නිදානකථා අට‍්ඨකථා
නිදානකථා
නිදාන කතා
“කෙන කත්‍ථ කදා චෙතං, භාසිතං ධම‍්මමුත‍්තම”න‍්ති ච, “කරිස‍්සාමත්‍ථවණ‍්ණන”න‍්ති ච පටිඤ‍්ඤාතත‍්තා සා පනායං අපදානස‍්සත්‍ථවණ‍්ණනා දූරෙනිදානං, අවිදූරෙනිදානං, සන‍්තිකෙනිදානන‍්ති ඉමානි තීණි නිදානානි දස‍්සෙත්‍වා වණ‍්ණියමානා යෙ නං සුණන‍්ති, තෙහි සමුදාගමතො පට‍්ඨාය විඤ‍්ඤාතත‍්තා යස‍්මා සුට‍්ඨු විඤ‍්ඤාතා නාම හොති, තස‍්මා නං තානි නිදානානි දස‍්සෙත්‍වාව වණ‍්ණයිස‍්සාම.
කවරකු විසින්, කවදා, කොතනකදී මේ උතුම් ධර්මය දේශනා කරන ලද්දේද? අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමියි ප්‍රතිඥා දුන් බැවින් ඒ මේ අපදාන අර්ථ වර්ණනාව දුරේ නිදාන, අවිදුරෙ නිදාන, සන්තිකෙනිදාන යන මේ තුන් නිදාන දක්වමින්, වර්ණනා කරනු ලබන්නේ, යමෙක් එය අසත්ද? ඒවායේ මුලපටන්ම දැනගත යුතු බැවින්, (යමකු කෙරෙන් සරළව දැනගැනීම නම් වෙයි, එහෙයින්) එම නිදාන කථා පෙන්වා වර්ණනා කරන්නෙමි.
තත්‍ථ ආදිතො තාව තෙසං නිදානානං පරිච‍්ඡෙදො වෙදිතබ‍්බො. දීපඞ‍්කරපාදමූලස‍්මිඤ‍්හි කතාභිනීහාරස‍්ස මහාසත‍්තස‍්ස යාව වෙස‍්සන‍්තරත‍්තභාවා චවිත්‍වා තුසිතපුරෙ නිබ‍්බත‍්ති, තාව පවත‍්තො කථාමග‍්ගො දූරෙනිදානං නාම. තුසිතභවනතො පන චවිත්‍වා යාව බොධිමණ‍්ඩෙ සබ‍්බඤ‍්ඤුතප‍්පත‍්ති, තාව පවත‍්තො කථාමග‍්ගො අවිදූරෙනිදානං නාම. සන‍්තිකෙනිදානං පන තෙසු තෙසු ඨානෙසු විහරතො තස‍්මිං තස‍්මිංයෙව ඨානෙ ලබ‍්භතීති.
එහි මුල පටන් නිදානයන් දක්වා පරිච්ඡේද දතයුතුය. දීපංකර පාද මූලයේ පටන් කරන ලද අභිනීහාර ඇත්තේ, මහබෝසතුන්ගේ වෙස්සන්තර ආත්ම භාවයෙන් චුතවී තුසිත පුරයේ උපත දක්වා වන ප්‍රවෘත්තිය කථා මාර්ගය දූරේ නිදාන නම් වේ. තුසිත භවනයෙන් චුතව බෝමැඩ සර්වඥභාවයට පත්වීම දක්වා (බුදුවීම දක්වා) පවත්නා කථා මාර්ගය අවිදූරෙ නිදාන නම් වේ. සන්තිකෙ නිදාන නම්, ඒ ඒ තන්හි වැඩ වසමින් කරන ලද බුද්ධ කෘත්‍යයයි.
