සුමෙධකථා අට‍්ඨකථා

සුමෙධකථා

සාර අසංඛෙය්‍ය කල්ප සත් දහසකට අධික වූ මත්තෙහි, දස ශබ්දවලින් නිරතුරු පැවති, දර්ශනීය වූ, මනහර වූ, අමරවතී යයි ද, අමර යයි ද නම් ලද නගරයක් විය. යමක් සඳහා බුද්ධවංස පාළියේ කියන ලද්දේද;

“සාරාසංඛෙය්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයකට පෙර, දසවිධ ශබ්දයෙන් නිරතුරු පැවති ආහාරපානවලින් සුලභ දර්ශනීය මනෝරම්‍ය වූ අමර නම් නගරයක් වී.

එහි දසහිසද්දෙහි අවිවිත්තං යනු ඇත් ශබ්දයෙන්, අශ්ව ශබ්දයෙන්, රථ ශබ්දයෙන්, භේරි ශබ්දයෙන්, උඩැක්කි නාදයෙන්, වීණා නාදයෙන්, ගීත ශබ්දයෙන්, හක් ශබ්දයෙන්, පණාබෙර නාදයෙන් අනුභව කරවු! වළඳවු! කවු! බොවු! යන දසවිධ ශබ්දයෙන්ද මෙම ශබ්දවලින් නිරතුරුව පැවතියේ විය. ඒ ශබ්දය එකක් වශයෙන් ගෙන

“ඇත් ශබ්ද, අශ්ව ශබ්ද, බෙර, සක්, රථ ද කවු, බොවු ආහාරපානයෙන් ඝෝෂා කරන ලද සේ” යයි –

බුද්ධවංස පාළියේ මේ ගාථාව කියා :-

“සියළු කාමවස්තුවලින් යුක්ත වූ සියළු නගර අංගයන්ගෙන් පිරිපුන් සත්රුවනින් යුතු නොයෙක් ජනයාගෙන් ගැවසුණු පින් කැමැතියන්ට ආවාසයක් වූ දේව නගරයක් මෙන් සමෘද්ධ වූ”

“නොයෙක් කෝටි ගණනින් රැස්කළ බොහෝ ධනය ඇති සුමේධ නම් බ්‍රාහ්මණ පණ්ඩිතයෙක් අමරවතී නගරයෙහි විසූහ.

හේ වේදය ඉගෙන, වේද මන්ත්‍ර දරන, ත්‍රිවේදයේ පරතෙරට පත් ඉතිහාසය ලක්‍ෂණ විද්‍යාව සහිත තම ධර්මයෙහි පරතෙරට පැමිණියේ” යයි කියන ලදි.

ඉක්බිති එක්දිනක් ඒ සුමේධ පණ්ඩිත තෙම ප්‍රාසාද තලය මස්තකයේ රහසිගතව හිඳ පලඟක් බැඳ හුන්නේ මෙසේ සිතීය. පුනර්භවයෙක යළි ප්‍රතිසන්ධි ගැනීම නම් දුකකි. එසේ උපන් උපන් තැන ශරීරයේ බිඳීමද, (දුකයි.) මම ඉපදීම ස්වභාවකොට ඇත්තෙමි. ජරාව ස්වභාවකොට ඇත්තෙමි. ව්‍යාධිය ස්වභාවකොට ඇත්තෙමි මරණය ස්වභාවකොට ඇත්තෙමි. මෙසේ ඇතිකල්හි මා විසින්, නොඉපදීමද, නොදිරීමද, නිරෝගී බවද, නොමැරීමද, දුක් නැති බවද, සිසිල් වූ අමෘත මහා නිර්වාණය සෙවීමට වටී යයි, අවශ්‍යයෙන්ම භවයෙන් මිදී නිර්වාණගාමී වූ ඒකායන මාර්ගයෙන්ම විය යුතුය. ඒ නිසාවෙන් කියන ලදී.

“රහසිගතව හිඳ - මම එකල මෙසේ සිතුවෙමි, ශරීරයේ බිඳීමද පුනර්භවයද දුකකි.”

“ජාති ජරා ව්‍යාධි ස්වභාවකොට ඇති මම අජර අමර ක්‍ෂේම වූ නිවන සොයන්නෙමි.”

“ඉදින් මේ කුණුකය නොයෙක් නොයෙක් කුණපවලින් පිරී ඇත. අර්ථයක් නැතිව, බලාපොරොත්තු රහිතව එය හැරදමා යා යුතුය.

හේතුවක් නැතිව කිසිවක් සිදු නොවේ. හේතුවක් ඇති එවැනි මාර්ගයක් ඇත. භවයෙන් මිදෙනු ලබන්නා වූ ඒ මාර්ගය සොයා යන්නෙමි.”

