පුනදිවසෙ තිස‍්සො ලභිත්‍වා පරතො ද‍්වෙ විස‍්සජ‍්ජෙය්‍ය; තතියදිවසෙ ආදිම‍්හියෙව පත‍්තපූරං ලභිත්‍වා ආසනසාලං ගන‍්ත්‍වා පරිභුඤ‍්ජෙය්‍ය, එවංසම‍්පදමිදං දට‍්ඨබ‍්බං. ද‍්වත‍්තිංසකුලගාමො විය හි ද‍්වත‍්තිංසාකාරො; පිණ‍්ඩපාතිකො විය යොගාවචරො; තස‍්ස තං ගාමං උපනිස‍්සාය වාසො විය යොගිනො ද‍්වත‍්තිංසාකාරෙ පරිකම‍්මකරණං; පඨමගෙහෙ ද‍්වෙ භික‍්ඛා ලභිත්‍වා පරතො එකිස‍්සා විස‍්සජ‍්ජනං විය දුතියදිවසෙ තිස‍්සො ලභිත්‍වා පරතො ද‍්වින‍්නං විස‍්සජ‍්ජනං විය ච මනසිකරොතො මනසිකරොතො අනුපට‍්ඨහන‍්තෙ අනුපට‍්ඨහන‍්තෙ විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා උපට‍්ඨිතෙසු උපට‍්ඨිතෙසු යාව කොට‍්ඨාසද‍්වයෙ පරිකම‍්මකරණං; තතියදිවසෙ ආදිම‍්හියෙව පත‍්තපූරං ලභිත්‍වා ආසනසාලායං නිසීදිත්‍වා පරිභොගො විය ද‍්වීසු යො සුට‍්ඨුතරං උපට‍්ඨහති තමෙව පුනප‍්පුනං මනසිකරිත්‍වා අප‍්පනාය උප‍්පාදනං.
තවත් උපමාවක් - පිණ්ඩපාතික භික්‍ෂූන් වහන්සේ නමක් පවුල් තිස්දෙකක් ඇති ගමක් ඇසුරුකර වාසය කරන්නේ පළමු ගෙදරින් භික්‍ෂා දෙකක් ලැබ එකක් අනිත් කෙනෙකුට දෙන්නේය. ඊළඟ දවසේ තුනක් ලැබ අනිකෙකුට දෙකක් දෙන්නේය. තුන්වන දිනයෙහි මුලින්ම පාත්තරය පිරෙන්ට ලැබ ආසන ශාලාවට ගොස් වළඳන්නේය. මෙසේ සම්බන්ධය දතයුතුය. කුල තිස්දෙකක් ඇති ගම මෙන් ද්වත්තිංසාකාය. පිණ්ඩපාතිකයා මෙනි යෝගාවචරයා. ඔහු එයම ඇසුරුකොට වාසය කරනවා මෙන් යෝගියා දෙතිස් කොටස් අරමුණු කර පරිකර්ම භාවනා කිරීම. පළමු ගෙදරින් දෙකක් ලැබ එකක් හැරදමනවා මෙනි දෙවන දිනයෙහි තුනක් ලැබ දෙකක් අත්හරිනවා මෙන් මෙනෙහි කරනවිට නොවැටහෙන ඒවා අත්හැර එළඹ වැටහෙන කොටස් දෙකේ පරිකර්ම කිරීම. තුන්වන දිනයෙහි මුලින්ම පාත්‍රය පුරා ලැබ ආසන ශාලාවේ හිඳ පරිභෝගය මෙන් දෙකෙන් වහා වැටහෙන කොටස ගෙන නැවත නැවත මෙනෙහි කර අර්පණා ඉපදවීම
‘අප‍්පනාතො’ති අප‍්පනාකොට‍්ඨාසතො. කෙසාදීසු එකෙකස‍්මිං කොට‍්ඨාසෙ අප‍්පනා හොතීති වෙදිතබ‍්බාති අයමෙත්‍ථ අධිප‍්පායො.
පැමිණවීම අර්පණාව වේ යයි දතයුතුය යනු මෙහි අදහසයි. කොට්ඨාසතො කෙස් ආදි එක් එක් කොටස්වල අර්පණාව වේ යයි දතයුතුය යනු මෙහි අදහසයි.
‘තයො ච සුත‍්තන‍්තා’ති අධිචිත‍්තං, සීතිභාවො, බොජ‍්ඣඞ‍්ගකොසල‍්ලන‍්ති ඉමෙ තයො සුත‍්තන‍්තා වීරියසමාධියොජනත්‍ථං වෙදිතබ‍්බාති අයමෙත්‍ථ අධිප‍්පායො. තත්‍ථ –
තයොච සුත්තන්තාති. අධිචිත්ත, සීතිභාව, බොජ්ඣංග කොසල්ලං යන මේ සූත්‍රාන්ත තුන විරිය සමාධි ඉදිරිපත් කිරීම සඳහා යයි දතයුතුය යනු මෙහි අදහසයි. එහි -
“අධිචිත‍්තමනුයුත‍්තෙන, භික්ඛවෙ, භික‍්ඛුනා තීණි නිමිත‍්තානි කාලෙන කාලං මනසිකාතබ‍්බානි…කාලෙන කාලං සමාධිනිමිත‍්තං මනසිකාතබ‍්බං, කාලෙන කාලං පග‍්ගහනිමිත‍්තං මනසිකාතබ‍්බං, කාලෙන කාලං උපෙක‍්ඛානිමිත‍්තං මනසිකාතබ‍්බං. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත‍්තමනුයුත‍්තො භික්ඛු එකන‍්තං සමාධිනිමිත‍්තංයෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං කොසජ‍්ජාය සංවත‍්තෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත‍්තමනුයුත‍්තො භික්ඛු එකන‍්තං පග‍්ගහනිමිත‍්තංයෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං උද‍්ධච‍්චාය සංවත‍්තෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත‍්තමනුයුත‍්තො භික්ඛු එකන‍්තං උපෙක‍්ඛානිමිත‍්තංයෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං න සම‍්මාසමාධියෙය්‍ය ආසවානං ඛයාය. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, අධිචිත‍්තමනුයුත‍්තො භික්ඛු කාලෙන කාලං සමාධිනිමිත‍්තං, පග‍්ගහනිමිත‍්තං, උපෙක‍්ඛානිමිත‍්තං මනසිකරොති, තං හොති චිත්තං මුදු ච කම‍්මනියඤ‍්ච පභස‍්සරඤ‍්ච, න ච පභඞ‍්ගු, සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය.
මහණෙනි, සමාධියෙන් යුත් භික්‍ෂුව එයින් නිමිති තුනක් කලින් කල මෙනෙහි කළයුතුය. කලින් කල සමාධි නිමිත්ත මෙනෙහි කළයුතුය. කලින් කල පග්ගහ (විරිය) නිමිත්ත මෙනෙහි කළ යුතුය. කලින් කල උපේක්ඛා නිමිත්ත මෙනෙහි කළ යුතුය. මහණෙනි, ඉදින් එකඟ සිතින් යුත් භික්‍ෂුව සමාධි නිමිත්ත පමණක් මෙනෙහි කරන්නේ නම් එය සිත කුසීත බවට හේතුවන්නේය. පග්ගහ නිමිත්ත පමණක් සිහිකරන්නේ නම් සිත විසිරයෑමට එය හේතුවන්නේය. උපේක්ඛා නිමිත්ත පමණක් මෙනෙහි කරන්නේ නම් සිත මනාව සමාධිගත නොවේ. ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කිරීමට, මහණෙනි, ඉදින් ඒ භික්‍ෂුව කලින් කල සමාධි නිමිත්ත, විග්ගහ නිමිත්ත, උපේක්ඛා නිමිත්ත මෙනෙහි කරයිද එය සිත මෘදුවීමට, කර්මන්‍ය වීමට ප්‍රභාස්වරවීමට හේතු වේ. බිඳෙනසුළු නොවේ. ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කිරීමට මනාව සමාධිගත වේ.
“සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සුවණ‍්ණකාරො වා සුවණ‍්ණකාරන‍්තෙවාසී වා උක‍්කං බන්‍ධති, උක‍්කං බන්‍ධිත්‍වා උක‍්කාමුඛං ආලිම‍්පෙති, උක‍්කාමුඛං ආලිම‍්පෙත්‍වා සණ‍්ඩාසෙන ජාතරූපං ගහෙත්‍වා උක‍්කාමුඛෙ පක‍්ඛිපෙය්‍ය, උක‍්කාමුඛෙ පක‍්ඛිපිත්‍වා කාලෙන කාලං අභිධමති, කාලෙන කාලං උදකෙන පරිප‍්ඵොසෙති, කාලෙන කාලං අජ‍්ඣුපෙක‍්ඛති . සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ‍්ණකාරො වා සුවණ‍්ණකාරන‍්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන‍්තං අභිධමෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං ඩහෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ‍්ණකාරො වා සුවණ‍්ණකාරන‍්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන‍්තං උදකෙන පරිප‍්ඵොසෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං නිබ‍්බායෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ‍්ණකාරො වා සුවණ‍්ණකාරන‍්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන‍්තං අජ‍්ඣුපෙක‍්ඛෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං න සම්මා පරිපාකං ගච‍්ඡෙය්‍ය.
මහණෙනි, යම්සේ රන්කරුවෙක් හෝ රන්කරු අතවැසියෙක් හෝ ගිනිඋදුන බඳියි. උඳුන බැඳ උඳුන් මුඛය ආලේප කරයි. උඳුන් මුඛය ආලේපකොට අඬුවෙන් රත්රන් ගෙන උඳුන් මුඛයෙහි බහා කලින් කල නැවත නැවත පිඹියි. කලින් කලින් දිය ඉසියි. කලින් කල මධ්‍යස්ථ වේ. මහණෙනි, ඉදින් රන්කරුවා හෝ රන්කරු අතවැසියා හෝ ඒ රත්රන් ජලය පමණක් ඉසින්නේ නම් රත්රන් නිවීමට එය හේතුවේ. මහණෙනි, ඉදින් රන්කරුවා හෝ රන්කරු අතවැසියා හෝ ඒ රත්රන්වලට ගිනි නොපිඹ දිය නොඉස මධ්‍යස්ථ වේ නම් ඒ රන් මනාව රත්නොවීමට හේතු වේ.
“යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, සුවණ‍්ණකාරො වා සුවණ‍්ණකාරන‍්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං කාලෙන කාලං අභිධමති, කාලෙන කාලං උදකෙන පරිප‍්ඵොසෙති, කාලෙන කාලං අජ‍්ඣුපෙක‍්ඛති, තං හොති ජාතරූපං මුදු ච කම‍්මනියඤ‍්ච පභස‍්සරඤ‍්ච, න ච පභඞ‍්ගු, සම්මා උපෙති කම‍්මාය; යස‍්සා යස‍්සා ච පිළන්‍ධනවිකතියා ආකඞ‍්ඛති – යදි පට‍්ටිකාය යදි කුණ‍්ඩලාය යදි ගීවෙය්‍යකාය යදි සුවණ‍්ණමාලාය, තඤ‍්චස‍්ස අත්‍ථං අනුභොති.
මහණෙනි, යම් හෙයකින් රන්කරුවා හෝ රන්කරු අතවැසියා හෝ ඒ රත්රන් කලින් කල පිඹිසි කලින් කල දිය ඉසියි. කලින් කල මධ්‍යස්ථ වේ. ඒ රත්රන් මෘදුවීමද වැඩකිරීමට යෝග්‍ය වීමද ප්‍රභාස්වර ද වේ. නොබිඳෙනසුළු වේ. කර්මාන්තයට මනාව සුදුසු වේ. යම් යම් පැළඳීම් වර්ග කැමති වෙනවා පටි සඳහා කුණ්ඩලාභරණ සඳහා ග්‍රීවා භරණ රන්මාලා ඒ අර්ථය ඉටුවේ.
“එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අධිචිත‍්තමනුයුත‍්තෙන…පෙ… සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය; යස‍්ස යස‍්ස ච අභිඤ‍්ඤාසච‍්ඡිකරණීයස‍්ස ධම‍්මස‍්ස චිත්තං අභිනින‍්නාමෙති අභිඤ‍්ඤා සච‍්ඡිකිරියාය, තත්‍ර තත්‍රෙව සක‍්ඛිභබ‍්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ”ති (අ· නි· 3.103) ඉදං සුත‍්තං අධිචිත‍්තන‍්ති වෙදිතබ‍්බං.
මහණෙනි, එසේම අධි චිත්තයෙන් අනුයුක්ත වූ ආශ්‍රවක්‍ෂය සඳහා මනාව සමාධිගත වෙයි. යම් යම් අභිඥා සාක්‍ෂාත් කිරීම සඳහා සිත යොමු කෙරේද ඒ ඒ තත්ව ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීම සුදුසු බව පැමිණේ. මෙම සූත්‍රය අධිචිත්ත යයි දතයුතුය.
“ඡහි, භික්ඛවෙ, ධම‍්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු භබ‍්බො අනුත‍්තරං සීතිභාවං සච‍්ඡිකාතුං. කතමෙහි ඡහි? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යස‍්මිං සමයෙ චිත්තං නිග‍්ගහෙතබ‍්බං තස‍්මිං සමයෙ චිත්තං නිග‍්ගණ‍්හාති, යස‍්මිං සමයෙ චිත්තං පග‍්ගහෙතබ‍්බං තස‍්මිං සමයෙ චිත්තං පග‍්ගණ‍්හාති, යස‍්මිං සමයෙ චිත්තං සම‍්පහංසිතබ‍්බං තස‍්මිං සමයෙ චිත්තං සම‍්පහංසෙති, යස‍්මිං සමයෙ චිත්තං අජ‍්ඣුපෙක‍්ඛිතබ‍්බං තස‍්මිං සමයෙ චිත්තං අජ‍්ඣුපෙක‍්ඛති, පණීතාධිමුත‍්තිකො ච හොති නිබ‍්බානාභිරතො ච. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ඡහි ධම‍්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු භබ‍්බො අනුත‍්තරං සීතිභාවං සච‍්ඡිකාතු”න‍්ති (අ· නි· 6.85) ඉදං සුත‍්තං සීතිභාවොති වෙදිතබ‍්බං.
මහණෙනි, කරුණු සයකින් සමන්නාගත භික්‍ෂුව අනුත්තර වූ සංසිඳීම සාක්‍ෂාත් කිරීමට සුදුසු වේ. කවර නම් සයක්ද? මහණෙනි, මෙහි මෙම සාසනයෙහි භික්‍ෂුව යම් අවස්ථාවක සිත නිග්‍රහ කළයුතු නම් ඒ අවස්ථාවේ සිත නිග්‍රහ කරයි. යම් අවස්ථාවක සිත උනන්දු කරවිය යුතු නම් ඒ අවස්ථාවේදී සිත උනන්දු කරයි. යම් අවස්ථාවක සිත සතුටු කළයුතු නම් ඒ අවස්ථාවේදී සිත සතුටු කරයි. යම් අවස්ථාවක සිත මධ්‍යස්ථ කළයුතු නම් ඒ අවස්ථාවේදී සිත මධ්‍යස්ථ කරයි. අධිමුක්තියද නිවන කෙරෙහි ඇල්මද ඇතිවේ. මහණෙනි, මේ ධර්ම සයෙන් යුක්ත භික්‍ෂුව අනුත්තර වූ සන්හිඳියාව සාක්‍ෂාත් කිරීමට සුදුසු වේ. මෙම සූත්‍රය සීතභාව සූත්‍රය වේයයි දතයුතුය.
බොජ‍්ඣඞ‍්ගකොසල‍්ලං පන “එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යස‍්මිං සමයෙ ලීනං චිත්තං හොති, අකාලො තස‍්මිං සමයෙ පස‍්සද‍්ධිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස භාවනායා”ති (සං· නි· 5.234) සංයුත‍්තමහාවග‍්ගෙ බොජ‍්ඣඞ‍්ගසංයුත‍්තෙ ආගතමෙව.
බොජ්ඣංග කොසල්ලය වනාහි එසේම මහණෙනි, යම් සමයක සිත (සැඟවූයේද) අප්‍රකට වූයේද ඒ සමයෙහි පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංග භාවනාවට සුදුසු කාලය නොවේයයි සංයුත්ත මහා වර්ගයෙහි බොජ්ඣංග සංයුත්තයේ ආවේය.
ඉති ඉදං සත‍්තවිධං උග‍්ගහකොසල‍්ලං සුග‍්ගහිතං කත්‍වා ඉමඤ‍්ච දසවිධං මනසිකාරකොසල‍්ලං සුට‍්ඨු වවත්‍ථපෙත්‍වා තෙන යොගිනා උභයකොසල‍්ලවසෙන කම‍්මට‍්ඨානං සාධුකං උග‍්ගහෙතබ‍්බං. සචෙ පනස‍්ස ආචරියෙන සද‍්ධිං එකවිහාරෙයෙව ඵාසු හොති, එවං විත්‍ථාරෙන අකථාපෙත්‍වා කම‍්මට‍්ඨානමනුයුඤ‍්ජන‍්තෙන විසෙසං ලභිත්‍වා උපරූපරි කථාපෙතබ‍්බං. අඤ‍්ඤත්‍ථ වසිතුකාමෙන යථාවුත‍්තෙන විධිනා විත්‍ථාරතො කථාපෙත්‍වා පුනප‍්පුනං පරිවත‍්තෙත්‍වා සබ‍්බං ගණ‍්ඨිට‍්ඨානං ඡින්‍දිත්‍වා කම‍්මට‍්ඨානභාවනාය අනනුරූපං සෙනාසනං පහාය මහාවාසතාදිඅට‍්ඨාරසදොසවජ‍්ජිතෙ අනුරූපෙ විහාරෙ විහරන‍්තෙන ඛුද‍්දකපලිබොධුපච‍්ඡෙදං කත්‍වා යො තාව රාගචරිතො හොති, තෙන යස‍්මා රාගො පහාතබ‍්බො, තස‍්මා පටික‍්කූලමනසිකාරෙ පරිකම‍්මං කාතබ‍්බං.
මෙසේ සප්තවිධ වූ උග්ගහ දක්‍ෂතාව මනාව ගෙන මෙම දසවිධ වූ මෙනෙහි කිරීම් දක්‍ෂතාව හොඳින් දියුණුකර එයින් යෝගියා උභය දක්‍ෂතා වශයෙන් කමටහන මනාකොට උගත යුතුය. ආචාර්යවරයා සමග එකම විහාරයේ පහසුකම් තිබේනම් මෙසේ විස්තර වශයෙන් කථා නොකර කර්මස්ථානයෙහි යෙදුණු යෝගියාගේ විශේෂත්වයක් ලැබුණුවිට මතුමත්තෙහි කථා කළයුතු වේ. අන්තැනක විසීමට කැමති නම් කියන ලද නියමයෙන් විස්තර වශයෙන් කථාකොට නැවත නැවත පෙරළා සියළු ගැටළු නිරාකරණය කොට කමටහන් භාවනාවට නොගැලපෙන ස්ථාන හැර මහාවාසතාදී අටලොස් දෝස දුරුකොට අනුරූප වූ විහාරයක වාසය කරමින් සුළු බාධාද මැඩපවත්වා තවම රාග චරිත නම් රාගය පහකළයුතු පටික්කූල මනසිකාරයෙහි පරිකර්ම කළයුතුය.
කරොන‍්තෙන පන කෙසෙසු තාව නිමිත්තං ගහෙතබ‍්බං. කථං? එකං වා ද‍්වෙ වා කෙසෙ ලුඤ‍්චිත්‍වා හත්‍ථතලෙ ඨපෙත්‍වා වණ‍්ණො තාව වවත්‍ථපෙතබ‍්බො. ඡින‍්නට‍්ඨානෙපි කෙසෙ ඔලොකෙතුං වට‍්ටති; උදකපත‍්තෙ වා යාගුපත‍්තෙ වා ඔලොකෙතුම‍්පි වට‍්ටතියෙව. කාළකකාලෙ දිස‍්වා කාළකාති මනසිකාතබ‍්බා; සෙතකාලෙ සෙතාති. මිස‍්සකකාලෙ පන උස‍්සදවසෙන මනසිකාතබ‍්බා හොන‍්ති. යථා ච කෙසෙසු, එවං සකලෙපි තචපඤ‍්චකෙ දිස‍්වාව නිමිත්තං ගහෙතබ‍්බං. එවං නිමිත්තං ගහෙත්‍වා සබ‍්බකොට‍්ඨාසෙසු වණ‍්ණසණ‍්ඨානදිසොකාසපරිච‍්ඡෙදවසෙන වවත්‍ථපෙත්‍වා වණ‍්ණසණ‍්ඨානගන්‍ධආසයොකාසවසෙන පඤ‍්චධා පටික‍්කූලතො වවත්‍ථපෙතබ‍්බා.
කරන්නා පළමුව කෙස්වල පමණක් නිමිති ගතයුතුය. කෙසේද? එකක් හෝ දෙකක් කෙස්ගස් කඩාගෙන අල්ලේ තබාගෙන පළමුව වර්ණය වෙන්කර ගතයුතුය. කෙස් කැඩුණු තැනද බැලීම වටී. ජල පාත්‍රයේ හෝ කැඳ පාත්‍රයෙහි හෝ බැලීමටද වටී. කලු කාලයෙහි දැක කළුයයි මෙනෙහි කළයුතුය. සුදු කාලයෙහි සුදු යයි මෙනෙහි කළයුතුය. මිශ්‍ර කාලයෙහි වැඩිය ඇති කොටස මෙනෙහි කළයුතුය. කෙස්වල මෙන් සියළු තච පංචකයෙහිද දැකම නිමිති ගතයුතුය. මෙසේ නිමිති ගෙන සියළු කොටස්වල වර්ණය සටහන දිසාව අවකාශය පරිච්ඡේදය වශයෙන් වෙන්කොට වර්ණ සණ්ඨාන ගන්ධ ආසය ඕකාශ වශයෙන් පස් ආකාරයකින් පිළිකුල් වශයෙන් බැලිය යුතුය.
තත්‍රායං සබ‍්බකොට‍්ඨාසෙසු අනුපුබ‍්බකථා – කෙසා තාව පකතිවණ‍්ණෙන කාළකා අද‍්දාරිට‍්ඨකවණ‍්ණා, සණ‍්ඨානතො දීඝවට‍්ටලිකා තුලාදණ‍්ඩසණ‍්ඨානා, දිසතො උපරිමදිසාය ජාතා, ඔකාසතො උභොසු පස‍්සෙසු කණ‍්ණචූළිකාහි, පුරතො නලාටන‍්තෙන, පච‍්ඡතො ගලවාටකෙන පරිච‍්ඡින‍්නා. සීසකටාහවෙඨනං අල‍්ලචම‍්මං කෙසානං ඔකාසො. පරිච‍්ඡෙදතො කෙසා සීසවෙඨනචම‍්මෙ වීහග‍්ගමත‍්තං පවිසිත්‍වා පතිට‍්ඨිතෙන හෙට‍්ඨා අත‍්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤෙන පරිච‍්ඡින‍්නා. ද‍්වෙ කෙසා එකතො නත්‍ථීති අයං සභාගපරිච‍්ඡෙදො.
සියළු කොටස්වල පිළිවෙල කථාව මෙසේය :- කෙසා - ප්‍රකෘති වර්ණයෙන් කළුය. අද්දාරිට්ඨක වර්ණය. සටහන් වශයෙන් දිගටි වටකුරුය. තුලාදඬුවක සටහන් ඇත්තේය. දිසා වශයෙන් ඉහළ උඩ දිසාවේ හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් දෙපස කන්පෙතිවලින් ඉහළ ඉදිරියෙන් නළල කෙළවර දක්වා පසුපසින් ගෙල දක්වා හිස්කබල වෙළුමේ තෙත් සම කෙස්වලට අවකාශය වේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් කෙස් හිස් වෙළුම් සමෙහි වී අගක් පමණ ඇතුළට පිවිස පිහිටියේය. අගින් ඉහළ අහසෙහි එකිනෙකට සම්බන්ධ වී ඇත. කෙස් ගස් දෙකක් එක ආකාරයකින් නැතිවීම සභාග පරිච්ඡේදයයි.
‘කෙසා න ලොමා, ලොමා න කෙසා’ති එවං අවසෙසෙහි එකතිංසකොට‍්ඨාසෙහි අමිස‍්සීකතා කෙසා නාම පාටියෙක‍්කො කොට‍්ඨාසොති අයං විසභාගපරිච‍්ඡෙදො. ඉදං කෙසානං වණ‍්ණාදිතො වවත්‍ථාපනං.
කෙස් ලොම් නොවේ. ලොම් කෙස් නොවේ නම් මෙසේ සෙසු කොටස් තිස්එකේද අමිශ්‍රබව දතයුතුය. කෙස් නම් වෙන්වූ වෙනම කොටසකියි සැලකීම විසභාග පරිච්ඡේදයයි. මෙය කෙස්වල වර්ණාදි වශයෙන් වවත්‍ථාපනයයි.
ඉදං පන තෙසං වණ‍්ණාදිවසෙන පඤ‍්චධා පටික‍්කූලතො වවත්‍ථාපනං – කෙසා ච නාමෙතෙ වණ‍්ණතොපි පටික‍්කූලා, සණ‍්ඨානතොපි ගන්‍ධතොපි ආසයතොපි ඔකාසතොපි පටික‍්කූලා. මනුඤ‍්ඤෙපි හි යාගුපත‍්තෙ වා භත‍්තපත‍්තෙ වා කෙසවණ‍්ණං කිඤ‍්චි දිස‍්වා ‘කෙසමිස‍්සකමිදං, හරථ න’න‍්ති ජිගුච‍්ඡන‍්ති. එවං කෙසා වණ‍්ණතො පටික‍්කූලා. රත‍්තිං භුඤ‍්ජන‍්තාපි කෙසසණ‍්ඨානං අක‍්කවාකං වා මකචිවාකං වා ඡුපිත්‍වාපි තථෙව ජිගුච‍්ඡන‍්ති. එවං සණ‍්ඨානතො පටික‍්කූලා.
මෙය ඒවායේ වර්ණාදි වශයෙන් පස්ආකාර පිළිකුල් වශයෙන් වවත්‍ථාපනය. කෙස් යන මේවායේ වර්ණයද පිළිකුල්ය. සටහනද ආසස අවකාශය වශයෙන්ද පිළිකුල්ය. සිත් අලවන්නේ නමුත් කැඳපතේ හෝ බත්පතේ හෝ කෙස් වර්ණ යමක් දැක මෙය කෙස් මිශ්‍රය එය අහක දමව යයි පිළිකුල් කරති. මෙසේ කෙස් වර්ණයෙන් පිළිකුල්ය. වරා කෙඳි හෝ නියද කෙඳි කෙස් සටහන් ස්පර්ශ කොට රැයෙහි බුදින්නෝද පිළිකුල් කරති. මෙසේ සටහන් වශයෙන් පිළිකුල්ය.
තෙලමක‍්ඛනපුප‍්ඵධූමාදිසඞ‍්ඛාරවිරහිතානඤ‍්ච කෙසානං ගන්‍ධො පරමජෙගුච‍්ඡො හොති, තතො ජෙගුච‍්ඡතරො අග‍්ගිම‍්හි පක‍්ඛිත‍්තානං. කෙසා හි වණ‍්ණසණ‍්ඨානතො අප‍්පටික‍්කූලාපි සියුං, ගන්‍ධෙන පන පටික‍්කූලායෙව. යථා හි දහරස‍්ස කුමාරස‍්ස වච‍්චං වණ‍්ණතො හළිද‍්දිවණ‍්ණං, සණ‍්ඨානතොපි හලිද‍්දිපිණ‍්ඩසණ‍්ඨානං; සඞ‍්ඛාරට‍්ඨානෙ ඡඩ‍්ඩිතඤ‍්ච උද‍්ධුමාතකකාළසුනඛසරීරං වණ‍්ණතො තාලපක‍්කවණ‍්ණං, සණ‍්ඨානතො වට‍්ටෙත්‍වා විස‍්සට‍්ඨමුදිඞ‍්ගසණ‍්ඨානං, දාඨාපිස‍්ස සුමනමකුළසදිසාති උභයම‍්පි වණ‍්ණසණ‍්ඨානතො සියා අප‍්පටික‍්කූලං, ගන්‍ධෙන පන පටික‍්කූලමෙව; එවං කෙසාපි සියුං වණ‍්ණසණ‍්ඨානතො අප‍්පටික‍්කූලා, ගන්‍ධෙන පන පටික‍්කූලා එවාති.
තෙල් ගැල්වීම් මල්දුම් ආදි සංස්කාරයන් රහිත කෙස්වල ගඳ අතිශයින් පිළිකුල් වේ. ළදරුවකුගේ අසූචි වර්ණ වශයෙන් කහපාටය. සටහන් වශයෙන් ද කහ පඬු සටහන්ය. කසල ගොඩෙහි දමන ලද ඉදිමුණු කලු බලුකුණ ද වර්ණ වශයෙන් ඉදුණු තල්ගෙඩියක පාටය. සටහන් වශයෙන් පෙරලා අත්හරින ලද මිහිඟු බෙරයකට සමානය. ඔහුගේ දත් සමන්මල් කැකුළකට සමානය. දෙදෙනාගේ වර්ණ සටහන් වශයෙන් පිළිකුල් නැත. ගඳින් පිළිකුල්මය. අපිරිසිදු ස්ථානයක ගමක ගලායන දොලක හටගත් පලාකොළ නාගරිකයන්ට පිළිකුල් වේ. පරිභෝග නොකෙරේ. මෙසේ කෙස්ද වර්ණ සටහන් වශයෙන් පිළිකුල් නොවේ. ගඳින් පිළිකුල් වේ.
යථා පන අසුචිට‍්ඨානෙ ගාමනිස‍්සන්‍දෙන ජාතානි සූපෙය්‍යපණ‍්ණානි නාගරිකමනුස‍්සානං ජෙගුච‍්ඡානි හොන‍්ති අපරිභොගානි, එවං කෙසාපි පුබ‍්බලොහිතමුත‍්තකරීසපිත‍්තසෙම‍්හාදිනිස‍්සන්‍දෙන ජාතත‍්තා අතිජෙගුච‍්ඡාති ඉදං නෙසං ‘ආසයතො’ පාටිකුල්‍යං. ඉමෙ ච කෙසා නාම ගූථරාසිම‍්හි උට‍්ඨිතකණ‍්ණිකං විය එකත‍්තිංසකොට‍්ඨාසරාසිම‍්හි ජාතා. තෙ සුසානසඞ‍්කාරට‍්ඨානාදීසු ජාතසාකං විය, පරිඛාදීසු ජාතකමලකුවලයාදිපුප‍්ඵං විය ච අසුචිට‍්ඨානෙ ජාතත‍්තා පරමජෙගුච‍්ඡාති ඉදං තෙසං ‘ඔකාසතො’ පාටික‍්කූල්‍යං.
මෙසේ කෙස්ද - සැරව ලේ මුත්‍ර අසුචි පිත් සෙම් ආදිය ගලා යමින් හැදුණු නිසා අතිශයින් පිළිකුල්ය. මෙය ආශ්‍රය වශයෙන් පිළිකුල්ය. මේ කෙස් සම් ගූථ රාශියක නැගුණු කර්ණිකාවක් මෙන් එක්තිස් කොටස්වල ඉපදුනේය. ඒවා සොහොන කසලගොඩ ආදි ස්ථානවල හටගත් සාක මෙන් අගල්වල හටගත් නෙලුම් මානෙල් ආදි මල් මෙන්ද අපිරිසිදු ස්ථානයෙහි හටගත් බැවින් අතිශයින් පිළිකුල්ය. මෙය ඔවුන්ගේ අවකාශ වශයෙන් පිළිකුල්ය.
