1. සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරඅපදානවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

1. සාරිපුත්‍ර ථේර අපදාන වර්ණනාව

එයට අමතරව ථෙරාපදාන සංග්‍රහ ගාථා වර්ණනා කිරීමට “අථ ථෙරොපදානං සුණාථ” යන්න කීහ. අපදාන ශබ්දයේ තේරුම යට කියන ලදි. මෙහි ථෙර ශබ්දය කාල, නොසෙල්වෙන, ස්ථිර, ප්‍රඥප්ති, නාම, ජ්‍යෙෂ්ඨ ආදී නොයෙක් අර්ථයන්හි යෙදේ. “ථෙරො වස්සිකානි පූතිනි චුණ්ණක ජාතානි” යන ආදියෙහි ස්ථවිරයන් වහන්සේ බොහෝ කාලයක් වස් සමාදන් වූහ යන අර්ථයි. “ථෙරො පි තාච මහා” ආදි තැන්හි ස්ථිර, නොසෙල්වෙන යන අර්ථයි. “ථෙරකො ආයස්මා මහල්ලකො” ආදී තන්හි ප්‍රඥප්තියයි. ලොක ව්‍යවහාර මාත්‍රයයි. “චුන්‍දත්‍ථෙරො - ඵුස්සත්‍ථෙරො” ආදී තන්හි නම් කිරීමයි. මෙසේ නම් කරන ලද්දේ යන අර්ථයි. “ථෙරොචායං කුමාරො මම පුත්තෙ සු” ආදී තන්හි ජ්‍යෙෂ්ඨ බවයි, වැඩිමහල් බවයි. මෙහි වනාහි කාලයෙහි ද ස්ථිරත්වයෙහිද, වැටේ. එහෙයින් බොහෝ කාලයක් සිටියේ යයි ද, ස්ථිරසාර වශයෙන් සීල ආචාරාදියෙහි යුක්ත වූයේ යයි ද ථේර නම් වේ. තෙරුන් ස්ථවිරයෝය. ඒ ස්ථවිරාදීන්ගේ චරිත කථා ථෙරාපදානයයි. “තං ථෙරාපදානං සුණාථ” යන්න හා බැඳේ.

හිමවතට නුදුරෙහි ලම්බක නම් පර්වතය ආදි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්‍ර තෙරුන්ගේ අපදානයද, ඒ ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ගේ වස්තුවද මෙසේ දතයුතුය.

අතීතයේ මෙයින් කල්ප ලක්‍ෂයකට අධික එක් අසංඛ්‍යයක් මත්තෙහි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්‍ර තෙරුන් බ්‍රාහ්මණ මහාසාල කුලයේ ඉපිද, නමින් සරද මානව නම් විය. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ද, ගෘහපති මහාසාල කුලයේ ඉපිද නමින් සිරිවඩ්ඪ කෙළෙඹියා නම් විය. ඒ දෙදෙනාම වැලිකෙලියේ පටන් මිත්‍රයෝ වූහ. ඔවුන් අතර සරද මානවකයා පියාගේ ඇවෑමෙන් කුලය සතු ධනය පිළිගෙන, එක්දිනක් රහසිගතව මෙසේ සිතුවේය. මේ සත්ත්වයන්ට මරණය නම් ඒකාන්තය. එහෙයින් මා විසින් එක් පැවිද්දකු වෙත එළඹ දුකෙන් මිදෙන මග ගවේෂණය කළ යුතුය. සහායක මිත්‍රයා වෙත එළඹ, ‘මිත්‍රය මම පැවිදිවනු කැමැති වෙමි. කිම නුඹ පැවිදි කිරීමට හැකි වන්නෙහිද? කියා, ඔහු විසින් නොහැකි වන්නෙමියි කී කල්හි වේවා! මමම පැවිදි වන්නෙමියි, රුවන් කෝෂ්ටාගාර ආදිය විවෘතකොට දිළින්දන්ට දී, පර්වත පාදයට ගොස්, සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. ඒ පැවිද්දාට අනුව පැවිදි වූ සැත්තෑ හතරදහසක් පමණ වූ බ්‍රාහ්මණ පුත්‍රයෝ වූහ. ඔහු පංච අභිඥා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ඒ ජටිලයන්ටද කසිණ සමවත් කීවේය. ඒ සියල්ලෝ පංච අභිඥා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ගත්හ.

එසමයෙහි අනෝමදස්සි නම් සම්මා සම්බුදුරදුන් ලොව ඉපිද, පවත්වන ලද උතුම් ධර්මය ඇත්තේ සත්ත්වයන් සංසාරමහා සැඩපහරින් එතර කරවමින් එක්දවසක් සරද තාපසයාටද, අතවැසියන්ටද සංග්‍රහ කරනු කැමැත්තේ එකකු නොදෙවෙනි පාත්‍ර සිවුරු රැගෙන අහසින් ගොස් බුද්ධභාවය මට දැනේවා’යි තාපසයා බලා සිටිද්දීම අහසින් බැස පොළොවේ සිටියේය. සරද තාපසයාද, බුදුරදුන්ගේ සිරුරේ මහා පුරුෂ ලක්‍ෂණ බලා, සර්වඥ බුදුන් යයි නිශ්චයට පැමිණ පෙරගමන්කොට ආසනයක් පනවා දුන්නේය. පනවන ලද ආසනයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි සේක. සරද තාපසයා ශාස්තෲන් වහන්සේ සමීපයේ එකත්පසක හුන්නේය.

එසමයෙහි උන්වහන්සේගේ අන්තේවාසික සැත්තෑහතර දහසක් පමණ ජටිලයෝ ප්‍රණීත ප්‍රණීත ඕජවන්ත ගෙඩි රැගෙන පැමිණ ශාස්තෲන් දැක හටගත් පැහැදීම ඇත්තේ තමන්ගේ ගුරුවරයාට ශාස්තෲන් හුන් ආකාරය බලා, ගුරුතුමනි, අපි පෙර, නුඹ හා සමාන ශ්‍රෙෂ්ඨතර කිසිවකු නැතැයි සිතමු. මේ පුරුෂයා වනාහි, නුඹලාට වඩා ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨ යයි හඟිමියි කීහ. දරුවනි, කුමක් කියවුද? සැටදහසක් යොදුන් උස සිනේරු පර්වතය අබ ඇටයකට සමාන කිරීමට කැමැතිවහුද? සර්වඥ වූ බුදුරදුන් විසින් මට සමාන නොකරවු. ඉක්බිති ඒ තාපසයෝ ගුරුතුමාගේ වචන අසා, ඒකාන්තයෙන් මේ උත්තම පුරුෂයෙකියි සියළුම දෙනා ළඟ වැටී අතර වැටී, ශාස්තෲන් වැන්දහ.

ඉක්බිති ඒ ගුරුතුමා කීවේය. දරුවනි, ශාස්තෲන් වහන්සේ අපට සුදුසු වූ ධර්මය දුන්නේ නැත. ශාස්තෲන් වහන්සේ, පිඬු පිණිස හැසිරෙන වේලාවේ මෙහි වැඩම කළ සේක. ඉදින් අප දෙසිය යුතු ධර්මය සුදුසු පරිදි පෙන්වමු. නුඹලා විසින් යම් යම් ප්‍රණීත ගෙඩි කුඩා ගෙඩි රැගෙන එන ලදි. ඒ ඒ දේ ගෙන එවු යයි ගෙන්වාගෙන අත් සෝදා, තෙමේ තථාගතයන්ගේ පාත්‍රයේ පිහිටුවීය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ගෙඩි කුඩා ගෙඩි පිළිගැන්වූ මොහොතේ දෙවියෝ දිව්‍ය ඕජස් දැමූහ. තාපසයා ජලයද තෙමේ පෙරා දුන්නේය. ඉක්බිති ආහාර කෘත්‍යය නිමවා, ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඩහුන් කල්හි සියළු අතවැසියන් කැඳවා, බුදුරදුන් සමීපයේ පිළිසඳර කථාකරමින් හුන්නේය. “ශාස්තෲන් වහන්සේ, අග්‍ර ශ්‍රාවකයෝ දෙනම භික්‍ෂු සංඝයා සමග පැමිණෙත්වා”යි සිතුවේය. එකෙණෙහි, ලක්ෂයක් රහතුන් පිරිවරා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ පැමිණ, බුදුරදුන්ට වැඳ එකත්පසක හුන්හ.

ඉක්බිති සරද තාපසයා අතවැසියන් ඇමතූ සේක. “දරුවනි, ශාස්තෲන් වහන්සේ, භික්‍ෂු සංඝයාට මල් අසුනින් පූජා කළයුතුය. එහෙයින්, මල් රැගෙන එවු. ඔවුහු එකෙණෙහි සෘද්ධියෙන් සුවඳමල් රැසක් ගෙනවුත්. බුදුරදුන්ට යොදුනක් පමණ මල් ආසනයක් පැනවූහ. අග්‍ර ශ්‍රාවකයන් දෙදෙනාට තුන් ගව්වක් පමණද, සංඝ නවකයන්ට වෘෂභයකු පමණ වූ අසුනක්ද පැනවූහ. මෙසේ පනවන ලද ආසනවල සරද තාපසයා බුදුරදුන් ඉදිරියේ ඇඳිලි බැඳ “ස්වාමීනි, මට අනුග්‍රහ පිණිස, මේ මල් ආසනයට නගිවු යයි කීහ. බුදුරදුන් මල් ආසනයේ හුන්නේය. බුදුරදුන් වැඩහුන් කල්හි අග්‍රශ්‍රාවකයෝ දෙනමද, සෙසු භික්‍ෂූන්ද, තම තමන්ගේ පනවන ලද ආසනයේ වැඩහුන්හ. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔවුන්ට, මහත්ඵල වේවායි නිරෝධයට සමවැදුණේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ සමවතට හුන් බව දැන භික්‍ෂූන්ද නිරෝධ සමවතට හුන්හ. තාපසයා සත්දිනක් නිරතුරුව බුදුරදුන්ට මල් කූඩයක් දරමින් සිටියේය. සෙසු පිරිස වන මුල් ගෙඩි අනුභවකොට සෙස් වේලාවේ ඇඳිලි බැඳ සිටියහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ සත්දිනක් ඇවෑමෙන් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිට අග්‍රශ්‍රාවකයා වූ නිසභ තෙරුන් ඇමතූ සේක. තාපසයන්ගේ මල් ආසන අනුමෝදනාව කරනු මැනවි. තෙරුන්, ශ්‍රාවක පාරමිතා නුවණේ සිට, ඔවුන්ට මල් ආසනයේ අනුමෝදනාව කළහ. ඒ දේශනාව අවසානයේ ශාස්තෲන් වහන්සේ දෙවෙනි ශ්‍රාවක වූ අනෝම තෙරුන් ඇමතූ සේක. නුඹද, මේ ධර්මය දේශනා කරනු මැනවි. උත්සාහයෙන්ද ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය උගෙනගෙන ඔවුන්ට දහම් දේශනා කළ සේක. ධර්මදේශනා දෙකේදීම ඒ දෙදෙනාට ධර්මාභිසමය නොවීය. ඉක්බිති බුදුරදුන්ට බුද්ධ විෂයේ සිට ධර්මදේශනාව පටන් ගත්හ. දේශනාවසානය හැර සරද තාපසයාද අවශේෂ සියල්ලෝද සැත්තෑසතර දහසක් ජටිලයෝ අරහත් ඵලයට පැමිණියහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ ‘එවු මහණෙනි’ යයි අත දිගුකළ සේක. ඔවුහු එකෙණෙහි අතුරුදන් වූ තාපස වෙස් ඇත්තේ, අෂ්ට පරිෂ්කාර දරමින් සැටවස් තෙරුන් මෙන් වූහ.