ඉක්බිති පසුවද මෙසේ සිතුවේය. යම්සේ ලෝකයෙහි දුකට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ, සැප නමින් දෙයක් ඇති මෙසේ භවය ඇතිකල්හි එයට විපක්‍ෂ වු විභවයක්ද තිබිය යුතුය. යම්සේ උෂ්ණය ඇතිකල්හි එය මැඩපැවැත්වීමට සීතලක්ද ඇත. මෙසේ රාග ගිනි ආදිය සංසිඳවීම පිණිස නිවනක්ද තිබිය යුතුය. යම්සේ ළාමක පාප ධර්මයට විරුද්ධ වූ යහපත් නිරවද්‍ය පෙරදැරි වු ධර්මයක් ද ඇත්තේමය. එසේම පාපකාරී උපතක් ඇතිකල්හි සියළුම උත්පත්තීන් නික්මීමට සමත් නොඉපදීම මුල් වූ නිර්වාණයක් ද තිබිය යුතුමය. එසේ හෙයින් කියන ලදී –

“යම්සේ දුකක් විද්‍යමාන වන කල්හි සැපයක්ද විද්‍යමාන වේ. එසේ භවයක් විද්‍යමාන කල්හි විභවයක්ද කැමතිවිය යුතු.”

“යම්සේ උණුසුමක් ඇතිකල්හි වෙනත් ශීතලක් ද පවතී එසේ තෙවැදෑරුම් ගින්න විද්‍යමාන කල්හි නිවනද කැමති විය යුතු

“යම් සේ පාපය ඇතිකල්හි යහපත ද විද්‍යමානය. එසේම උපත ඇතිකල්හි නූපදීමද කැමතිවිය යුතු.

තවදුරටත් මෙසේ සිතීය – යම්සේ අසූචි රාශියක ගිලුනා වූ මිනිසකු විසින් දුරදීම පස් පියුමෙන් ගැවසුණු මහා තඩාගයක් දැක, කවර මාර්ගයකින් එහි යා යුතුදැයි, ඒ පොකුණ සෙවීම සුදුසුය. යම් හෙයකින් එය නොසොයන්නේ නම් එය තඩාගයේ දෝෂයක් නොවේ. මිනිසාගේම දෝෂයකි. එසේ කෙළෙස් මළ පිරිසිදු කිරීමේදි අමෘතමහා නිර්වාණය නමැති තඩාගය විද්‍යමාන කල්හි එය නොසෙවීම ඒ අමාමහ නිවන නමැති තඩාගයේ දෝෂයක් නොවේ. පුරුෂයාගේම දෝෂයකි. එපරිද්දෙන් කෙලෙස්වලින් පිරිවරා ගත්තා වූ පුරුෂයාට නිර්වාණගාමී යහපත් මාර්ගය විද්‍යමාන කල්හි, එය නොසෙවීම මර්ගයේ දෝෂයක් නොව, පුරුෂයාගේම දෝෂයකි. යම්සේ රෝගයෙන් පෙළෙන පුරුෂයා, ව්‍යාධියට පිළියම් කරන වෛද්‍යවරුන් විද්‍යමාන කල්හි, ඒ වෙදාගෙන් චිකිත්සා කිරීමට නොසොයයි නම් එය ඔහුගේම දෝෂයකි. වෛද්‍යවරයාගේ දෝෂයක් නොවේ. එපරිදි, කෙළෙස් රෝගයෙන් පෙළෙන අයෙකු කෙළෙස් සංසිඳවන මාර්ගය දත්තකු විද්‍යමාන කල්හිම ඒ ආචාර්යවරයාව නොසොයයිද, එය ඔහුගේම දෝෂයකි. කෙලෙස් විනාශ කරන ගුරුවරයාගේ දෝෂයක් නොවේ. එසේ හෙයින් කියන ලදී –

“යම් සේ අසූචියේ වැටුණු මිනිසා, ජලය පිරි තඩාගයක් දැක, එම පොකුණ (නොසොයයිද) ප්‍රයෝජනයට නොගනීද එය තඩාගයේ දෝෂයක් නොවේ.”

“එසේ කෙළෙස්මල ධෝවනයට අමෘතමහා නිවන නමැති පොකුණ විද්‍යමාන කල්හි, ඒ පොකුණ නොසොයයිද, එය නිවන් නැමැති පොකුණේ දෝෂයක් නොවේ.”

“යම්සේ සතුරන් විසින් වටකරන ලද විට ගැළවී යාමට ගමන් මාර්ගයක් විද්‍යමාන කල්හි, ඒ මිනිසා පලානොයේද, එය මාර්ගයේ දෝෂයක් නොවේ.”

“මෙසේ කෙලෙස්වලින් වටකරන ලද්දේ ආරක්‍ෂිත මාර්ගයක් විද්‍යමාන කල්හි ඒ මාර්ගය නොසොයයිද එය සුරක්‍ෂිත මාර්ගයාගේ දෝෂයක් නොවේ.

“යම්සේ රෝගයෙන් පෙළෙන මිනිසා, වෛද්‍යවරයෙකු ඇතිකල්හි ඒ ව්‍යාධියට පිළියම් නොකරයිද, එය වෛද්‍යවරයාගේ දෝෂයක් නොවේ.”

“එසේ කෙළෙස් නැමැති ව්‍යාධිවලින් පෙළෙමින් දුකට පත්වූවකු එයින් මිදීමට අදාළ ගුරුවරයකු නොසොයයිද, එය ශාස්තෲවරයා කෙරෙහි පිහිටි දෝෂයක් නොවේ.”