යථා ච කෙසානං, එවං සබ‍්බකොට‍්ඨාසානං වණ‍්ණසණ‍්ඨානගන්‍ධාසයොකාසවසෙන පඤ‍්චධා පටික‍්කූලතා වවත්‍ථපෙතබ‍්බා. වණ‍්ණසණ‍්ඨානදිසොකාසපරිච‍්ඡෙදවසෙන පන සබ‍්බෙපි විසුං විසුං වවත්‍ථපෙතබ‍්බා.
කෙස්වල මෙන් සියළු කොටස්වල වර්ණය සටහන ගඳ ආශ්‍රය ආකාශ වශයෙන් පස් ආකාරයකින් පිළිකුල් බව සැලකිය යුතුය. වර්ණ සටහන් දිසා අවකාශ පරිච්ඡේද වශයෙන් සියල්ලම වෙන් වෙන්ව සැලකිය යුතුය.
තත්‍ථ ලොමා තාව පකතිවණ‍්ණතො න කෙසා විය අසම‍්භින‍්නකාළකා, කාළපිඞ‍්ගලා පන හොන‍්ති; සණ‍්ඨානතො ඔනතග‍්ගතාලමූලසණ‍්ඨානා; දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතා; ඔකාසතො ඨපෙත්‍වා කෙසානං පතිට‍්ඨිතොකාසඤ‍්ච හත්‍ථපාදතලානි ච යෙභුය්‍යෙන අවසෙසසරීරවෙඨනචම‍්මෙ ජාතා; පරිච‍්ඡෙදතො සරීරවෙඨනචම‍්මෙ ලික‍්ඛාමත‍්තං පවිසිත්‍වා පතිට‍්ඨිතෙන හෙට‍්ඨා අත‍්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤෙන පරිච‍්ඡින‍්නා. ද‍්වෙ ලොමා එකතො නත්‍ථි. අයං තෙසං සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.
එහි ලෝමා ප්‍රකෘති වර්ණයෙන් කෙස් මෙන් නොව අසම්භින්න කාල සටහන්ය. කලු පිඟුවන් වේ. සටහන් වශයෙන් අගින් නැමුණ සටහන්ය. දිසා වශයෙන් දෙකක හටගත්තේය. අවකාශය වශයෙන් කෙස් හැර අත්ල පහල හැර සෙසු ප්‍රදේශවල බොහෝ සෙයින් ශරීරය වෙලන සමෙහි හටගත්තේය. පරිච්ඡේද වශයෙන් ශරීරය වෙලන සමේහි ලික්‍ෂාවක් පමණ පිවිස පිහිටි අග එහි මුල් කාලයේ ඉහළ අවකාශයෙහි හටහට එකිනෙකින් වෙන්ව ඇත. ලොම් ගස් දෙකක් එකසමාන නැත. මෙය ඒවායෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් සමානය.
නඛාති වීසතියා නඛපට‍්ටානං නාමං. තෙ සබ‍්බෙපි වණ‍්ණතො සෙතා; සණ‍්ඨානතො මච‍්ඡසකලිකසණ‍්ඨානා; දිසතො පාදනඛා හෙට‍්ඨිමදිසාය ජාතා, හත්‍ථනඛා උපරිමදිසායාති ද‍්වීසු දිසාසු ජාතා; ඔකාසතො අඞ‍්ගුලීනං අග‍්ගපිට‍්ඨෙසු පතිට‍්ඨිතා; පරිච‍්ඡෙදතො ද‍්වීසු දිසාසු අඞ‍්ගුලිකොටිමංසෙහි, අන‍්තො අඞ‍්ගුලිපිට‍්ඨිමංසෙන, බහි චෙව අග‍්ගෙ ච ආකාසෙන, තිරියං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤෙන පරිච‍්ඡින‍්නා. ද‍්වෙ නඛා එකතො නත්‍ථි. අයං නෙසං සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.
නඛා යනු නියපොතු විස්ස වේ. ඒ සියල්ල වර්ණයෙන් සුදුය. සටහන වශයෙන් මත්ස්‍ය කොරල මෙනි. දිසා වශයෙන් පා නිය යට දිසාවෙහිද අත් නිය උඩ දිසාවෙහිද දිසා දෙකෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් ඇඟිලි අග පිටපැත්තේ පිහිටියේය. පරිච්ඡේද වශයෙන් දිසා දෙකේම ඇඟලි කෙළවර මසෙහි ඇතුළත ඇඟිලි පිටිමසෙහි කෙළවර අගද එන්නේය. අවකාශයේ හරහට එකිනෙක වෙන්වී ඇත. නිය දෙකක් එක හා සමාන නැත. මෙය සභාග ලක්‍ෂණයයි. විසභාගය කෙස් හා සමානය.
දන‍්තාති පරිපුණ‍්ණදන‍්තස‍්ස ද‍්වත‍්තිංස දන‍්තට‍්ඨිකානි. තෙපි වණ‍්ණතො සෙතා; සණ‍්ඨානතො අනෙකසණ‍්ඨානා. තෙසඤ‍්හි හෙට‍්ඨිමාය තාව දන‍්තපාළියා මජ‍්ඣෙ චත‍්තාරො දන්තා මත‍්තිකාපිණ‍්ඩෙ පටිපාටියා ඨපිතඅලාබුබීජසණ‍්ඨානා. තෙසං උභොසු පස‍්සෙසු එකෙකො එකමූලකො එකකොටිකො මල‍්ලිකමකුළසණ‍්ඨානො. තතො එකෙකො ද‍්විමූලකො ද‍්විකොටිකො යානකඋපත්‍ථම‍්භනිකසණ‍්ඨානො. තතො ද‍්වෙ ද‍්වෙ තිමූලා තිකොටිකා. තතො ද‍්වෙ ද‍්වෙ චතුමූලා චතුකොටිකාති. උපරිමපාළියාපි එසෙව නයො . දිසතො උපරිමදිසාය ජාතා. ඔකාසතො ද‍්වීසු හනුකට‍්ඨිකෙසු පතිට‍්ඨිතා. පරිච‍්ඡෙදතො හෙට‍්ඨා හනුකට‍්ඨිකෙ පතිට‍්ඨිතෙන අත‍්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤෙන පරිච‍්ඡින‍්නා. ද‍්වෙ දන්තා එකතො නත්‍ථි. අයං නෙසං සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.
දන්තා යනු පරිපූර්ණ දත් ඇත්තෙකුගේ දත් ඇට තිස්දෙකය. ඒවාද වර්ණයෙන් සුදුය. සටහන් වශයෙන් විවිධය. ඒවායෙහි යටිඇන්දේ වැළ මැටිපසක පිළිවෙලින් තැබූ ලබුඇට මෙන් දත් සතරක් ඇත. ඇඳි දෙකෙහිම ඒ ඒ එකක එකක් ඒකමූලක කෙළවරයක් ඇති ඒවාය. දෑසමන් පොහොට්ටුවකට සමාන සමගති ඇත්තේය. එයින් එහා ඒවා එක එකක් ද්විමූලකය. දෙකෙළවරක් ඇත. කරුවක සටහන් ඇත. එයින් එහා දෙක දෙක මුල් තුනක් හා කෙළවරවල් තුනක් ඇත. එයින් එහා දෙක දෙක සිව්මුල් හා සිව් අගින් යුතුය. උඩුඇන්දේද මෙම ක්‍රමයෙන්මය. දිසා වශයෙන් උඩ දිසාවෙහිය. අවකාශ වශයෙන් හනුඇට දෙක අතරෙහි පිහිටියේය. දත් දෙකක් එක හා සමාන නැත. මෙය සභාව පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමානය.
තචොති සකලසරීරං වෙඨෙත්‍වා ඨිතචම‍්මං. තස‍්ස උපරි කාළසාමපීතාදිවණ‍්ණා ඡවි නාම, යා සකලසරීරතොපි සඞ‍්කඩ‍්ඪියමානා බදරට‍්ඨිමත‍්තා හොති. තචො පන වණ‍්ණතො සෙතොයෙව. සො චස‍්ස සෙතභාවො අග‍්ගිජාලාභිඝාතපහරණපහාරාදීහි විද‍්ධංසිතාය ඡවියා පාකටො හොති. සණ‍්ඨානතො සරීරසණ‍්ඨානොව හොති. අයමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො.
තචො යනු සියළු සිරුර වෙලාසිටි සමයි. එහි උඩ කළු රන්වන් කහ ආදි වර්ණ වේ. සිවි නම් මෙය සියළු සිරුරින් ඇදගනු ලැබුවහොත් ඩෙබර ඇටයක් පමණ වේ. සම වර්ණ වශයෙන් සුදුය. ඒ සේතභාවය ගිනි ජාලාවකින් ගසනු ලැබුවත් සිවිය ප්‍රකට වේ. සටහන වශයෙන් ශරීර සටහන වේ. ඒ එහි සංක්‍ෂේපයයි.
විත්‍ථාරතො පන පාදඞ‍්ගුලිත‍්තචො කොසකාරකකොසසණ‍්ඨානො. පිට‍්ඨිපාදත‍්තචො පුටබන්‍ධඋපාහනසණ‍්ඨානො. ජඞ‍්ඝත‍්තචො භත‍්තපුටකතාලපණ‍්ණසණ‍්ඨානො. ඌරුත‍්තචො තණ‍්ඩුලභරිතදීඝත්‍ථවිකසණ‍්ඨානො. ආනිසදත‍්තචො උදකපූරිතපටපරිස‍්සාවනසණ‍්ඨානො. පිට‍්ඨිත‍්තචො ඵලකොනද‍්ධචම‍්මසණ‍්ඨානො. කුච‍්ඡිත‍්තචො වීණාදොණිකොනද‍්ධචම‍්මසණ‍්ඨානො. උරත‍්තචො යෙභුය්‍යෙන චතුරස‍්සසණ‍්ඨානො. උභයබාහුත‍්තචො තූණීරොනද‍්ධචම‍්මසණ‍්ඨානො. පිට‍්ඨිහත්‍ථත‍්තචො ඛුරකොසකසණ‍්ඨානො, ඵණකත්‍ථවිකසණ‍්ඨානො වා. හත්‍ථඞ‍්ගුලිත‍්තචො කුඤ‍්චිකාකොසකසණ‍්ඨානො. ගීවත‍්තචො ගලකඤ‍්චුකසණ‍්ඨානො. මුඛත‍්තචො ඡිද‍්දාවච‍්ඡිද‍්දො කීටකුලාවකසණ‍්ඨානො. සීසත‍්තචො පත‍්තත්‍ථවිකසණ‍්ඨානොති.
විස්තර වශයෙන් - පා ඇඟිලි සම කෝසකාරකයෙකුගේ කෝස සටහන මෙනි. පිටිසම මුල්බැඳි පාවහනක සටහනය. දන සම බත්මුලක තල්පත් සටහනය. කලවා සම සහල් පිරවූ පසුම්බියක සටහන ඇත. තට්ටම්වල සම දිය පුරවන ලද පට පෙරහනක සටහනය. පිටෙහි සම පලකයක (ලෑල්ල) නමන ලද සමක සටහනය. කුසයෙහි සම වීණාවේ තත් තිබෙන කොටස මෙන් සටහනය. උරයෙහි සම බොහෝසෙයින් සිව්රැස් සටහනය. දෙබාහුවේ සම හියවුර වෙලන සමවැනි සටහනය. පිටි අත්සම දැලිපිහි කොපු මෙන් සටහනය. පෙණ සිවියකට සමාන හෝ වේ. අතැඟිලි සම යතුරු කොපුවක මෙනි. බෙල්ලෙහි සම ගෙල කඤ්චුකයකට සමානය. මුහුණේ සම සිදුරු කුඩා සිදුරුවලින් යුත් කුඩා සතුන්ගේ කූඩුවක් මෙනි. හිසේ සම පාත්‍ර පසුම්බියකට සමානය.
තචපරිග‍්ගණ‍්හකෙන ච යොගාවචරෙන උත‍්තරොට‍්ඨතො පට‍්ඨාය උපරි මුඛං ඤාණං පෙසෙත්‍වා පඨමං තාව මුඛං පරියොනන්‍ධිත්‍වා ඨිතචම‍්මං වවත්‍ථපෙතබ‍්බං. තතො නලාටට‍්ඨිචම‍්මං. තතො ථවිකාය පක‍්ඛිත‍්තපත‍්තස‍්ස ච ථවිකාය ච අන‍්තරෙන හත්‍ථමිව සීසට‍්ඨිකස‍්ස ච සීසචම‍්මස‍්ස ච අන‍්තරෙන ඤාණං පෙසෙත්‍වා අට‍්ඨිකෙන සද‍්ධිං චම‍්මස‍්ස එකාබද‍්ධභාවං වියොජෙන‍්තෙන සීසචම‍්මං වවත්‍ථපෙතබ‍්බං. තතො ඛන්‍ධචම‍්මං. තතො අනුලොමෙන පටිලොමෙන ච දක‍්ඛිණහත්‍ථචම‍්මං. අථ තෙනෙව නයෙන වාමහත්‍ථචම‍්මං. තතො පිට‍්ඨිචම‍්මං. තං තං වවත්‍ථපෙත්‍වා අනුලොමෙන ච පටිලොමෙන ච දක‍්ඛිණපාදචම‍්මං. අථ තෙනෙව නයෙන වාමපාදචම‍්මං. තතො අනුක‍්කමෙනෙව වත්‍ථිඋදරහදයගීවචම‍්මානි වවත්‍ථපෙතබ‍්බානි. අථ ගීවාචම‍්මානන‍්තරං හෙට‍්ඨිමහනුචම‍්මං වවත්‍ථපෙත්‍වා අධරොට‍්ඨපරියොසානං පාපෙත්‍වා නිට‍්ඨපෙතබ‍්බං. එවං ඔළාරිකොළාරිකං පරිග‍්ගණ‍්හන‍්තස‍්ස සුඛුමම‍්පි පාකටං හොති.
සම විමසන යෝගාවචරයා උතුරේ සිට උඩ දෙසට ඤාණය විහිදුවා පළමුව මුහුණ වෙලාසිටි සම සිහිකළ යුතුය. ඉක්බිති නළලේ පිහිටි සම ඊළඟ පාත්‍රය හා ථවිකාව අතර අතක් මෙන් හක් ඇටය හා හිස් සමට අතරෙන් ඤාණය යවා ඇටය සමග හම වෙන්කරන හිසේ සම සිහිකළ යුතුය. ඉක්බිති කඳේ සම ඉක්බිති. අනුලෝම පටිලෝම වශයෙන් දකුණු අතේ හම එම නයින්ම වම් අතේ හම පිටේ හම සිහිකර අනුලෝම පටිලෝම වශයෙන් දකුණු පාදයේ සම එලෙසින්ම වම් පාදයේ සම අනුක්‍රමයෙන් වස්ති උදර හෘදය ග්‍රීවා සම් සිහිකළ යුතුය. ග්‍රීවා සමට අනතුරුව යටි හක්කේ සම සිහිකර තොල් (යටි උඩු) අවසානය පමුණුවා අවසන් කළයුතුය. මෙසේ ඕලාරිකව විමසන්නාට සියුම් දේද ප්‍රකට වේ.
දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො සකලසරීරං පරියොනන්‍ධිත්‍වා ඨිතො. පරිච‍්ඡෙදතො හෙට‍්ඨා පතිට‍්ඨිතතලෙන, උපරි ආකාසෙන පරිච‍්ඡින‍්නො. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.
දිසා වශයෙන් දිසා දෙකක හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් මුළු සිරුර වෙළා සිටියේය. පරිච්ඡේද වශයෙන් යට පාතලයේ සිට උඩ ආකාසයේ සීමාවය. මේ සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමානය.
මංසන‍්ති නව මංසපෙසිසතානි. තං සබ‍්බම‍්පි වණ‍්ණතො රත‍්තං කිංසුකපුප‍්ඵසදිසං; සණ‍්ඨානතො ජඞ‍්ඝපිණ‍්ඩිකමංසං තාලපණ‍්ණපුටභත‍්තසණ‍්ඨානං, ඌරුමංසං නිසදපොතකසණ‍්ඨානං, ආනිසදමංසං උද‍්ධනකොටිසණ‍්ඨානං, පිට‍්ඨිමංසං තාලගුළපටලසණ‍්ඨානං, ඵාසුකද‍්වයමංසං පොත්‍ථලිකාය කුච‍්ඡියං තනුමත‍්තිකාලෙපනසණ‍්ඨානං, ථනමංසං වට‍්ටෙත්‍වා අවක‍්ඛිත‍්තමත‍්තිකාපිණ‍්ඩසණ‍්ඨානං, බාහුද‍්වයමංසං දිගුණං කත්‍වා ඨපිතනිච‍්චම‍්මමහාමූසිකසණ‍්ඨානං. එවං ඔළාරිකොළාරිකං මංසං පරිග‍්ගණ‍්හන‍්තස‍්ස සුඛුමම‍්පි පාකටං හොති. දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො සාධිකානි තීණි අට‍්ඨිසතානි අනුලිම‍්පෙත්‍වා ඨිතං. පරිච‍්ඡෙදතො හෙට‍්ඨා අට‍්ඨිසඞ‍්ඝාතෙ පතිට‍්ඨිතතලෙන, උපරි තචෙන, තිරියං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
මංස යනු මාංශපේශි නවසියයකි. ඒ සියල්ල වර්ණ වශයෙන් රතුය. එරබදු මල්වලට සමානය. සටහන් වශයෙන් දඟ පිඬුමස තල්කොල බත්මුලකට සමානය. කලවා මාංශ අත්ගලකට සමානය. තට්ටම් මාංශ උදුන් කෙළවරට සමානය. පිටිමස තලගුලි වැස්මක සමානය. ඉලඇට දෙක බෝනික්කකුට සමානය. කයෙහි මස මැටිපිඩකට සමානය. අත්දෙකේ මාංශ දෙගුණකොට මහා මීයෙකුට සමානය. මීයෙකුට මෙන් ඕලාරික වශයෙන් බලනවිට සියුම්ව ඒවා වැටහේ. දිසා වශයෙන් යදෙකකි. අවකාශ වශයෙන් තුන්සියයකට අධික ඇට නොතැවරී සිටී. පරිච්ඡේද වශයෙන් යට ඇට සමූහයේ පිහිටි තලයෙන් උඩ සමෙහි හරහා එකිනෙකින් වෙන්වී ඇත. මෙය සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාගය කෙස් හා සමානය.
‘න‍්හාරූ’ති නව න‍්හාරුසතානි. වණ‍්ණතො සබ‍්බෙපි න‍්හාරූ සෙතා; සණ‍්ඨානතො නානාසණ‍්ඨානා. එතෙසු හි ගීවාය උපරිභාගතො පට‍්ඨාය පඤ‍්ච මහාන‍්හාරූ සරීරං විනද‍්ධමානා හදයස‍්ස පුරිමපස‍්සෙන ඔතිණ‍්ණා, පඤ‍්ච පච‍්ඡිමපස‍්සෙන, පඤ‍්ච දක‍්ඛිණපස‍්සෙන, පඤ‍්ච වාමපස‍්සෙන, දක‍්ඛිණහත්‍ථං විනද‍්ධමානාපි හත්‍ථස‍්ස පුරිමපස‍්සෙන පඤ‍්ච, පච‍්ඡිමපස‍්සෙන පඤ‍්ච, තථා වාමහත්‍ථං විනද‍්ධමානාපි. දක‍්ඛිණපාදං විනද‍්ධමානාපි පාදස‍්ස පුරිමපස‍්සෙන පඤ‍්ච, පච‍්ඡිමපස‍්සෙන පඤ‍්ච, තථා වාමපාදං විනද‍්ධමානාපීති. එවං සරීරධාරකා නාම සට‍්ඨි මහාන‍්හාරූ කායං විනද‍්ධමානා ඔතිණ‍්ණා, යෙ කණ‍්ඩරාතිපි වුච‍්චන‍්ති. තෙ සබ‍්බෙපි කන්‍දලමකුළසණ‍්ඨානා.
නහාරූ යනු නහරවැල් නවසියයකි. වර්ණ වශයෙන් සියළුම නහර සුදුය. සටහන් වශයෙන් විවිධය. ඒවා අතර බෙල්ලේ උඩසිට පස් මහා නහරයක් සිරුර ඔතමින් හෘදයේ ඉදිරිපසින් බැසගන්නා ලදි. පහක් පසුපසින් පහක් දකුණුපසින් පහක් වම්පසින් පහක් දකුණු අත වෙලාගෙන අතේ ඉදිරියෙන් පසක් ද පසුපසින් පහක්ද එසේම වම් අත දකුණු පය වෙලාගත් පහක්ද පසුපසින් පහක්ද වම් පාදයද එසේය. මෙසේ ශරීරයේ දරණ හැටමහා නහරයක් මෙසේ බැව් කියන ලදි. ඒවා මහ නහරයයි කියනු ලැබේ. ඒ සියල්ලම කඳල මල් පොහොට්ටුවක සටහන්ය.
අඤ්ඤෙ පන තං තං පදෙසං අජ‍්ඣොත්‍ථරිත්‍වා ඨිතා තතො සුඛුමතරා සුත‍්තරජ‍්ජුකසණ‍්ඨානා. අඤ්ඤෙ තතො සුඛුමතරා පූතිලතාසණ‍්ඨානා. අඤ්ඤෙ තතො සුඛුමතරා මහාවීණාතන‍්තිසණ‍්ඨානා. අඤ්ඤෙ ථූලසුත‍්තකසණ‍්ඨානා. හත්‍ථපාදපිට‍්ඨියං න‍්හාරූ සකුණපාදසණ‍්ඨානා. සීසන‍්හාරූ දාරකානං සීසජාලකසණ‍්ඨානා. පිට‍්ඨින‍්හාරූ ආතපෙ පසාරිතඅල‍්ලජාලසණ‍්ඨානා. අවසෙසා තංතංඅඞ‍්ගපච‍්චඞ‍්ගානුගතා න‍්හාරූ සරීරෙ පටිමුක‍්කජාලකඤ‍්චුකසණ‍්ඨානා. දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො සකලසරීරෙ අට‍්ඨීනි ආබන්‍ධිත්‍වා ඨිතා. පරිච‍්ඡෙදතො හෙට‍්ඨා තිණ‍්ණං අට‍්ඨිසතානං උපරි පතිට‍්ඨිතතලෙහි, උපරි මංසචම‍්මානි ආහච‍්ච ඨිතපදෙසෙහි, තිරියං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤෙන පරිච‍්ඡින‍්නා. අයං නෙසං සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.
එයින් සියුම් වූ අනිත් ඒවා වීණා තත් සටහනය. අනිත් ඒවා මහත් නූලකට සමානය. අත් පා පිටිවල නහර පක්‍ෂි පා සටහන බඳුය. හිසේ නහර දරුවන්ගේ හිසේ පළඳින දැලකට සමානය. පිටේ නහර අව්වේ දිගහරින ලද තෙත දැලක් මෙන් සටහන්ය. අවශේෂ ඒවා ඒ ඒ අඟපසඟ අනුගත නහර ඇදගත් දැල් සැට්ටයකට සමාන සටහනය. දිසා වශයෙන් දෙකකි. අවකාශ වශයෙන් සියළු ශරීරයෙහි ඇට බැඳ සිටියේය. පරිච්ඡේද වශයෙන් යටින් තුන්සියයක් උඩ පිහිටි තලයෙහි උඩ මසේ සමට වැදී එහි පෙදෙසෙහි හරහට එකිනෙකින් වෙන්කර ඇත. මෙය ඒවායේ සභාග පරිච්ඡේදයකි. විසභාගය කෙස් මෙනි.
අට‍්ඨීති ඨපෙත්‍වා ද‍්වත‍්තිංස දන‍්තට‍්ඨීනි අවසෙසානි චතුසට‍්ඨි හත්‍ථට‍්ඨීනි, චතුසට‍්ඨි පාදට‍්ඨීනි, චතුසට‍්ඨි මංසනිස‍්සිතානි මුදුඅට‍්ඨීනි, ද‍්වෙ පණ‍්හිකට‍්ඨීනි, එකෙකස‍්මිං පාදෙ ද‍්වෙ ගොප‍්ඵකට‍්ඨීනි, ද‍්වෙ ජඞ‍්ඝට‍්ඨීනි, ද‍්වෙ ජණ‍්ණුකට‍්ඨීනි, ද‍්වෙ ඌරුට‍්ඨීනි, ද‍්වෙ කටිට‍්ඨීනි, අට්ඨාරස පිට‍්ඨිකණ‍්ටකට‍්ඨීනි, චතුවීසති ඵාසුකට‍්ඨීනි, චුද‍්දස උරට‍්ඨීනි, එකං හදයට‍්ඨි, ද‍්වෙ අක‍්ඛකට‍්ඨීනි, ද‍්වෙ කොට‍්ඨට‍්ඨීනි, ද‍්වෙ බාහට‍්ඨීනි, ද‍්වෙ ද‍්වෙ අග‍්ගබාහට‍්ඨීනි, සත්ත ගීවට‍්ඨීනි, ද‍්වෙ හනුකට‍්ඨීනි, එකං නාසිකට‍්ඨි, ද‍්වෙ අක‍්ඛිට‍්ඨීනි, ද‍්වෙ කණ‍්ණට‍්ඨීනි, එකං නලාටට‍්ඨි, එකං මුද‍්ධට‍්ඨි, නව සීසකපාලට‍්ඨීනීති එවං තිමත‍්තානි අට‍්ඨිසතානි.
අට්ඨි යනු දත් තිස්දෙක හැර, අත් ඇට හැටහතර අල්ලේ ඇටදෙක එක් එක් පාදයෙහි ගොප් ඇට දෙක ජංගා ඇට දෙක දණ ඇට දෙක කලවා ඇට දෙක කටී ඇට දෙක පිටකටු ඇට දහ අට බෙල්ලේ ඇට හත ඉල ඇට විසිහතර උරඇට දාහතර හෘදය ඇට එක අකුඇට දෙක කොට්ඨ ඇට දෙක බාහු ඇට දෙක අග්‍රබාහු ඇට දෙක හකු ඇට දෙක නාස්ඇට එක ඇස් ඇට දෙක කන්ඇට දෙක නළල් ඇට එක මුදුන් ඇට එක හිස්කපාල ඇට නවය මෙසේ ඇට තුන්සියයක් පමණ.
තානි සබ‍්බානිපි වණ‍්ණතො සෙතානි, සණ‍්ඨානතො නානාසණ‍්ඨානානි. තත්‍ථ හි අග‍්ගපාදඞ‍්ගුලිට‍්ඨීනි කතකබීජසණ‍්ඨානානි. තදනන‍්තරානි මජ‍්ඣපබ‍්බට‍්ඨීනි පනසට‍්ඨිසණ‍්ඨානානි. මූලපබ‍්බට‍්ඨීනි පණවසණ‍්ඨානානි. පිට‍්ඨිපාදට‍්ඨීනි කොට‍්ඨිතකන්‍දලකන්‍දරාසිසණ‍්ඨානානි. පණ‍්හිකට‍්ඨි එකට‍්ඨිතාලඵලබීජසණ‍්ඨානං. ගොප‍්ඵකට‍්ඨීනි බන්‍ධකීළාගොළකසණ‍්ඨානානි. ජඞ‍්ඝට‍්ඨීනං ගොප‍්ඵකට‍්ඨීසු පතිට‍්ඨිතට‍්ඨානං අනපනීතතචසින්‍දිකළීරසණ‍්ඨානං. ඛුද‍්දකජඞ‍්ඝට‍්ඨිකං ධනුකදණ‍්ඩසණ‍්ඨානං, මහන‍්තං මිලාතසප‍්පපිට‍්ඨිසණ‍්ඨානං. ජණ‍්ණුකට‍්ඨි එකතො පරික‍්ඛීණඵෙණකසණ‍්ඨානං.
ඒ සියල්ල වර්ණයේ සුදුය. සටහන් වශයෙන් විවිධය. එහි අග පා ඇඟිලි ඇට ඉඟනි ඇට සමානය. ඉන් අනතුරු මැද කොටසේ ඇට කොස් ඇට සමානය. මූල පර්වයේ ඇට පණබෙර සමානය. පිමිපාද ඇට කිඩාරම් අල සමූහයක් මෙනි. අල්ලේ ඇට එක් ඇටයක් ඇති තල්පල බීජයක් මෙනි. ගොප්ඇට පන්දු ගුලියක් මෙනි. දඟඇට ගොප් ඇටවල පාසි ඉවත් නොකළ ගොබයක සටහන්ය. කුඩා දඟඇට දුනු දඬුවක් මෙනි. දනිස් ඇට එක පැත්තකින් පිරිහුණු නයි පෙනයක් මෙනි.
තත්‍ථ ජඞ‍්ඝට‍්ඨිකස‍්ස පතිට‍්ඨිතට‍්ඨානං අතිඛිණග‍්ගගොසිඞ‍්ගසණ‍්ඨානං. ඌරුට‍්ඨි දුත‍්තච‍්ඡිතවාසිඵරසුදණ‍්ඩකසණ‍්ඨානං. තස‍්ස කටිට‍්ඨිම‍්හි පතිට‍්ඨිතට‍්ඨානං කීළාගොළකසණ‍්ඨානං. තෙන කටිට‍්ඨිනො පතිට‍්ඨිතට‍්ඨානං අග‍්ගච‍්ඡින‍්නමහාපුන‍්නාගඵලසණ‍්ඨානං. කටිට‍්ඨීනි ද‍්වෙපි එකාබද‍්ධානි හුත්‍වා කුම‍්භකාරකඋද‍්ධනසණ‍්ඨානානි, පාටියෙක‍්කං කම‍්මාරකූටයොත‍්තකසණ‍්ඨානානි. කොටියං ඨිතආනිසදට‍්ඨි අධොමුඛං කත්‍වා ගහිතසප‍්පඵණසණ‍්ඨානං සත‍්තසු ඨානෙසු ඡිද‍්දාවඡිද‍්දං. පිට‍්ඨිකණ‍්ටකට‍්ඨීනි අබ‍්භන‍්තරතො උපරූපරි ඨපිතසීසකපට‍්ටවෙඨකසණ‍්ඨානානි, බාහිරතො වට‍්ටනාවළිසණ‍්ඨානානි. තෙසං අන‍්තරන‍්තරා කකචදන‍්තසදිසා ද‍්වෙ තයො කණ‍්ටකා හොන‍්ති. චතුවීසතියා ඵාසුකට‍්ඨීසු අපරිපුණ‍්ණානි අපරිපුණ‍්ණාසිතසණ‍්ඨානානි, පරිපුණ‍්ණානි පරිපුණ‍්ණාසිතසණ‍්ඨානානි. සබ‍්බානිපි ඔදාතකුක‍්කුටස‍්ස පසාරිතපක‍්ඛසණ‍්ඨානානි.