සරද තාපස වනාහි “අහෝ ඒකාන්තයෙන්ම මේ නිසභ තෙරුන් මෙන් අනාගතයේ එකම බුදුවරයකුගේ ශ්‍රාවකයා වන්නේ යයි දේශනා කාලයේ උපන්, පරිවිතර්කයෙන් මිදී සිට මාර්ගඵල අවබෝධ කිරීමට නොහැකි විය. ඉක්බිති බුදුරදුන් වැඳ එසේ ප්‍රාර්ථනාවක් කළ සේක. බුදුරදුන් අතුරු ආත්මයක එය සඵලවන බව දැන ‘මෙයින් කල්ප ලක්ෂයක් එක් අසංඛ්‍යයක් ඉක්මවා ගෞතමනම් සම්මා සම්බුදුරදුන්ගේ අග්‍රශ්‍රාවක සාරිපුත්ත නම් වන්නේ යයි විවරණ දී, ධර්ම කථාව අසා භික්‍ෂු සංඝයා පිරිවරා අහසට පැන නැංගේය. සරද තාපසයා මිත්‍ර වූ සිරිවඩ්ඪගේ සමීපයට ගොස්, ‘මිත්‍රය, මා විසින් අනෝමදස්සි බුදුරදුන්ගේ පාදමූලයේ සිට අනාගතයේ පහළවන්නා වූ ගෞතම සම්මා සම්බුදුරදුන්ගේ අග්‍ර ශ්‍රාවක තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළෙමි. නුඹද දෙවෙනි ශ්‍රාවක තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළ මැනවි. සිරිවඩ්ඪ ඒ උපදෙස් අසා තමන්ගේ නිවෙස්න දොරටුවෙහි අටලොස් රියනක් තැන් සමතලා කරවා, ලද පස්මල් විසුරුවා නිල් උපුල්මල් ගැවසුණු මණ්ඩපයක් කරවා, බුද්ධාසනයක් පනවා භික්‍ෂූන්ටද අසුන් පනවා, මහත් සත්කාර සම්මාන සරසවා, සරද තාපස විසින් ශාස්තෲන්ට ඇරයුම්කොට සත්දිනක් මහදන් දී බුදුන් ප්‍රමුඛ භික්‍ෂු සංඝයාට මාහැඟිවූ වස්ත්‍ර අඳවා, දෙවෙනි ශ්‍රාවක භාවය ප්‍රාර්ථනා කළේය. බුදුරදුන් ඔහුගේ අනතුරු භවයක එය සමෘද්ධ වන බව දැන කියන ලද අයුරින් විවරණ දී භුක්තානුමෝදනාව කොට පිටත්ව ගියේය. සිරිවඩ්ඪ තුටු පහටුව දිවි ඇතිතෙක් කුසල කර්මකෝට දෙවෙනි සිත් වාරයෙහි කාමාවචර දෙව්ලොව උපන්නේය. සරද තාපසයා සතර බඹ විහරණ වඩා බඹලොව උපන්නේය.

එතැන් පටන් ඒ දෙදෙනාගේම අනතුරු කථා නොකියන ලදි. අපගේ බුදුරදුන් ඉපදීමට පෙරටුවම සරද තාපසයා රජගහට නුදුරෙහි උපතිස්සගම රූපසාරි බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. එදවසම සහායකයා රජගහට නුදුරෙහි කෝලිතගම මුගලන් බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. එහෙයින් මොග්ගල්ලාන = මොග්ගලි බැමිණියගේ පුත්‍රයා මොග්ගල්ලාන නම් වේ. නැතහොත් මව කුමාරික කාලයේ ඇගේ මාපියන් විසින් කියන ලද ‘වමාරන්න එපා. වමාරන්න එපා’ යන වචනය එකතු වීමෙන් මුග්ගලි නම් වේ. ඒ මුග්ගලිගේ පුතා මොග්ගල්ලාන නම් වේ. නැතහොත් සෝවාන් ආදි මාර්ග අදිගම ලාභය නිසා එය ප්‍රතිවේධ කිරීමට සමත් බැවින් මොග්ගල්ලාන නම් වේ. ඒ කුල දෙකක සිට කුල සතක් දක්වා එකට බැඳුණු මිත්‍රකමක් ඇත්තේය. ඒ දෙදෙනාම එකම දිනයේ ගැබ් පෙළහර ලදහ. දසමාසයක් ඇවෑමෙන් උපන් බැවින් හැටහයක් කිරිමව්වරු පැනවූහ. නම් තබන දිනයේ රූපසාරි බැමිණියගේ පුතාට උපතිස්ස ගමේ ජ්‍යෙෂ්ඨ කුලයක පුතකු බැවින් උපතිස්ස යයි නම් කළහ. අනෙකාට කෝලිත ජ්‍යෙෂ්ඨ කුලයක පුතකු බැවින් කෝලිත යයි නම් කළහ. ඒ දෙදෙනාම මහත් පිරිවරින් වැඩෙමින් සියලු ශිල්පවල පරතෙරට ගියහ.

ඉක්බිති එක් දිනයක ඔවුහු රජගහනුවර ගිරග්ග සමජ්ජ නම් නාටකය බලන්නා වූ මහජනයා රැස්වනු දැක නුවණින් මුහුකුරා ගිය බැවින් සිහිනුවණින් කලකිරන බලන්නාහු “සියල්ලෝම වර්ෂ සියයක් ඇවෑමෙන් මරු වසඟයට පිවිසෙත්.” යයි සංවේග උපදවා, “අප විසින් මෝක්‍ෂ මාර්ගය සෙවිය යුතුය. එය සොයනු ලබන්නේද, එක පැවිද්ද ලැබීමට වටීයයි, නිශ්චයකොට මානවකයන් පන්සියයක් සමග සංජය පරිබ්‍රාජකයාගේ සමීපයේ පැවිදිවූහ. ඔවුන් පැවිදි වූ කාලයේ පටන් සංජය ලාභයෙන් කීර්තියෙන් අගතැන්පත් විය. ඔවුහු කිහිප දිනක් ඇවෑමෙන් සංජයගේ සියළු ආගමික විෂය තතු පරිදි දැන එතැන හරයක් නොදැක එතැනින් නික්ම ඒ ඒ තැන උගත් යයි සම්මත ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගෙන් ප්‍රශ්න විචාරති. ඔවුහු ඔවුන් විසින් විමසන ලද්ද සම්පාදනය නොකරති. අනෙක් ආකාරයෙන් ඔවුන් දන්නා දේ විචාරති. මෙසේ ඔවුහු මෝක්‍ෂය සොයමින් කථිකා කළහ. “අප අතර යමෙක් පළමුව අමෘතය අවබෝධ කරගනීද? ඔහු අනෙකාට කියනු ලැබේවා.

ඒ සමයේ අපගේ ශාස්තෲන් වහන්සේ පරම අභිසම්බෝධියට පැමිණ පවත්වන ලද උතුම් ධර්මචක්‍රය ඇත්තේ අනුපිළිවෙලින් උරුවෙල කස්සප ආදි දහසක් ජටිලයන් දමනයකොට රජගහනුවර වාසය කරන්නේ එක් දිනක් උපතිස්ස පරිබ්‍රාජකයා පරිබ්‍රාජක ආරාමයට යන්නේ ආයුෂ්මත් අස්සජි තෙරුන් රජගහනුවර පිඬු පිණිස හැසිරෙන බව දැක මා විසින් මෙබඳු ආකාර ආකල්ප සම්පත්වලින් යුක්ත පැවිද්දකු පෙර නුදුටු විරූය. මෙහි සත්පුරුෂ ධර්යක් නම් විය යුතුය. හටගත් ප්‍රසාද ඇත්තේ ප්‍රශ්න විමසීමට ආයුෂ්මතුන් පිටුපසින් ලුහුබැඳ ගියේය. තෙරුන්ද, ලබන ලද පිණ්ඩපාතය වැළඳීමට සුදුසු ඉඩකඩක් සොයා ගියේය. පරිබ්‍රාජකයා තමන්ගේ පරිබ්‍රාජක පුටුව පනවා දුන්නේය. බත්කිස අවසානයේ ඔහුගේ කෙණ්ඩියෙන් පැන් දුන්නේය. මෙසේ ඔහු ආචාර්යවත් ඉටුකොට කළ බත්කිස ඇත්තේ තෙරුන් සමග පිළිසඳර කථාකොට “ඔබේ ශාස්තෲවරයා කවරෙක්ද?” “කවරෙකුගේ ධර්මයක් ඔබ රුචි කෙරේද?” විචාළේය. තෙරුන් සම්මා සම්බුදුරදුන් ගැන වදාළේය. නැවත ඔහු විසින් බුදුරදුන් කුමනවාදියෙක්දැයි විමසන ලදුව, ‘මේ ශාසනයේ ගැඹුරු බව පෙන්වන්නෙමියි’ තමන්ගේ නවක භාවය අවබෝධකොට සංක්‍ෂිප්ත වශයෙන් එම ශාසන ධර්මය ප්‍රකාශ කරමින් යෙ ධම්මා හේතුප්පභවා යන ගාථාව වදාළ සේක. පිරිවැජියා පේළි දෙකක්ම අසා, දහසක් ක්‍රම සහිත සෝවාන්මාර්ග ඵලයේ පිහිටියේය. ඉතිරි පද දෙක සෝවාන් කාලයේ නිමවිය. ගාථාව අවසානයේ ඔහු සෝවාන් වී, මතු විශේෂ ධර්මයෝ අප්‍රමාද වන්නේ යයි, මෙහි කාරණාව සලකා, තෙරුන්ට කීවේය. “ස්වාමීනි, මතු ධර්මදේශනා නොවඩවු. මේ ටිකම ප්‍රමාණවත්ය. කොහේ අපගේ ශාස්තෲන් වැඩවාසය කරත්ද? ස්වාමීනි, වේළුවනයේය. නුඹලා පෙරටුව යවු. මම මගේ මිත්‍රයාට කරන ලද ප්‍රතිඥාව ඉටුකොට ඔහු රැගෙන එන්නෙමියි, පසඟ පිහිටුවා වැඳ ප්‍රදක්‍ෂිණාකොට තෙරුන් පිටත්කොට, පරිබ්‍රාජකාරාමයට ගියේය.