යම්සේ, අලංකාරයෙන් සැරසුණු මිනිසා බෙල්ලේ ඇලුණු කුණපය ඉවත්කොට, සැපසේ යන්නේද, එසේ අප විසින්ද, මේ කුණු කය ඉවත දමා අපේක්‍ෂා රහිතව නිර්වාණ නගරයට පිවිසිය යුතුය. යම්සේ ස්ත්‍රී පුරුෂයෝ වැසිකිළි බිමෙහි මල-මුත්‍රාකොට, එය උකුලට ගෙන හෝ රෙදිපටි කෙළවර වෙළාගෙන හෝ නොයෙත්ද, පිළිකුල් කරමින් අපේක්‍ෂා රහිතව ඉවත දමා යත්ද, එසේ අප විසින්ද මේ කුණු කය අපේක්‍ෂා රහිතව ඉවත දමා අමෘතමහා නිර්වාණ නගරයට පිවිසීමට වටියි. යම්සේ නාවිකයෝ දිරාගිය නැව අපේක්‍ෂා රහිතව ඉවතදමා යත්ද එසේ මම ද තුවාල මුඛ නවයකින් (කුණු) වැගිරෙන්නා වූ ශරීරය හැර දමා අපේක්‍ෂා රහිතව නිවන් නගරයට පිවිසෙන්නෙමි. යම්සේ පුරුෂයා නොයෙක් රන් රුවන් ආදිය රැගෙන සොරුන් සමග මාර්ගයට යන්නේ තමන්ගේ රන් නැසේ යන බියෙන් ඔවුන් හැර දමා ආරක්ෂිත වූ මග ගනියිද එසේම රුවන් පහරණ සොරෙකු සමාන වූ තම ශරීරය ද හැරදමා ක්‍ෂේම මගට යා යුතුය. ඉදින් මම මෙහි තෘෂ්ණාව කරන්නෙම් නම් ආර්ය මාර්ග කුසල් දහම් රත්න නසන්නේය. එහෙයින් මා විසින් මේ සොරුන් හා සමාන ශරීරය හැරදමා අමෘතමහා නිර්වාණ නගරයට පිවිසීමට වටී යනුවෙනි. එහෙයින් කියන ලදී –

ගෙළෙහි කුණපයක් බැඳි පුරුෂයාද ඒ කුණපය පිළිකුල් කර අතහැර දමා තම ගමන යන්නේ ද

එසේ නොයෙක් කුණපයන්ගෙන් පිරුණු, අනපේක්‍ෂිත වූ අර්ථ විරහිත වූ, මෙම ශරීරය හැරදමා යා යුතු වෙමි.

මළ මුත්‍ර පහ කරන ස්ත්‍රී පුරුෂයෝ බලාපොරොත්තු රහිතව ඒවා හැරදමා යත්ද,

එසේම නොයෙක් කුණපයන්ගෙන් පිරී පවත්නා වූ මේ ශරීරයද, මළ මුත්‍ර වැසිකිළියේ හැර දමා යන්නාක් මෙන් හැරදමා යා යුතුය.

දිරාපත් වූ පලුදු සහිත වූ දිය පිරෙන්නා වූ නැව නැව්හිමියා විසින් බලාපොරොත්තු රහිත හැරදමා යයිද,

එසේ සිදුරු නවයකින් ද්‍රව වැගිරෙන්නා වූ මේ ශරීරය ද නැව හැර දැමූ නැව් හිමියන් මෙන් හැරදමා යා යුතුය.

රන් රුවන් භාණ්ඩ රැගෙන සොරුන් සමග යන පුරුෂයා භාණ්ඩ පැහැර ගනිතියි යන බියෙන්, ඒ මග හැර වෙනත් මගක යේද,

එසේම මහා සොරෙකු සමාන වූ මේ ශරීරය ද, කුසල් නැසීමේ බිය නිසා හැර දමා යන්නෙමි.