එහි දඟ ඇටයේ පිහිටි තැන ඉතා සියුම් අග ඇති ගව අඟක් මෙනි. කලවා ඇට වෑ පොරෝ මිටක් මෙනි. කටිය පිහිටි තැන රවුම් කුඤ්ඤයක් මෙනි. කටියේ අග පිහිටි තැන දොඹඇට මෙනි. කටීඇට දෙකක් එකතුව කුඹල්කරුවකුගේ උදුන මෙනි. වෙනම ........ කෙළවර පිහිටි තට්ටම් ඇට යටිකුරු කළ නාපෙණයක් මෙනි. ස්ථාන සතක ඡිද්දාවජිද්දය. පිටඇට එකපිට එක තබා ඇති හිස් වෙළුම් පටක වූවක් මෙනි. බාහිර වශයෙන් නවගුණවැලක් මෙනි. ඒවායේ අතරතුර කියත් දැති මෙනි. ඉලඇට විසිහතරේ අසම්පුර්ණ කඩු මෙනි. සහ පරිපූර්ණ කඩුවෙනි. සියල්ල සුදුකුකුලෙකුගේ දිගහරින ලද පියාපත් මෙනි.
චුද‍්දස උරට‍්ඨීනි ජිණ‍්ණසන්‍දමානිකපඤ‍්ජරසණ‍්ඨානානි. හදයට‍්ඨි දබ‍්බිඵණසණ‍්ඨානං. අක‍්ඛකට‍්ඨීනි ඛුද‍්දකලොහවාසිදණ‍්ඩසණ‍්ඨානානි. කොට‍්ඨට‍්ඨීනි එකතො පරික‍්ඛීණසීහළකුදාලසණ‍්ඨානානි. බාහුට‍්ඨීනි ආදාසදණ‍්ඩකසණ‍්ඨානානි. අග‍්ගබාහුට‍්ඨීනි යමකතාලකන්‍දසණ‍්ඨානානි. මණිබන්‍ධට‍්ඨීනි එකතො අල‍්ලීයාපෙත්‍වා ඨපිතසීසකපට‍්ටවෙඨකසණ‍්ඨානානි. පිට‍්ඨිහත්‍ථට‍්ඨීනි කොට‍්ටිතකන්‍දලකන්‍දරාසිසණ‍්ඨානානි. හත්‍ථඞ‍්ගුලීසු මූලපබ‍්බට‍්ඨීනි පණවසණ‍්ඨානානි; මජ‍්ඣපබ‍්බට‍්ඨීනි අපරිපුණ‍්ණපනසට‍්ඨිසණ‍්ඨානානි; අග‍්ගපබ‍්බට‍්ඨීනි කතකබීජසණ‍්ඨානානි. සත්ත ගීවට‍්ඨීනි දණ‍්ඩෙන විජ‍්ඣිත්‍වා පටිපාටියා ඨපිතවංසකළීරචක‍්කලිකසණ‍්ඨානානි. හෙට‍්ඨිමහනුකට‍්ඨි කම‍්මාරානං අයොකූටයොත‍්තකසණ‍්ඨානං, උපරිමං අවලෙඛනසත්‍ථකසණ‍්ඨානං.
උරඇට දාහතර සිඳින ලද රිය මැදිරියක් මෙනි. හෘදය ඇට හැඳි පෙණයක් මෙනි. අකුඇට කුඩා ලෝහ වෑයක මිටක් මෙනි. යටිබඩ ඇටය එක පැත්තකින් ගෙවුණු සිංහල උදැල්ලක් මෙනි. බාහු ඇට ආදාස දණ්ඩක් මෙනි. අග්‍රබාහු ඇට තල් කඳන් මෙනි. මැණික්කටුවේ ඇට එක පැත්තකින් ඇලවූ හිස් වෙළුම් පටක් මෙනි. පිටිඅතේ ඇට තලන ලද කිඩාරම් රාශියක් මෙනි. අතේ ඇඟිලි මුල් පුරුක් ඇට පණාබෙර මෙනි. මැද පුරුක් අසම්පූර්ණ කොස්ඇට මෙනි. අග පුරුක් ඉඟිනි ඇට මෙනි. බෙල්ලේ ඇට සත දැව දණ්ඩක් විද පිළිවෙලින් තබන ලද උණගොබ වැහැරියක් මෙනි. යට යනු කර්මාන්තකරුවන්ගේ කුළුගෙඩි යොතක් මෙනි. උඩ හනු සූරා දැමූ ආයුධයක් මෙනි.
අක‍්ඛිකූපනාසාකූපට‍්ඨීනි අපනීතමිඤ‍්ජතරුණතාලට‍්ඨිසණ‍්ඨානානි. නලාටට‍්ඨි අධොමුඛඨපිතසඞ‍්ඛථාලකකපාලසණ‍්ඨානං. කණ‍්ණචූළිකට‍්ඨීනි න‍්හාපිතඛුරකොසකසණ‍්ඨානානි. නලාටකණ‍්ණචූළිකානං උපරි පට‍්ටබන්‍ධනොකාසෙ අට්ඨි සඞ‍්කුටිතඝටපුණ‍්ණපටලඛණ‍්ඩසණ‍්ඨානං. මුද‍්ධට‍්ඨි මුඛච‍්ඡින‍්නවඞ‍්කනාළිකෙරසණ‍්ඨානං. සීසට‍්ඨීනි සිබ‍්බෙත්‍වා ඨපිතජජ‍්ජරලාබුකටාහසණ‍්ඨානානි.
ඇස්කූප නාස්කූප ඇට මද අරන් දැමූ කල්කුරුම්බැට්ටි මෙනි. නළල් ඇටය යටිකුරු කර තැබූ හක්ගෙඩි පලුවක් මෙනි. කන්සිළු ඇට කරණවෑමියෙකුගේ දැලිපිහි කෝසයක් මෙනි. නලල කන්සිළු මතුවෙහි පටබඳින අවකාශයෙහි ඇට ගිතෙලෙහි බැහූ පුළුන් පටියක් මෙනි. මුදුන්ඇට මුව සිඳින ලද ඇද පොල්ගෙඩියක් මෙනි. හියෙහි ඇට මස තබා ඇති ලබු කබල් මෙනි.
දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතානි. ඔකාසතො අවිසෙසෙන සකලසරීරෙ ඨිතානි. විසෙසෙන පනෙත්‍ථ සීසට‍්ඨීනි ගීවට‍්ඨීසු පතිට‍්ඨිතානි, ගීවට‍්ඨීනි පිට‍්ඨිකණ‍්ටකට‍්ඨීසු, පිට‍්ඨිකණ‍්ටකට‍්ඨීනි කටිට‍්ඨීසු, කටිට‍්ඨීනි ඌරුට‍්ඨීසු, ඌරුට‍්ඨීනි ජණ‍්ණුකට‍්ඨීසු, ජණ‍්ණුකට‍්ඨීනි ජඞ‍්ඝට‍්ඨීසු, ජඞ‍්ඝට‍්ඨීනි ගොප‍්ඵකට‍්ඨීසු, ගොප‍්ඵකට‍්ඨීනි පිට‍්ඨිපාදට‍්ඨීසු පතිට‍්ඨිතානි. පරිච‍්ඡෙදතො අන‍්තො අට‍්ඨිමිඤ‍්ජෙන, උපරි මංසෙන, අග‍්ගෙ මූලෙ ච අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤෙන පරිච‍්ඡින‍්නානි. අයං නෙසං සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
දිසා වශයෙන් දෙකකි. අවකාස වශයෙන් අවිශේෂයෙන් සියළු සිරුරෙහි සිටියේය. විශේෂයෙන් වනාහී හිසඇට බෙල්ලේ ඇට මතද පිටේ ඇට මතද ඒවා කටියෙහි ඇට මතද ඒවා කලවා ඇට මතද ඒවා ඒවා දඟ ඇටමතද ඒවා ගොප්ඇට මතද ඒවා පාදයේ ඇට මතද පිහිටා ඇත. පරිච්ඡේද වශයෙන් ඇටමිදුළු කෙළවර කොට ඇටමිදුලුවලින් උඩ මාංසවලින් අග මුලද එකිනෙකින් වෙන්වී ඇත. මේ ඒවායේ සභාග පරිච්ඡේදය. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමානය.
අට‍්ඨිමිඤ‍්ජන‍්ති තෙසං තෙසං අට‍්ඨීනං අබ‍්භන‍්තරගතං මිඤ‍්ජං. තං වණ‍්ණතො සෙතං. සණ‍්ඨානතො මහන‍්තමහන‍්තානං අට‍්ඨීනං අබ‍්භන‍්තරගතං වෙළුනාළියං පක‍්ඛිත‍්තසෙදිතමහාවෙත‍්තග‍්ගසණ‍්ඨානං, ඛුද‍්දානුඛුද‍්දකානං අබ‍්භන‍්තරගතං වෙළුයට‍්ඨිපබ‍්බෙසු පක‍්ඛිත‍්තසෙදිතතනුවෙත‍්තග‍්ගසණ‍්ඨානං. දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො අට‍්ඨීනං අබ‍්භන‍්තරෙ පතිට‍්ඨිතං. පරිච‍්ඡෙදතො අට‍්ඨීනං අබ‍්භන‍්තරතලෙහි පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
අට්ඨිමිඤ්ජ යනු ඒ ඒ ඇට ඇතුළේ තිබෙන මිදුලු. ඒවා වර්ණයෙන් සුදුය. සටහන් වශයෙන් මහත් ඇට ඇතුළත උණ ලී ඇතුලේ දමන ලද තැම්බූ වේවැල් මෙනි. කුඩා අනුකුඩා ඇට තුළ උණපුරුක් තුළ බැහූ තැම්බූ තුනී කළ වේවැලක් මෙනි. දිසා වශයෙන් දෙකකි. අවසානයේ ඇට ඇතුළෙහි පිහිටියේය. පරිච්ඡේදයෙන් ඇටවල අභ්‍යන්තර තලයෙහි පිහිටියේය. මෙය සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග කෙස් හා සමානය.
වක‍්කන‍්ති එකබන්‍ධනා ද‍්වෙ මංසපිණ‍්ඩා. තං වණ‍්ණතො මන්‍දරත‍්තං පාළිභද‍්දකට‍්ඨිවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො දාරකානං යමකකීළාගොළකසණ‍්ඨානං, එකවණ‍්ටපටිබද‍්ධඅම‍්බඵලද‍්වයසණ‍්ඨානං වා. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො ගලවාටකා නික‍්ඛන‍්තෙන එකමූලෙන ථොකං ගන‍්ත්‍වා ද‍්විධා භින‍්නෙන ථූලන‍්හාරුනා විනිබද‍්ධං හුත්‍වා හදයමංසං පරික‍්ඛිපිත්‍වා ඨිතං. පරිච‍්ඡෙදතො වක්කං වක‍්කභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
වක්ක යනු එකට බැඳුණු මස්පිඬු දෙකකි. වර්ණයෙන් මද රතුය. සටහනින් දරුවන්ගේ ක්‍රීඩා ගුලි දෙකක් මෙනි. එක නැට්ටේ ඇති අඹගෙඩි දෙකක් මෙනි. දිසාවෙන් උඩදිසාවය. අවකාශයෙන් - ගලවළුවේ (බෙල්ලේවල) සිට එන එක මුලකින් ටිකක් ගොස් දෙකට බෙදී මහත් නහර ඇතුළට කාවැදී හෘදය මාංශය වටකොට සිටියේය. පරිච්ඡේදයෙන් වක්ක භාගයකින් පිරිසිඳියේය. මෙය සභාග පරිච්ඡේදය විසභාගය කෙස් මෙනි.
හදයන‍්ති හදයමංසං. තං වණ‍්ණතො රත‍්තං පදුමපත‍්තපිට‍්ඨිවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො බාහිරපත‍්තානි අපනෙත්‍වා අධොමුඛඨපිතපදුමමකුළසණ‍්ඨානං. බහි මට‍්ඨං; අන‍්තො කොසාතකීඵලස‍්ස අබ‍්භන‍්තරසදිසං. පඤ‍්ඤවන‍්තානං ථොකං විකසිතං, මන්‍දපඤ‍්ඤානං මකුළිතමෙව. අන‍්තො චස‍්ස පුන‍්නාගට‍්ඨිපතිට‍්ඨානමත‍්තො ආවාටකො හොති, යත්‍ථ අඩ‍්ඪපසතමත‍්තං ලොහිතං සණ‍්ඨාති; යං නිස‍්සාය මනොධාතු මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු ච වත‍්තන‍්ති. තං පනෙතං රාගචරිතස‍්ස රත‍්තං හොති, දොසචරිතස‍්ස කාළකං, මොහචරිතස‍්ස මංසධොවනුදකසදිසං, විතක‍්කචරිතස‍්ස කුලත්‍ථයූසවණ‍්ණං, සද‍්ධාචරිතස‍්ස කණිකාරපුප‍්ඵවණ‍්ණං, පඤ‍්ඤාචරිතස‍්ස අච‍්ඡං විප‍්පසන‍්නං අනාවිලං පණ‍්ඩරං පරිසුද‍්ධං නිද‍්ධොතජාතිමණි විය ජුතිමන‍්තං ඛායති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සරීරබ‍්භන‍්තරෙ ද‍්වින‍්නං ථනානං මජ‍්ඣෙ පතිට‍්ඨිතං. පරිච‍්ඡෙදතො හදයං හදයභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
හදය හෘදය මාංශය. වර්ණයෙන් එය රත්පියුම් පතක පිට මෙනි. සටහනින් බාහිර පත්‍ර ඉවත්කොට යටිකුරු කර තබන ලද පියුම් පොහොට්ටුවක් මෙනි. බාහිර මටසිලුටුය. ඇතුළත් වැටකොලු ගෙඩියක ඇතුළත මෙනි. ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ මදක් විකසනය වී ඇත. මඳ නුවණැත්තන්ගේ හැකිලීම ඇත. ඇතුළත දොඹ ඇටයක් බාහලිය හැකි වළකි. එහි අඩ පතක් පමණ ලේ ඇත. එය නිසා මනෝධාතු මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු පවතී, එය රාග චරිතයාව රතුය. දෝස චරිත නම් කලුය. මෝහ චරිතයාට මස් දෙවූ දිය මෙනි. විතක්ක චරිතයාට කොල්ලු යුස වර්ණය. සද්ධා චරිතයට කිණිහිරි මල් වර්ණය. පඤ්ඤා චරිතයට අතිශයින් පිරිසිදු වූ නොකැලඹුණු සුදු පිරිසිදු කළ මැණිකක් මෙන් බබළා යයි හැඟේ. දිසාවෙන් උඩය. අවකාශයෙන් සිරුර ඇතුළත තන දෙක අතරය. පරිච්ඡේදයන් හෘදය භාගයක පිරිසිඳියේය. මෙම සභාග පරිච්ඡේදය. විසභාග කෙස් සමානය.
යකනන‍්ති යමකමංසපටලං. තං වණ‍්ණතො රත‍්තපණ‍්ඩුකධාතුකං, නාතිරත‍්තකුමුදස‍්ස පත‍්තපිට‍්ඨිවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො මූලෙ එකං, අග‍්ගෙ යමකං කොවිළාරපත‍්තසණ‍්ඨානං . තඤ‍්ච දන්‍ධානං එකමෙව හොති මහන‍්තං, පඤ‍්ඤවන‍්තානං ද‍්වෙ වා තීණි වා ඛුද‍්දකානි. දිසතො උපරිමදිසාය ජාතං. ඔකාසතො ද‍්වින‍්නං ථනානං අබ‍්භන‍්තරෙ දක‍්ඛිණපස‍්සං නිස‍්සාය ඨිතං. පරිච‍්ඡෙදතො යකනං යකනභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
යකනං යනු මාංශ පටල දෙක වර්ණයෙන් රතුපඬු පැහැය. වැඩි රතු නැති නෙළුම් පත්‍රයක් මෙනි. සටහන් වශයෙන් මුල එකකි. අග දෙකකි. කොබෝලීල කොලයක් වැනිය. එයද මද නුවණැත්තන් මහත එකක්මය. නැණවතුන්ට කුඩා කුඩා දෙකක් හෝ තුනක් වේ. දිසාවෙන් උඩය. අවකාශයෙන් දෙතන ඇතුළත දකුණුපස පිහිටියේය. පරිච්ඡේද වශයෙන් යකන භාගයේ පිරිසිඳිය. මෙය සභාග පරිච්ඡේදය විසභාගය කෙස් හා සමානය.
කිලොමකන‍්ති පටිච‍්ඡන‍්නාපටිච‍්ඡන‍්නභෙදතො දුවිධං පරියොනහනමංසං. තං දුවිධම‍්පි වණ‍්ණතො සෙතං, දුකූලපිලොතිකවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො අත‍්තනො ඔකාසසණ‍්ඨානං. දිසතො පටිච‍්ඡන‍්නකිලොමකං උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඉතරං ද‍්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො පටිච‍්ඡන‍්නකිලොමකං හදයඤ‍්ච වක‍්කඤ‍්ච පටිච‍්ඡාදෙත්‍වා ඨිතං. අපටිච‍්ඡන‍්නකිලොමකං සකලසරීරෙ චම‍්මස‍්ස හෙට‍්ඨතො මංසං පරියොනද‍්ධිත්‍වා ඨිතං. පරිච‍්ඡෙදතො හෙට‍්ඨා මංසෙන, උපරි චම‍්මෙන, තිරියං කිලොමකභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
කිලොමක වැසුණු නොවැසුණු වශයෙන් ද්විධය. ඒ දෙකම වර්ණයෙන් සුදුය. වර්ණයෙන් දුහුල් රෙදි කැබැල්ලක් මෙනි. සටහනින් තමාගේ අවකාශ සටහනය. දිසායෙන් වැසුණු කිලෝමකය උඩදිසාවෙහිය. අනික දිසා දෙකේම අවකාශයෙන් වැසුණු කිලෝමකය හෘදය සහ අක්මාව වසා සිටී. නොවැසුණු දලබුව සියළු ශරීරයේ යට සිට මාංශ හා වෙළී සිටියේය. පරිච්ඡේද වශයෙන් යට මාංශ උඩ මෙන් හරහට දලබුව කොටසකින් අවසන් වේ. මෙය සභාගය. විසභාගය කෙස් මෙනි.
පිහකන‍්ති උදරජිව‍්හාමංසං. තං වණ‍්ණතො නීලං නිග‍්ගුණ‍්ඩිකපුප‍්ඵවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො සත‍්තඞ‍්ගුලප‍්පමාණං අබන්‍ධනං කාළවච‍්ඡකජිව‍්හාසණ‍්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො හදයස‍්ස වාමපස‍්සෙ උදරපටලස‍්ස මත්‍ථකපස‍්සං නිස‍්සාය ඨිතං, යස‍්මිං පහරණප‍්පහාරෙන බහි නික‍්ඛන‍්තෙ සත‍්තානං ජීවිතක‍්ඛයො හොති. පරිච‍්ඡෙදතො පිහකභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
පිහක යනු ඇලදිව මාංශයයි. එය වර්ණයෙන් නිල්ය. නිකමලේ වර්ණයට සමානය. සටහන වශයෙන් අඟල් හතක් පමණය. සම්බන්ධ නැත. කළු වස්සකුගේ දිවේ සටහනය. දිසාවෙන් උඩය. අවකාශයෙන් හෘදය වම්පස උදර පටලය මතුපස ඇසුරුකොට සිටියේය. පහරදීමෙන් පිටතට පැමිණිවට ජීවිතක්‍ෂයට පත්වේ. පරිච්ඡේදයෙන් ඇලදිවේ සයකින් වෙන්විය. මෙය සභාගයයි විසභාග කෙස් මෙනි.
පප‍්ඵාසන‍්ති ද‍්වත‍්තිංසමංසඛණ‍්ඩප‍්පභෙදං පප‍්ඵාසමංසං. තං වණ‍්ණතො රත‍්තං නාතිපක‍්කඋදුම‍්බරඵලවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො විසමච‍්ඡින‍්නබහලපූවඛණ‍්ඩසණ‍්ඨානං. අබ‍්භන‍්තරෙ අසිතපීතානං අභාවෙ උග‍්ගතෙන කම‍්මජතෙජුස‍්මනා අබ‍්භාහතත‍්තා සඞ‍්ඛාදිතපලාලපිණ‍්ඩමිව නිරසං නිරොජං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සරීරබ‍්භන‍්තරෙ ද‍්වින‍්නං ථනානමන‍්තරෙ හදයඤ‍්ච යකනඤ‍්ච පටිච‍්ඡාදෙත්‍වා ඔලම‍්බන‍්තං ඨිතං. පරිච‍්ඡෙදතො ඵප‍්ඵාසභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
පප්ඵාස පපුමස මස්කැබලි තිස්දෙකකින් යුක්ත වේ. එය වර්ණයෙන් රතුය. නොපැසුණු දිවුල්ගෙඩි වර්ණය. සටහනින් විසම හෝ බිඳුණු කැවුම් කැබලිවලට සමානය. අභ්‍යන්තරයෙහි ආහාරපාන නැතිවිට නැගුනා වූ කර්මජ තේජෝ උෂ්ණයෙන් පහරදෙනු ලැබ මනා සේ විකා කන ලද පිදුරු පිඬක් මෙන් නීරසය. ඕජා රහිතය. දිසාවෙහි උඩය වටකුරු වූ සිරුර ඇතුළත තන දෙක අතරය. හෘදයද යකනයද වසා එල්ලෙමින් සිටියේය. පරිච්ඡේදයේ පපුමස භාගයකින් වෙන්වේ. මෙය සභාගය. විසභාගය කෙස් මෙනි.
අන‍්තන‍්ති පුරිසස‍්ස ද‍්වත‍්තිංස හත්‍ථා, ඉත්‍ථියා අට‍්ඨවීසතිහත්‍ථා එකවීසතියා ඨානෙසු ඔභග‍්ගා අන‍්තවට‍්ටි. තදෙතං වණ‍්ණතො සෙතං සක‍්ඛරසුධාවණ‍්ණං . සණ‍්ඨානතො ලොහිතදොණියං ආභුජිත්‍වා ඨපිතසීසච‍්ඡින‍්නසප‍්පසණ‍්ඨානං. දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො උපරි ගලවාටකෙ හෙට‍්ඨා ච කරීසමග‍්ගෙ විනිබන්‍ධත‍්තා ගලවාටකකරීසමග‍්ගපරියන‍්තෙ සරීරබ‍්භන‍්තරෙ ඨිතං. පරිච‍්ඡෙදතො අන‍්තභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
අන්තං - පුරුෂයෙකුගේ දෙතිස් රියනකි. ස්ත්‍රියකගේ අටවිසි රියනකි. ස්ථාන විසිඑකක නැමුණු අන්තර වෘද්ධියයි. වර්ණයෙන් සුදුය. සුදු උක්හකුරු පාටය. සටහනින් ලේ ඔරුවක ඔබා තැබූ හිස සිඳුණු සර්පයකු මෙනි. දිසායෙන් දිසා දෙකම. අවකාශයෙන් උඩ ගලවලුව යටින් අසූචි මග සම්බන්ධ වී ඇත. ගල්වලුව අසූචි මග කෙළවර සිරුර ඇතුළත පිහිටියේය. පරිච්ඡේද වශයෙන් අන්ත භාගයේ පිරිසිඳියේය. මෙය සභාග පරිච්ඡේදය. විසභාග කෙස් මෙනි.
අන‍්තගුණන‍්ති අන‍්තභොගට‍්ඨානෙසු බන්‍ධනං. තං වණ‍්ණතො සෙතං දකසීතලිකමූලවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො දකසීතලිකමූලසණ‍්ඨානමෙව. දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො කුදාළඵරසුකම‍්මාදීනි කරොන‍්තානං යන‍්තාකඩ‍්ඪනකාලෙ යන‍්තසුත‍්තමිව, යන‍්තඵලකානි අන‍්තභොගෙ එකතො අගළන‍්තෙ ආබන්‍ධිත්‍වා පාදපුඤ‍්ඡනරජ‍්ජුමණ‍්ඩලකස‍්ස අන‍්තරා තං සිබ‍්බෙත්‍වා ඨිතරජ‍්ජුකා විය එකවීසතියා ඨානෙසු අන‍්තභොගානං අන‍්තරා ඨිතං. පරිච‍්ඡෙදතො අන‍්තගුණභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
අන්තගුණ අන්තයෙහි භෝග ස්ථානයේ බැඳුනේය. වර්ණය සුදුය. නිල් උපුල් වර්ණය. සටහනද එසේය. දිසායෙන් දිසා දෙකටම අයත්ය. අවකාශයේ උදළු පොරෝ කර්මාදිය කරන්නන්ගේ යන්ත්‍රය අඳිනවිට යන්ත්‍රයේ ලණුව මෙන් ද යන්ත්‍ර පෝරුවෙහි ඇතුළත කෙළවරක බැදි පාපිස්නේ ලණු මණ්ඩලය ඇතුළත වියා තනවන ලණු පොටක් මෙන් ස්ථාන විසිඑකකින් ඇතුළත නැමී සිටී. පරිච්ඡේද වශයෙන් අතුනුබහනින් පිරිසිඳියේය. මෙය සභාගයයි. විසභාගය කෙස් මෙනි.
උදරියන‍්ති උදරෙ භවං අසිතපිතඛායිතසායිතං. තං වණ‍්ණතො අජ‍්ඣොහටාහාරවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො පරිස‍්සාවනෙ සිථිලබන්‍ධතණ‍්ඩුලසණ‍්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො උදරෙ ඨිතං. උදරං නාම උභතො නිප‍්පීළියමානස‍්ස අල‍්ලසාටකස‍්ස මජ‍්ඣෙ සඤ‍්ජාතඵොටකසදිසං අන‍්තපටලං; බහි මට‍්ඨං, අන‍්තො මංසකසම‍්බුකපලිවෙඨනකිලිට‍්ඨපාවාරකපුප‍්ඵකසදිසං, කුථිතපනසතචස‍්ස අබ‍්භන‍්තරසදිසන‍්තිපි වත‍්තුං වට‍්ටති; යත්‍ථ තක‍්කොටකා, ගණ‍්ඩුප‍්පාදකා, තාලහීරකා, සූචිමුඛකා, පටතන‍්තසුත‍්තකා ඉච‍්චෙවමාදිද‍්වත‍්තිංසකුලප‍්පභෙදා කිමයො ආකුලබ්‍යාකුලා සණ‍්ඩසණ‍්ඩචාරිනො හුත්‍වා නිවසන‍්ති; යෙ පානභොජනාදිම‍්හි අවිජ‍්ජමානෙ උල‍්ලඞ‍්ඝිත්‍වා විරවන‍්තා හදයමංසං අභිහනන‍්ති, පානභොජනාදිඅජ‍්ඣොහරණවෙලාය ච උද‍්ධංමුඛා හුත්‍වා පඨමජ‍්ඣොහටෙ ද‍්වෙ තයො ආලොපෙ තුරිතතුරිතා විලුම‍්පන‍්ති; යං තෙසං කිමීනං සූතිඝරං, වච‍්චකුටි, ගිලානසාලා, සුසානඤ‍්ච හොති.
උදරියං උදරයෙහි වූ කන බොන කන ලද බොන ලද වර්ණයේ ඇතුළට ගත් ආහාර වර්ණය. සටහනින් පෙරහනෙහි බුරුල් කඳ සහල් මෙනි. දිසාවෙන් උඩ. අවකාශයෙන් උදරයෙහි සිටී. උදරය නමා දෙපැත්තෙන් මිරිකනවිට තෙත රෙද්දක නැගෙන ගඩුවක් වැනිය. ඇතුළු පටලය. පිටතින් මටසිලිටුය. ඇතුළත කුණුමස් එතූ කිලිටි වස්ත්‍රයක් මෙනි. කුණු වූ කොස්ගෙඩියක කට්ට මෙන් ඇතුළත සමානයයි කීමද වටී. තක්කොටක ගඩු දෙක තැලීහිරෙක සුචිමුඛ පට තන්තු සුත්තක යනාදි කුල තිස්දෙකකට අයත් පණුවෝ ආකූල ව්‍යාකූලව රංචු රංචු ගැසී වසති. ආහාරපාන නැතිවිට නැගී සිට කෑගසමින් හෘදය මාංශයට හානි කරති. ආහාරපාන ගන්නා විට උඩුමුඛව පළමුගත් දෙතුන්කට වහ වහා කඩා කති. එය එම පණුවන්ගේ සුතිඝරය (වදන ගෙය) වැසිකිළිය, ආරෝග්‍ය ශාලාව, සොහොනද වේ.
යත්‍ථ සෙය්‍යථාපි නාම චණ‍්ඩාලගාමද‍්වාරෙ චන්‍දනිකාය නිදාඝසමයෙ ථූලඵුසිතකෙ දෙවෙ වස‍්සන‍්තෙ උදකෙන වුය‍්හමානං මුත‍්තකරීසචම‍්මඅට‍්ඨින‍්හාරුඛණ‍්ඩඛෙළසිඞ‍්ඝාණිකලොහිතප‍්පභුති නානාකුණපජාතං නිපතිත්‍වා කද‍්දමොදකාලුළිතං ද‍්වීහතීහච‍්චයෙන සඤ‍්ජාතකිමිකුලං සූරියාතපවෙගසන‍්තාපකුථිතං උපරි ඵෙණපුබ‍්බුලකෙ මුඤ‍්චන‍්තං අභිනීලවණ‍්ණං පරමදුග‍්ගන්‍ධජෙගුච‍්ඡං නෙව උපගන‍්තුං න දට‍්ඨුං අරහරූපතං ආපජ‍්ජිත්‍වා තිට‍්ඨති, පගෙව ඝායිතුං වා සායිතුං වා; එවමෙව නානප‍්පකාරපානභොජනාදිදන‍්තමුසලසඤ‍්චුණ‍්ණිතං ජිව‍්හාහත්‍ථපරිවත‍්තිතඛෙළලාලාපලිබුද‍්ධං තඞ‍්ඛණවිගතවණ‍්ණගන්‍ධරසාදිසම‍්පදං තන‍්තවායඛලිසුවානවමථුසදිසං නිපතිත්‍වා පිත‍්තසෙම‍්හවාතපලිවෙඨිතං හුත්‍වා උදරග‍්ගිසන‍්තාපවෙගකුථිතං කිමිකුලාකුලං උපරූපරි ඵෙණපුබ‍්බුලකානි මුඤ‍්චන‍්තං පරමකසම‍්බුදුග‍්ගන්‍ධජෙගුච‍්ඡභාවං ආපජ‍්ජිත්‍වා තිට‍්ඨති; යං සුත්‍වාපි පානභොජනාදීසු අමනුඤ‍්ඤතා සණ‍්ඨාති, පගෙව පඤ‍්ඤාචක‍්ඛුනා අවලොකෙත්‍වා, යත්‍ථ ච පතිතං පානභොජනාදි පඤ‍්චධා විභාගං ගච‍්ඡති – එකං භාගං පාණකා ඛාදන‍්ති, එකං භාගං උදරග‍්ගි ඣාපෙති, එකො භාගො මුත්තං හොති, එකො කරීසං, එකො රසභාවං ආපජ‍්ජිත්‍වා සොණිතමංසාදීනි උපබ්‍රූහයති. පරිච‍්ඡෙදතො උදරපටලෙන චෙව උදරියභාගෙන ච පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
යම්සේ වනාහි සැඩොල් ගම්දොර ගවරවලෙහි නියං කාලයෙහි මහත් වැසිබින්දු සහිත මහා වර්ෂාවක් ඇතිවන විට මළමූ සම් නහර ඇටකැබලි කෙල සොටු ලේ ආදිය හටගත් විවිධ කුණපයන් වැටි දියෙහි පාවෙමින් මඩවතුරෙන් කැළඹී දෙතුන් දවසකින් හටගත් පණුකැලන් හිරුරැසින් කුණු වූ මත්තෙහි පෙණ බුබුළු දමමින් තද නිල්වන් වූ අතිශයින් දුගඳ පිළිකුල් වූ ළඟට යෑමට හෝ දැකීමට නුසුදුසු තත්ත්‍වයක පවතී. එසේම විවිධ ආහාරපාන භෝජන දත් මොහොල්වලින් කුඩුකර දිව නැමති අතින් පෙරලා කෙලවලින් අනා හිරිහැර වූ එකෙණෙහි වර්ණ රහිත වූ ගත් රසාදි යුක්ත වියන්නාගේ කිලිටි, බලු වමනයක් හා සමවූ පිත් සෙම් වැසුමෙන් වෙළී උදරයේ ජටරාග්නියෙන් කුණු වූ පණුකැල මතු මත්තෙහි පෙණ බුබුළු නංවන අතිශයින් කුණුව දුගඳ පිළිකුල් බවට පැමිණේ. නුවණැසින් බලා එහි පතිත ආහාරපාන කොටස් පහකට විභාග කෙරේ. එක් කොටසක් පණුවෝ කති. එක් කොටසක් ජටරාග්නියෙන් දැවේ. එක් කොටසක් මුත්‍ර මගින් පිටවේ. එක් කොටසක් මළ මගින් පිටවේ. එක් කොටස් රසභාවයට පැමිණ ලේ මස් ආදිය වඩයි. පරිච්ඡේද වහයෙන් උදර පටලයෙන් සහ උදරයෙන් පිරිසිඳියේය. මෙය සභාගය. විසභාගය කෙස් මෙනි.