කෝලිත පරිබ්‍රාජකයා දන්වන්නේ දුරදීම එනවා දැක, “මුහුණේ පැහැය වෙනත් දවස්වල මෙන් නොවේ. ඒකාන්තයෙන් මොහු විසින් නිවන අවබෝධ කළේ වන්නේ යයි ඔහු සමග විශේෂ අධිගමය ගැන සාකච්ඡා කොට අමෘත අධිගමය ගැන විචාළේය. ඔහුද ඇවැත්නි, නිවන අධිගම කළේදැයි පිරිවිස දැන එම ගාථාව කී සේක. ගාථා අවසානයේ කෝලිත සෝවාන් ඵලයේ පිහිටුවා කීවේය. අපගේ ශෘස්තෲන් වහන්සේ කොහේද? වේළුවනයේය. ඔහු විසින් ඇවැත්නි ආමන්ත්‍රණය කරමු. ශාස්තෲන් වහන්සේ බලන්නෙමු. උපතිස්ස සියළු කාලයේම ගුරු පූජකයෙකි. එහෙයින් සංජයට බුදුගුණ ප්‍රකාශකොට නුඹද බුදුරදුන් සමීපයට පමුණුවනු කැමැත්තේයි කීවේය. ලාභ ඉවසීමේ අපේක්‍ෂාවෙන් අතවැසිභාවය නොකැමැත්තේ ‘සැළියේ සිට ජලය ඉසීමට නොහැකි වෙමි. ප්‍රතික්‍ෂේප කළේය. ඔවුහු නොයෙක් කාරණාවලින්, එය දැනුම්දීමට නොහැකි වන්නේ තමන්ගේ අවවාදයේ පවතිනු ලබන්නේ තිස්දහසක් පමණ අතවැසියන් සමග වේළුවනයට ගියහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔවුන් දුරදීම එනවා දැක, “මේ මගේ ශ්‍රාවක යුගලය වන්නේ යයි, අග්‍රශ්‍රාවක බව ගැන පවසා, ඔවුන්ට පිරිස්මැද ධර්මදේශනා කොට රහත්ඵලයේ පිහිටුවා ඒහිභික්‍ෂු භාවයෙන් උපසම්පදාව දුන්නේය. යම්සේ, ඔවුන්ගේ මෙසේ අග්‍රශ්‍රාවක බවට අදාළව සෘද්ධිමය වූ සිවුරු පැමිණියේය. මාර්ග කර්තව්‍යය නිම නොවීය. කුමක් හෙයින්ද? ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය මහත් බවට පත්වේ.

ඔවුන් අතර ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන පැවිදි වීමෙන් සත්වෙනි දිනයේ මගධ රට කල්ලවාල ගම ශ්‍රමණ ධර්ම කරමින්, සිතේ මැලි බව පහව ගියකල්හි බුදුරදුන් සංවේගයට පැමිණ, ‘ථීන-මිද්ධය දුරුකොට, ධාතු කර්මස්ථාන අසමින්ම මතු මාර්ග-ඵල අධිගම කරමින් ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණය මස්තකප්‍රාප්ත විය. ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත පැවිදි පිණිස අඩමසක් ඉක්මවා ශාස්තෲන් සමග රජගහනුවර ඌරා හෑරූ ලෙනෙහි වාසය කරමින් තමන්ගේ බෑණා වූ, දීඝනඛ පරිව්‍රාජකයාම වේදනා පිළිබඳ විමසන සූත්‍රය දේශනා කරනු ලබන්නේ දේශනාව අනුසාරයෙන් ඤාණය මෙහෙයවා, අනුන්ට වඩන ලද බත අනුභව කරන්නාක් මෙන්, ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණය මස්තකප්‍රාප්ත විය.

මෙසේ අග්‍ර ශ්‍රාවකයන් දෙදෙනාගේ බුදුරදුන් සමීපයේම ශ්‍රාවක පාරමිතා ඥානය මස්තකප්‍රාප්ත විය. මෙසේ පතන ලද ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ඇති ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත “කවර කර්මයකින් මේ සම්පත් ලබන ලද්දේදැයි ආවර්ජනා කරන්නේ, එය දැන සොම්නස් වශයෙන් උදානය උදම් ඇනීමෙන් හිමාලයට නුදුරේ සිට මෙසේ කීවේය.

“හිමාලයට නුදුරේ ලම්පක නම් පර්වතයක් ඇත. මනාසේ සකස්කල, මගේ අසපුව මැනවින් සාදා ඇති පන්සල එහි ඇත”

එහි හිමවන්තස්ස යනු හිම එහි ඇති බැවින්, හිමවා නම් වේ. ඒ හිමාලයට අවිදූරෙ සමීපයේ හිමාලය හා බැඳුණු වනයෙහි යන අර්ථයයි. ලම්පකො නාම පබ්බතො යනු එබඳු නමකින් යුක්ත පස් මිශ්‍ර පර්වතයයි. අස්සමො සුකතා මය්හං යනු ඒ ලම්පක පර්වතයේ මගේ, මා සඳහාම කරවන ලද අසපුව, අරණ්‍යවාසය ආයුෂ්මතුන්ට සමාන වේ නිසා ආශ්‍රම නම් වේ. එය මේ අර්ථයෙන් අරණ්‍යවාසී වූයේ මැනවින් කරන ලද්දේ දිවා රාත්‍රී වාසයට සුදුසු කුටි මණ්ඩප ආදියෙන් යුක්ත වූයේ සුන්දර ලෙසින් කරන ලද අර්ථයයි. පණ්ණසාල යනු සැවැන්දරා මුල් ආදියෙන් විවිධ කොළ අතුවලින්ද වසන ලද නිවස්නය පන්සල නම් වේ.

“උසින් ගලා බසින නදියෙන්ද, මනෝරම්‍ය වූ තොටුපළෙන්ද, සුපිරිසිදු වූ වැලිතලාවෙන්ද නුදුරෙහි මගේ අසපුව ඇත.”

සුසුද්ධ පුලිනාකිණ්ණා යනු ඉතා පිරිසිදු සුදු මුතුදැල් සමාන වැලිවලින් ගැවසුණු යන අර්ථයයි. එය මෙනම් අර්ථයෙන් නදිකා කුඩා ගංගා. මසස්සමං මගේ ආශ්‍රමයයි. අවිදූරෙ සමීපයේ විය යන අර්ථයයි. අස්සමං යනු සත්තමී අර්ථයෙහි උපයෝගි වචනයෙහි යෙදිය යුතුයි.

“ගල්බොරළු නැති යහපත් වූ මනා සුවඳින් සුවඳවත් වූ මගේ අසපුවට නුදුරින් එම නදිය ගලා බසියි.”

එහි අසක්ඛරා යනු වැලිවලින් ගැවසුණු යයි කියන ලද බැවින් අසක්ඛරා නම් වේ. ගල්බොරළු විරහිත අපබ්භාරා යනු ගැඹුරු නැති. ගැඹුරු වූ ඉවුරුවලින් තොර යන අර්ථයයි. සාදු අප්පටිගන්‍ධිකා යනු යහපත් වූ රසයෙන් යුතු ජලයයි. ගඳක් නොමැති මගේ අසපුවේ මැනවින් ශෝභමාන බව රඳා පවතී. නදිකා කුඩා නදිය. සන්දති පවත්නේ යන අර්ථයයි.

“ඉදිබුවෝ මකරෝ සැඩපරුෂ මත්ස්‍යයෝ එහි සිටිති. ශෝභාමත් වූ මගේ ආශ්‍රමය ඒ කුඩා නදිය අසබඩ පිහිටා ඇත.”

එහි කුම්භීල මත්ස්‍යයෝ, මකරා මත්ස්‍යයෝ. සුංසුමාරා සැඩපරුෂ කිඹුලන් කච්ඡප ඉදිබුවෝද. එත්‍ථ මේ නදියේ ක්‍රීඩා කරමින්, වූහ යන සම්බන්ධයයි. මමස්සමං සොභයන්ති නදිකා කුඩා නදිය සන්දති ගලාබසී යන සම්බන්ධයයි.

පෙති මාළුද, වල්ගය ඇති මාළුද, රතු මාළුද, මඩකරි මාළුද නදියේ හැසිරෙත්. මගේ අසපුව ශෝභමාන කරත්.