මෙසේ සුමේධ පණ්ඩිත තෙමේ නොයෙක් ආකාර උපමාවලින් මේ නෛෂ්ක්‍රම්‍ය හා බැඳුනා වූ අර්ථය සිතා තම නිවස්නේ ඇති අප්‍රමාණ භෝග රාශිය යට කියන ලද අයුරින් දිළිඳු යාචකාදීන්ට බෙදා දී, මහ දන් දී, වස්තු කාමයද, ක්ලේශ කාමයද හැරදමා අමර නගරයෙන් නික්ම හුදකලාවම හිමාලයේ ධාර්මික නම් පර්වතය ඇසුරු කොට ආශ්‍රමයක් කොට, එහි පන්සලක්ද, සක්මන්මළුවක්ද මවා, පංචනීවරණ දෝෂවලින් දුරුකරන ලද, ‘මෙසේ සමාධිහිත සිත් ඇති කල්හි’ කියන ලද ආදි ආකාරයෙන් ගුණ කාරණා අටකින් යුක්ත වූ අභිඥා සංඛ්‍යාත බලය ගෙගනහැර පෑමට, ඒ ආශ්‍රමයේදී දෝෂ නවයකින් සමන්විත වූ (හැඳසිටි) සළුව හැරදමා, දොළොස් ආකාර ගුණයෙන් යුක්ත වූ, වැහැරි සිවුර පොරවා, සෘෂි ප්‍රවෘජ්‍යාවෙන් පැවිදි විය. මෙසේ පැවිදි වූ කල්හි දෝෂ අටකින් ගැවසුණු ඒ පන්සල හැරදමා, දස ගුණයෙන් සමන්විත වූ වෘක්ෂ මූලයට සපැමිණ සියළු ධාන්‍ය භෝජන හැර දමා වැටුණු ගෙඩි කොල ආහාරයට ගනිමින්, සිටි ස්ථානයේම සක්මන් වශයෙන් ප්‍රධන් වීර්ය වඩන්නේ දින හතක් ඇතුළතම අෂ්ට සමාපත්තීන්ද පංච අභිඥාවන්ද ලැබගත්තේ විය. මෙසේ හෙතම ප්‍රාර්ථනා කළ පරිදි, අභිඥා බලයට පැමිණියේය. ඒ නිසාවෙන් කියන ලද –

“මෙසේ මම සිතා නොයෙක් කෝටිගණන් ධනය නාථ-අනාථයන්ට දී හිමාලයට පැමිණියෙමි.”

“හිමාලයට නුදුරින් ධම්මික නම් පර්වතය මට මනාසේ පිළියෙළ කළ අසපුවයි. එහි පන්සලක්ද මවන ලද්දීය”

“පංච දෝෂයන් දුරුකොට එහි සක්මන් මළුවක්ද මැව්වෙමි. අෂ්ට ගුණයෙන් යුතු අභිඥා බලයද ලැබුවෙමි.”

“නව දෝෂයෙන් යුතු සළුව අත හැරියෙමි. දොළොස් ගුණයෙන් යුතු රළු සිවුර පෙරවූවෙමි.”

“දෝෂ අටකින් ගැවසුණු පන්සල අතහැරියෙමි. දස ගුණයෙන් යුතු වෘක්ෂ මූලයට සපැමිණියෙමි.”

“වවන ලද, රෝපණය කළ ධන ධාන්‍ය නිරවශේෂවම දුරු කළෙමි. නොයෙක් ගුණයෙන් යුතු ‘පවත්තඵල භෝගී’ වූයෙමි.”

“සක්මනෙහි හුන් තැනම ප්‍රධන් වීර්ය වැඩුයෙමි. දින හතක් ඇතුළත අභිඥා බලයට පැමිණියෙමි.

එහි අස්සමො සුකතො මය්හං පණ්ණසාලා සුමාපිතා යනු මේ පෙළෙන් සුමේධ පණ්ඩිතයන් විසින් ආශ්‍රමය පන්සල සක්මන් යන සියල්ල තම අතින් මවන ලද්දක් මෙන් කියන ලදී. මේ එහි අර්ථයයි. අද බෝසතුන් හිමාලයට පැමිණ ධම්මික පර්වතයට පිවිසින්නේය යයි දැක ශක්‍රයා විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයාට ආමන්ත්‍රණය කළේය. දරුව! මේ සුමේධ පණ්ඩිතයා පැවිදි වන්නෙමියි නික්මෙයි. මොහුට වසන තැනක් මවනු මැනවි. හෙතෙම ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන රමණීය ආශ්‍රමයක්ද, මනාව රක්‍ෂිත වූ පන්සලක්ද, සිත් අලවන සක්මන් මළුවක්ද මැවීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, එකල පුණ්‍යානුභාවයෙන් නිපන් ඒ ආශ්‍රමය නිසා, සාරිපුත්‍රය; ඒ ධම්මික පර්වතයේ

“මා සඳහා ආශ්‍රමයක් මනාව කරන ලදි. පන්සලක්ද මවන ලදි. පංචදෝෂ හැරදැමූ සක්මන්මළුවක්ද එහි මැවීය. යනුවෙන් කීහ.

එහි සුකතො මය්හං යනු මා විසින් මනා ලෙස කරන ලදී. පණ්ණසාලා සුමාපිතා යනු කොලවලින් වසන ලද ශාලාවද මට මැනවින් මවන ලද්දේ විය.