කරීසන‍්ති වච‍්චං. තං වණ‍්ණතො යෙභුය්‍යෙන අජ‍්ඣොහටාහාරවණ‍්ණමෙව හොති. සණ‍්ඨානතො ඔකාසසණ‍්ඨානං. දිසතො හෙට‍්ඨිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො පක‍්කාසයෙ ඨිතං. පක‍්කාසයො නාම හෙට‍්ඨා නාභිපිට‍්ඨිකණ‍්ටකමූලානමන‍්තරෙ අන‍්තාවසානෙ උබ‍්බෙධෙන අට‍්ඨඞ‍්ගුලමත‍්තො වෙළුනාළිකසදිසො, යත්‍ථ සෙය්‍යථාපි නාම උපරූපරි භූමිභාගෙ පතිතං වස‍්සොදකං ඔගළිත්‍වා හෙට‍්ඨා භූමිභාගං පූරෙත්‍වා තිට‍්ඨති; එවමෙව යං කිඤ‍්චි ආමාසයෙ පතිතං පානභොජනාදිකං උදරග‍්ගිනා ඵෙණුද‍්දෙහකං පක‍්කං පක‍්කං නිසදාය පිසිතමිව සණ‍්හභාවං ආපජ‍්ජිත්‍වා අන‍්තබිලෙන ඔගළිත්‍වා ඔගළිත්‍වා මද‍්දිත්‍වා වෙළුපබ‍්බෙ පක‍්ඛිපමානපණ‍්ඩුමත‍්තිකා විය සන‍්නිචිතං හුත්‍වා තිට‍්ඨති. පරිච‍්ඡෙදතො පක‍්කාසයපටලෙන චෙව කරීසභාගෙන ච පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
කරීසං වර්චසයයි. එය වර්ණයෙන් බොහෝ සෙයින් ගිලින ලද ආහාර වර්ණයම වේ. සටහනින් අවකාස සටහනය. දිසායෙන් යට දිසාවය. අවකාශයෙන් පක්වාසයෙහි සිටී. පක්වාසය නම් යට නැබ පිටකටුවේ මුල අතර අතුනු අවසානයේ උසින් අටඟුලක් පමණ උණ බෝතලයක් මෙනි. වැසිජලය උඩ භූමියෙහි වැටී පහතට යට බිම සිටී. එසේම ආමාශයෙහි වැටුණු ආහාරපාන භෝජනාදිය උදර අග්නියෙන් පැසී පෙණ දමමින් ඇඹරුම් ගලෙන් ඇඹරුවා සේ සියුම් බවට පැමිණ ඇතුළත බිලයෙන් ගලාගොස් මැඩී උණ පුරුකක බහාලන ලද මැටි මෙන් එකතුවී සිටී. පරිච්ඡේද වශයෙන් පක්වාසය පටලයෙන්ද කරීසවලින්ද පිරිසිඳි අවසන් වෙයි. මෙය සභාගයයි. විසභාගය කෙස් මෙනි.
මත්‍ථලුඞ‍්ගන‍්ති සීසකටාහබ‍්භන‍්තරෙ ඨිතමිඤ‍්ජරාසි. තං වණ‍්ණතො සෙතං අහිච‍්ඡත‍්තකපිණ‍්ඩිකවණ‍්ණං, දධිභාවං අසම‍්පත‍්තදුට‍්ඨඛීරවණ‍්ණන‍්තිපි වත‍්තුං වට‍්ටති. සණ‍්ඨානතො ඔකාසසණ‍්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සීසකටාහබ‍්භන‍්තරෙ චත‍්තාරො සිබ‍්බිනිමග‍්ගෙ නිස‍්සාය සමොධානෙත්‍වා ඨපිතා චත‍්තාරො පිට‍්ඨපිණ‍්ඩා විය සමොහිතං තිට‍්ඨති. පරිච‍්ඡෙදතො සීසකටාහස‍්ස අබ‍්භන‍්තරතලෙහි චෙව මත්‍ථලුඞ‍්ගභාගෙන ච පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
මත්‍ථලුංගං යනු හිස්කබල ඇතුළේ සිහින් මිදුලුය. වර්ණයෙන් සුදුය. බිම්මලක වර්ණයෙන් යුක්තය. දී බවට නොපැමිණි කිරි වර්ණය කීමද වටී. සටහනින් අවකාශ සටහනය. දිසාවෙන් උඩය. අවකාශයෙන් හිස්කබල තුළ මැහුම්පාර හතරක් නිසා එක්කොට තබන ලද පිටිගුලි හතරක මෙන් එකතුවී සිටී. පරිච්ඡේදයෙන් හිස්කටුව තුළ තලයෙහි මෙන්ම හිස්කබල පසින්ද අවසන් වේ. මෙය සභාගය. විසභාගය කෙස් මෙනි.
පිත‍්තන‍්ති ද‍්වෙ පිත‍්තානි – බද‍්ධපිත‍්තඤ‍්ච අබද‍්ධපිත‍්තඤ‍්ච. තත්‍ථ බද‍්ධපිත‍්තං වණ‍්ණතො බහලමධුකතෙලවණ‍්ණං, අබද‍්ධපිත‍්තං මිලාතආකුලිතපුප‍්ඵවණ‍්ණං. තං සණ‍්ඨානතො උභයම‍්පි ඔකාසසණ‍්ඨානං. දිසතො බද‍්ධපිත‍්තං උපරිමාය දිසාය ජාතං, ඉතරං ද‍්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො අබද‍්ධපිත‍්තං ඨපෙත්‍වා කෙසලොමදන‍්තනඛානං මංසවිනිමුත‍්තට‍්ඨානඤ‍්චෙව ථද‍්ධසුක‍්ඛචම‍්මඤ‍්ච උදකමිව තෙලබින්‍දුං අවසෙසසරීරං බ්‍යාපෙත්‍වා ඨිතං, යම‍්හි කුපිතෙ අක‍්ඛීනි පීතකානි හොන‍්ති භමන‍්ති, ගත‍්තං කම‍්පති කණ‍්ඩුයති. බද‍්ධපිත‍්තං හදයපප‍්ඵාසානමන‍්තරෙ යකනමංසං නිස‍්සාය පතිට‍්ඨිතෙ මහාකොසාතකීකොසකසදිසෙ පිත‍්තකොසකෙ ඨිතං, යම‍්හි කුපිතෙ සත‍්තා උම‍්මත‍්තකා හොන‍්ති, විපල‍්ලත්‍ථචිත‍්තා හිරොත‍්තප‍්පං ඡඩ‍්ඩෙත්‍වා අකත‍්තබ‍්බං කරොන‍්ති, අභාසිතබ‍්බං භාසන‍්ති, අචින‍්තෙතබ‍්බං චින‍්තෙන‍්ති. පරිච‍්ඡෙදතො පිත‍්තභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
පිත්තං බද්ධ අබද්ධ වශයෙන් පිත් දෙකකි. බද්ධ පිත ගණ මීතෙල් වර්ණයෙන් යුක්තය. අබද්ධ පිත මැලවුණු අවුල් වූ මලක වර්ණයෙන් යුක්තය. සටහනින් දෙකම අවකාශ සටහන්ය. දිසාවෙන් බැඳුණු සිත උඩය. නොබැඳුණු සිත දෙදිසාවටම අයත්ය. අවසානයේ අබ්දධ පිත කෙස් ලොම් දත් නිය මාංශ නැති ස්ථාන ද තද වියලි සමද හැර අවසේස ශරීරයෙහි ජලය මෙන් තෙල්බිඳු පැතිර සිටී. එය කිපුණු විට ඇස් කහපැහැ වේ. භ්‍රමණය වන ගත සැලේ. කසයි. බද්ධ පිත හෘදය පපුව අතර යකෘත් මාංශය ඇසුරුකර පිහිටියේ මහා වැටකොලු කරලක කෝෂය මෙන් පිත් කෝසයෙහි සිටී. යම්සේ කිපුණුවිට සත්හු උමතු වෙති. විපර්යාස සිතින් හිරිඔතප් හැර නොකටයුතු දේ කරති. නොකිය යුතු දේ කියති. නොසිතිය යුතු දේ සිතති. පරිච්ඡේදයේ පිතේ කොටසකින් අවසන් වේ. මෙය සභාගය, විසභාගය කෙස් මෙනි.
සෙම‍්හන‍්ති සරීරබ‍්භන‍්තරෙ එකපත‍්තපූරප‍්පමාණං සෙම්හං. තං වණ‍්ණතො සෙතං නාගබලපණ‍්ණරසවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො ඔකාසසණ‍්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො උදරපටලෙ ඨිතං, යං පානභොජනාදීනි අජ‍්ඣොහරණකාලෙ සෙය්‍යථාපි නාම උදකෙ සෙවාලපණකං කට‍්ඨෙ වා කපාලෙ වා පතන‍්තෙ ඡිජ‍්ජිත්‍වා ද‍්විධා හුත්‍වා පුන අජ‍්ඣොත්‍ථරිත්‍වා තිට‍්ඨති, එවමෙව පානභොජනාදිම‍්හි නිපතන‍්තෙ ඡිජ‍්ජිත්‍වා ද‍්විධා හුත්‍වා පුන අජ‍්ඣොත්‍ථරිත්‍වා තිට‍්ඨති; යම‍්හි ච මන්‍දීභූතෙ පක‍්කගණ‍්ඩො විය පූතිකුක‍්කුටණ‍්ඩමිව ච උදරං පරමජෙගුච‍්ඡං කුණපගන්‍ධං හොති; තතො උග‍්ගතෙන ච ගන්‍ධෙන උද‍්දෙකොපි මුඛම‍්පි දුග‍්ගන්‍ධං පූතිකුණපසදිසං හොති; සො ච පුරිසො ‘අපෙහි, දුග‍්ගන්‍ධං වායසී’ති වත‍්තබ‍්බතං ආපජ‍්ජති; යඤ‍්ච වඩ‍්ඪිත්‍වා බහලත‍්තමාපන‍්නං පිධානඵලකමිව වච‍්චකුටියා උදරපටලස‍්ස අබ‍්භන‍්තරෙයෙව කුණපගන්‍ධං සන‍්නිරුජ‍්ඣිත්‍වා තිට‍්ඨති. පරිච‍්ඡෙදතො සෙම‍්හභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
සෙම්හං ශරීරය තුළ පාත්‍රයක් පුරවන ප්‍රමාණයේ සෙමය. වර්ණයෙන් සුදුය. කෑලිය පත්‍රයක වර්ණය. සටහනින් අවකාශය. දිසාවෙන් උඩ දිසාවේය. අවකාශයෙන් උදර පටලයෙහි පිහිටියේය. යම් ආහාර පානාදිය අනුභව කරනවිට දියෙහි දියසෙවෙල් කාෂ්ටයක හෝ කබල වැටී බිඳී එය පුරා වසාගෙන සිටී. එසේම ආහාරපාන වැටෙනවිට බිඳී වසාගෙන සිටී. යම්සේ මදක් පැසුණු ගෙඩියක් මෙන් කුණු බිත්තරයක් මෙන්ද උදරය අතිශයින් පිළිකුල් කුණුගඳ වේ. එයින් උද්ගත ගඳින් රාම හැරද මුඛයද කුණුවූ කුණපයක් මෙන් දුගඳය. ඒ පුරුෂයා යයිද අයින් වෙන්න දුගඳ හමා යයි කීමට පැමිණේ. එයද වැඩී ගණබවට පැමිණ වැසිකිළියක පියන මෙන් උදරපටලයෙහි ඇතුළතම කුණප ගඳ නොපෙනී සිටී. පරිච්ඡේද වශයෙන් සෙම් කොටසින් අවසන්ය. මෙය සභාගය. විසභාගය කෙස් මෙනි.
පුබ‍්බොති පූතිලොහිතවසෙන පවත‍්තපුබ‍්බො. සො වණ‍්ණතො පණ‍්ඩුපලාසවණ‍්ණො, මතකසරීරෙ පන පූතිබහලාචාමවණ‍්ණො හොති. සණ‍්ඨානතො ඔකාසසණ‍්ඨානො. දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො පන පුබ‍්බස‍්ස ඔකාසො නාම නිබද‍්ධො නත්‍ථි යත්‍ථ සො සන‍්නිචිතො තිට‍්ඨෙය්‍ය; යත්‍ර යත්‍ර පන ඛාණුකණ‍්ටකප‍්පහරණග‍්ගිජාලාදීහි අභිහතෙ සරීරප‍්පදෙසෙ ලොහිතං සණ‍්ඨහිත්‍වා පච‍්චති, ගණ‍්ඩපිළකාදයො වා උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, තත්‍ර තත්‍රෙව තිට‍්ඨති. පරිච‍්ඡෙදතො පුබ‍්බභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නො . අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
පුබ්බො කුණු වූ ලේ. වර්ණයෙන් පඬුකොළ පාටය. මළ සිරුරෙහි ගණවූ කැඳවතුර වර්ණය. සටහනින් ඔකාසය. දිසාවෙන් උඩයට දෙකම. අවකාශයෙන් සැරව ස්ථිරව නැත. යම්කලෙක කණු කටු පහරින් හා ගිනිදැල් ආදියෙන් පිළිස්සුණුවිට ශරීරයේ ලේ නැගී පසුව සැරව වේ. ගඩු පිළි ආදියද හටගනී. ඒ ඒ තැන සිටී. පරිච්ඡේදයෙන් පුබ්බවලින් අවසන්වේ. මෙය සභාගය. විසභාගය කෙස් මෙනි.
ලොහිතන‍්ති ද‍්වෙ ලොහිතානි – සන‍්නිචිතලොහිතඤ‍්ච සංසරණලොහිතඤ‍්ච. තත්‍ථ සන‍්නිචිතලොහිතං වණ‍්ණතො නිපක‍්කබහලලාඛාරසවණ‍්ණං, සංසරණලොහිතං අච‍්ඡලාඛාරසවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො උභයම‍්පි ඔකාසසණ‍්ඨානං. දිසතො සන‍්නිචිතලොහිතං උපරිමාය දිසාය ජාතං, ඉතරං ද‍්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො සංසරණලොහිතං, ඨපෙත්‍වා කෙසලොමදන‍්තනඛානං මංසවිනිම‍්මුත‍්තට‍්ඨානඤ‍්චෙව ථද‍්ධසුක‍්ඛචම‍්මඤ‍්ච, ධමනිජාලානුසාරෙන සබ‍්බං උපාදින‍්නකසරීරං ඵරිත්‍වා ඨිතං; සන‍්නිචිතලොහිතං යකනට‍්ඨානස‍්ස හෙට‍්ඨාභාගං පූරෙත්‍වා එකපත‍්තපූරමත‍්තං හදයවක‍්කපප‍්ඵාසානං උපරි ථොකං ථොකං පග‍්ඝරන‍්තං වක‍්කහදයයකනපප‍්ඵාසෙ තෙමයමානං ඨිතං. තස‍්මිඤ‍්හි වක‍්කහදයාදීනි අතෙමෙන‍්තෙ සත‍්තා පිපාසිතා හොන‍්ති. පරිච‍්ඡෙදතො ලොහිතභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
ලෝහිතං රැස්වන සහ සංසරණ වශයෙන් ලේ දෙවගෙකි. රැස්වන ලේ වර්ණයෙන් ලා රසය. සංසරණ ලේ පිරිසිදු ලා රසය. සටහනින් ඕකාශමය. දිසාවෙන් රැස්වූ ලේ උඩු දිසාවේය. අනික දිසා දෙකය. අවකාශයෙන් සංසරණ ලේ කෙස්ලොම් දණ හිස මාංශ නැති තැනද කඳ ගොරෝසු සමද හැර ධමනි ජාලය අනුසාරයෙන් සියළු සිරුර පුරා රැස්වුණු ලේ කායාතනයෙහි යට කොටස පුරවා එක්පතක් පමණ හෘදය වත්තය පපුව බොහෝ සේ උඩ ටික ටික වැගිරෙන වෘක්තය හෘදය පපුව තෙමමින් සිටී. එහි වෘක්තය හෘදය යකනය නොතෙමන කල්හි සත්වයෝ පිපාසිත වෙති. පරිච්ඡේදයේ ලේ කොටසින් අවසන් වේ. මෙය සභාගය. විසභාග කෙස් මෙනි.
සෙදොති ලොමකූපාදීහි පග‍්ඝරණකආපොධාතු. සො වණ‍්ණතො විප‍්පසන‍්නතිලතෙලවණ‍්ණො. සණ‍්ඨානතො ඔකාසසණ‍්ඨානො. දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො සෙදස‍්සොකාසො නාම නිබද‍්ධො නත්‍ථි, යත්‍ථ සො ලොහිතං විය සදා තිට‍්ඨෙය්‍ය; යදා පන අග‍්ගිසන‍්තාපසූරියසන‍්තාපඋතුවිකාරාදීහි සරීරං සන‍්තප‍්පති තදා උදකතො අබ‍්බුළ‍්හමත‍්තවිසමච‍්ඡින‍්නභිසමූළාලකුමුදනාළකලාපො විය සබ‍්බකෙසලොමකූපවිවරෙහි පග‍්ඝරති. තස‍්මා තස‍්ස සණ‍්ඨානම‍්පි කෙසලොමකූපවිවරානංයෙව වසෙන වෙදිතබ‍්බං. සෙදපරිග‍්ගණ‍්හකෙන ච යොගිනා කෙසලොමකූපවිවරෙ පූරෙත්‍වා ඨිතවසෙනෙව සෙදො මනසිකාතබ‍්බො. පරිච‍්ඡෙදතො සෙදභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නො. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
සෙදො ලොමකූපාදියෙන් වැගිරෙන ආපෝ ධාතුවය. වර්ණයෙන් තලතෙල් මෙනි. සටහනින් ඔකාසය. දිසාවෙන් දෙදිසාවේමය. අවකාසයෙන් ඩහදියට නිතර අවකාශයක් නැත. ලේ මෙන් හැමදා සිටී. ගිනි රස්නය අව් රස්නය සත්ත විපර්යාසාදියෙන් ශරීරය තවාද එකල දියෙන් නැගුණු විසබව සිඳුණු නෙලුම් අල නෙළුම් දඬු මෙන් සියළු කෙස් ලොම් කූපවලින් වැගිරේ. එනිසා එහි සටහනද කෙස්ලොම් කූප විවර මෙනි. ඩහදිය විමසන යෝගියා කෙස් ලොම් කූප විවරවල පිරී සිටි වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. සේද කොටසින් අවසන් විය. මෙය සභාගයයි. විසභාගය කෙස් මෙනි.
මෙදොති ථිනසිනෙහො. සො වණ‍්ණතො ඵාලිතහලිද‍්දිවණ‍්ණො. සණ‍්ඨානතො ථූලසරීරස‍්ස තාව චම‍්මමංසන‍්තරෙ ඨපිතහලිද‍්දිවණ‍්ණදුකූලපිලොතිකසණ‍්ඨානො හොති, කිසසරීරස‍්ස ජඞ‍්ඝමංසං ඌරුමංසං පිට‍්ඨිකණ‍්ටකනිස‍්සිතං පිට‍්ඨමංසං උදරවට‍්ටිමංසන‍්ති එතානි නිස‍්සාය දිගුණං තිගුණං කත්‍වා ඨපිතහලිද‍්දිවණ‍්ණදුකූලපිලොතිකසණ‍්ඨානො. දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො ථූලස‍්ස සකලසරීරං ඵරිත්‍වා, කිසස‍්ස ජඞ‍්ඝමංසාදීනි නිස‍්සාය ඨිතො, යං සිනෙහසඞ‍්ඛං ගතම‍්පි පරමජෙගුච‍්ඡත‍්තා නෙව මුද‍්ධනි තෙලත්‍ථාය, න නාසාතෙලාදීනං අත්‍ථාය ගණ‍්හන‍්ති. පරිච‍්ඡෙදතො හෙට‍්ඨා මංසෙන, උපරි චම‍්මෙන, තිරියං මෙදභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නො. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
මෙදො ඝන වූ තෙල. වර්ණයෙන් පැලූ කහ මෙනි. සටහනින් ස්ථුල ශරීරයෙහි මාංශ හා සම අතර තබන ලද කහපාට දුහුල් රෙදිකැබැල්ලක් මෙනි. මාංශ ශරීරයෙහි දඟ හා කලවා මාංශ පිටකටුව නිශ්‍රිත වූ පිටමසෙහි උදරවාටි මාංශ යන මේවා ඇසුරුකර දෙතුන් ගුණයක් කෙස් තවන ලද කහ වර්ණයෙන් යුත් දුහුල් රෙදිකැබලි මෙනි. දිසාවෙන් උඩයට දෙකය. ඕකාසයෙන් තර සිරුරේ පැතිරී කෙට්ටු සිරුරේ ජංගා මාංශ නිසා සිටී. තෙල් යයි කීවත් අතිශයින් පිළිකුල්ය. හිසේ ගානා නාසයෙන් උරවන තෙල් මෙන් නොවේ. පිරිසිඳීමෙන් යටමසින් හා උඩසමින් හරහට මේදයෙන් අවසන්ය. මෙය සභාගය. විසභාග කෙස් මෙනි.
අස‍්සූති අක‍්ඛීහි පග‍්ධරණකආපොධාතු. තං වණ‍්ණතො විප‍්පසන‍්නතිලතෙලවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො ඔකාසසණ‍්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො අක‍්ඛිකූපකෙසු ඨිතං. න චෙතං පිත‍්තකොසකෙ පිත‍්තමිව අක‍්ඛිකූපකෙසු සදා සන‍්නිචිතං තිට‍්ඨති; යදා පන සත‍්තා සොමනස‍්සජාතා මහාහසිතං හසන‍්ති, දොමනස‍්සජාතා රොදන‍්ති පරිදෙවන‍්ති තථාරූපං විසභාගාහාරං ආහරන‍්ති, යදා ච නෙසං අක‍්ඛීනි ධූමරජපංසුකාදීහි අභිහඤ‍්ඤන‍්ති, තදා එතෙහි සොමනස‍්සදොමනස‍්සවිසභාගාහාරඋතූහි සමුට‍්ඨහිත්‍වා අක‍්ඛිකූපකෙ පූරෙත්‍වා තිට‍්ඨති වා පග‍්ඝරති වා. අස‍්සුපරිග‍්ගණ‍්හකෙන පන යොගිනා අක‍්ඛිකූපකෙ පූරෙත්‍වා ඨිතවසෙනෙව පරිග‍්ගණ‍්හිතබ‍්බං. පරිච‍්ඡෙදතො අස‍්සුභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
අස්සු යනු ඇසින් වැගිරෙන ආපෝ ධාතුවය. එය වර්ණයෙන් ප්‍රසන්න වූ තලතෙල් පාටය. සටහනින් ඕකාස සටහන්ය. දිසාවෙන් උඩය. අවකාශයෙන් ඇස් කූපයෙහි පිහිටියේය. මෙය පිත් කෝෂයෙහි පිත මෙන් නොව ඇස් කූපවල එක්වී හැමදා සිටී. යම්විට සොම්නසින් අට්ට සිනාවෙන් ද දොම්නස් වූ විට ඇඬීම් වැලපීමෙන්ද එබඳු වූ විසභාග ආහාර ගැනීමෙන්ද ඇසට දුම් දූවිලි පස් ආදිය වැදීමෙන්ද එවිට ඇස් කූප පුරා සිටී හෝ වැගිරේ. කඳුළු විමසන යෝගියා විසින් ඇස් කූපයෙහි පුරවා සිටීම් වශයෙන් විමසිය යුතුය. කඳුළු කොටසින් පිරිසිඳිනේය. මේවා සභාගය. විසභාගය කෙස් මෙනි.
වසාති විලීනස‍්නෙහො. සා වණ‍්ණතො නාළිකෙරතෙලවණ‍්ණා, ආචාමෙ ආසිත‍්තතෙලවණ‍්ණාතිපි වත‍්තුං වට‍්ටති. සණ‍්ඨානතො න‍්හානකාලෙ පසන‍්නඋදකස‍්ස උපරි පරිබ‍්භමන‍්තසිනෙහබින්‍දුවිසටසණ‍්ඨානා. දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො යෙභුය්‍යෙන හත්‍ථතලහත්‍ථපිට‍්ඨිපාදතලපාදපිට‍්ඨිනාසාපුටනලාටඅංසකූටෙසු ඨිතා. න චෙසා එතෙසු ඔකාසෙසු සදා විලීනාව හුත්‍වා තිට‍්ඨති; යදා පන අග‍්ගිසන‍්තාපසූරියසන‍්තාපඋතුවිසභාගධාතුවිසභාගෙහි තෙ පදෙසා උස‍්මා ජාතා හොන‍්ති, තදා තත්‍ථ න‍්හානකාලෙ පසන‍්නඋදකූපරි සිනෙහබින්‍දුවිසටො විය ඉතො චිතො ච සංසරති. පරිච‍්ඡෙදතො වසාභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නා . අයමස‍්සා සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
වසා යනු දියාරු තෙලයි. වර්ණයෙන් පොල්තෙල් වැනිය. කැඳවතුරෙහි ඉසින ලද තෙල් වැනියයි කීමද වටී. සටහනින් නානාවිධ පැහැදිලි ජලය මත වැටෙන තෙල්බිඳු වැනිය. දිසාවෙන් උඩ යට දෙකමය. ඕකාසයෙන් බොහෝ සෙයින් අල්ල පිටිතල පාතල පිට නාස්පුට නළල උරහිස්වල පිහිටා ඇත. ඕකාසයෙහි සැමදා දියාරුව නොසිටී. ගිනිරස්න හිරු රස්න සෘතු විපර්යාස ධාතු විපර්යාසවලදී ඒ ප්‍රදේශ උෂ්ණ වේද? එහි තබන කැළඹි පැහැදිලි ජල මතුයෙහි විසිරුණු දියබිංදු සේ එහා මෙහා සංසරණය වේ. පරිච්ඡේදයේ වසා කොටසින් අවසන්ය. මෙය සභාගයි. විසභාග කෙස් මෙනි.
ඛෙළොති අන‍්තොමුඛෙ ඵෙණමිස‍්සා ආපොධාතු. සො වණ‍්ණතො සෙතො ඵෙණවණ‍්ණො. සණ‍්ඨානතො ඔකාසසණ‍්ඨානො, ඵෙණසණ‍්ඨානතොතිපි වත‍්තුං වට‍්ටති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතො. ඔකාසතො උභොහි කපොලපස‍්සෙහි ඔරුය‍්හ ජිව‍්හාය ඨිතො. න චෙස එත්‍ථ සදා සන‍්නිචිතො හුත්‍වා තිට‍්ඨති. යදා පන සත‍්තා තථාරූපං ආහාරං පස‍්සන‍්ති වා සරන‍්ති වා උණ‍්හතිත‍්තකටුකලොණම‍්බිලානං වා කිඤ‍්චි මුඛෙ ඨපෙන‍්ති, යදා වා නෙසං හදයං ආකිලායති, කිස‍්මිඤ‍්චිදෙව වා ජිගුච‍්ඡා උප‍්පජ‍්ජති, තදා ඛෙළො උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා උභොහි කපොලපස‍්සෙහි ඔරුය‍්හ ජිව‍්හාය සණ‍්ඨාති. අග‍්ගජිව‍්හාය චෙස තනුකො හොති, මූලජිව‍්හාය බහලො; මුඛෙ පක‍්ඛිත‍්තඤ‍්ච පුථුකං වා තණ‍්ඩුලං වා අඤ‍්ඤං වා කිඤ‍්චි ඛාදනීයං, නදීපුළිනෙ ඛතකූපකසලිලං විය, පරික‍්ඛයං අගච‍්ඡන‍්තොව තෙමෙතුං සමත්‍ථො හොති. පරිච‍්ඡෙදතො ඛෙළභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නො. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
ඛෙලො යනු ඇතුළු මුවෙහි පෙණ මිශ්‍ර ආපෝ ධාතුවය. වර්ණයෙන් සුදුය. සටහනින් ඕකාසය. පෙණ සටහන යයි කීමද වටී. දිසාවෙන් උඩය. අවකාශයෙන් දෙකොපලින් බැස දිවෙහි සිටී, මෙය මෙහි එක්වී හැමවිටම නොසිටී. අහරක් දැකීමෙන් හෝ සිහි කිරීමෙන් හෝ උෂ්ණ, තිත්ත, කුළු, ලුනු, ඇඹුල් හෝ කිසිවක් මුවෙහි තබනවිටද හෘදය වෙහෙස වුවද පිළිකුල් දෙයක් දැක්වේද දෙකොපළින් බැස දිවේ සිටී. සටහනින් දිව අග සිහින් වේ. දිවමුල බහුලය. මුඛයෙහි තබන හබලපෙති හෝ බත් මෙන් වෙනත් ආහාරයක් ගංතීර වැල්ලෙහි හාරන ලද ලිඳක් මෙන් අඩුවීමක් නැතිව තෙමීමට සමත් වේ. කෙළවරින් කෙළවරවීම පරිච්ඡේදයයි. මෙය සභාගය. විසභාගය කෙස් මෙනි.