පාඨිත පෙති මාළුද, පාවුස දිගමාළුද, වාලජ වල්ගය සහිත මාළුද, මුඤ්ජ කුඩා මාළුද, රොහිත රතු මාළුද, වග්ගුලා මඩකරි මාළුද, මේ සියළු මත්ස්‍යජාතීහු ඔබිමොබ හැසිරෙත්. පපතායන්තා නදිය සමග සම්බන්ධව පවතිත්. මම අස්සමපදං සොභයන්ති යන අර්ථයයි.

“නදියේ ඉවුරු දෙපස මල් ඇති ඵල ඇති මහ ගස් ඇත. දෙපසම සරුසාර තේ ඒ නිසා මගේ අසපුව ශෝභමාන වෙත්.

එහි උභොකුලෙසු යනු ඒ නදියා ගඟෙහි දෙපැත්තෙහි මහා වෘක්‍ෂ මල්බරින් හා ඵලබරින් යුක්ත වේ. උභතො අභිසම්පන්නා නදියේ යට තීරයේ නැමෙමින්. මම අස්සමං සොභයන්ති යන අර්ථයයි.

අඹ, සල්, ඇසළ, පළොල්, මල් ඇති දිව්‍ය සුවඳ ඇති ගස් මගේ අසපුව හාත්පස සිසාරා ඇත.

එහි අම්බා යනු මී අඹ වේ. සාල සල්ගස්, තිලකා ඇසළ ගස්, පටලි පළොල්, සින්‍දුවාරක ඉන්දිරව ගස් මේ ගස් නිරතුරුවම පුප්ඵිතා මල්බරින් යුතු වූවා. දිබ්බගන්‍ධාලුව දිව්‍ය සුවඳ මෙන් මම අස්සමෙසු මගේ අසපුවේ සුවඳ සම්පවත්ති හාත්පස පැතිරී පවතී යන අර්ථයි.

සපු, සල්, කොහොඹ, හා දොඹ වැටකේ ගස් දිව්‍ය මල් සුවඳ හමමින් මල් පිපී මගේ අසපුව අලංකාර කරත්.

එහි චම්පක සපුගස්ද, සාල සල් ගස්ද, රන්වන් පාටින් බබළන මල් පිපී ඇත්තේ නිප මැයිමල් ගස්ද, නාග නා ගස්ද, පුන්නාග දොඹගස්ද, සුවඳවත් වූවෝ කෙතක වැටකේ ගස්ද, මේ සියළු ගස්ද, දිබ්බගන්‍ධා දිව්‍ය සුවඳ මෙන් මම අස්සම පුප්ඵිතා මනාසේ පිපුණේ සම්පවත්ති මැනවින් සුවඳ හමමින් පවතී යන අර්ථයයි.

එහි අධිකලෙ මල් පිපී ඇති අශෝක මල් ද අංකෝල, බිජුවන් මල් දාමයේ මගේ අසපුව හාත්පස පවතී.

එහි මල් පිපී ඇති අධිමුත්ත ඉතා හොඳින් වැඩුණු ගස්ද, අසොකා අශෝක ගස්ද මල් පිපී ඇති භගිනිමාලා වැල්අරටු ගස්ද මල් පිපී ඇති අංකොලා අංකෝලද, මල් පිපී ඇති බිම්බිජාලාච මේ ගස්ද මම අස්සමෙ මැනවින් පිපී ඇත්තේ ශෝභමාන වෙත් යන අර්ථයයි.

වැටකේ කෙසෙල් ද, යව, තෘණසුලික ද දිව්‍යමල් සුවඳ හමමින් මගේ අසපුව බබළවත්.

එහි කෙතකා යනු සුවඳවත් වූ වැටකේ පඳුරු, කදලි කෙසෙල් ගස්ද, ගොමුක යව ගස්ද, තිණසුලික සුන්සහල් පඳුරුද, මේ සියළු ගස් ජාතිහු දිබ්බගන්‍ධං දිව්‍ය සුවඳ හමමින්. මම අස්සමං සියලු අසපුව හාත්පස සොභයන්ති යන අර්ථයයි.

උඩින් මල් පිපෙන විවිධ ගස්වැල් ද, කුඹුක්ගස් ද බහුල වශයෙන් පවතින්නේ මගේ අසපුව ශෝභමාන වෙත්.

මෙහි කණිකරා ආදි ගස් මම අස්සමා සියලු සොභයන්ති දිබ්බගන්‍ධං සම්පවත්තා යන සම්බන්ධයයි.

දොඹ පුවක් පරසතු මල් පිපී ඇති දිව්‍ය සුවඳ මෙන් ශෝභමාන වෙමින් මගේ අසපුව ශෝභමාන වෙත්.

පුන්නාගා ආදි දොඹ ආදී ගස් දිව්‍ය සුවඳ හමමින් මමස්සමපදං සොභයන්ති යන අර්ථයයි.

ඇසළ ගස්ද, මුදුනේ මල් පිපෙන බක් මී ගස් ද, බොහෝකොට ඇති මූණමල් ගස්ද, දිව්‍ය සුවඳ පමුණුවමින් මගේ අසපුව ශෝභමාන වෙත්.

උද්දාලක ඇසළ ආදි ගස් දිබ්බගන්‍ධා දිව්‍ය සුවඳ පතුරුවමින් මමස්සමං සොභයන්ති යන සම්බන්ධයයි.

ආලක සෘෂි මුව කෙසෙල් මතුරාදී සුවඳ හමන පැන්වලින් වර්ධනය වූයේ ඒ ගස් ඵල දරමින් තිබේ.

එහි මේ ආලක ආදි පොකුණු සඳුන් සුවඳ හමන්නේ ගන්‍ධොදකෙන සුවඳ ජලයෙන් වැඩුණේ මනා වූ ඵලානි ගෙඩි දරන්නේ මම අස්සමංසොභයන්ති යන අර්ථයයි.

පොකුණේ වෙනත් පියුම් පිපී තිබෙත්. කෙසරු මල් පිපී තිබෙත්. ඕලු මල් පිපී තිබෙත්. එකල මල්වලින් පොකුණ පිරී පවතිත්.

එහි අඤ්ඤෙ පුප්ඵන්ති පදුමා යනු මම අසපුව නුදුරෙහි තළාකෙ වෙනත් ඇතැම් පියුම් පිපී තිබෙත්. සමහර ඒවා කේශ ඇති නෙළුම් මල්ය. ජායත්ති හටගනිත් ඇතැම් පදුමා ඔපුප්ඵා ගිලිහුණු කොළ ඇති කේශර ඇති යන අර්ථයයි.

“නෙළුම් මල් නෙළුම් දඬු ආදියෙන් යුතුව උඩට ඉස්මතු වී තිබේ. දිගහැරුණු පාත්‍ර ඇත්තේ තඩාගයේ ගැවසී ශෝභමාන වෙත්.”

එහි ගබ්භං ගණ්හත්ති පදුමා යනු එකල තාපසයා විසින් මා වාසය කරන කාලයේ ඇතැම් පියුම් පොකුණ අභ්‍යන්තරයේ පිපුණු මල් බවට පත්වෙති. මුළාලියො පියුම් මල්. නිද්ධාවන්ති මේ මඩ අතරින් ඇත් දළ මෙන් හාති යන අර්ථයයි. පිපුණු මල්වලින් ගැවසුණු පැතුරුණු පත්‍ර ඇතිව ශෝභමාන වේ යන අර්ථයයි.

“අල්ප වූ සුවඳ ඇති බඳු වද ගස් ඇති දිව්‍ය සුවඳ පතුරුවමින් පොකුණේ එකල මල් පිපී ඇත්තේය.”

තදා මා වාසය කරන සමයේ පොකුණට නුදුරෙහි නයිතා යන්නෙන් ස්වල්ප වූ සුවඳ පැතිරුණු උත්තලි නම් පොකුරුද, බන්‍ධු ජීවිකා රතුවද ආදි මේ සියළු ගස්ද පුප්ඵිතා මල් දරමින් සුවඳ වහනය වෙමින් පොකුණු ශෝභමාන කරයි යන අර්ථයයි.

පෙතියෝ ද විශාල මත්ස්‍යයෝ ද, වාලධි සහිත මත්ස්‍යයෝ ද රතු මාළු ද, මකරු ද, මගුරෝ ද එකල තඩාගයේ වාසය කරති.

තදා මා වාසය කරන කාලයේ පෙතියෝ ආදි මාළු බිය නැතිව පොකුණේ වාසය කරති යන සම්බන්ධයයි.

කිඹුල්ලු, රකුසු, සුසුමාරා තන්තිගාහ පිඹුරෝද එම පොකුණේ වාසය කරති.

තදා මා වාසය කරන කාලයේ මගේ අසපුව සමීපයේ පොකුණේ මේ කිඹුල්ලු ආදි මත්ස්‍යයෝ බිය නැතිව, නිරුපද්‍රිතව වාසය කරති යන සම්බන්ධයයි.

පරෙවියෝ සූර්යය හංසයෝ, සක්වාළිහිණි ආදී නදියේ හැසිරෙනන තෙරහු ද, කොවුලෝ සහ සැළලිහිණියෝ ද ඒ විල හා විල අවට සැරිසරති.

එහි මගේ අසපුව සමීපයේ විල ඇසුරුකොට පරෙවියෝ ආදී පක්‍ෂීහුද රවිහංස හංස පක්‍ෂිහුද නදී චරණකා චක්කවාක නදියේ හැසිරෙන සක්වාළිහිණි පක්‍ෂීහුද කෝකිල පක්‍ෂීහුද ගිරා පක්‍ෂීහුද, සැළලිහිණි පක්‍ෂීහුද තං සරං උප ඒ විල ඇසුරුකොට ජීවන්ති යන සම්බන්ධයි.

“සැවුලෝ වනයේ හැසිරෙන මොනර ගිරා පෝතක ආදි පක්‍ෂීහු ද ඒ විල ඇසුරුකොට ජීවත්වෙති.”

එහි කුකුත්‍ථකා නම් පක්‍ෂීහුද, කුලිරකා කෑදැත්තෝ ද වනපොක්ඛරසාතකා කාලවර්ණ පක්‍ෂීහුද දෙන්දිභා පක්‍ෂීහු ද සුපොතකා ගිරා පැටව් ආදි පක්‍ෂීහුද, මේ සියළු පක්‍ෂීහු තං මගේ ආශ්‍රමය සමීපයේ සරං විල ඇසුරුකොට වසන්ති යනු සම්බන්ධයයි.