දූරෙනිදානකථා
දූරෙනිදානකථා
තත්‍රිදං දූරෙනිදානං නාම – ඉතො කිර කප‍්පසතසහස‍්සාධිකානං චතුන‍්නං අසඞ‍්ඛ්‍යෙය්‍යානං මත්‍ථකෙ අමරවතී නාම නගරං අහොසි. තත්‍ථ සුමෙධො නාම බ්‍රාහ‍්මණො පටිවසති, උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච, සංසුද‍්ධගහණිකො යාව සත‍්තමා කුලපරිවට‍්ටා, අක‍්ඛිත‍්තො අනුපකුට‍්ඨො ජාතිවාදෙන, අභිරූපො දස‍්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ‍්ණපොක‍්ඛරතාය සමන‍්නාගතො. සො අඤ‍්ඤං කම‍්මං අකත්‍වා බ්‍රාහ‍්මණසිප‍්පමෙව උග‍්ගණ‍්හි. තස‍්ස දහරකාලෙයෙව මාතාපිතරො කාලමකංසු. අථස‍්ස රාසිවඩ‍්ඪකො අමච‍්චො ආයපොත්‍ථකං ආහරිත්‍වා සුවණ‍්ණරජතමණිමුත‍්තාදිභරිතෙ ගබ‍්භෙ විවරිත්‍වා “එත‍්තකං තෙ, කුමාර, මාතු සන‍්තකං, එත‍්තකං පිතු සන‍්තකං, එත‍්තකං අය්‍යකපය්‍යකාන”න‍්ති යාව සත‍්තමා කුලපරිවට‍්ටා ධනං ආචික‍්ඛිත්‍වා “එතං පටිපජ‍්ජාහී”ති ආහ. සුමෙධපණ‍්ඩිතො චින‍්තෙසි – “ඉමං ධනං සංහරිත්‍වා මය‍්හං පිතුපිතාමහාදයො පරලොකං ගච‍්ඡන‍්තා එකකහාපණම‍්පි ගහෙත්‍වා න ගතා, මයා පන ගහෙත්‍වා ගමනකාරණං කාතුං වට‍්ටතී”ති, සො රඤ‍්ඤො ආරොචෙත්‍වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්‍වා මහාජනස‍්ස දානං දත්‍වා තාපසපබ‍්බජ‍්ජං පබ‍්බජි. ඉමස‍්ස පනත්‍ථස‍්ස ආවිභාවත්‍ථං ඉමස‍්මිං ඨානෙ සුමෙධකථා කථෙතබ‍්බා. සා පනෙසා කිඤ‍්චාපි බුද‍්ධවංසෙ නිරන‍්තරං ආගතායෙව, ගාථාබන්‍ධෙන පන ආගතත‍්තා න සුට‍්ඨු පාකටා, තස‍්මා තං අන‍්තරන‍්තරා ගාථාසම‍්බන්‍ධදීපකෙහි වචනෙහි සද‍්ධිං කථෙස‍්සාම.
දැන් දක්වනුයේ දූරෙ නිදානයයි. මෙයින් සතර අසංඛෙය්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයකට ඉහත අමරවතී නම් නගරයක් විය. එහි සුමේධ නම් බ්‍රාහ්මණයකු වාසය කරයි. උභය කුල පරිශුද්ධව ඔහුගේ මවද පියාද, කුල හතක් දක්වා පිරිසිදු වූ පරම්පරා ඇති, අපහාස නොලැබූ, නින්දා නොලැබූ, උපතින් මනාරූ ඇති, දැකුම්කළු පැහැදීම් ඇති කරන පරම වර්ණයෙන් හේ සමන්විතය. හෙතම වෙනත් ක්‍රියාවක් නොකොට බ්‍රාහ්මණ ශිල්පයම උගත්තේය. ඔහුගේ ළදරු කාලයේම දෙමව්පියෝ කළුරිය කළහ. ඉක්බිති ඔහුගේ රාසිවර්ධක ඇමතියා (භාණ්ඩාගාරය භාර නිලධාරියා) අයපොත ගෙන්වාගෙන රන් රිදී මුතුමැණික් ආදියෙන් පිරුණ නිධන් ගැබ විවරකොට කුමාරයාණනි; ඔබට මවගෙන් උරුම මෙපමණය, පිය උරුමයෙන් මෙපමණය මුත්තාගේ හා මීමුත්තාගේ ධනය මෙපමණය. ධනය ගැන කියවා, මේවා පිළිගන්නැයි කීවේය. සුමේධ පණ්ඩිතයා මෙසේ සිතීය. මේ ධනය පිළිගෙන මගේ පියමුතු පරපුර පරලොව යන්නාහු එක කහවනුවකුදු ගෙන නොගියේය. මා විසින් පිළිගෙන පරිත්‍යාග කිරීම වටී යයි, රජුට දැනුම් දී, නගරයේ බෙරහඬ නංවා, මහජනයාට දන් දී තාපස ප්‍රවෘජ්‍යාවෙන් පැවිදි විය. ඔහුගේ මේ අදහස හෙළි කිරීමට, මෙතැන්හිදී සුමේධ කථාව කිවයුතුය. එය වනාහි නිරතුරුව බුද්ධවංසයෙහි ආ පරිද්දෙන් ගාථා බන්ධනයෙන් යුක්ත බැවින් සරළ ලෙස ප්‍රකට නොවේ. එහෙයින් ඒ අතරතුර ගාථා සම්බන්ධ වචන හා අර්ථ සමග කියන්නෙමු.