සිඞ‍්ඝාණිකාති මත්‍ථලුඞ‍්ගතො පග‍්ඝරණකඅසුචි. සා වණ‍්ණතො තරුණතාලට‍්ඨිමිඤ‍්ජවණ‍්ණා. සණ‍්ඨානතො ඔකාසසණ‍්ඨානා. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතා. ඔකාසතො නාසාපුටෙ පූරෙත්‍වා ඨිතා. න චෙසා එත්‍ථ සදා සන‍්නිචිතා හුත්‍වා තිට‍්ඨති; අථ ඛො යථා නාම පුරිසො පදුමිනීපත‍්තෙන දධිං බන්‍ධිත්‍වා හෙට‍්ඨා කණ‍්ටකෙන විජ‍්ඣෙය්‍ය, අථ තෙන ඡිද‍්දෙන දධිමත්‍ථු ගළිත්‍වා බහි පතෙය්‍ය, එවමෙව යදා සත‍්තා රොදන‍්ති වා විසභාගාහාරඋතුවසෙන වා සඤ‍්ජාතධාතුක‍්ඛොභා හොන‍්ති, තදා අන‍්තොසීසතො පූතිසෙම‍්හභාවං ආපන‍්නං මත්‍ථලුඞ‍්ගං ගළිත්‍වා තාලුමත්‍ථකවිවරෙන ඔතරිත්‍වා නාසාපුටෙ පූරෙත්‍වා තිට‍්ඨති වා පග‍්ඝරති වා. සිඞ‍්ඝාණිකා පරිග‍්ගණ‍්හකෙන පන යොගිනා නාසාපුටෙ පූරෙත්‍වා ඨිතවසෙනෙව පරිග‍්ගණ‍්හිතබ‍්බා. පරිච‍්ඡෙදතො සිඞ‍්ඝාණිකාභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නා. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
සිංගානිකා මත්‍ථලුංගයෙන් මොළයෙන් වැගිරෙන අසූචි වේ. වර්ණයෙන් ළපටි තල් කුරුම්බා ලොඳ මෙනි. සන්ධානයෙන් ඕකාසය. දිසාවෙන් උඩය. අවකාශයෙන් නාස්පුඩුවෙහි පිරී ඇත. නමුත් එහි හැමවිටම එක්වී නැත. මිනිසෙක් නෙලුම් කොළයක දීකිරි බැඳ යටට කටුවකින් විදින්නේනම් එම සිදුරෙන් දීකිරි ගලා පිටතට වැගිරෙන්නේය. ඒ වාගේ යම්විට අඬයිද හෝ විසභාග ආහාර සෘතු වශයෙන් හෝ හටගත් ධාතු කැළතීම ඇතිවේ. එවිට ඇතුළු හිසේ කුණුවූ සෙම්බවට පැමිණ මොළයෙන් වැගිරී තල්ලේ සිදුරෙන් බැස නාස්පුඩු පුරවා සිටී හෝ වැගිරේ. සොටු විමසන යෝගියා විසින් නාස්පුඩුවෙහි පිරී තිබෙන සේ විමසිය යුතුය. සොටුවලින් පිරිසිඳ ඇත. මෙය සභාගය. විසභාග කෙස් මෙනි.
ලසිකාති සරීරසන්‍ධීනං අබ‍්භන‍්තරෙ පිච‍්ඡිලකුණපං. සා වණ‍්ණතො කණිකාරනිය්‍යාසවණ‍්ණා. සණ‍්ඨානතො ඔකාසසණ‍්ඨානා. දිසතො ද‍්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො අට‍්ඨිසන්‍ධීනං අබ‍්භඤ‍්ජනකිච‍්චං සාධයමානා අසීතිසතසන්‍ධීනං අබ‍්භන‍්තරෙ ඨිතා. යස‍්ස චෙසා මන්‍දා හොති, තස‍්ස උට‍්ඨහන‍්තස‍්ස නිසීදන‍්තස‍්ස අභික‍්කමන‍්තස‍්ස පටික‍්කමන‍්තස‍්ස සම‍්මිඤ‍්ජන‍්තස‍්ස පසාරෙන‍්තස‍්ස අට‍්ඨිකානි කටකටායන‍්ති, අච‍්ඡරාසද‍්දං කරොන‍්තො විය විචරති, එකයොජනද‍්වියොජනමත‍්තම‍්පි අද‍්ධානං ගතස‍්ස වායොධාතු කුප‍්පති, ගත‍්තානි දුක‍්ඛන‍්ති. යස‍්ස පන බහුකා හොති තස‍්ස උට‍්ඨානනිසජ‍්ජාදීසු න අට‍්ඨීනි කටකටායන‍්ති, දීඝම‍්පි අද‍්ධානං ගතස‍්ස න වායොධාතු කුප‍්පති, න ගත‍්තානි දුක‍්ඛන‍්ති. පරිච‍්ඡෙදතො ලසිකාභාගෙන පරිච‍්ඡින‍්නා. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
ලසිකා ශරීර සන්ධිවල ඇතුලේ ඇලෙන කුණපයකි. වර්ණයෙන් කිණිහිරි ලාටු මෙනි. සටහනින් ඕකාසය. දිසාවෙන් දෙදිසාවමය. අවකාශයෙන් ඇට සන්ධිවල අභ්‍යන්තර කෘත්‍ය සාදමින් අටදහසක් සන්ධි ඇතුළත සිටියේය. යමෙකුගේ අඩු වේනම් ඔහු නැගිටින හිඳගන්නා ඉදිරියේ යනවිට පස්සට යනවිට හකුලන දිගහරිනවිට ඇට කටු හම යන ශබ්ද පවත්වයි. අසුරු ශබ්ද මෙන් වේ. එක් යොදුන් දෙයොදුන් පමණ මාර්ගයේ ගියවිට වායෝ ධාතුව කිපේ. ශරීර දුකට පැමිණේ. යමෙකුට වෙනත් ප්‍රමාණයක් ඔහුගේ නැගිටින හිඳගන්නා විට ඇට කටකට ගායි. දිග මාර්ගයක යනවිට වායෝ ධාතු නොකිපේ. ශරීරය දුකට නොපැමිණේ. ලසිකාවලින් පිරිසිඳින්නේය. මෙය සමභාගය. විසභාගය කෙස් මෙනි.
මුත‍්තන‍්ති වණ‍්ණතො මාසඛාරොදකවණ‍්ණං. සණ‍්ඨානතො අධොමුඛඨපිතඋදකකුම‍්භන‍්තරගතඋදකසණ‍්ඨානං. දිසතො හෙට‍්ඨිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො වත්‍ථිස‍්ස අබ‍්භන‍්තරෙ ඨිතං. වත්‍ථි නාම වත්‍ථිපුටො වුච‍්චති, යත්‍ථ සෙය්‍යථාපි නාම චන්‍දනිකාය පක‍්ඛිත‍්තෙ අමුඛෙ රවණඝටෙ චන්‍දනිකරසො පවිසති, න චස‍්ස පවිසනමග‍්ගො පඤ‍්ඤායති; එවමෙව සරීරතො මුත්තං පවිසති, න චස‍්ස පවිසනමග‍්ගො පඤ‍්ඤායති, නික‍්ඛමනමග‍්ගො පන පාකටො හොති; යම‍්හි ච මුත‍්තස‍්ස භරිතෙ ‘පස‍්සාවං කරොමා’ති සත‍්තානං ආයූහනං හොති. පරිච‍්ඡෙදතො වත්‍ථිඅබ‍්භන‍්තරෙන චෙව මුත‍්තභාගෙන ච පරිච‍්ඡින‍්නං. අයමස‍්ස සභාගපරිච‍්ඡෙදො. විසභාගපරිච‍්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.
මුත්තං වර්ණයෙන් උඳු සේදූ ලුණුවතුර මෙනි. සටහනින් යටිකුරු කර නැමූ කළයක ජලය මෙනි. දිසාවෙන් යටය. අවකාශයෙන් වස්තිය ඇතුළත පිහිටියේය. යම්සේ කටක් නැති යොන් කලයක් ගවරවලට දැමූවිට එහි රසය කළයට පිවිසේ. පිවිසෙන මාර්ගය නොපෙනේ. එසේම ශරීරයෙන් මුත්‍ර ඇතුළු වෙයි. පිවිසෙන මාර්ගය නොපෙනේ. නිකුත්වන මාර්ගය ප්‍රකටය. මුත්‍ර බරවූ විට මළපහ කරමියි උත්සාහයක් ඇතිවේ. වස්තිය ඇතුළත හා මුත්‍ර භාගයකින් පිරිසිඳියි. මෙය සභාගය. විසභාගය කෙස් මෙනි.
එවඤ‍්හි කෙසාදිකෙ කොට‍්ඨාසෙ වණ‍්ණසණ‍්ඨානදිසොකාසපරිච‍්ඡෙදවසෙන වවත්‍ථපෙත්‍වා අනුපුබ‍්බතො නාතිසීඝතො නාතිසණිකතොතිආදිනා නයෙන වණ‍්ණසණ‍්ඨානගන්‍ධාසයොකාසවසෙන පඤ‍්චධා ‘පටික‍්කූලා පටික‍්කූලා’ති මනසිකරොතො පණ‍්ණත‍්තිසමතික‍්කමවසෙන, සෙය්‍යථාපි චක‍්ඛුමතො පුරිසස‍්ස ද‍්වත‍්තිංසවණ‍්ණානං කුසුමානං එකසුත‍්තගණ‍්ඨිතං මාලං ඔලොකෙන‍්තස‍්ස සබ‍්බපුප‍්ඵානි අපුබ‍්බාපරියමිව පාකටානි හොන‍්ති, එවමෙව “අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා”ති ඉමං කායං ඔලොකෙන‍්තස‍්ස සබ‍්බෙ තෙ ධම‍්මා අපුබ‍්බාපරියමිව පාකටා හොන‍්ති. තෙන වුත‍්තං මනසිකාරකොසල‍්ලකථායං “ආදිකම‍්මිකස‍්ස හි ‘කෙසා’ති මනසිකරොතො මනසිකාරො ගන‍්ත්‍වා ‘මුත්ත’න‍්ති ඉමං පරියොසානකොට‍්ඨාසමෙව ආහච‍්ච තිට‍්ඨතී”ති.
මෙසේ කේසාදි කොට්ඨාශ වණ්ණ සණ්ඨාන දිසා ඕකාශ පරිච්ඡේද වශයෙන් සිහි කටයුතුය. අනුපූර්ව වශයෙන් ඉක්මන් නොවී ආදී නයින් වර්ණ සණ්ඨාන ගතයුතුය. ආශය ඕකාස වශයෙන් පස් ආකාරයකින් පිළිකුල් පිළිකුල් යයි මෙනෙහි කරන්නාට ප්‍රඥප්ති ඉක්මවීම් වශයෙන් යම්සේ ඇස් ඇති පුද්ගලයෙකුට දෙතිස් වර්ණයෙන් යුත් මල් එක නූලකින් අමුණා මල්මාලාව බලනවිට සියළු මල් පෙරපසු නොවී ප්‍රකට වේ. එසේම “අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ” කෙස් යයි මෙනෙහි කරන්නට මෙනෙහි කිරීම අවසාන කොටස වූ මුත්‍ර දක්වා ගමන් කරයි.
සචෙ පන බහිද‍්ධාපි මනසිකාරං උපසංහරති, අථස‍්ස එවං සබ‍්බකොට‍්ඨාසෙසු පාකටීභූතෙසු ආහිණ‍්ඩන‍්තා මනුස‍්සතිරච‍්ඡානාදයො සත‍්තාකාරං විජහිත්‍වා කොට‍්ඨාසරාසිවසෙනෙව උපට‍්ඨහන‍්ති; තෙහි ච අජ‍්ඣොහරියමානං පානභොජනාදි කොට‍්ඨාසරාසිම‍්හි පක‍්ඛිපියමානමිව උපට‍්ඨාති. අථස‍්ස අනුපුබ‍්බමුඤ‍්චනාදිවසෙන ‘පටිකූලා පටිකූලා’ති පුනප‍්පුනං මනසිකරොතො අනුක‍්කමෙන අප‍්පනා උප‍්පජ‍්ජති.
බාහිර දේද මනසට වැටහේ. මෙසේ සියළු කොටස්වල ප්‍රකටව ගමන් කරන්නේ මිනිස් තිරිසන් ආදි සත්වාකාරය පහවී ගොස් රාශි වශයෙන් වැටහේ. අනුභව කරන ආහාර පානාදිය මෙන් වැටහේ. ඉන්පසු අනුපූර්ව මිදීම් වශයෙන් පිළිකුල් පිළිකුල් යයි මෙනෙහි කරන්නාට අනුක්‍රමයෙන් අර්පනාව පහළ වේ.
තත්‍ථ කෙසාදීනං වණ‍්ණසණ‍්ඨානදිසොකාසපරිච‍්ඡෙදවසෙන උපට‍්ඨානං උග‍්ගහනිමිත‍්තං, සබ‍්බාකාරතො පටිකූලවසෙන උපට‍්ඨානං පටිභාගනිමිත‍්තං. තං පුනප‍්පුනං ආවජ‍්ජෙන‍්තස‍්ස මනසිකරොන‍්තස‍්ස තක‍්කාහතං විතක‍්කාහතං කරොන‍්තස‍්ස චත‍්තාරො ඛන්‍ධා පටිකූලාරම‍්මණා හොන‍්ති, පඨමජ‍්ඣානවසෙන අප‍්පනා පවත‍්තති. පුබ‍්බභාගෙ පරිකම‍්මඋපචාරචිත‍්තානි සවිතක‍්කසවිචාරානි සප‍්පීතිකානි සොමනස‍්සසහගතානි පටිකූලනිමිත‍්තාරම‍්මණානි; අප‍්පනාපි සවිතක‍්කසවිචාරා සප‍්පීතිකා සොමනස‍්සසහගතාව. භූමන‍්තරෙන පන මහග‍්ගතා රූපාවචරා හොන‍්ති. පටික‍්කූලෙපි ච එතස‍්මිං ආරම‍්මණෙ ආනිසංසදස‍්සාවිතාය සොමනස‍්සං උප‍්පජ‍්ජති, එකත‍්තාරම‍්මණබලෙනෙව වා තං උප‍්පජ‍්ජති. දුතියජ‍්ඣානාදීනි පනෙත්‍ථ න නිබ‍්බත‍්තන‍්ති. කස‍්මා? ඔළාරිකත‍්තා. ඉදඤ‍්හි ආරම‍්මණං ඔළාරිකං. විතක‍්කබලෙනෙවෙත්‍ථ චිත‍්තෙකග‍්ගතා ජායති, න විතක‍්කසමතික‍්කමෙනාති. අයං තාව සමථවසෙන කම‍්මට‍්ඨානකථා.
එහි කෙස් ආදියේ වර්ණ සටහන දිසා අවකාශ පරිච්ඡේද වශයෙන් වැටහීම උද්ග්‍රහ නිමිත්තයි. සියළු ආකාරයෙන් පිළිකුල් වශයෙන් වැටහීම පටිභාග නිමිත්තය. එය නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්නාට ආවර්ජනය කර තර්ක විතර්ක කරන්නාට ස්කන්ධ හතර (විඤ්ඤාණය හැර) පටික්කූල අරමුණ වේ. ප්‍රථමධ්‍යාන වශයෙන් අර්පණාව පවතී. එහි පූර්ව භාගය පරිකර්ම උපචාර සිත් සවිතක්ක සවිචාර සප්පීතික සෝමනස්ස සහගත පටික්කූල නිමිති අරමුණය. අර්පණාවල විතක්ක සහිත විචාර සහිත පීතිය සහිත සොම්නස් සහගත වේ. භූමි අතර මහග්ගත රූපාවචර වේ. පිළිකුලෙහි ද මේ අරමුණෙහි ආනිසංස දැකීමෙන් සොම්නස් උපදී. එක අරමුණු බලයෙන් හෝ එය උපදී. මෙහි දුතිය ඣානාදිය නොඋපදී. කවර හෙයින්ද? ඕලාරික බැවිනි. මේ අරමුණ වනාහි ඕලාරිකය. මෙහි විතක්ක වශයෙන්ම සිතේ එකඟතාව ඇතිවේ. විතක්කය ඉක්මවීමෙන් එකඟතාව ඇති නොවේ. මේ සමථ වශයෙන් කර්මස්ථාන කථාවය.
අවිසෙසතො පන සාධාරණවසෙන එවං වෙදිතබ‍්බං – ඉදඤ‍්හි කම‍්මට‍්ඨානං භාවෙතුකාමෙන කම‍්මට‍්ඨානං උග‍්ගහෙත්‍වා සජ‍්ඣායකාලෙ එව කෙසාදීනං වණ‍්ණනිමිත‍්තසණ‍්ඨානනිමිත‍්තදිසානිමිත‍්තඔකාසනිමිත‍්තපරිච‍්ඡෙදනිමිත‍්තානි වාචාය පොථෙත්‍වා පොථෙත්‍වා එකෙකකොට‍්ඨාසෙ ‘අයං එතංසරික‍්ඛකො’ති තිවිධෙන සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො. කථං? තචපඤ‍්චකෙ තාව හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයෙනෙව අනුලොමතො පඤ‍්චාහං, පටිලොමතො පඤ‍්චාහං, අනුලොමපටිලොමතො පඤ‍්චාහන‍්ති අද‍්ධමාසං සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො. තතො ආචරියස‍්ස සන‍්තිකං ගන‍්ත්‍වා වක‍්කපඤ‍්චකං උග‍්ගණ‍්හිත්‍වා තථෙව අද‍්ධමාසං සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො. තතො තෙ දසපි කොට‍්ඨාසෙ එකතො කත්‍වා අද‍්ධමාසං. පුන පප‍්ඵාසපඤ‍්චකාදීසුපි එකෙකං උග‍්ගණ‍්හිත්‍වා අද‍්ධමාසං. තතො තෙ පඤ‍්චදසපි කොට‍්ඨාසෙ අද‍්ධමාසං. මත්‍ථලුඞ‍්ගපඤ‍්චකං අද‍්ධමාසං. තතො තෙවීසති කොට‍්ඨාසෙ අද‍්ධමාසං. මෙදඡක‍්කං අද‍්ධමාසං. තතො තෙ ඡබ‍්බීසතිපි කොට‍්ඨාසෙ එකතො කත්‍වා අද‍්ධමාසං. මුත‍්තඡක‍්කං අද‍්ධමාසං. තතො සබ‍්බෙපි ද‍්වත‍්තිංස කොට‍්ඨාසෙ එකතො කත්‍වා අද‍්ධමාසන‍්ති එවං ඡ මාසෙ සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො.
අවිශේෂයෙන් වනාහි සාධාරණව මෙසේ දතයුතුය. කමටහන් භාවනාව වඩන්නා විසින් කමටහන ඉගෙන සජ්ඣායනය කරන කාලයේම කේසාදියේ වර්ණ නිමිත්ත, සටහන් නිමිත්ත, දිසා නිමිත්ත, අවකාශ නිමිත්ත, පරිච්ඡේද නිමිත්ත යන නිමිති වචනයෙන් තළ තළා එක එක කොටසෙහි මෙය මීට සමානයයි තුන් ආකාරයකින් හඬනගා කියවිය යුතුය. කෙසේද? පළමුව තච පංචකය යට කියන ලද නයින්ම අනුලෝම වශයෙන් පස් දවසක් පටිලෝම වශයෙන් පස් දවසක් අනුලෝම පටිලෝම වශයෙන් පස් දවසක්දැයි අඩමසක් සජ්ඣායනය කළයුතුය. ඉන්පසු ආචාර්යවරයා ළඟට ගොස් වක්ක පංචකය ඉගෙන එසේම අඩමසක් සජ්ඣායනය කළයුතුය. ඉන්පසු ඒ කොටස් දහයට එකතුව අඩමසක් නැවත පප්ඵාස පංචකාදියෙහිද එක එක උගෙන අඩමසක්. ඉන්පසු ඒ කොටස් පහළොවම අඩමසක්. මත්‍ථලුංග පංචකය අඩමසක්. ඉන්පසු ඒ කොටස් විස්ස අඩමසක්. මේද හය (ඡක්ක) අඩමසක්, ඉන්පසු ඒ කොටස විසිහය එකට ගෙන අඩමසක්. මුත්ත ඡක්කය අඩමසක්, ඉන්පසු සියළු කොටස් තිස්දෙක එකට ගෙන අඩමසක්දැයි මාස හයක් සජ්ඣායනය කළ යුතුය.
තත්‍ථ – උපනිස‍්සයසම‍්පන‍්නස‍්ස සප‍්පඤ‍්ඤස‍්ස භික‍්ඛුනො කම‍්මට‍්ඨානං උග‍්ගණ‍්හන‍්තස‍්සෙව කොට‍්ඨාසා උපට‍්ඨහන‍්ති, එකච‍්චස‍්ස න උපට‍්ඨහන‍්ති. තෙන ‘න උපට‍්ඨහන‍්තී’ති වීරියං න විස‍්සජ‍්ජෙතබ‍්බං. යත‍්තකා කොට‍්ඨාසා උපට‍්ඨහන‍්ති තත‍්තකෙ ගහෙත්‍වා සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො. එවං කම‍්මට‍්ඨානං කථෙන‍්තෙන පන නෙව පඤ‍්ඤවතො න මන්‍දපඤ‍්ඤස‍්ස වසෙන කථෙතබ‍්බං, මජ‍්ඣිමපඤ‍්ඤස‍්ස වසෙන කථෙතබ‍්බං. මජ‍්ඣිමපඤ‍්ඤස‍්ස හි වසෙන ආචරියා ඡහි මාසෙහි පරිච‍්ඡින්‍දිත්‍වා තන‍්තිං ඨපයිංසු. යස‍්ස පන එත‍්තාවතාපි කොට‍්ඨාසා පාකටා න හොන‍්ති, තෙන තතො පරම‍්පි සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො එව; නො ච ඛො අපරිච‍්ඡින්‍දිත්‍වා, ඡ ඡ මාසෙ පරිච‍්ඡින්‍දිත්‍වාව කාතබ‍්බො.
එහි උපනිශ්‍රය සම්පන්නව ප්‍රඥාවන්ත භික්‍ෂූන් වහන්සේම කමටහන ඉගෙන ගනිද්දීම කයේ කොටස් වැටහේ. සමහර කෙනෙකුට නොවැටහේද නොවැටහෙන්නන් වීර්ය අත් නොහැරිය යුතුය. වැටහෙන කොටස් පමණක් ගෙන සජ්ඣායනා කළ යුතුය. මෙසේ කමටහන් දෙන ආචාර්යවරයා ප්‍රඥාවන්ත හා මන්ද යන පුද්ගලයන් සඳහා නොව ඒ අතර තත්ත්වයන් සලකා කමටහන් දිය යුතුය. මධ්‍යම ප්‍රඥාවන්තයකු ලෙස සලකා ආචාර්යවරු මාස හයක් පිරිසිඳ (අවසන්කොට) පාලිය තැබූහ. යමෙකුට වනාහි මෙපමණකිනුත් නොවැටහේ නම් ඉන්පසුවත් සජ්ඣායනය කළ යුතුය. මාස හයෙන් හයටම කොටස්කර සජ්ඣායනා කළයුතුය.
සජ‍්ඣායං කරොන‍්තෙන වණ‍්ණො න පච‍්චවෙක‍්ඛිතබ‍්බො, න ලක‍්ඛණං මනසිකාතබ‍්බං, කොට‍්ඨාසවසෙනෙව සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො. ආචරියෙනාපි ‘වණ‍්ණවසෙන සජ‍්ඣායං කරොහී’ති නියමෙත්‍වා න කථෙතබ‍්බං. නියමෙත්‍වා කථිතෙ කො දොසොති? සම‍්පත‍්තියම‍්පි විපත‍්තිසඤ‍්ඤාආපජ‍්ජනං. සචෙ හි ආචරියෙන ‘වණ‍්ණවසෙන සජ‍්ඣායං කරොහී’ති වුත‍්තෙ ඉමස‍්ස භික‍්ඛුනො තථා කරොන‍්තස‍්ස කම‍්මට‍්ඨානං වණ‍්ණතො න උපට‍්ඨාති, පටිකූලවසෙන වා ධාතුවසෙන වා උපට‍්ඨාති, අථෙස ‘න ඉදං කම‍්මට‍්ඨානං විලක‍්ඛණ’න‍්ති සඤ‍්ඤී හොති, ආචරියෙන කථිතමෙව කප‍්පෙත්‍වා ගණ‍්හාති. ‘පටිකූලවසෙන සජ‍්ඣායං කරොහී’ති වුත‍්තෙපි සචෙ තස‍්ස තථා කරොන‍්තස‍්ස පටික‍්කූලතො න උපට‍්ඨාති, වණ‍්ණවසෙන වා ධාතුවසෙන වා උපට‍්ඨාති, අථෙස ‘නයිදං කම‍්මට‍්ඨානං විලක‍්ඛණ’න‍්ති සඤ‍්ඤී හොති, ආචරියෙන කථිතමෙව කප‍්පෙත්‍වා ගණ‍්හාති. ‘ධාතුවසෙන තං සජ‍්ඣායං කරොහී’ති වුත‍්තෙපි සචෙ තස‍්ස තථා කරොන‍්තස‍්ස ධාතුතො න උපට‍්ඨාති, වණ‍්ණවසෙන වා පටිකූලවසෙන වා උපට‍්ඨාති, අථෙස ‘නයිදං කම‍්මට‍්ඨානං විලක‍්ඛණ’න‍්ති සඤ‍්ඤී හොති, ආචරියෙන කථිතමෙව කප‍්පෙත්‍වා ගණ‍්හාති. අයං ආචරියෙන නියමෙත්‍වා කථිතෙ දොසො.
සජ්ඣායනා කරන්නා වර්ණය මෙනෙහි නොකළ යුතුය. ලක්‍ෂණ මෙනෙහි නොකළ යුතුය. කොටස් වශයෙන්ම සජ්ඣායනා කළයුතුය. ආචාර්යවරයා විසින්ද වර්ණ වශයෙන් සජ්ඣායනය කරන්නැයි නියමකොට නොකිව යුතුය. නියමකොට කීමෙහි දෝෂය කුමක්ද? සම්පත්තියද විපත්ය යන හැඳිනීම ඇතිවේ. ආචාර්යවරයා විසින් වර්ණ වශයෙන් සජ්ඣායනා කරවයි කී කල්හි ඒ අනුව කරන්නාට කර්මස්ථානය වර්ණ වශයෙන් නොවැටහේ. පිළිකුල් වශයෙන් හෝ ධාතු වශයෙන් හෝ වැටහේ. ඉක්බිති හේ මේ කමටහන නොසරුප්ය යන සංඥාව ඇති වේ. ආචාර්යවරයා කියූ පරිදිම කැපකොට ගනී. පිළිකුල් වශයෙන් මෛනහි කරවයි කී කල්හිද එසේ කරන්නාට පිළිකුල් වශයෙන් නොවැටහේ. වර්ණ වශයෙන් හෝ ධාතු වශයෙන් හෝ වැටහේ. ඉක්බිති ඔහුට මේ කමටහන නො සරුප් යයි හැඟේ. ඇදුරා විසින් කියන ලද පරිදිම කැපකොට ගනී. ධාතු වශයෙන් එය සජ්ඣායනා කරවයි කී කල්හිද එසේ කරන්නාට ධාතු වශයෙන් නොවැටහේ. වර්ණ වශයෙන් හෝ පිළිකුල් වශයෙන් වැටහේ. ඉක්බිතිව ඔහුට මෙම කමටහන සුදුසු නොවේ යන සංඥාව ඇතිවේ. ඇදුරා විසින් කියූ පරිදිම කැපකොට ගනී. මෙය ආචාර්යවරයා නියමකොට කීමේ දෝෂයයි.
කින‍්ති පන වත‍්තබ‍්බො හොතීති? ‘කොට‍්ඨාසවසෙන සජ‍්ඣායං කරොහී’ති වත‍්තබ‍්බො. කථං? ‘කෙසකොට‍්ඨාසො ලොමකොට‍්ඨාසොති සජ‍්ඣායං කරොහී’ති වත‍්තබ‍්බො. සචෙ පනස‍්ස එවං කොට‍්ඨාසවසෙන සජ‍්ඣායං කරොන‍්තස‍්ස වණ‍්ණතො උපට‍්ඨාති, අථානෙන ඔවාදාචරියස‍්ස ආචික‍්ඛිතබ‍්බං – ‘අහං ද‍්වත‍්තිංසාකාරං කොට‍්ඨාසවසෙන සජ‍්ඣායං කරොමි; මය‍්හං පන වණ‍්ණතො උපට‍්ඨාතී’ති. ආචරියෙන ‘කම‍්මට‍්ඨානං විය අකම‍්මට‍්ඨානං, විලක‍්ඛණං එත’න‍්ති න විසංවාදෙතබ‍්බං. ‘සාධු, සප‍්පුරිස, පුබ‍්බෙ තයා වණ‍්ණකසිණෙ පරිකම‍්මං කතපුබ‍්බං භවිස‍්සති. එතදෙව කම‍්මට‍්ඨානං තුය‍්හං සප‍්පායං. වණ‍්ණවසෙනෙව සජ‍්ඣායං කරොහී’ති වත‍්තබ‍්බො. තෙනපි වණ‍්ණවසෙනෙව සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො.
කෙසේ නම් කිවයුතු වන්නේද? කොටස් වශයෙන් සජ්ඣායනා කරවයි කිවයුතුය. කෙසේද? කෙස් කොටස ලොම් කොටස සජ්ඣායනා කරවයි කිවයුතුය. මෙසේ කොටස් වශයෙන් සජ්ඣායනා කරන්නාට වර්ණ වශයෙන් වැටහේ. ඉක්බිති ඔහු මම දෙතිස්ආකාර කොටස් වශයෙන් සජ්ඣායනා කරමි. මට ඒවා වර්ණ වශයෙන් වැටහේ යයි අවවාද දෙන ආචාර්යවරයාට කිවයුතුය. ආචාර්යවරයා විසින් නුසුදුසු කර්මස්ථාන නොවන්න කර්මස්ථානය මෙන් වැටහේ යයි විසංවාද නොකටයුතුය. හොඳයි සත්පුරුෂය, පෙර ඔබ වර්ණ කසින පරිකර්ම භාවනාව කරන ලද්දේ වන්නේ යයි කිවයුතුය. එසේ හෙයින් වර්ණ වශයෙන් සජ්ඣායනා කළයුතුය.
සො එවං කරොන‍්තො අජ්ඣත්තං නීලකං පීතකං ලොහිතකං ඔදාතකන‍්ති චත‍්තාරි වණ‍්ණකසිණානි ලභති. කථං? තස‍්ස හි කෙසලොමපිත‍්තෙසු චෙව අක‍්ඛීනඤ‍්ච කාළකට‍්ඨානෙ වණ‍්ණං ‘නීලං නීල’න‍්ති මනසිකරොන‍්තස‍්ස චතුක‍්කපඤ‍්චකජ‍්ඣානානි උප‍්පජ‍්ජන‍්ති; ඣානං පාදකං කත්‍වා විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා අරහත‍්තං පාපුණාති. මෙදස‍්මිං පන අක‍්ඛීනඤ‍්ච පීතකට‍්ඨානෙ වණ‍්ණං ‘පීතකං පීතක’න‍්ති මනසිකරොන‍්තස‍්ස චතුක‍්කපඤ‍්චකජ‍්ඣානානි උප‍්පජ‍්ජන‍්ති; ඣානං පාදකං කත්‍වා විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා අරහත‍්තං පාපුණාති. මංසලොහිතෙසු පන අක‍්ඛීනඤ‍්ච රත‍්තට‍්ඨානෙ වණ‍්ණං ‘ලොහිතකං ලොහිතක’න‍්ති මනසිකරොන‍්තස‍්ස චතුක‍්කපඤ‍්චකජ‍්ඣානානි උප‍්පජ‍්ජන‍්ති; ඣානං පාදකං කත්‍වා විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා අරහත‍්තං පාපුණාති. නඛදන‍්තචම‍්මඅට‍්ඨීසු පන අක‍්ඛීනඤ‍්ච පණ‍්ඩරට‍්ඨානෙ වණ‍්ණං ‘ඔදාතං ඔදාත’න‍්ති මනසිකරොන‍්තස‍්ස චතුක‍්කපඤ‍්චකජ‍්ඣානානි උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, ඣානං පාදකං කත්‍වා විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා අරහත‍්තං පාපුණාති. ඉදං වණ‍්ණවසෙන අභිනිවිට‍්ඨස‍්ස භික‍්ඛුනො යාව අරහත‍්තා නිගමනං.