හංසයෝ කොස්වාළිහිණි, මොනරු කොවුල් තම්බචුලක පම්පක ජීවංජීවකයෝද ඒ විල ඇසුරුකොට ජීවත් වෙති.

මේ සියලු හංසාදයො පක්‍ෂීහු තං සරංඋප ඒ විල ඇසුරුකොට ජීවන්ති ජීවිතය පානය කරත් යන සම්බන්ධයයි.

“කෝසිකපොට්ඨ සීස, කුරර සෙනකා යන බොහෝ පක්‍ෂීහුද, මහා කාලවර්ණ පක්‍ෂීහුද, ඒ විල ඇසුරුකොට ජීවත්වෙති.”

එහි කොසිකා පක්‍ෂීහු පොට්ඨසීසා කොණ්ඩ කුරුල්ලෝද, කුරරා පක්‍ෂීහුද සේනකාච සේනාව සහිත පක්‍ෂීහුද, මහා කාලාච මහ කාලවර්ණ පක්‍ෂියාද ගොඩබිම වසන බොහෝ පක්‍ෂීහුද ඒ සරං ඒ විල සමීපයේ ජීවිතය ගතකරයි යන අර්ථයයි. ජීවන්ති ජීවිතය ගතකරයි යන අර්ථයයි.

මුවෝද ඌරෝද, බොහෝ බක ආදි සකද, රතුපාට වූ ගිරා පැටව්ද, ඒ විල ඇසුරු කොට ජීවත්වෙති.

එහි පසදාදයො මේ ආදි මුවෝද, තං සරං ඒ විල සමීපයේ භූමි අර්ථයෙන් උපයෝගී වූ වචනයයි. ජීවිතය ගෙවා දමති යන අර්ථයයි.

සිංහයෝ ද, ව්‍යාඝ්‍රයෝ ද, වලස්, දිවි, එළුවෝ ද තුන් තැනකින් බෙදුණු මාතංග ඇත්තු ද ඒ විල ඇසුරු කරති.

මේ සීහා ආදි සිවුපාවෝ විල සමීපයේ උවදුරු රහිතව ජීවන්ති යනු සම්බන්ධයි.

කිඳුරෝ ද, වඳුරෝ ද, වනයේ වැද්දෝ ද ඒ විල ඇසුරුකොට ජීවත්වෙති. මෙහි මේ මෙබඳු නම් ඇත්තේය.

කින්නර ආදි සත්ත්වයෝ ඒ විල සමීපයේ වාසය කරති යන අර්ථයයි.

තිඹිරිගස් පියල්ගස් මධුකේක සුමාර ආදි නිරතුරුව ඵල දරන ගස් මගේ අසපුව සමීපයේ තිබෙත්.

මේ තින්‍දුකා තිඹිරි ආදි ගස් නිරතුරුව හේමන්ත ග්‍රීෂ්ම වර්ෂා සංඛ්‍යාත සෘතු කාලත්‍රයේ මමස්සමතො මගේ අසපුවෙන් නුදුරු තැනේ මිහිරි ඵලානි ධාරෙන්ති ඵල දරත් යන සම්බන්ධයයි.

සාරවත් වූ ගෙඩිවලින් යුතු කොස් පළොල් කොහොඹ ආදි රුක් නිතර ගෙඩි දරමින් මගේ අසපුව නුදුරේ පවතියි.

එහි මේ කොසුම්භා කපු ආදි ගස් සාර ඵල මිහිරි ගෙඩි උත්තම ඵල දරමින් සමායුතා මැනවින් දීර්ඝ කාලයක් පවතින්නේ එකට යාවී නිතර ඵල දරමින් මම අස්සම මගේ අසපුව සමීපයේ ශෝභනය කරයි යන අර්ථයයි.

අරළු, නෙල්ලි, අඹ, ජම්බු ආදිය ද කෝලං, බෙලි, බුළු ආදිය ද ඵල දරමින් එහි තිබෙත්.

හරිතකාදයො රුක්ඛා මම අස්සම අරළු ආදි ගස් මගේ ආශ්‍රමය සමීපයේ උපන්නා නිතර ඵලානි ධාරයන්ති ඵල දරත් යන සම්බන්ධයයි.

ආලව කොබෝලීලං, කෝලං, කෝල බෙලි, වෙනිවැල්, සාදික්කා, ආදී බොහෝකොට මගේ අසපුව සමීපයේ පවතිත්.

මේ ආලුවාදයො යමෙක් මේ මුල් ගෙඩි කුඩාය මිහිරි රසය, මම අස්සම සමීපෙ බොහෝ පවතිත් යන සම්බන්ධයයි.

අසපුව නුදුරෙහි, තඩාගය ද මැනවින් නිමකර ඇති, මහා ජලකඳ සිසිල් වූයේ තොටුපළේ මැනවින් පිහිටා ඇත.

එහි අස්සමස්සා විදුරම්හි අසපුවට ඉතා නුදුරෙහි, සුනිම්මිත මැනවින් නැගීම් බැසීම් ආදිය කොට මැනවින් නිමකරන ලද, අච්ඡොදකා කැලඹුණු ජලය ඇති. සීතජලා සිසිල් දිය. සුපතිත්‍ථා සුන්දර තොටුපොළ. මනොරමා සොම්නස ඇතිකරන. තළාකා පොකුණක් වූහ යන අර්ථයයි.

පියුම් උපුල්වලින් ගැවසුණු සුදු පියුම් ද වර්ණවත් වී මණ්ඩලයක් මෙන් කොට ගැවසුණේ දිව්‍ය සුවඳ හමා යයි.

පදුමෙහි ච උප්පලෙහිච සඤ්ඡත්තා නෙළුම් උපුල්වලින් පිරිපුන් පුණ්ඩරීකෙහි සමායුතා සමන්විත වූ මණ්ඩාලකෙහි සඤ්ඡත්තා මැනවින් පිරි පැවති තඩාගයේ දිබ්බගන්‍ධො දිව්‍ය සුවඳ හමා යයි. හාත්පස පැතිරී තිබේ යන අර්ථයයි.

“මෙසේ සියලු දැයින් අංග සම්පූර්ණ වූ මල්-ඵල බරින් යුතු වනයෙහි මැනවින් කරන ලද රම්‍ය වූ ආරාමයේ එකල මම වාසය කළෙමි.”

එහි එවං සබ්බංගසම්පන්නෙ යනු සියළුම පරිසරයට අදාළ අංගවලින් යුක්ත පිරිපුන් මල්-ඵල පිරි ගස්වලින් සෙවණ සැලසුණු වනයෙහි සුකතෙ සිත්කළු වූ අස්සමෙ අරණ්‍යවාසය තදා තාපස ප්‍රවෘජ්‍ය කාලයේ අහං විහරාමි යනු අර්ථයයි.

මෙපමණ ආශ්‍රම සම්පත් පෙන්වා දැන් තමන්ගේ සීලාදි ගුණ සම්පත් පෙන්වමින්.

“සිල්වත් වූයේ සීලවතයෙන් පිරිපුන් ධ්‍යානලාභී ධ්‍යාන රතියේ ඇලුණු පංචාභිඥා බලයට පැමිණි සුරුචි නම් තාපසයා වෙමි – යන ආදී ගාථාව කීහ.

එහි සීලවා යනු ධ්‍යාන සම්පත්තියෙන් යුක්ත චතුපාරිශුද්ධ සීලය හා සමාන වූ පංච සීලයෙන් සමන්විත යන අර්ථයයි. වත සම්පන්නො යනු මෙතැන්පටන් ගෘහවාසය ද, පංචකාම ගුණයද සේවනය නොකරන්නෙමියි සිවු සමාදානයෙන් යුක්ත වූයේ ඣායී ලක්‍ෂණ අරමුණු වශයෙන් ධ්‍යානයේ ඇලෙන සුළු වූයේ. ඣානරතො යනු මේ ධ්‍යානවල ඇලුණේ ඇලි සදා ඒ පිළිබඳ ඇලී සිටියේ පඤ්චාභිඥා බලප්පත්තො යනු සෘද්ධිවිධ, දිව්‍යසෝත, පරචිත්ත විජානන, පූර්වේනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛු සංඛ්‍යාත පංච අභිඥාවලින් සමන්විත වූ විශේෂයෙන් ප්‍රඥා බල සම්පන්න වූ එමගින් පිරිපුන් යන අර්ථයයි. නමින් සුරුචි නම් තාපසයා වී වාසය කරමි යන සම්බන්ධයි.

මෙපමණකින් තමන්ගේ ගුණ සම්පත් පෙන්වා පිරිස් සම්පත දක්වමින්:-

“විසිහතර දහසක් ශිෂ්‍යයෝ මට උපස්ථාන කළහ. සියල්ලෝ ජාති ස්මරණ ඇති, කීර්තිමත් මේ බ්‍රාහ්මණ වංශිකයෝ වේ” යනුවෙන් කීවේය.

එහි මේ සියළු විස්තර දහසක් බ්‍රාහ්මණයෝ මගේ ශිෂ්‍යයෝ ජාති සම්පන්න වූයේ යසස්සිනො පිරිවර සම්පතින් යුක්ත වූයේ මට උපට්ඨහුං උපස්ථාන කළහ යන සම්බන්ධයි.

“ලක්‍ෂණ විද්‍යාව, ඉතිහාසය, නිඝණ්ඩු සහිත තර්ක ශාස්ත්‍රය ව්‍යාකරණ, පද පෙරළිය ධර්මය සහිතව පරතෙරට ගියේ.”