පඤ්ච දෝස විවජ්ජිතං යනු මේ පස්වැදෑරුම් සක්මන් දෝෂයන් නම්, තද විෂම බව, ඇතුළත ගස්වලින් ගැවසී ගත් බව තෘණ ලතාදියෙන් යුක්ත බව, බොහෝ උවදුරු සහිතව වූ බව ඉතා විශාල බවද වේ. තද විෂම වූ භූමි භාගයෙහි සක්මන් කරන කල්හි සක්මන් කරන්නාගේ පාද රිදේ. වෙළී ගැටගැසෙත්. සිත එකඟතාවය නොබලයි. කර්මස්ථාන රැකදෙයි. එහෙයින් තද විෂම බව භූමි භාගයේ එක දෝෂයක් යැයි දත යුතුය. සක්මන්මළුවේ ඇතුළත හෝ මැද හෝ කෙළවර හෝ ගස් අපරීක්‍ෂාකාරීව ඇතිකල්හි සක්මන් කරන්නාගේ නළල හෝ හිස හෝ එහි වැදී වෙහෙසට පත්වෙයි. ඇතුළත ගස් ඇති බව දෙවෙනි දෝෂයයි. තෘණවැල් ආදියෙන් වැසීගිය සක්මන්මළුවේ සක්මන් කරන කල්හි අන්ධකාර වේලාවේ සර්පාදී ප්‍රාණීන් පයට පෑගී හෝ මිය යයි. ඔවුන් විසින් දෂ්ට කරන ලදුව හෝ දුකට පත්වේ. තෘණලතාදියෙන් වැසී තිබීම තෙවෙනි දෝෂයයි. පළලින් රියනක් හෝ අඩරියනක් වූ ඉතා බාධක සහිත සක්මන්මළුවේ සක්මන් කරන්නාගේ කකුල් පැකිලී නියපොතු ඇඟිලි බිඳෙත්නුයි ඉතා සම්බාධක සහිත වූයේ මේ සිවුවෙනි දෝෂයයි. අති විශාල වූ සක්මන්මළුවක සක්මන් කරන්නාගේ සිත විඩාවට පත්වේ. එකඟතාවයක් නොලබයි. අතිවිශාල බව පස්වෙනි දෝෂයයි. පුළුළින් වනාහි දෙපැත්තෙහි අඩරියනක් පමණ පළල වූ දෙපසෙහි රියනක් පමණ වූද, දිගින් අත් රියන් හැටක් පමණ වූ මෘදු තැනිතලා සමසේ විසුරුවන ලද වැලි ඇති සක්මන්මළුව වටියි. සෑගිරියෙහි දීපප්‍රසාදක මහා මහින්ද මහරහතුන්ගේ සක්මන්මළුව එබඳු විය. එසේ හෙයින් කියන ලදී. “පස් දෝෂයන්ගෙන් විනිර්මුක්ත වූ සක්මනක් එහි මැව්වෙමි.” යනුවෙනි.

අට්ඨගුණ සමූපේතං යනු අටවැදෑරුම් ශ්‍රමණ සැපවලින් යුක්ත මෙහි ශ්‍රමණ සැප අට නම්, ධනධාන්‍ය පිළිනොගැනීම, නිරවද්‍ය පිණ්ඩපාත සේවනය, සිසිල් පිණ්ඩපාත වළඳන බව, රට පෙළා ධනසාරය හෝ කහවනු ආදිය ගන්නා වූ රාජ කුල මෙන් රට නොපෙළන බව, උපකරණ අකමැති බවයි, සොරුන්ගෙන් වන මංකොල්ලකෑම්වලින් නිර්භය බව රාජරාජ මහාමාත්‍යාදින් සමග නොඇලෙන බව, සතර දිශාවල පැතිරුණු අප්‍රතිහත භාවයයි, නිදහස් බව මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. ඒ අසපුවේ වසන්නහු විසින් මේ ශ්‍රමණ සැප අට විඳීමට හැකිවෙත්. මෙසේ අෂ්ට ගුණවලින් යුතු ආශ්‍රමයක් මවන ලද්දේ වෙයි.

අභිඤ්ඤාබල මාහරිං යනු පසුව ඒ ආශ්‍රමයේ වාසය කරමින් කසිණ පරිකර්ම කොට අභිඥාවන්ද සමාපත්තීන්ද උපදවනු පිණිස, දුක්ඛ වශයෙන් විදර්ශනා වඩා ප්‍රබල වීර්යයට පැමිණියේ විදර්ශනා බලයට පැමිණියෙමි. යම්සේ එහි වාසය කරන්නේ ඒ බලයට පැමිණීමට හැකිවෙමි. මෙසේ ඒ ආශ්‍රමය අභිඥා පිණිසද, විදර්ශනා බලයට ද සුදුසු සේ සකස්කොට මවන ලද්දේ යන අර්ථයයි.