හෙතෙමේ එසේ කරන්නේ තමා කෙරෙහි නීල, පීත, ලෝහිත, ඕදාත (නිල් කහ රතු සුදු) යයි වර්ණ කසිණ සතර ලබයි. කෙසේද? ඔහුට කෙස් ලොම් පිත්වල ද ඇස්වල ද කළු ස්ථානවල වර්ණනය නිල් නිල් යයි මෙනෙහි කරනවිට සතරවැනි පස්වැනි ධ්‍යාන උපදී. ධ්‍යාන පදනම් කරගෙන විදර්ශනා පිහිටුවා (පටන්ගෙන) රහත් බව පැමිණේ. මේදයෙහි හා ඇස්වලද කහපාට ස්ථානයේ වර්ණය කහ කහ යයි මෙනෙහි කරන්නාට සතරවැනි පස්වැනි ධ්‍යාන උපදී. ධ්‍යාන පාදකකොට විදර්ශනාව පිහිටුවා රහත් බවට පැමිණේ. මස් ලේවල සහ ඇස්වල රතු තැන්වල වර්ණය ලේපාට යයි මෙනෙහි කරන්නාට සතරවැනි පස්වැනි ධ්‍යාන උපදී. ධ්‍යාන පාදක කරගෙන විදර්ශනා වඩා රහත් බවට පැමිණේ. නිය දත් සම් ඇටවල සහ ඇස්වලද පණ්ඩර වර්ණය. සුදු සුදු යයි මෙනෙහි කරන්නා සතරවැනි පස්වැනි ධ්‍යාන උපදවා ධ්‍යාන පාදකකොට විපස්සනා වඩා රහත්බවට පැමිණේ. මෙය වර්ණ වශයෙන් ප්‍රවේශ වූ භික්‍ෂූන් වහන්සේට රහත්බව දක්වා නිර්දේශයයි.
අපරස‍්ස කොට‍්ඨාසවසෙන සජ‍්ඣායං කරොන‍්තස‍්ස පටිකූලතො උපට‍්ඨාති. අථානෙන ඔවාදාචරියස‍්ස ආචික‍්ඛිතබ‍්බං. ආචරියෙන ‘කම‍්මට‍්ඨානං විය අකම‍්මට‍්ඨානං, විලක‍්ඛණං එත’න‍්ති න විසංවාදෙතබ‍්බං. ‘සාධු, සප‍්පුරිස, පුබ‍්බෙ තයා පටිකූලමනසිකාරෙ යොගො කතො භවිස‍්සති. එතදෙව කම‍්මට‍්ඨානං තුය‍්හං සප‍්පායං. පටිකූලවසෙනෙව සජ‍්ඣායං කරොහී’ති වත‍්තබ‍්බො. තෙනපි පටිකූලවසෙන සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො. තස‍්ස කෙසා නාම ‘අජඤ‍්ඤා දුග‍්ගන්‍ධා ජෙගුච‍්ඡා පටිකූලා’ති එවං පටිකූලවසෙන සජ‍්ඣායං කරොන‍්තස‍්ස පටිකූලාරම‍්මණෙ පඨමජ‍්ඣානං නිබ‍්බත‍්තති. සො ඣානං පාදකං කත්‍වා විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා අරහත‍්තං පාපුණාති. ඉදං පටිකූලවසෙන අභිනිවිට‍්ඨස‍්ස භික‍්ඛුනො යාව අරහත‍්තා නිගමනං.
තවකෙනෙකුට කොටස් වශයෙන් සජ්ඣායනා කරනවිට පිළිකුල් වශයෙන් වැටහේ. එය ඔහු විසින් ආචාර්යවරයාට කිවයුතුය. මෙය කමටහනක් වගේ පෙනෙන කර්මස්ථානයක් නොවන්නකියි ආචාර්යවරයා විසින් විසංවාද නොකළ යුතුය. යහපත්ය පින්වත, පෙර ඔබ පිළිකුල් මෙනෙහි කිරීමෙන් භාවනා කරන ලද වන්නේ යයි කියා මේ කමටහනට ඔබට සහාය වන්නේ නම් එනිසා පිළිකුල් වශයෙන් සජ්ඣායනා කරවයි කිවයුතුය. ඔහුට කෙස් නම් අපිරිසිදු වූ දුර්ගන්ධය අතිශයින් පිළිකුල්ය යයි ඔහු විසින්ද පිළිකුල් වශයෙන් සජ්ඣායනා කළයුතුය. මෙසේ පිළිකුල් වශයෙන් සජ්ඣායනා කරන්නා පිළිකුල් අරමුණෙහිම පළමුවන ධ්‍යානය උපදවා ගනී. හේ ධ්‍යාන පාදක කරගෙන විදර්ශනා වඩා රහත් බවට පැමිණේ. මෙය පිළිකුල් වශයෙන් ප්‍රවේශ වූ භික්‍ෂුවට අරහත් බව දක්වා නිර්දේශනයයි.
අපරස‍්ස කොට‍්ඨාසවසෙන සජ‍්ඣායං කරොන‍්තස‍්ස ධාතුතො උපට‍්ඨාති. ධාතුතො උපට‍්ඨහන‍්තං කීදිසං හුත්‍වා උපට‍්ඨාතීති? කෙසා තාව වම‍්මිකමත්‍ථකෙ ජාතකුන්‍ථතිණකානි විය හුත්‍වා උපට‍්ඨහන‍්ති. ලොමා පුරාණගාමට‍්ඨානෙ ජාතදබ‍්බතිණකානි විය. නඛා දණ‍්ඩකෙසු ඨපිතමධුකඵලට‍්ඨිකොසකා විය. දන්තා මත‍්තිකාපිණ‍්ඩෙ පවෙසෙත්‍වා ඨපිතඅලාබුබීජානි විය. තචො වීණාපබ‍්බකෙ පරියොනද‍්ධඅල‍්ලගොචම‍්මං විය, මංසං භිත‍්තියං අනුලිත‍්තමත‍්තිකා විය. න‍්හාරු දබ‍්බසම‍්භාරබද‍්ධවල‍්ලී විය. අට්ඨි උස‍්සාපෙත්‍වා ඨපිතභිත‍්තිදබ‍්බසම‍්භාරො විය. අට්ඨිමිඤ්ජං මහාවෙළුම‍්හි පක‍්ඛිත‍්තසෙදිතවෙත‍්තග‍්ගං විය. වක්කං, හදයං, යකනං, කිලොමකං, පිහකං, පප‍්ඵාසන‍්ති ඉමෙ ඡ කොට‍්ඨාසා සූනකාරඝරං විය හුත්‍වා උපට‍්ඨහන‍්ති. ද‍්වත‍්තිංසහත්‍ථං අන්තං ලොහිතදොණියං සංවෙල‍්ලිත්‍වා ඨපිතඝරසප‍්පො විය. අන්තගුණං පාදපුඤ‍්ඡනකෙ සිබ‍්බිතරජ‍්ජුකා විය. උදරියං පරිස‍්සාවනෙ සිථිලබන්‍ධතණ‍්ඩුලං විය. කරීසං වෙණුපබ‍්බෙ පක‍්ඛිත‍්තපණ‍්ඩුමත‍්තිකා විය. මත්‍ථලුඞ‍්ගං ඔමද‍්දිත්‍වා ඨපිතා චත‍්තාරො තණ‍්ඩුලපිට‍්ඨපිණ‍්ඩා විය. ද‍්වාදසවිධා ආපොධාතු පටිපාටියා ඨපිතෙසු ද‍්වාදසසු උදකසරාවකෙසු පූරිතඋදකං විය හුත්‍වා උපට‍්ඨාති.
කෙනෙකුට කොටස් වශයෙන් සජ්ඣායනා කරනවිට ධාතු වශයෙන් වැටහේ. ධාතු වශයෙන් වැටහෙන්නේ කුමන ආකාරයකින් වැටහේද? පළමුකොට කෙස් හුඹසක් මත්තෙහි හටගත් කුණු වූ තෘණ මෙන් වැටහේ. ලොම්-පැරණි ගමක වැටුණු දබ්බ තෘණ මෙන් නිය-දඬුවක තබන ලද මීඇටවල පොතු මෙන් දත්-මැටි පිඬක ප්‍රවේශ කරවා තැබූ ලබුඇට මෙන්, සම-වීණා කඳවෙළූ තෙත් ගව සමක් වැනි, මාංශ බිත්තියක ආලේප කළ මැටි මෙන්, නහර-දැව සමූහයක් බැඳ ඇති වැල් මෙන්, ඇට-බිත්තියක් ඔසවා තබන දැවදඬු රාශියක් මෙන්, අට්ඨිමිංජමගා උණ ගසෙහි බහාලන ලද තැම්බූ වේවැලක් හෝ වක්කං හදයං යකනං කිලොමකං පිහකං මේ කොටස් හය බලු ගෙයක් සේ ද වැටහේ. දෙතිස් රියන් බඩවැල-ලේ ඔරුවක ඔතා තබන ලද ඝෝර සර්පයෙකු මෙන් අන්තග්‍රහණය පාපිස්නේ වියන ලද ලනුව මෙන්, උදරියං-පෙරහනක ලිහිල්ව බඳින ලද සහල් මෙන් කරීස - උණ පුරුකක බහන ලද පඬුපැහැ මැටි මෙන්, මත්‍ථලුංග මැඩ තබන ලද සහල්පිටි පිඬු සතරක් මෙන්, දොළොස් වැදෑරුම් ආපෝධාතු පිළිවෙලින් තබන ලද දිය සරා දොලක පිරවූ ජලය මෙන් වැටහේ.
අථානෙන ඔවාදාචරියස‍්ස ආචික‍්ඛිතබ‍්බං. ආචරියෙන ‘කම‍්මට‍්ඨානං විය අකම‍්මට‍්ඨානං, විලක‍්ඛණං එත’න‍්ති න විසංවාදෙතබ‍්බං. ‘සාධු, සප‍්පුරිස, පුබ‍්බෙ තයා ධාතුමනසිකාරෙ යොගො කතො භවිස‍්සති. එතදෙව කම‍්මට‍්ඨානං තුය‍්හං සප‍්පායං. ධාතුවසෙනෙව සජ‍්ඣායං කරොහී’ති වත‍්තබ‍්බො. තෙනපි ධාතුවසෙන සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො.
ඉක්බිති අවවාද දෙන ආචාර්යවරයාට කිවයුතුය. ආචාර්යවරයා විසින් කමටහනක් මෙන් තිබෙන කමටහනක් නොවන්නකැයි විසංවාද නොකටයුතුය. යහපත්ය. පිංවත, ඔබ පෙර ධාතු මනසිකාරයෙහි භාවනා කරන ලද වන්නේය. එම කමටහනින්ම ඔබට සප්පාය වේ. (ගෝචර වේ.) ධාතු වශයෙන්ම සජ්ඣායනා කරන්නැයි කිවයුතුය.
තත්‍රිදං මනසිකාරමුඛෙනෙව සජ‍්ඣායවිධානං – ඉධ භික්ඛු ‘කෙසා සීසං පරියොනද‍්ධිත්‍වා ඨිතචම‍්මෙ ජාතා. තෙ න ජානන‍්ති ‘මයං සීසං පරියොනද‍්ධිත්‍වා ඨිතචම‍්මෙ ජාතා’ති; සීසං පරියොනද‍්ධිත්‍වා ඨිතචම‍්මම‍්පි න ජානාති ‘කෙසා මයි ජාතා’ති; අචෙතනා එතෙ අබ්‍යාකතා සුඤ්ඤා ථද‍්ධා පත්‍ථින‍්නා පථවීධාතු එසා’ති මනසිකරොති. ‘ලොමා සරීරං පරියොනහනචම‍්මෙ ජාතා. තෙ න ජානන‍්ති ‘මයං සරීරං පරියොනහනචම‍්මෙ ජාතා’ති. සරීරං පරියොනහනචම‍්මම‍්පි න ජානාති ‘ලොමා මයි ජාතා’ති එතෙපි අචෙතනා. නඛා අඞ‍්ගුලීනං අග‍්ගෙසු ජාතා. තෙ න ජානන‍්ති ‘මයං අඞ‍්ගුලීනං අග‍්ගෙසු ජාතා’ති. අඞ‍්ගුලීනං අග‍්ගානිපි න ජානන‍්ති ‘නඛා අම‍්හෙසු ජාතා’ති. එතෙපි අචෙතනා. දන්තා හනුකට‍්ඨිකෙ ජාතා. තෙ න ජානන‍්ති ‘මයං හනුකට‍්ඨිකෙ ජාතා’ති. හනුකට‍්ඨිකම‍්පි න ජානාති ‘දන්තා මයි ජාතා’ති. එතෙපි අචෙතනා. තචො න ජානාති ‘සරීරං මයා පරියොනද‍්ධ’න‍්ති. සරීරම‍්පි න ජානාති ‘අහං තචෙන පරියොනද‍්ධ’න‍්ති. අයම‍්පි අචෙතනො. මංසං න ජානාති ‘මයා සරීරං අනුලිත‍්ත’න‍්ති. සරීරම‍්පි න ජානාති ‘අහං මංසෙන අනුලිත‍්ත’න‍්ති. ඉදම‍්පි අචෙතනං. න‍්හාරු න ජානාති ‘අහං අට‍්ඨිපුඤ‍්ජං ආබන්‍ධිත්‍වා ඨිත’න‍්ති. අට‍්ඨිපුඤ‍්ජොපි න ජානාති ‘න‍්හාරුජාලෙනාහං ආබද‍්ධො’ති. ඉදම‍්පි අචෙතනං.
ඔහු විසින්ද ධාතු වශයෙන් සජ්ඣායනා කළයුතුය. මනසිකාර වශයෙන්ම සජ්ඣායනා විධානය. කෙස් හිස වෙලා සිටි සමෙහි හටගත්තේය. හිස වෙලා සිටි සම ද මා කෙරෙහි කෙස් හටගත්තේ යයි නොදනී. කෙස්ද හිස වෙලාසිටි සමෙහි හටගත්තේයයි නොදනී. මේවා අචේතනය, අව්‍යාකෘතය, ශූන්‍යය, තදය. මෙය රළු පඨවි යයි මෙනෙහි කරයි. ලොම් ශරීරය වසා සිටි සමෙහි හටගත්තේය. ශරීරය වසා සිටි සමෙහි හටගත්තේයයි ඒවා නොදනී. ශරීරය වසා සිටි සමද ඒවා තමා කෙරෙහි හටගත් බව නොදනී. ඒවාද අචේතනය. නිය ඇඟිලි අග හටගත්තේය. ඇඟිලි අග හටගත් බව ඒවා නොදනී. ඒවා ඇඟිලි අග හටගත්තේ යයි ඇඟිලි අගද නොදනී. ඒවාද අචේතනය. දත් හනුවල හටගත්තේය. හනු ඇටයේ හටගත් බව දත් නොදනී. දත් හකු ඇටයේ හටගත් බව හකුඇටය නොදනී. ඒවා අචේතනය. සම ශරීරය වෙලාසිටින බව නොදනී. ශරීරයද සම තමා වෙළා ඇතැයි නොදනී. මෙයද අචේතනය. ශරීරය ද සම තමා වෙළා ඇතැයි නොදනී. මෙයද අචේතනය.
සීසට‍්ඨි න ජානාති ‘අහං ගීවට‍්ඨිකෙ පතිට‍්ඨිත’න‍්ති. ගීවට‍්ඨිකම‍්පි න ජානාති ‘මයි සීසට‍්ඨිකං පතිට‍්ඨිත’න‍්ති. ගීවට‍්ඨි න ජානාති ‘අහං පිට‍්ඨිකණ‍්ටකෙ ඨිත’න‍්ති. පිට‍්ඨිකණ‍්ටට‍්ඨිකොපි කටිට‍්ඨිකං ඌරුට‍්ඨිකං ජඞ‍්ඝට‍්ඨිකං ගොප‍්ඵකට‍්ඨිකං න ජානාති ‘අහං පණ‍්හිකට‍්ඨිකෙ පතිට‍්ඨිත’න‍්ති. පණ‍්හිකට‍්ඨිකම‍්පි න ජානාති ‘අහං ගොප‍්ඵකට‍්ඨිකං උක‍්ඛිපිත්‍වා ඨිතන‍්ති…පෙ… ගීවට‍්ඨිකං න ජානාති ‘අහං සීසට‍්ඨිකං උක‍්ඛිපිත්‍වා ඨිත’න‍්ති.
ශරීරය ආලේප කර ඇතැයි මාංශය නොදනී. ශරීරයද........නොදනී. මෙයද අචේතනය. ඇට රැස බැඳ ඇතැයි නහර නොදනී. ඇට රාශියද නොදනී. මෙයද අචේතනය. හිසේ ඇට බෙල්ලේ ඇට මත සිටීයයි නොදනී. බෙල්ලේ ඇටද තමා මත හිසේ ඇට සිටී යයි නොදනී. බෙල්ලේ ඇට තමන් පිටකටුවේ ඇට මත සිටී යයි නොදනී. කලවා ඇට ජංගා ඇට ගොප් ඇට නොදනී. තමා පතුලේ ඇට මත සිටි බව පතුලේ ඇට තමා ගොප් ඇට ඔසවා සිටී යයි නොදනී.
පටිපාටියා අට‍්ඨීනි ඨිතානි කොටියා, අනෙකසන්‍ධියමිතො න කෙහිචි; බද‍්ධො නහාරූහි ජරාය චොදිතො, අචෙතනො කට‍්ඨකලිඞ‍්ගරූපමො.
ඇට පිළිවෙලින් සිටින බව මෙනෙහි කළ යුතුය. නහරවලින් නොයෙක් සන්ධිවල ඇත. මේවා අචේතනය. වියලි දර කැබලි වේය.
‘ඉදම‍්පි අචෙතනං. අට්ඨිමිඤ්ජං; වක්කං…පෙ… මත්‍ථලුඞ‍්ගං අචෙතනං අබ්‍යාකතං සුඤ‍්ඤං ථද‍්ධං පත්‍ථින‍්නං පථවීධාතූ’ති මනසිකරොති. ‘පිත්තං සෙම්හං…පෙ… මුත්තං අචෙතනං අබ්‍යාකතං සුඤ‍්ඤං යූසගතං ආපොධාතූ’ති මනසිකරොති.
අට්ඨමිංජං වක්කං...... මත්‍ථලුංගං අචේතනය. අබ්‍යාකෘතය. ශූන්‍යය. තදය. රළු පඨවි ධාතුවයයි මෙනෙහි කරයි. පිත් සෙම් මූ අචේතනය. අව්‍යාකතනය. ශූන්‍යය. යුෂ ඇති ආපෝ ධාතුව යයි මෙනෙහි කරයි.
ඉමෙ ද‍්වෙ මහාභූතෙ පරිග‍්ගණ‍්හන‍්තස‍්ස උදරෙ උස‍්සදා තෙජොධාතු පාකටා හොති, නාසාය උස‍්සදා වායොධාතු පාකටා හොති. ඉමෙ චත‍්තාරො මහාභූතෙ පරිග‍්ගණ‍්හන‍්තස‍්ස උපාදාරූපං පාකටං හොති. මහාභූතං නාම උපාදාරූපෙන පරිච‍්ඡින‍්නං, උපාදාරූපං මහාභූතෙන. යථා ආතපො නාම ඡායාය පරිච‍්ඡින‍්නො, ඡායා ආතපෙන; එවමෙව මහාභූතං උපාදාරූපෙන පරිච‍්ඡින‍්නං , උපාදාරූපං මහාභූතෙන. අථස‍්ස එවං “චත‍්තාරි මහාභූතානි තෙවීසති උපාදාරූපානි රූපක‍්ඛන්‍ධො”ති රූපක‍්ඛන්‍ධං පරිග‍්ගණ‍්හන‍්තස‍්ස ආයතනද‍්වාරවසෙන අරූපිනො ඛන්‍ධා පාකටා හොන‍්ති. ඉති රූපාරූපපරිග‍්ගහො පඤ‍්චක‍්ඛන්‍ධා හොන‍්ති, පඤ‍්චක‍්ඛන්‍ධා ද‍්වාදසායතනානි හොන‍්ති, ද‍්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො හොන‍්තීති ඛන්‍ධායතනධාතුවසෙන යමකතාලකන්‍ධං ඵාලෙන‍්තො විය ද‍්වෙ කොට‍්ඨාසෙ කත්‍වා නාමරූපං වවත්‍ථපෙති.
මේ මහාභූත දෙක මෙනෙහි කරමින් විමසන්නාට උදරයෙහි බහුල වූ තේජෝ ධාතුව ප්‍රකට වේ. නාසයෙහි වායෝ ධාතුව ප්‍රකට වේ. මේ මහාභූත සතර විමසනවිට උපාදාය රූප ප්‍රකට වේ. මහාභූත උපාදාය රූපවලින් අවසන් වේ. උපාදාය රූප මහාභූත රූපවලින් අවසන් වේ. ඡායාව අව්වෙන් අවසන් වේ. අව්ව ඡායාවෙන් අවසන් වේ. මහාභූත උපාදාය රූපද එසේය. ඉක්බිති ඔහුට සතරමහා භූත රූප උපාදාය රූප විසිතුන යයි යනු රූපස්කන්ධයද රූපස්කන්ධ විමසනවිට ආයතන ද්වාර වශයෙන් අරූපී ස්කන්ධ ප්‍රකට වේ. මෙසේ රූප අරූප පරිග්‍රහ පංචස්කන්ධය වේ. පංචස්කන්ධයේ දොළොස් ආයතන වේ. දොළොස් ආයතනවල අට්ඨාරස ධාතු වේ. ස්කන්ධ ධාතු ආයතන වශයෙන් යමක තල්කඳක් පලන්නා සේ කොටස් දෙකක් කොට නාමරූප මෙනෙහි කරයි.
සො “ඉදං නාමරූපං න අහෙතු න අප‍්පච‍්චයා නිබ‍්බත‍්තං, සහෙතු සප‍්පච‍්චයා නිබ‍්බත‍්තං. කො පනස‍්ස හෙතු? කො පන පච‍්චයො”ති උපපරික‍්ඛන‍්තො “අවිජ‍්ජාපච‍්චයා තණ‍්හාපච‍්චයා කම‍්මපච‍්චයා ආහාරපච‍්චයා චා”ති තස‍්ස පච‍්චයං වවත්‍ථපෙත්‍වා “අතීතෙපි පච්චයා චෙව පච‍්චයසමුප‍්පන‍්නධම‍්මා ච අනාගතෙපි එතරහිපි පච්චයා චෙව පච‍්චයසමුප‍්පන‍්නධම‍්මා ච, තතො උද්ධං සත‍්තො වා පුග‍්ගලො වා නත්‍ථි, සුද‍්ධසඞ‍්ඛාරපුඤ‍්ජො එවා”ති – එවං තීසු අද‍්ධාසු කඞ‍්ඛං විතරති. අයං පන විපස‍්සනාසඞ‍්ඛාරසල‍්ලක‍්ඛණා ඤාතපරිඤ‍්ඤා නාම.
හේ මේ නාමරූප අහේතු අප්‍රත්‍යයව නොහටගත්තේය. හේතු සහිතව ප්‍රත්‍ය සහිතව හට ගත්තේය. එහි හේතු මොනවාද? එහි ප්‍රත්‍ය කවරේද?යි පරීක්‍ෂා කරන්නේ අවිජ්ජා පච්චයා තණ්හා පච්චය කම්ම පච්චය ආහාර පච්චයයි පච්චය මෙනෙහි කර අතීතයෙහි ප්‍රත්‍යයද ප්‍රත්‍ය සමුත්පන්න ධර්මද අනාගතයෙහිද දැන්ද ප්‍රත්‍යයද ප්‍රත්‍ය සමුප්පන්න ධර්මද ඒවායින් එහා සත්වයෙක් හෝ පුද්ගලයෙක් හෝ නැත. පිරිසිදු සංස්කාර පුංජයක්මය. මෙසේ අද්ධ තුනේ සැක දුරුකරති. මෙය වනාහි විදර්ශනා වශයෙන් සංස්කාර සිතා බලන ඤාත පරිඤ්ඤා නම් වේ.
එවං සඞ‍්ඛාරෙ සල‍්ලක‍්ඛෙත්‍වා ඨිතස‍්ස පන භික‍්ඛුස‍්ස දසබලස‍්ස සාසනෙ මූලං ඔතිණ‍්ණං නාම හොති, පතිට‍්ඨා ලද‍්ධා නාම, චූළසොතාපන‍්නො නාම හොති නියතගතිකො. තථාරූපං පන උතුසප‍්පායං, පුග‍්ගලසප‍්පායං, භොජනසප‍්පායං, ධම‍්මසවණසප‍්පායං ලභිත්‍වා එකාසනෙ එකපල‍්ලඞ‍්කවරගතො තීණි ලක‍්ඛණානි ආරොපෙත්‍වා විපස‍්සනාපටිපාටියා සඞ‍්ඛාරෙ සම‍්මසන‍්තො අරහත‍්තං ගණ‍්හාතීති ඉදං ධාතුවසෙන අභිනිවිට‍්ඨස‍්ස භික‍්ඛුනො යාව අරහත‍්තා නිගමනං.
මෙසේ සංස්කාර සිතා බලා සිටින භික්‍ෂූන් වහන්සේ බුදුරදුන්ගේ ශාසනයෙහි මුලට බැසගැනීම නම් වේ. ප්‍රතිෂ්ඨාව ලැබුවේ නම් වේ. උන්වහන්සේ චූල සෝතාපන්න නම් වේ. නියත ගති ඇත්තෙක් වේ. එබඳු වූ භික්‍ෂුව සත්ත සප්පාය පුග්ගල සප්පාය භෝජන සප්පාය ධම්ම සවණ සප්පාය ලැබ එකම ආසනයෙහි එක් ආකාරයකින් හටගෙන තිලකුණු නගා විදසුන් පිළිවෙලින් සංඛාර විමසා බලන්නේ රහත්බව ලබා ගනී. මෙය ධාතු වශයෙන් පිවිසි භික්‍ෂුවට රහත් බව දක්වා ඇති නිගමනයයි. විනිසයි.
යස‍්ස පන නෙව වණ‍්ණතො උපට‍්ඨාති න පටිකූලතො න සුඤ‍්ඤතො තෙන ‘න මෙ උපට‍්ඨාතී’ති න කම‍්මට‍්ඨානං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා නිසීදිතබ‍්බං, කොට‍්ඨාසමනසිකාරෙයෙව පන යොගො කාතබ‍්බො. පොරාණකත්‍ථෙරා කිර ‘කොට‍්ඨාසමනසිකාරොව පමාණ’න‍්ති ආහංසු. ඉච‍්චස‍්ස පුනප‍්පුනං කොට‍්ඨාසවසෙන සජ‍්ඣායං කරොන‍්තස‍්ස කොට‍්ඨාසා පගුණා හොන‍්ති. කදා පන පගුණා නාම හොන‍්තීති? යදා ‘කෙසා’ති ආවජ‍්ජිතමත‍්තෙ මනසිකාරො ගන‍්ත්‍වා ‘මත්‍ථලුඞ‍්ග’න‍්ති අන‍්තිමකොට‍්ඨාසෙ පතිට‍්ඨාති, ‘මත්‍ථලුඞ‍්ග’න‍්ති ආවජ‍්ජිතමත‍්තෙ මනසිකාරො ආගන‍්ත්‍වා ‘කෙසා’ති ආදිකොට‍්ඨාසෙ පතිට‍්ඨාති.
යමෙකුට වනාහි වර්ණ වශයෙන් පිළිකුල් වශයෙන් ශූන්‍ය වශයෙන් නොවැටහෙනවිට මට නොවැටහේ යයි කමටහන අත්හැර නොසිටිය යුතුයි. කොටස් මෙනෙහි කරමින්ම භාවනා කළයුතුය. පුරාණ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා කොටස් මෙනෙහි කිරීමම ප්‍රමාණවත් වේයයි කීහ. මෙසේ නැවත නැවත කොටස් වශයෙන් සජ්ඣායනා කරන යෝගියාට කොටස් ප්‍රගුණ වේ. ප්‍රගුණ වන්නේ කවදාද? යම්කලෙක කෙස් යයි ආවර්ජනා කළ පමණවත් මෙනෙහි කිරීම අන්තිම කොටස වූ මත්‍ථලුංගය දක්වා ගමන් කරයි. එහි පිහිටයි. මත්‍ථලුංගයේ ආවර්ජනා කළ පමණක් මෙනෙහි කිරීම පැමිණ මුල්කොටස වූ කෙස්වල පිහිටයි.
අථස‍්ස යථා නාම චක‍්ඛුමතො පුරිසස‍්ස ද‍්වත‍්තිංසවණ‍්ණානං පුප‍්ඵානං එකසුත‍්තගන්‍ථිතං මාලං ඔලොකෙන‍්තස‍්ස පටිපාටියා වා පන නිඛාතෙ ද‍්වත‍්තිංසවතිපාදෙ පටික‍්කමිත්‍වා ඔලොකෙන‍්තස‍්ස පටිපාටියාව ද‍්වත‍්තිංසවණ‍්ණානි පුප‍්ඵානි වතිපාදා වා පාකටා හොන‍්ති, එවමෙව ද‍්වත‍්තිංස කොට‍්ඨාසා උපට‍්ඨහන‍්ති, විචරන‍්තා තිරච‍්ඡානගතාපි මනුස‍්සාපි සත‍්තාති න උපට‍්ඨහන‍්ති, කොට‍්ඨාසාති උපට‍්ඨහන‍්ති, ඛාදනීයභොජනීයං කොට‍්ඨාසන‍්තරෙ පක‍්ඛිප‍්පමානං විය හොති.
ඇස් ඇති පුරුෂයෙකුට එකවැලක ඇමිණූ වර්ණ තිස්දෙකක් ඇති මල්මාලාවක් දකිනවිට පිළිවෙලින් හෝ ඉවත්වී බලන්නාට පිළිවෙලින්ම දෙතිස් වර්ණ මල්වැල හෝ ප්‍රකට වේ. ඒවායේ කොටස් තිස්දෙක වැටහේ. විමසන්නා තිරිසන් සතෙක්ද මිනිස් සතෙක්දැයි නොවැටහේ. කොටස්ම වැටහේ. කන බොන දේ කොටස් අතර තබනවා මෙනි.
කොට‍්ඨාසානං පගුණකාලතො පට‍්ඨාය තීසු මුඛෙසු එකෙන මුඛෙන විමුච‍්චිස‍්සති. කම‍්මට‍්ඨානං වණ‍්ණතො වා පටිකූලතො වා සුඤ‍්ඤතො වා උපට‍්ඨාති . යථා නාම පූවෙ පචිතුකාමා ඉත්‍ථී මද‍්දිත්‍වා ඨපිතපිට‍්ඨතො යං යං ඉච‍්ඡති තං තං පචති, යථා වා පන සමෙ භූමිප‍්පදෙසෙ ඨපිතං උදකපූරං කුම‍්භං යතො යතො ආවිජ‍්ඣන‍්ති තතො තතොව උදකං නික‍්ඛමති; එවමෙව කොට‍්ඨාසානං පගුණකාලතො පට‍්ඨාය තීසු මුඛෙසු එකෙන මුඛෙන විමුච‍්චිස‍්සති. ආකඞ‍්ඛමානස‍්ස වණ‍්ණතො, ආකඞ‍්ඛමානස‍්ස පටිකූලතො, ආකඞ‍්ඛමානස‍්ස සුඤ‍්ඤතො කම‍්මට‍්ඨානං උපට‍්ඨහිස‍්සතියෙව. අයං එත‍්තකො උග‍්ගහසන්‍ධි නාම. ඉමස්මිං උග‍්ගහසන්‍ධිස‍්මිං ඨත්‍වා අරහත‍්තං පත‍්තා භික්ඛු ගණනපථං වීතිවත‍්තා.