එහි ලක්ඛණෙ යනු ලක්‍ෂණ ශාස්ත්‍රයයි. සියළුම ලෝකිකයන්ගේ ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගේ මේ ලක්‍ෂණවලින් යුතු වුවොත් දුගති වෙති. මේ ලක්‍ෂණවලින් සුවපත් වෙති. ආදී ලක්‍ෂණ ප්‍රකාශ කිරීමය. ඒ ප්‍රකාශ කරන අර්ථයෙන් යුතු බවයි. ඒ ලක්‍ෂණයෙහි, ඉතිහාසෙ යනු මෙසේ සිදුවිය. මෙසේ අසා ඇත්තේනුයි වචන අර්ථය උද්දීපනය වන අයුරින් යෙදිය යුතුය. ලක්‍ෂණයෙහිද ඉතිහාසයේද, පාරමිං අවසානයට ගතා ගියේ යන සම්බන්ධයයි. රුක් පර්වත ආදියේ නම් ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථය නිඝණ්ඩු නම් වේ. ක්‍රියා අර්ථවල අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමට කවීන්ට උපකාර වන ග්‍රන්ථය කෙටුභ යයි කියනු ලැබේ. නිඝණ්ඩුව සමග පවත්නේ යයි සනිඝණ්ඩු නම් වේ. එහි සනිඝණ්ඩු සකෙටුභෙ ත්‍රිවේදයේ පරතෙරට ගියේ යන සම්බන්ධයි. පදකා නාමපද සමාස තද්ධිත ආඛ්‍යාත, කිතක ආදී පදවල පණ්ඩිත අරුත් දක්‍ෂ වූ. වෙය්‍යාකරණ තාන්දු පාණිනි කලප් ආදී ව්‍යාකරණයෝ දක්‍ෂයෝ. සධම්මෙ පාරමිං ගතා යනු තමන්ගේ ධර්මයෙහිද බ්‍රාහ්මණ ධර්මයෙහිද වේදත්‍රයේද, දක්‍ෂ පරිසමාප්තිය දක්වා කෙළ පැමිණි යන අර්ථයයි.

“සුභ අසුභ නිමිතිවල ලක්‍ෂණ කීමෙහි දක්‍ෂ වූ පෘථිවියේ සැමියේ අහසේ මගේ සිසුවො මැනවින් සුසුක්‍ෂිතයහ.”

එහි උල්කාපාත භූමිකම්පා ආදියෙහිද උප්පාතෙසුච නිමිත්තෙසු සුභනිමිති අසුභ නිමිතිවලද ස්ත්‍රී ලක්‍ෂණ, පුරුෂ ලක්‍ෂණ මහ පුරුෂ ලක්‍ෂණවලද ලක්ඛණෙසුච අකොවිදා දක්‍ෂ වූ පථව්‍යාජ භූමියේ ද සියලු ලෝකයේද, අන්තලික්ඛෙ අහසේ සැමතැනද මැනවින් හික්මුණු මගේ ශිෂ්‍යයෝ වෙති.

“අල්පේච්ඡ, ප්‍රඥාවන්ති අල්ප ආහාර ගන්නා තණ්හා රහිත ලාභ අලාභ දෙකේ සතුටින් ම සැමදා පිරිවර සේනාව සමග සිටිමි.”

එහි අප්පිච්චා යනු අල්ප ආහාරයේ යැපෙන්නා වූ. නිපකා යනු ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත නුවණින් සමන්විත වූ. අප්පහාරා එකවේලේ ආහාරය ඒක භත්තික යන අර්ථයයි. ආලොලුපා යනු තෘෂ්ණාවේ නොබැඳුණු අල්ප පැවතුම් ඇති. ලාභාලාභෙනා යනු ලාභ අලාභ දෙකින් සන්තුට්ඨා සොම්නසට පැමිණි. මේ මගේ ශිෂ්‍යයෝ සැමකල්හි නිතර පරිවාරෙන්ති උපස්ථාන කරත් යන අර්ථයයි.

“ධ්‍යාන වඩන සුළු, ධ්‍යානයේ ඇලුණු ශාන්ත වූ එකඟ වූ සිත් ඇති කිසිදු උවදුරක් ප්‍රාර්ථනා නොකරන්නා වූ පිරිස් සැමදා මා පිරිවරා සිටිති.

එහි ඣායි යනු ලක්‍ෂණ ආරම්මණ ආදි ධ්‍යානවල ඇලුණු ධ්‍යානවලින් සමන්විත වූ හාත්පසින් ධ්‍යානයේ ඇලී ගැලී කටයුතු කරන ඣාන රතා යනු ඒ ධ්‍යානවල ඇලුණු ධීරා යනු ප්‍රඥා සම්පන්න වූ. සත්ත චිත්තා යනු සංසිඳුණු මනසින් යුතු, සමාහිතා යනු එකඟ වූ සිතින් යුතු ආකිඤ්චඤ්ඤං යනු පළිබෝධ උවදුරු රහිත පත්‍ථයන්තා යනු කැමැති වන්නා වූ මෙබඳු ආකාර වූ මගේ ශිෂ්‍යයෝ සැමදා මා පිරිවරා සිටි, යනු සම්බන්ධයි.

“අභිඥා පාරමිතා ලැබ ලද ආහාරයෙහි සතුටු වූ ආචාර ගෝචර සම්පන්න වූ අහසෙහිද හැසිරෙන රහත්හු මා පිරිවරා සිටිති සැමදා”

එහි අභිඤ්ඤාපාරමිප්පත්තා යනු පංච අභිඥා ආදියෙහි කෙළවරට පැමිණි පුරන ලද සමවත් ඇති යන අර්ථයයි. පෙත්තිකෙ ගොචරෙරතා යනු බුදුරදුන් විසින් අනුදක්නා ලද, අනුමත කරන ලද, ලබන ලද ආහාරයෙහි ඇලුණු යන අර්ථයයි. අන්තලික්ඛචරා යනු අහසින් යන්නා වූද, එන්නා වූද, යන අර්ථයයි. ධීරා යනු වීර සත්ත්වයෝ සිංහ ව්‍යාඝ්‍ර ආදී පිරිස් මැද තැති ගැනීම්වලින් තොර යන අර්ථයයි. මෙබඳු ආකාර වූ තාපසයෝ, මා සදාකල්හි පිරිවරා සිටී යන අර්ථයයි.

“සදොරෙහි සංවර වූ කෙළෙස් රහිත රකින ලද ඉන්‍ද්‍රියයන් ඇති, නො ඇලුණු නොගැටුණු ඒ ප්‍රඥාවන්තයෝ නරක මිතුරෝ ඉවත්කර මගේ යහපත් සිසුවෝ ගනිත්.”

එහි චක්‍ෂු ආදි ඡසු ද්වාරෙසු රූප ආදී ආරම්මණවල සංවුතා වසන ලද, රකින ලද දොරටු ඇති යන අර්ථයයි. අනෙජා තෘෂ්ණා රහිත රක්ඛිතින්‍ද්‍රියා ආරක්‍ෂා කළ චක්‍ෂු ආදී ඉන්‍ද්‍රියයෝ අසංසට්ඨා ඤාති ආදි ගෘහස්ථ මිශ්‍ර නොවූ සත්ත්වයෝ යන අර්ථයයි. දුරාසදා නරක විපත් සලසා දීමට ගැටීමට නොහැකි වන්නා වූ අයෝග්‍ය යන අර්ථයයි.

“පලඟින් හිඳ සක්මන් කරන්නා වූ ඔවුහු මුළු රාත්‍රියම නරක මිතුරෝ අතහැර කල්ගත කරති.”

මම සිස්සා පල්ලංකෙන කලවා බද්ධ වූ ආසනයේ සයනය කිරීම හැර නිසජ්ජායච ඨාතෙ චංකමණෙත සියළු රත්තිං රාත්‍රිය විශේෂයෙන් අතිනාමෙත්ති ඉක්මවාලති යනු සම්බන්ධයි.

“කෙලෙස්වල නොරැඳෙත්. දෝෂකරණයේ දොස් නොකරත්. මුළාවූයේ මුළා නොවෙත්. මගේ ශිෂ්‍යයෝ නරක දේ අතහරිත්”

ඔවුහු මෙබඳු අර්ථ ඇත්තෝය. මම සිස්සා තාපසයෝ රජ්ජනීයෙ රැඳිය යුතු වස්තුවේ නොරැඳෙත්. රාගය උපදවා නොගනිත්. දොසනීයෙ ද්වේෂ සහගත ක්‍රියාවේ දෝෂය උපදවාගත යුතු වස්තුවේ න දුස්සරෙ ද්වේෂය නොකරත්. මොහනීයෙ මුළා කිරීමට සුදුසු වස්තුවේ න මුය්හන්ති මෝහය නොකරත්. ප්‍රඥා සම්පන්නව කටයුතු කරත් යන අර්ථයයි.

“ඔවුහු සදාකාලිකවම සෘද්ධි විෂය විමසමින් පවතිත් රාගයේ නොඇලෙත් ඔවුහු පෘථිවිය කම්පා කරවත්”

තෙ මගේ ශිෂ්‍යයෝ එකෙක්වී බොහෝ වෙති. බොහෝ වී එකකු වෙයි ආදී සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය කිරීමයි. නිච්චකාලිකං වීමංසමානා වත්තන්ති යන සම්බන්ධයයි. ඔවුහු මගේ ශිෂ්‍යයෝ අහසේද, ජලයේද, පොළවේ මවා ඉරියව් වෙනස් කරති යන අර්ථයයි. සාරම්භෙන පිළිකුල් සහගත කලහ කිරීම් ආදියෙන් නොඇලෙන සුළු යන අර්ථයයි.

“සෙල්ලම් කරනු කැමැති ඒ ශිෂ්‍යයෝ ධ්‍යාන ක්‍රීඩාවේ නිරතවෙත්. ඉතා ඈතට ගිය මගේ ශිෂ්‍යයෝ ජම්බුගසින් දඹ ඵල රැගෙන එත්.”

තෙ මගේ ශිෂ්‍යයෝ ඉදින් කීලමනා ප්‍රථමධ්‍යාන ආදි ධ්‍යාන ක්‍රීඩාවේ ක්‍රීඩා කරති. රමණය කරති. ලොල් වෙති යන අර්ථයයි. ජම්බුතො ඵලමානෙන්ති යනු හිමාලයේ සියක් යොදුන් උස ජම්බුගසින් ගැටෙන්නා වූ වැටෙන්නා වූ දඹගෙඩි සෘද්ධියෙන් ගොස් රැගෙන එත් යන අර්ථයයි.