සාටකං පජහිං තත්‍ථ නව දෝස මුපාගතං යනු මෙහි මේ පිළිවෙළ කථාවයි. එකල වනාහි කුටි, ලෙන්, සක්මන්මළු ආදියෙන් අලංකෘත වූ මල්, ගෙඩි ආදියෙන් ගැවසුණු රමණීය මිහිරි ජලාශ ඇති, නපුරු වන සතුන්ගෙන් හා බිහිසුණු පක්‍ෂි ආදීන්ගෙන් තොර විවේකයට යෝග්‍ය ආශ්‍රමයක් මවා, අලංකාර වූ සක්මන්මළුවේ දෙකෙළවර එල්ලෙන පුවරුවක් සවිකොට හිඳීම පිණිස සක්මන්මළුව මැද සමතලා මුංඇටපාට ගලක් මවා ඇතුළත පන්සලෙහි ජටාමඩුළු සහිත වැහැරි සිවුරක්, තුන් තැනකින් වක් වු කදක් ආදී තවුස් පිරිකර ද, මණ්ඩපයේ පැන් කළයක්ද පැන් සකක් ද පැන් පෙරහනක්ද, ගිනිශාලාවේ අඟුරු කබලද දර ආදියද, යම් යම් පැවිද්දන්ට උපකාර පිණිස පවතින්නා වූ සියල්ල මවා, පන්සලේ බිත්තියෙහි යම් කිසිවෙකු පැවිදිවනු කැමැත්තේද, මේ පිරිකර රැගෙන පැවිදි වෙත්වා! යි අකුරින් කොටා දෙව්ලොවටම විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා ගිය කල්හි, සුමේධ පණ්ඩිතයෝ හිමවතේ ගිරි-කඳුරැළි අනුසාරයෙන් තමන්ගේ නිවාසයට ගැලපෙන පහසු තැනක් බලන්නේ නදී නිවර්තනයෙහි විශ්වකර්ම විසින් නිර්මාණය කරන ලද, ශක්‍රයා දුන් රමණීය ආශ්‍රමය දැක, සක්මන කෙළවරට ගොස් පාසටහන් නොදකින්නේ ස්ථිරවම මෙහි සිටින පැවිද්දෝ දුර ගමක පිඬු පිණිස ගොස් ක්ලාන්ත වී අවුත් පන්සලට පිවිස හුන්නේ වන්නේ යයි සිතා ටිකක් බලාපොරොත්තුව සිට ප්‍රමාද නිසා දැකගන්නෙමියි පන්සල් දොරටුව විවෘත කොට ඇතුළට පිවිස ඔබි-මොබ බලන්නේ මහා බිත්තියේ අකුරු දැක, කියවා, මට කැප පිරිකරයයි, මේවා ගෙන පැවිදි වන්නෙමියි තමන් විසින් පොරවන ලද සාටක යුගලය ඇතහැරියේය. එසේ හෙයින් කියන ලදි. සාටකං පජහිං තත්‍ථ යනු මෙසේ පිවිසියේ, මම, සාරිපුත්ත! ඒ පන්සලේදි සාටකය අත්හළෙමි.

නව දෝස මුපාගතං යනු සාටකය ඉවතලන්නේ, නවාකාර දොස් දැක දුරුකළේය යන අර්ථ දැක්වේ. තවුස්පැවිදි වූවන්ගේ සාටකයෙහි දෝෂ නමයක් ඇතිවෙයි. මහා අනගි බව එක දෝෂයකි. අනුන්ගෙන් ලැබෙන බව එක් දෝෂයකි. පරිහරණය කිරීමෙන් වහා කිලිටුවන බව දෝෂයකි. කිළිටි වූ විට සේදිය යුතුයි. පඬුපෙවිය යුතු බව තව දෝෂයකි. පරිභෝග කිරීමෙන් දිරණ බව, එකක් දිරා ගිය කල අණ්ඩ දැමීම හෝ මැසිය යුතු බව නැවත සෙවීමද අපහසුය. තාපස පැවිද්ද පිණිස නොසරුප් බව සතුරන්ට සාධාරණ බව වේ. යම්සේ ඔහු එය විරුද්ධකරුවෝ නොගනිත්ද? සුරක්‍ෂිත කළයුතු බව. පරිභෝග කරන්නවුන්ට අලංකාර භාවය ගෙනදෙන බව දෝෂයකි. රැගෙන හැසිරෙන්නහුගේ උරහිසට බරකි. මහිමතාව තවත් දෝෂයකි.

වාකවීර නිවාසෙසිං යනු එකල මම සාරිපුත්ත. මේ දෝෂ නමය දැක සළුව හැර රළු සිවුර පෙරවූයෙමි. බට වැනි තෘණ වර්ගයක් කීතු කීතුකොට ගෙන ගොතන ලද රළු සිවුර පෙරවීම හා හැඳීම් සඳහා ගත්තෙමි යන අර්ථයි.

ද්වාදසගුණ මුපාගතං යනු දොළොස් ආනිශංසවලින් යුක්ත වූ වැහැරි සිවුරේ දොළොස් ආනිශංස අඩු අගයක් ඇති බව, සිත්කළු බව, සුදුසු බව යනු මෙහි එක ආනිශංසයකි මේ දෙවැන්නයි. පරිභෝග කිරීමෙන් හනික කිළිටි වන්නේය. සෝදනු ලබන්නේද ගැටීමක් නැත. මේ තුන්වැන්නයි. පරිභෝග කිරීමෙන් දිරාගියද, මැසීමට පුළුවනි. මේ සතරවැන්න සොයන්නාට සුවසේ සෙවිය හැකි බව පස්වැන්නයි. තාපස පැවිද්ද පිණිස කැප සරුප් වීම හයවැන්නයි. පිළියෙල කරන්නාට ගැළපෙන බව සත්වැන්නයි. පරිහරණය කරන්නාට ශ්‍රමණ අලංකාරය ඇතිවීම අටවැන්නයි. සැහැල්ලු ලෙස දැරීමට හැකිවීම නවවැන්නයි. සිවුර පිළියෙල කිරීමේ අල්පේච්ඡ බව දසවැන්නයි. වැහැරි පට්ටාවලින් සකස් කළ බැවින් ධාර්මික නිරවද්‍ය භාවය, එකොළොස්වැන්නයි. රළුසිවුර විනාශ වුවද, අපේක්‍ෂා රහිත බව දොළොස්වැන්න වේ.