කොටස ප්‍රගුණ වූ කාලයේ සිට තුන් මුඛයෙන් එකකින් මිදෙන්නේය. කමටහන් වර්ණ වශයෙන් හෝ පිළිකුල් වශයෙන් හෝ ශූන්‍ය වශයෙන් හෝ වැටහේ. කැවුම් පිසනු කැමති ස්ත්‍රිය අනා තබන තබන ලද පිටිවලින් යමක් කැමති වේනම් එය පිසයි. තබන ලද කලය යම්සේ සිදුරු කෙරේද එසේ ජලය හික්මෙයි. එසේම කොටස් ප්‍රගුණ වූ කල තුන් මුඛයේ එකකින් මිදෙන්නේය. කැමති වර්ණයෙන් පිළිකුලෙන්, ශූන්‍යයෙන් කමටහන් වැටහෙන්නේය. මෙතෙකින් මෙය උග්ගහ සන්ධි නම් වේ. මේ උග්ගහ සන්ධියෙහි සිය රහත්බවට පැමිණියෝ ගණන් සීමා ඉක්මවා සිටිති.
යස‍්ස පන උග‍්ගහසන්‍ධිස‍්මිං කම‍්මට‍්ඨානං න උපට‍්ඨාති, තෙන කම‍්මට‍්ඨානං උග‍්ගහෙත්‍වා, සචෙ යත්‍ථ ආචරියො වසති, සො ආවාසො සප‍්පායො හොති, ඉච‍්චෙතං කුසලං; නො චෙ, සප‍්පායට‍්ඨානෙ වසිතබ‍්බං. වසන‍්තෙන අට්ඨාරස විහාරදොසෙ (විසුද්ධි· 1.52) වජ‍්ජෙත්‍වා පඤ‍්චඞ‍්ගසමන‍්නාගතෙ සෙනාසනෙ වසිතබ‍්බං, සයම‍්පි පඤ‍්චඞ‍්ගසමන‍්නාගතෙන භවිතබ‍්බං. තතො පච‍්ඡාභත‍්තං පිණ‍්ඩපාතපටික‍්කන‍්තෙන රත‍්තිට‍්ඨානං වා දිවාට‍්ඨානං වා පවිසිත්‍වා කම‍්මට‍්ඨානං මනසිකාතබ‍්බං.
උග්ගහ සන්ධියෙහිද යමෙකුට කමටහන නොවැටහේ නම් ඔහු කමටහන උගෙන විසූ ස්ථානය සප්පාය නොවේ. සුදුසු ගෝචර ස්ථානයක විසිය යුතුය. එතනද දහඅටක් වූ විහාර පළිබෝධ දුරුකර පංචාංගයෙන් සමන්විත සේනාසනයක විසිය යුතුය. තවද පංචාංගයෙන් යුක්ත විය යුතුය. එසේ වීමෙන් පසු පිඬුසිඟා පසූ බතින් පසු රෑ ස්ථානයකට හෝ දිවා ස්ථානයකට හෝ පිවිස කමටහන් මෙනෙහි කළයුතුය.
කථං? ආදිතො තාව හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයෙනෙව අනුපුබ‍්බතො මනසිකාතබ‍්බං, න එකන‍්තරිකා. අනුපුබ‍්බතො මනසිකරොන‍්තො හි ද‍්වත‍්තිංසපදං නිස‍්සෙණිං පදපටිපාටියා අක‍්කමන‍්තො පාසාදං ආරුය‍්හ පාසාදානිසංසං අනුභවනකපුරිසො විය ‘කෙසා ලොමා’ති පටිපාටියා කම‍්මට‍්ඨානං මනසිකරොන‍්තො කම‍්මට‍්ඨානතො ච න පරිහායති, පාසාදානිසංසසදිසෙ ච නව ලොකුත‍්තරධම‍්මෙ අනුභවති. අනුපුබ‍්බතො මනසිකරොන‍්තෙනාපි ච නාතිසීඝතො නාතිසණිකතො මනසිකාතබ‍්බං. අතිසීඝතො මනසිකරොන‍්තස‍්ස හි කිඤ‍්චාපි කම‍්මට‍්ඨානං පගුණං හොති, අවිභූතං පන හොති. තත්‍ථ ඔපම‍්මං හෙට‍්ඨා වුත‍්තමෙව.
කෙසේද? යට කියන ලද ක්‍රමයෙන් මුල පටන් පිළිවෙලින් සිහිකළ යුතුය. එකක් හැර එකක් නොවේ. පාද තිස්දෙකක් ඇති ඉණිමගක පාද පිළිවෙලින් පා තැබීමෙන් ප්‍රාසාදයට නැගී එහි ප්‍රයෝජන ලබාගන්නා පුරුෂයකු මෙන් කෙසා ලොමා යන පිළිවෙලින් කමටහන මෙනෙහි කරන්නාට කමටහන ද නොපිරිහේ. ප්‍රාසාදයේ ප්‍රයෝජන මෙන් නව ලොව්තුරු දහමද අවබෝධ වේ. පිළිවෙලින් සිහිකිරීමද ඉතා ඉක්මණින් හෝ ඉතා සෙමින් හෝ නොකළ යුතුය. ඉතා ඉක්මණින් මෙනෙහි කරන්නාට කිසියම් කමටහනක් ප්‍රගුණ වුවත් එය ප්‍රකටව නොවැටහේ. එහි උපමාව යට කියන ලද්දේය.
අතිසණිකතො මනසිකරොන‍්තස‍්ස කම‍්මට‍්ඨානං පරියොසානං න ගච‍්ඡති, අන‍්තරාව ඔසක‍්කිතබ‍්බං හොති. යථා හි පුරිසො තියොජනං මග‍්ගං සායං කච‍්ඡං බන්‍ධිත්‍වා පටිපන‍්නො නික‍්ඛන‍්තට‍්ඨානතො පට‍්ඨාය සීතලච‍්ඡායං දිස‍්වා විස‍්සමති, රමණීයං වාලිකතලං දිස‍්වා පිට‍්ඨිං පසාරෙති, වනපොක‍්ඛරණිං දිස‍්වා පානීයං පිවති න‍්හායති, පබ‍්බතං දිස‍්වා ආරුය‍්හ පබ‍්බතරාමණෙය්‍යකං පස‍්සති, තං අන‍්තරායෙව සීහො වා බ්‍යග‍්ඝො වා දීපි වා හනති, චොරා වා පන විලුප‍්පන‍්ති චෙව හනන‍්ති ච; එවමෙව අතිසණිකං මනසිකරොන‍්තස‍්ස කම‍්මට‍්ඨානං පරියොසානං න ගච‍්ඡති, අන‍්තරාව ඔසක‍්කිතබ‍්බං හොති.
ඉතා සෙමින් සිහිකරන්නාට කමටහන අවසානයට නොපැමිණේ. අතරමැද කඩා වැටේ. යම්සේ පුරුෂයෙක් කච්චිය තරව ගෙන (සුරක්‍ෂිතව හැඳපැළඳගෙන) තුන්යොදුන් මගට පිළිපන්නේ පටන්ගත් තැන සිට සිහිල් සෙවන දැක විසුම් ගනී. රමණීය වැලිතලා දැක පිට දිගහරියි. (වැදහොවයි) වන පොකුණු දැක පැන් පානය කරයි. ස්නානය කරයි. පර්වත දැක ඒවාට නැගී පර්වතවල සිරිය දකියි. අතරමග සිටි නයෙක් හෝ ව්‍යාඝ්‍රයෙක් හෝ දිවියෙක් හෝ ඔහු විනාශ කරයි. සොරු ඔහුගේ වස්තුව පැහැරගෙන ඔහු මරා දමති. එසේම ඉතා සෙමින් සිහිකරන්නාට කමටහන අවසානයට නොපැමිණේ. අතරමග බිඳවැටේ. (පසුබසී.)
තස‍්මා නාතිසීඝං නාතිසණිකං එකදිවසං තිංසවාරෙ මනසිකාතබ‍්බං; පාතොව දස වාරෙ, මජ‍්ඣන‍්හිකෙ දසවාරෙ, සායන‍්හෙ දස වාරෙ සජ‍්ඣායො කාතබ‍්බො, නො කාතුං න වට‍්ටති. යථා හි පාතොව උට‍්ඨාය මුඛං නො ධොවිතුං න වට‍්ටති, ඛාදනීයං භොජනීයං නො ඛාදිතුං නො භුඤ‍්ජිතුං න වට‍්ටති; එතං පන වට‍්ටෙය්‍ය; ඉදමෙව එකන‍්තෙන නො කාතුං න වට‍්ටති; කරොන‍්තො මහන‍්තං අත්‍ථං ගහෙත්‍වා තිට‍්ඨති. යථා හි එකස‍්ස පුරිසස‍්ස තීණි ඛෙත‍්තානි; එකං ඛෙත‍්තං අට‍්ඨකුම‍්භං දෙති, එකං සොළස, එකං ද‍්වත‍්තිංස; තෙන තීණිපි ඛෙත‍්තානි පටිජග‍්ගිතුං අසක‍්කොන‍්තෙන ද‍්වෙ ඡඩ‍්ඩෙත්‍වා එකං ද‍්වත‍්තිංසකුම‍්භදායකමෙව පටිජග‍්ගිතබ‍්බං; තත්‍ථෙව කසනවපනනිද‍්දානාදීනි කාතබ‍්බානි; තදෙවස‍්ස ඉතරෙසු ද‍්වීසු උට‍්ඨානකදායං දස‍්සති; එවමෙව සෙසං මුඛධොවනාදිකම‍්මං ඡඩ‍්ඩෙත්‍වාපි එත්‍ථෙව කම‍්මං කාතබ‍්බං, නො කාතුං න වට‍්ටති. කරොන‍්තො මහන‍්තං අත්‍ථං ගණ‍්හිත්‍වා තිට‍්ඨතීති එත‍්තාවතා මජ‍්ඣිමා පටිපදා නාම කථිතා.
ඒ නිසා ඉතා ඉක්මණින් හෝ ඉතා සෙමින් හෝ නැතිව එක් දිනකට තිස්වාරයක් මෙනෙහි කළයුතුය. පාන්දර දසවරක් දවල් දසවරක් රාත්‍රියේ දසවරක් සජ්ඣායනා කළයුතුය. කුමක් කරන්ට නොවටීද? පාන්දර නැගිට මුව දෙවීම නොවටීද? කන බොන දේ කෑමට බීමට නොවටීද? ඒවා වටී, නමුත් එයම කිරීම නොවටී. කරන්නා මහත් ප්‍රයෝජන ගෙන නොසිටී. යම්සේ එක් පුරුෂයෙකුට කුඹුරු තුනක් ඇත. එකක් අට කුඹුරකි. එකක් සොළොස් කුඹුරකි. අනික දෙතිස් කුඹුරකි. කුඹුරු තුනම වැඩකිරීම නොහැකි පුරුෂයා මින් දෙකක් අත්හැර දෙතිස්කුඹ ඇති කුඹුර වැඩ කළයුතුය. එහි හැකි වැපිරීම කැපීම් ආදිය කළයුතුය. එවිට ඔහුට ඉතිරි දෙකද කළා සේ ප්‍රයෝජන ලැබේ. එසේම සෙසු මුව සෝදන කටයුතු හැරදමා වුවද මේ කටයුත්ත කළයුතුය. නොකර සිටීම නොවටී. කරන්නා මහත් අර්ථයක් ගෙන සිටී. මෙපමණකින් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව කියන ලදි.
එවං පටිපන‍්නෙනාපි වික‍්ඛෙපො පටිබාහිතබ‍්බො. කම‍්මට‍්ඨානඤ‍්හි විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා චිත‍්තෙ බහිද්ධා වික‍්ඛෙපං ගච‍්ඡන‍්තෙ කම‍්මට‍්ඨානතො පරිහායති, වට‍්ටභයං සමතික‍්කමිතුං න සක‍්කොති. යථා හි එකො පුරිසො සහස‍්සුද‍්ධාරං සාධෙත්‍වා වඩ‍්ඪිං ලභිත්‍වා අද‍්ධානං පටිපන‍්නො අන‍්තරාමග‍්ගෙ කුම‍්භීලමකරගාහරක‍්ඛසසමුට‍්ඨිතාය ගම‍්භීරගිරිකන්‍දරාය උපරි අත්‍ථතං එකපදිකං දණ‍්ඩකසෙතුං ආරුය‍්හ ගච‍්ඡන‍්තො අක‍්කමනපදං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන‍්තො පරිපතිත්‍වා කුම‍්භීලාදිභත‍්තං හොති, එවමෙව අයම‍්පි කම‍්මට‍්ඨානං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා සචිත‍්තෙ බහිද්ධා වික‍්ඛෙපං ගච‍්ඡන‍්තෙ කම‍්මට‍්ඨානතො පරිහායති, වට‍්ටභයං සමතික‍්කමිතුං න සක‍්කොති.
මෙසේ පිළිපන් යෝගියා නොසන්සුන් ගතිය වළක්වා ගතයුතුය. කමටහන අත්හැර බාහිර දෙයින් නොසන්සුන් වන්නේ නම් කමටහන පිරිහේ. එයින් බිය ඉක්මවීමට නොහැකි වේ. යම්සේ එක් පුරුෂයෙක් දහසක් ණය දී පොළිය ලැබ මාර්ගයට බැස්සේ අතරමග කිඹුල් මුවර දියරකුස් ආදීන්ගෙන් ගැවසී ගත් ගැඹුරු ගිරිකඳුරයක් (ඔයක්) මත ඇතිරූ එක් අයෙකුට යා හැකි ඒදණ්ඩට නැගී යන්නේ එහෙ මෙහෙ බලමින් තබන පියවර ගැන නොසලකා එයින් ඇද වැටී කිඹුල් ආදීන්ට ගොදුරු වේ. බත් වේ. එසේම මේ අයද කමටහන අත්හැර බාහිර දෙයින් කැළඹී යනවිට කමටහනින් පිරිහේ. සසරබිය දුරුකිරීමට නොහැකි වේ.
තත්‍රිදං ඔපම‍්මසංසන්‍දනං – පුරිසස‍්ස සහස‍්සුද‍්ධාරං සාධෙත්‍වා වඩ‍්ඪිං ලද‍්ධකාලො විය හි ඉමස‍්ස භික‍්ඛුනො ආචරියසන‍්තිකෙ කම‍්මට‍්ඨානස‍්ස උග‍්ගහිතකාලො; අන‍්තරා ගම‍්භීරගිරිකන්‍දරා විය සංසාරො; තස‍්ස කුම‍්භීලාදීහි දට‍්ඨකාලො විය වට‍්ටමූලකානි මහාදුක‍්ඛානි; එකපදිකදණ‍්ඩකසෙතු විය ඉමස‍්ස භික‍්ඛුනො සජ‍්ඣායවීථි; තස‍්ස පුරිසස‍්ස එකපදිකං දණ‍්ඩකසෙතුං ආරුය‍්හ අක‍්කමනපදං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන‍්තස‍්ස පරිපතිත්‍වා කුම‍්භීලාදීනං භත‍්තභාවං ආපන‍්නකාලො විය ඉමස‍්ස භික‍්ඛුනො කම‍්මට‍්ඨානං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා බහිද්ධා වික‍්ඛිත‍්තචිත‍්තස‍්ස කම‍්මට‍්ඨානතො පරිහායිත්‍වා වට‍්ටභයං සමතික‍්කමිතුං අසමත්‍ථභාවො වෙදිතබ‍්බො.
මෙය උපමා සංසන්දනයයි. පුරුෂයා දහසක් ණය දී පොලී ලැබූ කාලය මෙන් මේ භික්‍ෂුවගේ ගුරුවරයා සමීපයෙහි කමටහන උගත් කාලය අතරමග ගැඹුරු ගිරිකඳුරු මෙන් සසර - සසර මගදුක කිඹුල් ආදීන් සපාකෑම මෙනි. මේ භික්‍ෂුවගේ සජ්ඣායනා වීථිය ඒකපළික සේතුව මෙනි. මේ භික්‍ෂුව කමටහන අත්හැර බාහිර දෙයින් කැළඹී කමටහනින් පිරිහී සසර බයින් මිදීමට නොහැකිවීම ඒක පදිකදණ්ඩ සේතුවට නැගුණු මිනිසා එහෙ මෙහෙ බලා පය පැකිලී ඇදවැටී කිඹුල්නට බත් වූවා මෙනි.
තස‍්මා කෙසා මනසිකාතබ‍්බා. කෙසෙ මනසිකරිත්‍වා චිත‍්තුප‍්පාදස‍්ස බහිද්ධා වික‍්ඛෙපං පටිබාහිත්‍වා සුද‍්ධචිත‍්තෙනෙව ‘ලොමා නඛා දන්තා තචො’ති මනසිකාතබ‍්බං. එවං මනසිකරොන‍්තො කම‍්මට‍්ඨානතො න පරිහායති, වට‍්ටභයං සමතික‍්කමති. ඔපම‍්මං පනෙත්‍ථ තදෙව පරිවත‍්තෙත්‍වා වෙදිතබ‍්බං. සහස‍්සුද‍්ධාරං සාධෙත්‍වා වඩ‍්ඪිං ලභිත්‍වා ඡෙකස‍්ස පුරිසස‍්ස දණ‍්ඩකසෙතුං ආරුය‍්හ නිවාසනපාරුපනං සංවිධාය ධාතුපත්‍ථද‍්ධකායං කත්‍වා සොත්‍ථිනා පරතීරගමනං විය ඡෙකස‍්ස භික‍්ඛුනො කෙසෙ මනසිකරිත්‍වා චිත‍්තුප‍්පාදස‍්ස බහිද්ධා වික‍්ඛෙපං පටිබාහිත්‍වා සුද‍්ධචිත‍්තෙනෙව ‘ලොමා නඛා දන්තා තචො’ති මනසිකරොන‍්තස‍්ස කම‍්මට‍්ඨානතො අපරිහායිත්‍වා වට‍්ටභයං සමතික‍්කමනං වෙදිතබ‍්බං.
එනිසා කෙස් මෙනෙහි කළ යුතුය. කෙස් මෙනෙහිකර සිත බාහිර අරමුණුවලින් වලකා පිරිසිදු සිතින් ලොම් නිය දත් සම් මෙනෙහි කළයුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට කමටහන් නොපිරිහේ. සසරබිය දුරුකරයි. උපමාව එසේම පෙරළා දතයුතුය. දහසක් ණය දී පොළිය ලත් දක්‍ෂ පුරුෂයෙකුගේ ඒදණ්ඩට නැගී සකසා හැඳපෙරව ශරීරය කෙලින් තබාගෙන සුවසේ පරතීරයට යෑම මෙන් දක්‍ෂ භික්‍ෂුව කෙස් මෙනෙහිකර සිත විපිලිසර බවට පමුණුවන බාහිර කරුණු දුරුකර පිරිසිදු සිතින් ලොම් නිය දත් සම් සිහිකරමින් කමටහනින් නොපිරිහී සසර බය ඉක්මවීම දතයුතුය. මෙසේ බාහිර විශේෂ දුරුකරන්නා විසින් යට කියනලද නය අනුවම ප්‍රඥප්ති ඉක්මවීමද මෙනෙහි කළයුතුය.
එවං බහිද්ධා වික‍්ඛෙපං පටිබාහන‍්තෙනාපි හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයෙනෙව පණ‍්ණත‍්තිං සමතික‍්කමනතො මනසිකාතබ‍්බං. ‘කෙසා ලොමා’ති පණ‍්ණත‍්තිං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා ‘පටිකූලං පටිකූල’න‍්ති සති ඨපෙතබ‍්බා. පඨමංයෙව පන පටිකූලතො න උපට‍්ඨාති . යාව න උපට‍්ඨාති තාව පණ්ණත්ති න විස‍්සජ‍්ජෙතබ‍්බා. යදා උපට‍්ඨාති තදා පණ‍්ණත‍්තිං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා ‘පටිකූල’න‍්ති මනසිකාතබ‍්බං. කරොන‍්තෙන ච හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයෙනෙව පඤ‍්චහාකාරෙහි පටිකූලතො මනසිකාතබ‍්බා. තචපඤ‍්චකස‍්මිඤ‍්හි වණ‍්ණසණ‍්ඨානගන්‍ධාසයොකාසවසෙනෙව පඤ‍්චවිධම‍්පි පාටිකූල්‍යං ලබ‍්භති. සෙසෙසුපි යං යං ලබ‍්භති, තස‍්ස තස‍්ස වසෙන මනසිකාරො පවත‍්තෙතබ‍්බො.
කෙස් ලොම් යන පැනවීම් අත්හැර පිළිකුල් පිළිකුල් යයි සිහිය තබා පළමුවම වනාහි පිළිකුල් වශයෙන් නොවැටහේ. වැටහෙනතුරු පැනවීම අත්නොහැරිය යුතුය. වැටහෙනවිට පැනවීම අත්හැර පිළිකුලම මෙනෙහි කළයුතුය. මෙනෙහි කරන්නාද යට කියනලද ආකාරයෙන්ම පස් ආකාරයකින් පිළිකුල මෙනෙහි කළ යුතුය. තච පංචකයෙහි වර්ණ සණ්ඨානයෙන්ම ආසය අවකාශය වශයෙන්ම පස්විධ වූ පිළිකුල් බව ලැබේ. සෙස්සෙහිද ලැබෙන ලැබෙන ආකාරයෙන් මෙනෙහි කිරීම පවත්වාගෙන යා යුතුය.
තත්‍ථ කෙසාදයො පඤ‍්ච කොට‍්ඨාසා සුභනිමිත‍්තං රාගට‍්ඨානියං ඉට‍්ඨාරම‍්මණන‍්ති සඞ‍්ඛං ගතා. යෙ කෙචි රජ‍්ජනකසත‍්තා නාම, සබ‍්බෙ තෙ ඉමෙසු පඤ‍්චසු කොට‍්ඨාසෙසු රජ‍්ජන‍්ති. අයං පන භික්ඛු මහාජනස‍්ස රජ‍්ජනට‍්ඨානෙ ‘පටිකූල’න‍්ති අප‍්පනං පාපෙති. තත්‍ථ අප‍්පනාප‍්පත‍්තිතො පට‍්ඨාය පරතො අකිලමන‍්තොව අප‍්පනං පාපුණාති.
එහි කෙස් ආදි කොටස් පහ සුභ නිමිති රාගයට හේතුවූ අරමුණු වේ. ඇලෙන අය මෙම කොටස් පහෙහිම ඇලෙති. මේ භික්‍ෂුව වනාහි මහජනයා ඇලෙන තැන පිළිකුල් යයි අර්පණාව පමුණුවයි. එහි අර්පණාවට පැමිණි තැන් විටත් අනිත් සියල්ලම අර්පණාව පමුණුවයි.
තත්‍රිදං ඔපම‍්මං – යථා හි ඡෙකො ධනුග‍්ගහො රාජානං ආරාධෙත්‍වා සතසහස‍්සුට‍්ඨානකං ගාමවරං ලභිත්‍වා සන‍්නද‍්ධපඤ‍්චාවුධො තත්‍ථ ගච‍්ඡන‍්තො අන‍්තරාමග‍්ගෙ ද‍්වත‍්තිංස චොරෙ දිස‍්වා තෙසු පඤ‍්චචොරජෙට‍්ඨකෙ ඝාතෙය්‍ය; තෙසං ඝාතිතකාලතො පට‍්ඨාය තෙසු ද‍්වෙ එකමග‍්ගං පටිපජ‍්ජමානා නාම න හොන‍්ති; එවංසම‍්පදමිදං දට‍්ඨබ‍්බං. ධනුග‍්ගහස‍්ස රාජානං ආරාධෙත්‍වා ගාමවරං ලද‍්ධකාලො විය හි ඉමස‍්ස භික‍්ඛුනො ආචරියසන‍්තිකෙ කම‍්මට‍්ඨානං උග‍්ගහෙත්‍වා ඨිතකාලො; ද‍්වත‍්තිංස චොරා විය ද‍්වත‍්තිංස කොට‍්ඨාසා; පඤ‍්ච චොරජෙට‍්ඨකා විය කෙසාදයො පඤ‍්ච; චොරජෙට‍්ඨකානං ඝාතිතකාලො විය ඉමස‍්ස භික‍්ඛුනො සබ‍්බසත‍්තානං රජ‍්ජනට‍්ඨානෙ තචපඤ‍්චකෙ ‘පටිකූල’න‍්ති අප‍්පනාය පාපිතකාලො; සෙසචොරානං පාණිප‍්පහාරෙනෙව පලායිතකාලො විය සෙසකොට‍්ඨාසෙසු අකිලමන‍්තස‍්සෙව අප‍්පනාප‍්පත‍්ති වෙදිතබ‍්බා.
ඊට මේ උපමාවකි. දක්‍ෂ වූ දුනුවායෙක් රජු සතුටුකොට ලක්‍ෂයක් උපදනා ගම්වරයක් ලැබ පංචායුධයෙන් සන්නද්ධව එහි යන්නේ, අතරමග සොරුන් තිස්දෙදෙනෙකු දැක ඔවුන්ගෙන් සොර නායකයන් පස්දෙනෙකු විනාශ කරන්නේය. ඔවුන් විනාශවීමේ සිට ඔවුන්ගෙන් දෙදෙනෙකු එකමඟට පිවිසියේ නම් නැත. මීට ස්වභාව දතයුතුය. රජු සතුටුකර ගම්වරය ලැබූ කාලය මෙනි. මේ භික්‍ෂුව ගුරුවරයා සමීපයෙහි කමටහන ඉගෙන සිටි කාලය. කොටස් තිස්දෙක දෙතිස් සොරුන් මෙනි. කෙස් ආදි පහ නායක සොරු පස්දෙනා මෙනි. මේ භික්‍ෂුව සියළු සතුන් ඇලෙන තච පංචකයෙහි පිළිකුල් ඉපදවීම සොර නායකයන් පස්දෙනා ඝාතනය කිරීම. සෙසු සොරුන් අතර පහර ලැබ පලායන කාලය මෙන් සෙසු කොටස් සියල්ල අර්පණාවට නැංවීම දතයුතුය.
එවං පණ‍්ණත‍්තිං සමතික‍්කමන‍්තෙන ච අනුපුබ‍්බමුඤ‍්චනතො මනසිකාරො පවත‍්තෙතබ‍්බො – කෙසෙ මනසිකරොන‍්තෙන මනසිකරොන‍්තෙනෙව කෙසෙසු සාපෙක‍්ඛෙන හුත්‍වා ලොමෙසු සති පෙසෙතබ‍්බා. යාව ලොමා න උපට‍්ඨහන‍්ති තාව ‘කෙසා කෙසා’ති මනසිකාතබ‍්බා. යදා පන ලොමා උපට‍්ඨහන‍්ති තදා කෙසෙ විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා ලොමෙසු සති උපට‍්ඨපෙතබ‍්බා. එවං නඛාදීසුපි මනසිකාරො පවත‍්තෙතබ‍්බො.
මෙසේ ප්‍රඥප්ති සමතික්‍රමණය මෙන් අනුපූර්ව මුඤ්චන මෙනෙහි කිරීම. කෙස් මෙනෙහි කරන්නා විසින් කෙස් මෙනෙහි කරමින්ම කෙස්වලට සාපේක්‍ෂව ලොම් කෙරෙහි සිහිය යැවිය යුතුය. ලොම් වැටහෙනතුරු කෙස් කෙස් යයි සිහිකළ යුතුය. ලොම් වැටහෙනවිට කෙස් කෙරෙහි සිහිය අත්හැර ලොම් කෙරෙහි සිහිය පිහිටවිය යුතුය. නිය ආදිය කෙරෙහිද මෙසේ පැවැත්විය යුතුය.
තත්‍රිදං ඔපම‍්මං – යථා හි ජලූකා ගච‍්ඡමානා යාව පුරතො පතිට‍්ඨං න ලභති තාව පච‍්ඡතො නඞ‍්ගුට‍්ඨෙන ගහිතට‍්ඨානං න මුඤ‍්චති; යදා පන පුරතො පතිට‍්ඨං ලභති තදා නඞ‍්ගුට‍්ඨං උක‍්ඛිපිත්‍වා මුඛෙන ගහිතට‍්ඨානෙ ඨපෙති; එවමෙව කෙසෙ මනසිකරොන‍්තෙන මනසිකරොන‍්තෙනෙව කෙසෙසු සාපෙක‍්ඛෙන හුත්‍වා ලොමෙසු සති පෙසෙතබ‍්බා. යාව ලොමා න උපට‍්ඨහන‍්ති තාව ‘කෙසා කෙසා’ති මනසිකාතබ‍්බා. යදා ලොමා උපට‍්ඨහන‍්ති තදා කෙසෙ විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා ලොමෙසු සති උපට‍්ඨපෙතබ‍්බා. එවං නඛාදීසුපි මනසිකාරො පවත‍්තෙතබ‍්බො.
මේ ඊට උපමාවකි. කූඩැල්ලා යනවිට ඉදිරියේ ප්‍රතිෂ්ඨාවක් නැත්නම් නඟුටෙන් ගත් ස්ථානය අත් නොහරියි. ඉදිරියේ ප්‍රතිෂ්ඨාවක් ලැබූවිට නඟුට ඔසවා මුඛයෙන් ගත් තැන තබයි. එසේම කෙසේ මෙනෙහි කරන්නා විවසින් කෙස්වලට සාපේක්‍ෂව ලොම් කෙරෙහි සිහිය යැවිය යුතුය. ලොම් වැටහෙනතුරු කෙස් යයි සිහිකළ යුතුය. ලොම් වැටහෙනවිට කෙස් අත්හැර ලොම් කෙරෙහි සිහිය පිහිටවිය යුතුය. නිය ආදියෙහිද මෙසේ පැවැත්විය යුතුය.
එවං පවත‍්තෙන‍්තෙන අප‍්පනා හොතීති වුත‍්තමනසිකාරකොසල‍්ලං සම‍්පාදෙතබ‍්බං. කථං? ඉදඤ‍්හි අප‍්පනාකම‍්මට‍්ඨානං මනසිකරොන‍්තස‍්ස අප‍්පනං පාපුණාති; පඨමංයෙව තාව න උපට‍්ඨාති; අනමතග‍්ගස‍්මිඤ‍්හි සංසාරවට‍්ටෙ ච නානාරම‍්මණෙසු වඩ‍්ඪිතං චිත්තං ‘කෙසා’ති ආවජ‍්ජිතමත‍්තෙ සජ‍්ඣායසොතානුසාරෙන ගන‍්ත්‍වා මත්‍ථලුඞ‍්ගෙ පතිට‍්ඨාති. ‘මත්‍ථලුඞ‍්ග’න‍්ති ආවජ‍්ජිතමත‍්තෙ සජ‍්ඣායසොතානුසාරෙන ආගන‍්ත්‍වා කෙසෙසු පතිට‍්ඨාති. මනසිකරොන‍්තස‍්ස මනසිකරොන‍්තස‍්ස පන සො සො කොට‍්ඨාසො උපට‍්ඨාති. සති සමාධිනාපි තිට‍්ඨමානා පවත‍්තති. තෙන යො යො කොට‍්ඨාසො අධිකතරං උපට‍්ඨාති තත්‍ථ තත්‍ථ ද‍්විගුණෙන යොගං කත්‍වා අප‍්පනා පාපෙතබ‍්බා. එවං අප‍්පනාය පාපිතකාලතො පට‍්ඨාය සෙසකොට‍්ඨාසෙසු අකිලමන‍්තො අප‍්පනං පාපෙති. තත්‍ථ තාලවනමක‍්කටොව ඔපම‍්මං.