“ඇතැමෙක් අපර ගෝයානයට යති. ඇතැමෙක් පූර්ව විදේහයට යති. ඇතැමෙක් උතුරුකුරු දිවයිනටද පර්යේෂණය පිණිස යති.”

ඒ මගේ ශිෂ්‍යයන් අතර අඤ්ඤෙ ඇතැමෙක් ගොයානං අපරගෝයාන දිවයිනටද යති. ඇතැමෙක් පූර්ව විදේහක දිවයිනට යති. ඇතැමෙක් උතුරුකුරු දිවයිනට යති. ඔවුහු දුරාසදා මේ ස්ථානවල එසනාය ගවේෂණය පිණිස ප්‍රත්‍යය සොයනු පිණිස යති යන සම්බන්ධයි.

“පෙරටුව කැඳ යවති. පසුව ඔවුහු ගමන් කරති. විසිහතර දහසකින් අහස වැසී තිබෙනුයේ වෙයි”

ඒ මගේ ශිෂ්‍යයෝ අහසින් යනු ලබන්නේ ලුණුඇඹුල් පිරිකර බර පොරි පුරතො පෙසෙන්ති පළමුව ඉදිරියෙන් එය යවා තෙමේ ඔහුට පසුපසින් යති යන අර්ථයයි. මෙසේ යන්නා වූ චර විසිහතර දහසක් තාපසයන් විසින් අම්බරං ආකාශතලය ඡාදිතං වසාගෙන සිටින්නේ හොති යනු සම්බන්ධයයි.

“ගින්නෙන් පිසන්නා වූද, ගිනිරහිතව දත්වලින් පිස අනුභව කරන්නා වූද ගල්වලින් කොටන ලදුව ඇතැම් බිමට වැටුණු ඵලද භෝජනය පිණිස ගනිත්.”

එහි කෙචි ඇතැම් මගේ ශිෂ්‍යයෝ අග්ගිපාකී ගෙඩි කුඩා ගෙඩි කොළ ආදිය පිස අනුභව කරති. ඇතැමෙක් අනග්ගි නොපිස අමුවෙන්ම කති. ඇතැමෙක් දන්තෙහි සම උපුටුවා (ගලවා) කති. ඇතැමෙක් උදුක්ඛලිත මෝල්ගසෙන් කොටා කති. ඇතැමෙක් අස්මෙන කොට්ටිතං ගලෙන් කොටා කති. ඇතැමෙක් තමා වෙත වැටුණු කොළ ගෙඩි ආහාරයට ගනී යනු සම්බන්ධයි.

“කිසිවෙක් උදේ සවස ජලය වැඩීම කරයිද මගේ ශිෂ්‍යයෝ ජලය වැඩීමේ අභිෂේකයේ ඈත කාලයේ සිට නිරත වී සිටිති.”

ඉතා ඈත කාලයේ පටන් මගේ ශිෂ්‍යයෝ පිරිසිදු බව කැමැත්තේ උදේ සවස ජලය වැඩීම කරයි යන අර්ථයයි. කිසිවකු තොයාභිසෙක චරණා ජලයෙන් තමන් අභිසිංචනය කරයි යන අර්ථයයි.

“ඉතා හොඳින් වැඩුණු නිය හා ලොම් ඇත්තේ මැනවින් යුතු දත් පෙළ ඇති සිල් සුවඳින් සුවඳවත් මගේ ශිෂ්‍යයෝ ඉතා බැරෑරුම් දේ කරන්නේය.”

එහිදී ඔවුහු දුරාසදා මම සිස්සා කිසිලිවල, කිසිලි දෙකේම දෙපස අත්පාවල හටගත් දිග නිය හා ලොම් ඇත්තේ යන අර්ථයයි. දැළිපිහිය පාවිච්චි නොකරසන ලද යන අදහසයි. පංක දන්තා යනු ඉටි සුණු කිරි ගල් කැබලි ආදි සුදු නොකිරීමෙන් කහට බැඳුනු දත් ඇති යන අර්ථයයි. රජස්සිරා යනු තෙල් ගා වැඩීමාදිය නොකළ බැවින් දූවිලිවලින් වැසුණු හිස් ඇති යන අර්ථයයි. ගන්‍ධිතා සීලගන්‍ධෙන ධ්‍යාන සමාධි සමාපත්තිවලින් යුක්ත සීලයෙන් යුක්ත බැවින් ලෞකික සීල සුගන්ධයෙන් සියළු තැන සුවඳවත් වූ යන අර්ථයයි. මම සිස්සා දුරාසදා මේ ආදි කියන ලද අයුරින් ගුණාදියෙන් සමන්විත වූ නො ඇලීමට ගැටීමට හැකිවන්නේ මගේ ශිෂ්‍යයෝ යනු සම්බන්ධයයි.

[missing trans]

පාතොව සන්නිපතිත්‍වා යනු සියළු තැන ප්‍රත්‍යය පහළවූ උදේ ආහාරය පටන් මා සමීපයේ රැස්වූයේ යන අර්ථයයි. උග්ගතපනා ප්‍රකට වූ තපස් ඇති ප්‍රාර්ථනා කළ තපස් චර්යා ඇති. ජටිලා ජටා දරන්නා වූ තාපසයෝ. ලාභාලාභං පකිතෙතත්‍වා මැද කුඩා වූද මහත් වූද ලාභ අලාභ ප්‍රකටකොට, තදා ඒ කාලයේ අම්බරෙ අහස්තලයේ ගච්ඡන්ති යති යන සම්බන්ධයයි.

නැවත ඔවුන්ගේම ගුණයන් ප්‍රකාශ කරන්නේ “එතෙසං පක්කමන්තානං” ආදිය කීවේය. එහි අහසේ හෝ ගොඩබිම හෝ පක්කමන්තානං යන්නවුන්ගේ එතෙසං තාපසයන්ගේ වැහැරි සිවුරෙන් ජනිත වූ. මහා සද්දො පවත්තති ශබ්ද පවත්නේ යන අර්ථයයි. මුදිතා හොන්ති දෙවතා යනු මෙසේ මහා ශබ්ද පවත්වා යන්නා වූ. අජිනචම්ම සද්දෙන අඳුන් දිවිසම හඬින් සතුටු වූවෝ යහපති! යහපති! ආර්යනි යයි, සොම්නසට පැමිණියේ දේවතාවෝ මූලිකව සතුටු වෙත් යන සම්බන්ධයයි.

දිසො දිසන්ති ඒ සෘෂිවරු අන්තලික්ඛචරා ආකාශචාරී වූ, දක්‍ෂිණ දිශාවලට පක්කමන්ති යති යනු සම්බන්ධයයි. සක්ඛ ලෙනුපත්‍ථද්ධා යනු තමන්ගේ ශරීර බලයෙන් හෝ ධ්‍යාන බලයෙන් හෝ සමන්විත වූවෝ යදිච්ඡකං යම් යම් තැන යනු කැමැත්තේ. ඒ ඒ තැන ගච්ඡන්ති යනු

නැවත ඔවුන්ගේ ආනුභාවය ප්‍රකාශ කරමින් “පඨවි කම්පකා එතෙ” යන ආදිය කීවේය. එකල එතෙ සියළු තුන කැමැති පරිදි හැසිරෙන පොළොව කම්පා කරවන, පොළොව චංචල කරවන පිරුණු තේජස් ඇති, දුප්පසහා බොහෝ කොට අභිබවා යාමට නොහැකි වන්නේය යනුවෙන් දුප්පසහා නම් වේ. සාගරොව අඛොභියා යනු වෙනස් කැලඹීම්වලින් නොසෙල්වුනා වූ සාගරය මෙන් සමුද්‍රය මෙන් වෙනත් කැලඹීම්වලින් කම්පා කිරීමට නොහැකි වන්නාහු වෙත් යනු සම්බන්ධයයි.

ඨානචංකමිනො කෙචි යනු ඒ මගේ සිසුන් අතර ඇතැම් සෘෂිවරු ඨාන (ස්ථාන) සක්මන් ඉරියව් සම්පන්න වේ. ඇතැම් සෘෂිවරු නෙසජ්ජිකා පැතිරුණු ඉරියව්වලින් යුක්ත ඇතැම් සෘෂිවරු පවත්තභොජනා තමන් වෙත පැමිණි කොල ආහාරකොට ඇත්තේ, මෙබඳු ආකාර ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් දුරාසදා යන සම්බන්ධයයි.

ඒ සියල්ලෝ ස්තුති පුද කරන්නේ මෙත්තාවිහාරික ආදිය කීවේය. එහි අප්‍රමාණ සක්වලවල අප්‍රමාණ සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා’යි ආදි වශයෙන් සෙනෙහබර ලක්‍ෂණයෙන් මෛත්‍රිය පතුරුවා වාසය කරති. ආත්මභාවය පවත්වාගනිත් යනුයි. මෙත්තා විහාරිකා නම් වේ. එතෙ මගෙ ශිෂ්‍යයෝ යනු සම්බන්ධ අර්ථයයි. ඒ සියළු සෘෂිවරු සබ්බපාණිනං සියළු සත්ත්වයන්ට හිතෙසී හිතසැප ගවේෂණය කරන. අනත්තුක්කංසකා තමන් උසස්කොට නොසළකා අවමන් නොකර කස්සචි කිසියම් පුද්ගලයකු න වම්භෙන්ති පහත්කොට නොසිතයි යනු අර්ථයයි.

ඒ මගේ ශිෂ්‍යයෝ සීල සමාධි සමාපත්ති ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් සිංහරාජයා මෙන් අසම්භීතා නිර්භයව ගජරාජා ඉව හස්තිරාජයා ථාමවා ශරීර බලයෙන්ද ධ්‍යාන බලයෙන් සමන්විත වූවෝ. ව්‍යග්ඝරාජා ඉව දුරාසඳා ගැටීමට නොහැකි වන්නේය. මා සමීපයට පැමිණෙන්නේය යන සම්බන්ධයයි.