අට්ඨදොස සමාකිණ්ණං පජහිං පණ්ණසාලකං යනු කෙසේ දුරුකළෙම්ද? ඔහු වර සාටක යුග්මය ගලවන්නේ සිවුරු එල්ලා තබන ලීයේ එල්ලන ලද කටුකරඬු මල් දාමයක් හා සමාන රතු වැහැරි සිවුර ගෙන පොරවා, ඒ මත වෙනත් රන්වන් වැහැරි සිවුරක්ද හැඳ දොඹමල් සමාන මදටිය පාට කුර සහිත අඳුන්සමක් ඒකාංශකොට ජටාමඩුල්ල ගලවා, කොණ්ඩ මුදුන සහිත නිශ්චල බව ඇතිකරනු පිණිස ලී කූරක් ප්‍රවේශකොට, මුතුවන් දැලක් සමාන පසුම්බිය පිණිස පබළු පාටැති කෙණඩියක් බැඳගෙන තුන් තැනෙකින් වක්වූ කදක් ගෙන, එක් කද කෙළවරක කෙණ්ඩියද, එක කෙළවරක අංකුසයේ පසුපසද දඬු තුනකින් එල්ලාගෙන, කත් ලීය අංශයකින් දරා දකුණු අතින් සැරයටියක් ගෙන, පන්සලෙන් නික්ම හැට රියනක් මහා සක්මන්මළුවේ එහා-මෙහා සක්මන් කරන්නේ, තමන්ගේ විලාශය බලා මගේ මනදොළ මස්තක ප්‍රාප්ත වූයේ යයි මගේ ප්‍රවෘජ්‍යාව ඒකාන්තයෙන් බබළයි. බුදු, පසේබුදු ආදී වීර පුරුෂයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දේය. මේ පැවිද්ද නම් ස්තුති ප්‍රශංසා කරන ලද්දකි. ගිහි බන්ධනය ප්‍රහීණ කළෙම්, නික්මුණේ වෙමියි නෛෂ්ක්‍රම්‍ය නම් මේ ලද මගේ මේ උතුම් පැවිද්ද කරන්නෙමි. ශ්‍රමණ ධර්මය මාර්ග-ඵල සුවය ලබන්නෙමි, උත්සාහවත් වූයේ කත්ලීය බිම දමා සක්මන්මළුව මැද මුංඇට පාට ගල්තලාවේ රන්වන් පිළිමයක් මෙන් හිඳිමින් දිවාකාලය කල්යවා, සවස් කාලයේ පන්සලට පිවිස හිදින ඇඳ මත්තෙහි ලී මැස්සේ හොත්තේ ශරීරය උණුසුම් කරවාගෙන ඉතා අළුයම කාලයේ පිබිද තමන්ගේ ආවර්ජනා කළේය. මම ගෘහවාසයේ ආදීනව දැක අප්‍රමාණ භෝග, අනන්ත යසඉසුරු හැරදමා අරණ්‍යයට පිවිස නෛෂ්ක්‍රම්‍ය සොයන්නේ වී පැවිදිව දැන් පටන් ප්‍රමාද චරිතය ඉසිලීමට නුසුදුසුය. ප්‍රවිවේකය හැර හැසිරෙන්නේ මිථ්‍යා විතර්ක ගැන හිතාමතා බලති. දැන් පමාවීම යළි සළකා බැලීම වටී. මම වනාහි ගෘහවාසයේ උපද්‍රව දැක නික්මෙන්නේ, මේ මනාප වූ පන්සලද පැසුණු බෙලි ගෙඩියේ වර්ණයෙන් යුතු භූමියද, රිදීවර්ණ වූ සුදු බිත්තිද පරෙවිපා පාටැති කොලඅතතු සෙවිලියද විසිතුරු වර්ණ ඇති හුණ පතුරු ඇඳ නිවාස පහසුව ඇති වසන තැන මෙපමණක්ද, අතිරේක වශයෙන් මගේ ගෘහසම්පත්ම පෙනේ. වෙනසක් නොපෙනේ. පන්සලේ දොස් පරීක්‍ෂා කරන්නේ දෝස අටක් දුටුවේය.