මෙසේ පවත්වන්නා විසින් අර්පණා වේයයි කියන ලද සිහිකිරීමේ කෞශල්‍යය සම්පාදනය කළයුතුය කෙසේද? මේ අර්පණා කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරන්නාට අර්පණාව පැමිණේ. පළමුව තවම නොවැටහේ. මුලක් නැති සසරෙහි විවිධ අරමුණු වඩන ලද සිත කෙස් යයි ආවර්ජනය කළ පමණකින් සජ්ඣායනය සෝත අනුසාරයෙන් ගොස් මොළයෙහි පිහිටයි. මත්‍ථලුංගය ආවර්ජනා කළ පමණකින් සජ්ඣායනය සෝත අනුසාරයෙන් පැමිණ කෙස්වල පිහිටයි. මෙනෙහි කරන්නාට ඒ ඒ කොටස් වැටහේ. සිහිය එකඟය. මෙහිද සිමින් පවතී. එයින් යම් යම් කොටස් අධිකව වැටහේ නම් ඒ ඒ කොටස් ද්විගුණව භාවනා කර අර්පණා පැමිණවිය යුතුය. මෙසේ අර්පණාව පැමිණි කාලයෙහි පටන් සෙසු කොටස්වල සම්පූර්ණයෙන් අර්පණාව පැමිණවිය යුතුය. එහි තල්වනයෙහි වඳුරාගේ උපමාවය.
අපිචෙත්‍ථ එවම‍්පි යොජනා වෙදිතබ‍්බා – ද‍්වත‍්තිංසතාලකස‍්මිඤ‍්හි තාලවනෙ මක‍්කටො පටිවසති. තං ගහෙතුකාමො ලුද‍්දො කොටියං ඨිතතාලමූලෙ ඨත්‍වා උක‍්කුට‍්ඨිමකාසි. මානජාතිකො මක‍්කටො තං තං තාලං ලඞ‍්ඝිත්‍වා පරියන‍්තතාලෙ අට‍්ඨාසි. ලුද‍්දො තත්‍ථපි ගන‍්ත්‍වා උක‍්කුට‍්ඨිමකාසි. මක‍්කටො පුන තථෙව පුරිමතාලෙ පතිට‍්ඨාසි. සො අපරාපරං අනුබන්‍ධියමානො කිලමන‍්තො තස‍්ස තස‍්සෙව තාලස‍්ස මූලෙ ඨත්‍වා උක‍්කුට‍්ඨුක‍්කුට‍්ඨිකාලෙ උට‍්ඨහිත්‍වා ගච‍්ඡන‍්තො ගච‍්ඡන‍්තො අතිකිලමන‍්තො එකස‍්ස තාලස‍්ස මකුළපණ‍්ණසූචිං දළ‍්හං ගහෙත්‍වා ධනුකොටියා විජ‍්ඣිත්‍වා ගණ‍්හන‍්තොපි න පලායති.
තවද මෙහි මෙසේ යෝජනාවද දතයුතුය. ගස් තිස්දෙකක් ඇති තල්වනයෙහි වඳුරා වසයි. ඌ ගනු කැමති වැද්දා මුලින් සිටි තල්ගස මුලසිට ශබ්ද කළේය. මාන්නයක් ඇති වඳුරා ඒ ඒ තල්ගස්වලට පැන අවසාන තල්ගසේ සිටියේය. වැද්දා එහිද ගොස් ශබ්ද කළේය. වඳුරා පෙර සේම පැනගෙන මුල් තල් ගසේ සිටියේය. වඳුරා නැවත නැවත ලුහුබඳිනු ලැබූ නිසා ක්ලාන්ත වෙමින් ඒ ඒ තල්ගසේ මුල සිට ශබ්ද පවත්වනවිට නැගිට යයි. තද ක්ලාන්තය නිසා එක් තල්ගසක මුදුනේ කරඬුව තදින්ගෙන සිටීම දුන්නෙන් විද්දත් පලා නොයයි.
තත්‍ථ ද‍්වත‍්තිංස තාලා විය ද‍්වත‍්තිංස කොට‍්ඨාසා; මක‍්කටො විය චිත්තං; ලුද‍්දො විය යොගාවචරො; ලුද‍්දෙන තාලමූලෙ ඨත්‍වා උක‍්කුට‍්ඨිකාලෙ මානජාතිකස‍්ස මක‍්කටස‍්ස පලායිත්‍වා පරියන‍්තකොටියං ඨිතකාලො විය අනමතග‍්ගෙ සංසාරවට‍්ටෙ ච නානාරම‍්මණෙසු වඩ‍්ඪිතචිත‍්තස‍්ස ‘කෙසා’ති ආවජ‍්ජිතමත‍්තෙ සජ‍්ඣායසොතානුසාරෙන ගන‍්ත්‍වා මත්‍ථලුඞ‍්ගෙ පතිට‍්ඨානං; පරියන‍්තකොටියං ඨත්‍වා උක‍්කුට‍්ඨෙ ඔරිමකොටිං ආගමනකාලො විය ‘මත්‍ථලුඞ‍්ග’න‍්ති ආවජ‍්ජිතමත‍්තෙ සජ‍්ඣායසොතානුසාරෙන ගන‍්ත්‍වා කෙසෙසු පතිට‍්ඨානං; අපරාපරං අනුබන්‍ධියමානස‍්ස කිලමන‍්තස‍්ස උක‍්කුට‍්ඨුක‍්කුට‍්ඨිට‍්ඨානෙ උට‍්ඨානකාලො විය මනසිකරොන‍්තස‍්ස මනසිකරොන‍්තස‍්ස තස‍්මිං තස‍්මිං කොට‍්ඨාසෙ උපට‍්ඨහන‍්තෙ සතියා පතිට‍්ඨාය පතිට‍්ඨාය ගමනං; ධනුකොටියා විජ‍්ඣිත්‍වා ගණ‍්හන‍්තස‍්සාපි අපලායනකාලො විය යො කොට‍්ඨාසො අධිකතරං උපට‍්ඨාති, තස‍්මිං ද‍්විගුණං මනසිකාරං කත්‍වා අප‍්පනාය පාපනං.
එහි තල්ගස් කොටස් තිස්දෙක මෙනි. සිත වඳුරා මෙනි. යෝගාවචරයා වැද්දා මෙනි. තල්ගස මුලසිට වැද්දා විසින් කෑගසනු ලැබූවිට මානඅධික වඳුරා පලාගොස් අවසාන තල්ගසේ සිටි කාලය මෙන් මුලක් නැති සසරෙහි නොයෙක් අරමුණුවල වඩන ලද සිත කෙස් යයි ආවර්ජනා කළ පමණකින් ශබ්දය සෝත අනුසාරයෙන් ගොස් මොලයෙහි පිහිටීම. අවසාන ගස ළඟ සිට ශබ්ද කළවිට මුල් තල්ගසට පැමිණීම මෙන් මොලය ආවර්ජනා කළ පමණින් ශබ්දය සෝත අනුසාරයෙන් ගොස් කෙස්වල පිහිටීම. නැවත නැවත ලුහුබඳිනවිට ක්ලාන්ත වී ශබ්ද කරන ස්ථානවල නැගිට බලනවා මෙන් මෙනෙහි කරනවිට ඒ ඒ කොට්ඨාශ වැටහී සිහිය පිහිටුවා යෑම දුන්නෙන් විද ගැනීමට තැත්කරනවිට පලා නොයනවා මෙන් කොටස් අධිකව වැටහී ද්විගුණය මෙනෙහි කර අර්පණා පැමිණවීම.
තත්‍ථ අප‍්පනාය පාපිතකාලතො පට‍්ඨාය සෙසකොට‍්ඨාසෙසු අකිලමන‍්තොව අප‍්පනං පාපෙස‍්සති. තස‍්මා ‘පටිකූලං පටිකූල’න‍්ති පුනප‍්පුනං ආවජ‍්ජිතබ‍්බං සමන‍්නාහරිතබ‍්බං, තක‍්කාහතං විතක‍්කාහතං කාතබ‍්බං. එවං කරොන‍්තස‍්ස චත‍්තාරො ඛන්‍ධා පටිකූලාරම‍්මණා හොන‍්ති, අප‍්පනං පාපුණාති. පුබ‍්බභාගචිත‍්තානි පරිකම‍්මඋපචාරසඞ‍්ඛාතානි සවිතක‍්කසවිචාරානීති සබ‍්බං හෙට‍්ඨා වුත‍්තසදිසමෙව. එකං පන කොට‍්ඨාසං මනසිකරොන‍්තස‍්ස එකමෙව පඨමජ‍්ඣානං නිබ‍්බත‍්තති. පාටියෙක‍්කං මනසිකරොන‍්තස‍්ස ද‍්වත‍්තිංස පඨමජ‍්ඣානානි නිබ‍්බත‍්තන‍්ති. හත්‍ථෙ ගහිතපඤ‍්හාවත්‍ථු පාකතිකමෙව.
එහි අර්පණා පැමිණි කාලයේ පිටින් සෙසු කොටස්වලද අපහසුවක් නැතිව අර්පණා පැමිණෙන්නේය. ඒ නිසා පිළිකුල් පිළිකුල්යයි නැවත නැවත ආවර්ජනා කළයුතුය. සිත අරමුණුකර පිහිටවිය යුතුය. තර්ක විතර්ක කළයුතුය. මෙසේ කරන්නාට ස්කන්ධ සතර පිළිකුල් අරමුණු වේ. අර්පණය පැමිණේය. පූර්වභාග සිත පරිකර්ම උපචාර සංඛ්‍යාත විතක්ක විචාර සියල්ල යට කී පරිදිය. එක් කොටසක් සිහිකරන්නාට ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදී. වෙන වෙනම මෙනෙහි කරනවිට දෙතිසේම ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදින්නේය.
සො තං නිමිත‍්තන‍්ති සො භික්ඛු තං කම‍්මට‍්ඨානනිමිත‍්තං. ආසෙවතීති සෙවති භජති. භාවෙතීති වඩ‍්ඪෙති. බහුලීකරොතීති පුනප‍්පුනං කරොති. ස‍්වාවත්‍ථිතං වවත්‍ථපෙතීති සුවවත්‍ථිතං කරොති. බහිද්ධා කායෙ චිත්තං උපසංහරතීති එවං කත්‍වා බහිද්ධා පරස‍්ස කායෙ අත‍්තනො චිත්තං උපසංහරති ඨපෙති පෙසෙති.
සො තං නිමිත්තං - ඒ භික්‍ෂුව ඒ කර්මස්ථාන නිමිත්ත. අසෙවති - සේවනය කරයි. ඇසුරු කරයි. භාවෙති - වඩයි. බහුලීකරොති - නැවත නැවත කරයි. ස්වාවත්‍ථිකං වවත්‍ථපෙති - හොඳින් සිතේ තබාගනී. බහිද්ධා කාය චිත්තං උපසංහරති. මෙසේ කොට බාහිර කෙනෙකුගේ සිරුරෙහි තමාගේ සිත එලවයි. තබයි. යවයි.
අත්ථිස්ස කායෙති අත්‍ථි අස‍්ස කායෙ. අජ‍්ඣත‍්තබහිද‍්ධාකායෙ චිත්තං උපසංහරතීති කාලෙන අත‍්තනො කාලෙන පරෙසං කායෙ චිත්තං උපනාමෙති. අත්‍ථි කායෙති ඉදං යස‍්මා න එකන‍්තෙන අත‍්තනො කායො නාපි පරස‍්සෙව කායො අධිප‍්පෙතො, තස‍්මා වුත‍්තං. එත්‍ථ පන අත‍්තනො ජීවමානකසරීරෙ ‘පටිකූල’න‍්ති පරිකම‍්මං කරොන‍්තස‍්ස අප‍්පනාපි උපචාරම‍්පි ජායති. පරස‍්ස ජීවමානකසරීරෙ ‘පටිකූල’න‍්ති මනසිකරොන‍්තස‍්ස නෙව අප‍්පනා ජායති, න උපචාරං. නනු ච දසසු අසුභෙසු උභයම‍්පෙතං ජායතීති? ආම, ජායති. තානි හි අනුපාදින‍්නකපක‍්ඛෙ ඨිතානි. තස‍්මා තත්‍ථ අප‍්පනාපි උපචාරම‍්පි ජායති. ඉදං පන උපාදින‍්නකපක‍්ඛෙ ඨිතං. තෙනෙවෙත්‍ථ උභයම‍්පෙතං න ජායති. අසුභානුපස‍්සනාසඞ‍්ඛාතා පන විපස‍්සනාභාවනා හොතීති වෙදිතබ‍්බා. ඉමස්මිං පබ‍්බෙ කිං කථිතන‍්ති? සමථවිපස‍්සනා කථිතා.
අත්ථිස්ස කායෙ - ඔහුගේ කයෙහි ඇත. අජ්ඣත්ත බහිද්ධා කායේ චිත්තං උපසංහරති කලින් කලට තමාගේ හා අනිකකුගේ සිරුරෙහි සිත යවා තබයි. අත්‍ථි කායෙ මෙය ඒකාන්තයෙන්ම තමාගේ කය හෝ අනුන්ගේ කය යයි අදහස් නොකරයි. එනිසා කියන ලදි. මෙහි වනාහි තමාගේ ජීවමාන ශරීරයෙහි පිළිකුල සම්බන්ධව පරිකර්ම භාවනාව කරන්නට අර්පණාවද උපචාරයද උපදී. අනුන්ගේ ජීවමාන ශරීරයේ පිළිකුල පිළිබඳ පරිකර්ම භාවනාව කරන්නාව අර්පණාවද නූපදී. උපචාරයද නූපදී. දස අසුභව පිළිබඳව පරිකර්ම භාවනාව කරන්නාව මේ අවස්ථා (අර්පණා, උපචාර) දෙක නූපදීද? උපදී. ඒවා අනුපාදින්නක (තෘෂ්ණා වශයෙන් නොගන්නා ලද) පක්‍ෂයෙහි පවතින බැවිනි. ඒ නිසා එහි අර්පණාද උපචාරයද උපදී. මෙය වනාහි තෘෂ්ණා වශයෙන් ගන්නා ලද (උපාදින්නක) පක්‍ෂයෙහි සිටී. ඒ නිසා මෙහි මේ කොටස් දෙක නූපදී. අසූභානු පස්සනාව විපස්සනා භාවනාව වේයයි දතයුතුය. මේ සියල්ලෙහි කුමක් කියන ලදද? සමථය හා විපස්සනාව කියන ලදි.
ඉදානෙත්‍ථ එවං සබ‍්බං මනසිකාරසාධාරණං පකිණ‍්ණකං වෙදිතබ‍්බං. එතෙසඤ‍්හි –
දැන් මෙහි එසේ සියල්ල මෙනෙහි කිරීමට සාධාරණ වූ ප්‍රකීර්ණක යයි දතයුතුය. මේවායෙහි:-
නිමිත‍්තතො ලක‍්ඛණතො, ධාතුතො අථ සුඤ‍්ඤතො; ඛන්‍ධාදිතො ච විඤ‍්ඤෙය්‍යො, කෙසාදීනං විනිච‍්ඡයො.
නිමිති කුණු දාතු - හිස් කඳුවලින් යුත්වන කෙස් ආදි විනිසය - දැනගනු යෙහේ මැනවින්
තත්‍ථ ‘නිමිත‍්තතො’ති ද‍්වත‍්තිංසාකාරෙ සට‍්ඨිසතං නිමිත‍්තානි, යෙසං වසෙන යොගාවචරො ද‍්වත‍්තිංසාකාරං කොට්ඨාසතො පරිග‍්ගණ‍්හාති, සෙය්‍යථිදං – කෙසස‍්ස වණ‍්ණනිමිත‍්තං, සණ‍්ඨානනිමිත‍්තං, දිසානිමිත‍්තං, ඔකාසනිමිත‍්තං, පරිච‍්ඡෙදනිමිත‍්තන‍්ති පඤ‍්ච නිමිත‍්තානි හොන‍්ති. ලොමාදීසුපි එසෙව නයො.
එහි කොටස් තිස්දෙකේ නිමිති එකසිය හැටක් වේ. යෝගාවචරයා ඒවා අනුව ද්වත්තිංසාකාරය කොටස් වශයෙන් විමසයි. කෙසේද? කෙස්වල වර්ණ නිමිත්ත සටහන් නිමිත්ත, දිසා නිමිත්ත, අවකාශ නිමිත්ත, පරිච්ඡේද නිමිත්ත යයි පස් නිමිති වේ. ලෝම ආදියෙහිද මෙම නයමැයි.
‘ලක‍්ඛණතො’ති ද‍්වත‍්තිංසාකාරෙ අට‍්ඨවීසතිසතං ලක‍්ඛණානි හොන‍්ති, යෙසං වසෙන යොගාවචරො ද‍්වත‍්තිංසාකාරං ලක‍්ඛණතො මනසිකරොති, සෙය්‍යථිදං – කෙසෙ ථද‍්ධත‍්තලක‍්ඛණං, ආබන්‍ධත‍්තලක‍්ඛණං, උණ‍්හත‍්තලක‍්ඛණං, විත්‍ථම‍්භනලක‍්ඛණන‍්ති චත‍්තාරි ලක‍්ඛණානි හොන‍්ති. ලොමාදීසුපි එසෙව නයො.
කොටස් තිස්දෙකේ ලකුණු වශයෙන් එකසිය විසිඅටක් වේ. යෝගාවචරයා ද්වත්තිංසාකාරය ලකුණු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි කෙසේද? කෙස්වල දැඩි වූ ලක්‍ෂණය, බැඳුණු ලක්‍ෂණ උෂ්ණ ලක්‍ෂණය, පිම්බවීම් ලකුණ යයි ලකුණු සතරෙක් වේ. ලෝමාදියෙහිද එසේය.
‘ධාතුතො’ති ද‍්වත‍්තිංසාකාරෙ “චතුධාතුරො අයං, භික්ඛු, පුරිසො”ති වුත‍්තාසු ධාතූසු අට‍්ඨවීසතිසතං ධාතුයො හොන‍්ති, යාසං වසෙන යොගාවචරො ද‍්වත‍්තිංසාකාරං ධාතුතො පරිග‍්ගණ‍්හාති, සෙය්‍යථිදං – කෙසෙ කක‍්ඛළතා පථවීධාතු, ආබන්‍ධනතා ආපොධාතු, උණ‍්හතා තෙජොධාතු, විත්‍ථම‍්භනතා වායොධාතූති චතස‍්සො ධාතුයො හොන‍්ති. ලොමාදීසුපි එසෙව නයො.
ද්වත්තිංසාකාරය ධාතු වශයෙන් එකසිය විසිඅටක් වේ. ඒවා අනුව යෝගාවචරයා ද්වත්තිංසාකාරය ධාතු වශයෙන් විමසයි. කෙසේද? කර්කශ බව පඨවි ධාතුය. බැඳීම් බව ආපෝ ධාතුය. උෂ්ණභාවය තේජෝ ධාතුය. පිම්බීම් ලක්‍ෂණය වායෝ ධාතුයයි ධාතු සතරෙක් වේ. ලෝමාදියෙහි ද මෙම නයයි.
‘සුඤ‍්ඤතො’ති ද‍්වත‍්තිංසාකාරෙ ඡන‍්නවුති සුඤ‍්ඤතා හොන‍්ති, යාසං වසෙන යොගාවචරො ද‍්වත‍්තිංසාකාරං සුඤ‍්ඤතො විපස‍්සති, සෙය්‍යථිදං – කෙසා සුඤ්ඤා අත‍්තෙන වා අත‍්තනියෙන වා නිච‍්චෙන වා ධුවෙන වා සස‍්සතෙන වා අවිපරිණාමධම‍්මෙන වාති. කෙසෙ තාව අත‍්තසුඤ‍්ඤතා, අත‍්තනියසුඤ‍්ඤතා, නිච‍්චභාවසුඤ‍්ඤතාති තිස‍්සො සුඤ‍්ඤතා හොන‍්ති. ලොමාදීසුපි එසෙව නයො.
කොටස් තිස්දෙකේ ශූන්‍යතා අනූහයක් වේ. ඒවා අනුව යෝගාවචරයා ශූන්‍යතාව විදර්ශනය කරයි. (දකියි යූ සේයි) කෙසේද? තමා විසින් හෝ තමා කෙරෙහි හෝ නිත්‍ය වශයෙන් හෝ ස්ථිර වශයෙන් හෝ ශාස්වත වශයෙන් හෝ වෙනස් නොවන ධර්මයක් වශයෙන් හෝ යයි කෙස් ශූන්‍ය වේ. කෙස්වල ආත්ම ශූන්‍යතාව, ආත්මය කෙරෙහි ශූන්‍යතාව නිත්‍යභාව ශූන්‍යතාව යයි ශූන්‍යතා තුනක් වේ. ලොම් ආදියෙහිද මෙම නයයි.
‘ඛන්‍ධාදිතො’ති ද‍්වත‍්තිංසාකාරෙ කෙසාදීසු ඛන්‍ධාදිවසෙන පරිග‍්ගය‍්හමානෙසු කෙසා කති ඛන්‍ධා හොන‍්ති, කති ආයතනානි, කති ධාතුයො, කති සච‍්චානි, කති සතිපට‍්ඨානානීතිආදිනා නයෙන පෙත්‍ථ විනිච‍්ඡයො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො.
කෙස් ආදි කොටස් තිස්දෙක ස්කන්ධ වශයෙන් විමසනවිට කෙස් ස්කන්ධ කීයක් වේද? ආයතන කීයද? ධාතු කීයද? සත්‍ය කීයද? සතිපට්ඨාන කීයදැයි ආදි නයින් ස්කන්ධවලද විනිස දතයුතුය.
එවං අජ‍්ඣත‍්තාදිභෙදතො තිවිධෙන කායානුපස‍්සනං විත්‍ථාරතො දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි “කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො”තිආදීනි පදානි භාජෙත්‍වා දස‍්සෙතුං අනුපස‍්සීතිආදි ආරද‍්ධං. තත්‍ථ යාය අනුපස‍්සනාය කායානුපස්සී නාම හොති, තං දස‍්සෙතුං තත්‍ථ කතමා අනුපස්සනා? යා පඤ්ඤා පජානනාතිආදි වුත‍්තං. ආතාපීතිආදීසුපි එසෙව නයො.
මෙසේ අජ්ඣත්ත ආදි බෙදීම් වශයෙන් තුන් ආකාරයකින් කායානුපස්සනාව විස්තර වශයෙන් දක්වා, දැන් කායානුපස්සී විහරති ආතාපි සම්පජානො යන ආදි පද බෙදා දැක්වීමට අනුපස්සී ආදිය ආරම්භ කළහ. එහි යම් අනුපස්සනාවකින් කය දැකීම වේ. එය දැක්වීමට තත්‍ථ කතම අනුපස්සනා යා [missing trans]
තත්‍ථ පඤ්ඤා පජානනාතිආදීනි හෙට‍්ඨා චිත‍්තුප‍්පාදකණ‍්ඩවණ‍්ණනායං (ධ· ස· අට‍්ඨ· 16) වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බානි. උපෙතොතිආදීනි සබ‍්බානි අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤවෙවචනානි. අපිච ආසෙවනවසෙන උපෙතො, භාවනාවසෙන සුට‍්ඨු උපෙතොති සමුපෙතො . උපාගතො සමුපාගතො, උපපන්නො සම‍්පන‍්නොති ඉමෙසුපි ද‍්වීසු දුකෙසු අයමෙව නයො. බහුලීකාරවසෙන පන සමන‍්නාගතොති එවමෙත්‍ථ යොජනා වෙදිතබ‍්බා. ඉමිනා ආතාපෙන උපෙතොති ආදීසුපි එසෙව නයො.
පඤ්ඤා පජානාති යන ආදිය යට චිත්තුප්පාද කාණ්ඩ වර්ණනාවෙහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුය. උපෙතො යන සියල්ල අඤ්ඤමඤ්ඤ සමානාර්ථ වචන වේ. තවද ආසේවන වශයෙන් උපෙත වේ. භාවනා වශයෙන් වහා පැමිණේ යයි සමුපෙතා වේ. උපාගතො, සමූපාගතො, සම්පන්නො, උපපන්නො යන මේවායෙහි ද දුක දෙකෙහිද මෙම නයමැයි. බහුල වශයෙන් වනාහි සමන්නාගතො යන මෙසේ මෙහි යෙදීම දතයුතුය. ඉමිනා ආතාපෙන උපෙතො යන ආදියෙහි ද මෙම නයයි.
විහරතීති පදෙ ‘තත්‍ථ කතමො විහාරො’ති පුච‍්ඡං අකත්‍වා පුග‍්ගලාධිට‍්ඨානාය දෙසනාය දෙසෙන‍්තො ඉරියතීතිආදිමාහ. තස‍්සත්‍ථො – චතුන‍්නං ඉරියාපථානං අඤ‍්ඤතරසමඞ‍්ගීභාවතො ඉරියති. තෙහි ඉරියාපථචතුක‍්කෙහි කායසකටවත‍්තනෙන වත්තති. එකං ඉරියාපථදුක‍්ඛං අපරෙන ඉරියාපථෙන බාධිත්‍වා චිරට‍්ඨිතිකභාවෙන සරීරක‍්ඛනතො පාලෙති. එකස‍්මිං ඉරියාපථෙ අසණ‍්ඨහිත්‍වා සබ‍්බිරියාපථවතනතො යපෙති. තෙන තෙන ඉරියාපථෙන තථා තථා කායස‍්ස යාපනතො යාපෙති. චිරකාලවත‍්තාපනතො චරති. ඉරියාපථෙන ඉරියාපථං විච‍්ඡින්‍දිත්‍වා ජීවිතහරණතො විහරති.
විහරති යන පදයෙහි එහි කවර විහරණයක්දැයි ප්‍රශ්න නොකොට පුද්ගල අධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් දේශනා කරන්නේ ඉරීයති යන ආදිය කීහ. එහි අර්ථය සතර ඉරියව්වේ එක් ඉරියව්වකින් යුක්ත වීම් වශයෙන් ඉරීයති වේ. ඒ ඉරියව් සතරින් කාය ස්කන්ධය පෙරලෙමින් වත්තති පවතී. එක් ඉරියව්වක දුක වෙනත් ඉරියව්වකින් චිරයානික යයි බාධාකොට ශරීර ආරක්ෂා කිරීම් වශයෙන් පාලෙති පාලනය කරයි. එක් ඉරියව්වක නොපිහිටා සියළු ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් යාපෙති යැපෙයි. ඒ ඒ ඉරියව්වෙන් කය ජීවත් කරවීම් වශයෙන් යාපෙති යැපෙයි. දිගුකලක් පැවැත්වීමට චරති ගමන් කරයි. ඉරියව්වෙන් ඉරියව්ව සිඳදමා ජීවිතය ගෙනයෑම් වශයෙන් විහරති වාසය කරයි.
ස්වෙව කායො ලොකොති යස‍්මිං කායෙ කායානුපස්සී විහරති, ස්වෙව කායො ලුජ‍්ජනපලුජ‍්ජනට‍්ඨෙන ලොකො. යස‍්මා පනස‍්ස කායෙ පහීයමානං අභිජ‍්ඣාදොමනස‍්සං වෙදනාදීසුපි පහීයති එව, තස‍්මා පඤ්චපි උපාදානක්ඛන්ධා ලොකොති වුත‍්තං.
ස්වෙව කායො ලොකො යන යම් කයක කායානුපස්සීව වාසය කරයිද? එම කයම බිඳීයෑම විනාශවීම් අර්ථයෙන් ලෝකය වේ. මේ කයෙහි යමකින් ප්‍රහීන වේනම් අභිධ්‍යා දෝමනස්ස වේදනාදියෙහි ද ප්‍රහීන වේමය. එහෙයින් පඤ්චපි උපාදානක්ඛන්ධා ලොකො උපාදානක්ඛන්‍ධ පස ලෝකයයි කියන ලදි.
සන‍්තාතිආදීසුපි නිරොධවසෙන සන‍්තතාය සන්තා. භාවනාය සමිතත‍්තා සමිතා. වත්‍ථුපරිඤ‍්ඤාය අප‍්පවත‍්තිවූපසමවසෙන වූපසන‍්තා. නිරොධසඞ‍්ඛාතං අත්‍ථං ගතාති අත්‍ථඞ‍්ගතා. පුනප‍්පුනං නිබ‍්බත‍්තියා පටිබාහිතත‍්තා අතිවිය අත්‍ථං ගතාති අබ‍්භත්‍ථඞ‍්ගතා. අප‍්පිතාති විනාසිතා, අප‍්පවත‍්තියං ඨපිතාතිපි අත්‍ථො. බ්‍යප‍්පිතාති සුවිනාසිතා, අතිවිය අප‍්පවත‍්තියං ඨපිතාතිපි අත්‍ථො. යථා පුන න අන්‍වස‍්සවන‍්ති එවං සොසිතත‍්තා සොසිතා. සුට‍්ඨු සොසිතාති විසොසිතා , සුක‍්ඛාපිතාති අත්‍ථො. විගතන‍්තා කතාති බ්‍යන‍්තී කතා. එත්‍ථ ච අනුපස‍්සනාය කම‍්මට‍්ඨානවිහාරෙන කම‍්මට‍්ඨානිකස‍්ස කායපරිහරණං, ආතාපෙන සම‍්මප‍්පධානං, සතිසම‍්පජඤ‍්ඤෙන කම‍්මට‍්ඨානපරිහරණූපායො; සතියා වා කායානුපස‍්සනාවසෙන පටිලද‍්ධො සමථො, සම‍්පජඤ‍්ඤෙන විපස්සනා, අභිජ‍්ඣාදොමනස‍්සවිනයෙන භාවනාඵලං වුත‍්තන‍්ති වෙදිතබ‍්බං.
සන්තා යනු නිරෝධ වශයෙන් සාන්තබවය. භාවනාවෙන් සමනය වූ නිසා සමිතා වේ. වස්තු පරිඥාවෙන් (වස්තු පිළිබඳ දැනගැනීමෙන්) වෙන්වීම් වශයෙන් වූපසන්ත වේ. නිරෝධ සංඛ්‍යාත අස්තයට ගියේ යයි අත්‍ථංගතා වේ. විශේෂයෙන් විනාශ කරන ලද්දේය. අතිශයින්ම නොපැවතීම තැබුවේය යන අර්ථයයි. යම්සේ නැවත නොවැගිරෙයි. මෙසේ වියලුණු බැවින් සොසිතා නම් වේ. වහා වියළුණේය යන විසෝසිතා ය. වියලුනේය යන අර්ථයයි. කෙළවර දුරුකරන ලද යන කතාව ව්‍යන්තිකතා වේ. මෙහිද කර්මස්ථාන විහරණයෙන් කර්මස්ථාන ගත්තහුගේ ශරීර පරිහරණයයි. වීර්යයෙන් සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයි. සිහිකල්පනාවෙන් කර්මස්ථානය පරිහරණය කරන උපායයි සිහියෙන් හෝ කායානුපස්සනා වශයෙන් ලැබූ සමථයයි. විමසන නුවණින් විදර්ශනාවෙන් අභිධ්‍යා දෝමනස්ස (ඇලීම් ගැටීම්) විනෝදනයෙන් (දුරු කිරීමෙන්) භාවනා ප්‍රයෝජන කියන ලදැයි දතයුතුය.
කායානුපස්සනානිද්දෙසවණ්ණනා නිට‍්ඨිතා.
කායානුපස්සනා නිර්දේශයයි.