පන්සල් පරිභෝග කිරීමේ ආදීනව අටකි. මහා ආරම්භයක් වශයෙන් ද්‍රව්‍ය රාශියක් එක්තැන්කොට කරනු ලැබීම එක් ආදීනවයකි. තෘණ පත් මැටි ආදියේ වැටුණුකල්හි ඒවා නැවත නැවත තැබිය යුතු බැවින් නිරතුරු පවතින ප්‍රතිසංස්කරණය දෙවැන්නයි. සේනාසන නම් අවේලාවේ මහල්ලන් පැමිණෙයි. නිතර නැගිටීමට සිදුවන බැවින් සිතේ එකඟතාවය නොපවතියි. නැගීසිටින ස්වභාවය තෙවැන්නයි. ශීත උෂ්ණාදිය විනාශකරන බැවින් ශරීරය සියුමැලි කිරීම සතරවැන්නයි. ගෙට පිවිසෙන යම් කෙනෙකු පාප කර්මයක් කළහැකි බැවින් ගර්හා කරන බව පස්වැන්නයි. මගේ මගේ යයි පටිහරණය කිරීම සයවැන්නයි. ගෙදරක් ඇති බව පෙනෙන නිසා දෙවෙනි වාසස්ථානය යනු සත්වැන්නයි. උකුණෝ, මකුණෝ, කැරපොත්තෝ ආදීන් සැරිසැරීම අටවැන්නයි. මෙසේ මේ අටවැදෑරුම් ආදීනව දැක බෝසත් තෙම පන්සල දුරු කළේය. එසේ හෙයින් කීවේය. අට්ඨදොස සමාකිණ්ණං පජහිං පණ්ණසාලකං යනුවෙනි.

උපගාමිං රුක්ඛමූලං ගුණෙ දසහුපාගතෙ යනු ආවරණය ප්‍රතික්‍ෂේපකොට දසගුණයෙන් යුක්ත වූ වෘක්‍ෂමූලයට පැමිණියේ වෙමියි කියයි. මේ ඒ ගුණ දහයයි. ඉතා කුඩා ආරම්භයක් වීම එක ගුණයකි. පැමිණි මොහොතේ එහි සිටිය හැකිවෙයි. පෝෂණය කිරීමක් පිළිදැගුම් කිරීමක් අනවශ්‍යය. එහි සමතලා බවද, උස්පහත් බවද පරිභෝග කිරීම පහසු වේ. විශේෂ අත්සාහයක් නොකිරීම තෙවැන්නයි. ගර්හා කිරීම නොවසාලයි. එහි පව්කම් කරන්නා ලජ්ජා කරයි. ගර්හාවට ලක්කරයි යනුවෙන් නොවසා තිබෙන බව සතරවැන්නයි. අභ්‍යවකාශය මෙන් ශරීරය සන්තර්පණය නොකරයි. ශරීරය සන්තර්පණය නොකිරීම පස්වැන්න වේ. ප්‍රතිසංස්කරණය කරන බව සයවැන්නයි. ගෘහ ආලය ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීම සත්වෙනි වේ. බොහෝ දෙනාට සාධාරණ ගෙදරක් මෙන් පිළිදැගුම් කරන්නෙමි. එතැනින් නික්මෙවු! කියා ඉවත්කරන බවක් නැති නිසා අටවැන්න වේ. වාසය කරන්නාගේ ප්‍රීතිසහගත ස්වාභාවය නවවැන්නයි. වෘක්‍ෂමූල, සෙනසුන් ගිය ගිය තැන්වල සුලභ හෙයින් අපේක්‍ෂා රහිත බව දසවැන්න වේ. මේ ගුණ දහය දැක රුක්ඛමූලං ගතෝස්මි යනුවෙන් ප්‍රකාශ කරයි.

මේ කරුණු මෙපණකින් සළකා බෝසත්තෙම, දෙවෙනි දිනයේ පිඬු පිණිස ගමට පිවිසි සේක. එකල්හි ඔහුට පැමිණි ගමේ මිනිස්සු මහත් උත්සාහයෙන් භික්‍ෂාදානය දුන්හ. හෙතෙම බත්කිස නිමවා, ආශ්‍රමයට පිවිස, හිඳ සිතුවේය. මම පැවිද්දෙන් ආහාර නොලබමි. මේ ආහාර සිනිදුය. මානමදය පුරුෂමදය වඩවයි. ආහාර මුල් වීමෙන් දුකෙහි කෙළවරක් නැත. යෙහෙකි, මට මවන ලද රෝපණය කළ ධාන්‍යය උපන් ආහාර දුරුකොට, “ළගට වැටුණු කොළ ගෙඩි පමණක්” ආහාරය පිණිස වන්නේ යයි යනුවෙනි. හෙතෙම එතැන්පටන් එසේකොට උත්සාහ කරන්නේ වෑයම් කරන්නේ දින හතක් ඇතුළත, අෂ්ට සමාපත්ති ද පංච අභිඥාවන්ද ඉපදවීය. එසේ හෙයින් කියන ලදී –

“වවන, රෝපණය කළ ධාන්‍ය නිරවශේෂ වශයෙන්ම දුරු කළෙමි. නොයෙක් ගුණ සම්පන්න වූ පවත්තඵල භෝජී වූවෙමි.”

“හුන්තැනමද සක්මන්මළුවේද එහිදී ප්‍රධන් වීර්ය වැඩුවෙමි. සත්දිනක් ඇතුළත අභිඥා ලාභයට පත්වූයෙමි.”