ඉක්බිති තමන්ගේ ආනුභාවය ඉදිරිපත් කිරීම මාත්‍රය ප්‍රකාශ කරන්නේ. විජ්ජාධරා යන ආදිය කීවේය. එහි මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා කරන, විද්‍යාධරයෝ ද, ගස් පර්වතවල වාසය කරන්නා වූ පොළෝතලවාසී දේවතාවෝ ද භූමියේ හා ගොඩබිමේ වසන නාගයෝ ද, ගාන්ධර්වයෝ ද, දෙවියෝ ද, නපුරු රාක්‍ෂසයෝ ද, කුම්භාණ්ඩ දෙවියෝ ද, අසුර දේවතාවෝ ද, කැමැති කැමැති දේ පතනසුළු වූයේ ගුරුළෝ ද ඒ විල ඇසුරුකොට ජීවත්වෙති යන සම්බන්ධයයි. ඒ විලෙහි විල සමීපයේ වාසය කරත් යන අර්ථයයි.

තවද තමන්ගේම ශිෂ්‍ය තාපසයන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරමින්. තෙ ජටා ඛාරිහාරං යන ආදිය ප්‍රකාශ කළේය. ඒ සියල්ල ඉහත කියන ලද පරිච්ඡේදයෙහි ඛාරිහාරං යනු ජලය ගැනීමට ගන්නා කුඩා භාජනයක් ආදි තාපස පිරිකර බරයි.

යළිත් තමන්ගේ ගුණ ප්‍රකාශ කරමින් උප්පාතෙ සුපිනෙචාපි යන ආදිය කීවේය. එහි බ්‍රාහ්මණ ශිල්පයේ නිපුණත්වයට ගිය බැවින් නැකැත් ශාස්ත්‍රයේද කෙළ පැමිණි ‘මේ රාජ කුමාරවරු උපන්නා වූ නැකැත සුභය යහපත්ද අයහපත්ද උපන්නා වූ ලකුණුද, සිහිනයේ ප්‍රවෘත්තිද විචාරණ ලදුව, මේ සිහිනය යහපත්ය. මෙය අයහපත්ය. සිහිනය හටගැනීමේ කථාවද, සියළුම ස්ත්‍රී පුරුෂයෝ අත්පා ලක්‍ෂණ කීවේද? මැනවින් හික්මවන ලද්දේ සියළු දඹදිව පවත්නා වූයේ මන්ත්‍ර පද ද, ලක්‍ෂණ මන්ත්‍ර කොට්ඨාස ද, සියල්ල මම එකල මගේ තාපස කාලයේ දරමි යන සම්බන්ධයයි.

තමන්ගේ විස්තරය බුදුගුණ පෙරටුකොට ප්‍රකාශ කරන්නේ “අනෝම දස්සි” ආදිය කීවේය. එහි ලාමක බව නැති නිසා = අනෝම නම් වේ. අනෝමය. මංසචක්ඛු, දිවැස්, සමන්තචක්ඛු, ධම්මචක්ඛු, බුද්ධචක්ඛු ආදි වශයෙන් සියලු සත්ත්වයන්ගේ බැලීමද දැකීමද යම් භගවත්හු හට වේද, හෙතම භගවා නම් වේ. අනෝමදස්සි භාග්‍යවන්ත කරුණුවලින් යුක්ත නිසා භගවා නම් වේ. ලෝවැසියාට ජ්‍යෙෂ්ඨ බැවින්ද, ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින්ද ලෝකජෙට්ඨ නම් වේ. උසභ, නිසභ, ආසභ යනුවෙන් ගවයන්ගේ ජ්‍යෙෂ්ඨයන්ගේ තිදෙනෙකි. එහි ගවයන් සිය දෙනෙකුගෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨයා උසභ නම් වේ. ගවයන් දහසකින් ජ්‍යෙෂ්ඨයා නිසභ නමි. ගවයන් ලක්ෂයකින් ජ්‍යෙෂ්ඨයා ආසභ නම් වේ. මිනිසුන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨ ජ්‍යෙෂ්ඨ, ප්‍රතිවේධ කළ සියළු ධර්මයන් ඇති බැවින් සම්බුද්ධ නම් වේ. විවෙක කාමො හුදලා බව කැමැති වන්නේ. හිමවන්තං හිමාලය පර්වතයට උපාගමි යනු සම්බන්ධයයි.

අජ්ඣොගහෙවා හිමවන්තං යනු හිමාලය සමීපයට පැමිණ, පිවිසවා යන අර්ථයයි. සෙස්ස උඩ සඳහන් පරිද්දෙනි.

ජලිතං දිළිසෙන. ඉන්‍දීවර නිල් මානෙල් මල් මෙන්. හුතාසනං යාග හෝමාදියේ ආසක්ත වූ ආදිත්තං දිළිසෙන ගින්නක් මෙන්. ගගනෙ අහසේ බබළන්නා වූ විජ්ජු විදුලිය මෙන් මැනවින් පිපුණු සල්ගස මෙන් හුන්නා වූ ලොකනායකං අද්දස යන සම්බන්ධයයි.

දෙවියන්ට දෙවි වූයේ දේවදේව නම් වේ. ඒ දෙව දෙවානං දිස්වා තස්ස ලක්ඛණං දෙතිස්මහා පුරුෂ ලක්‍ෂණවලින් සමන්විත වූ ශරීරයක් ඇත්තේ [missing trans]

[missing trans]

[missing trans]

බුදුරදුන්ට ස්තුති පුද කරන්නා වූ තාපසයා තුවං සත්‍ථං යන ආදිය කීවේය. එහි ස්වාමීනි, සබ්බඤ්ඤු ඔබවහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාට ආචාර්යවරයාය. ශාස්තෲවරයාය. උත්තම අර්ථයෙන්ම ඔබම, කෙතු උස්ය. මුළුලොව ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ඔබම ධජො. ලෝකත්‍රයේ ඉගෙන ගත් බැවින් ඔබම යුපො ඔසවා තබන ලද ඉරියව් අඳින්න. සියළු සත්වවු ප්‍රාණීන්ට ඔබම පරායණෙ උතුම් පිහිට වේ. ඔබම පතිඨො පිහිටි යුතු ලෝකයේ මෝහාන්ධකාරය දුරුකරන ඔබම පහනක් මෙන් සිව්පා ඇත්තේ දිපදුත්තමං සිව්පා සතුන් අතර දීපයන්ට උත්තම වූ.

නැවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම ස්තුති කරමින් සක්කා සමුද්දෙ උදකං යන ආදිය කීවේය. එහි අසූහාර දහසක් යොදුන් ගැඹුරු මුහුදේ ජලය ප්‍රමාණය මැනීමට හැකිවන්නේ යයි. ස්වාමීනි, සර්වඥයන් වහන්ස; ඔබවහන්සේගේ ඤාණ සම්භාරය මෙපමණ ප්‍රමාණයක්දැයි ප්‍රමාණය මැනීමට නොහැකිවන්නේ යන අර්ථයයි.

තුල මණ්ඩලෙ තරාදියක තබා පොළොව දැරීමට හැකිද? ස්වාමීනි; සර්වඥයන් වහන්ස, ඔබගේ ඤාණය දැරීමට නොහැකි වේමය යන සම්බන්ධයයි.

ස්වාමීනි; සර්වඥයන් වහන්ස, ආකාශ මුළු අහස්තලය රැහැනකින් හෝ අගුලකින් හෝ මැනීමට හැකි වන්නේය. ඔබගේ ඤාණය එසේ ප්‍රමාණ කිරීමට නොහැකි වෙයි යන අර්ථයි.

මහා සමුද්දෙ උදකං යනු අසූහාර දහසක් යොදුන් ගැඹුරු ඇති. අඛිලං උදකංච යොදුන් අනූහතර ලක්‍ෂයක් බහුල වූ. අඛිලං පඨවිංච ජහෙ සියළු පොළොව අතහැර සම කරන්නේය. උපමාතො උපමා වශයෙන් න යුජ්ජරෙ නොයොදන්නේය. ඤාණයම වඩාත් ශ්‍රේෂ්ඨ වේ යන අර්ථයයි.

චක්ඛුම පස් ඇස්වලින් යුක්ත නිසා චක්ඛුමන්ත වේ. එය ආමන්ත්‍රණ අර්ථයයි. දෙවියන් සහිතව පවත්නා ලෝකයයි. භූමි අර්ථයෙහි ස්වාමි වචනයයි. දෙවියන් සහිත ලෝකය ඇතුළත් වේ. යෙසං යම් පමණ සත්ත්වයන්ගේ චිත්තං පවත්තති මේ සිත් ඇති සත්ත්වයෝ තව ඤාණම්හි අන්තො ජාලගතා ඤාණ ජාලයෙහි ඇතුළට පිවිසියේ යන සම්බන්ධයයි. ඤාණ ජාලයෙන් සියළු සත්ත්වයන් දකියි යන අර්ථයයි.

ස්වාමීනි, සබ්බඤ්ඤු සියළු ධර්ම දන්නා තැනැත්ත; ඔබ යෙන ඤාණෙන සතරමග සම්ප්‍රයුක්ත සියළු උත්තම බොධිං නිවන, පත්තො අධිගම කළේය මද්දසි යනු ඒ නුවණින් පරතිත්‍ථියෙ අන්‍ය තීර්ථකයන් මර්ධනය කරහි, අභිබවා යන්නෙහිය යන සම්බන්ධයයි.

ඒ තාපසයා විසින් ස්තුති ආකාරයෙන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ධර්ම සංග්‍රහකාරක තෙරවරු මේ ගාථා ස්තුතිකොට කීවාහුය. එහි ඉමාගාථා යනු මෙපමණ කියන ලද මේ ගාථාවන්. ථවිත්‍වාන ස්තුතිකොට නමින් සුරුචි නම් තාපසයා සෙසු අටුවා කථාවල සරද මානවකයා යයි සඳහන් වේ. අටුවාවේ ආ පාඨයම ප්‍රමාණ වේ. නැතහොත් සුන්දර වූ රුචි අධ්‍යාශය වශයෙන් නිර්වාණයට ආලය කරන නිසා ඔහුට සුරුචි යයි කියනු ලැබේ. ඉන්ද්‍රිය දමනය පිණිස සංවරව ගමන් කරයි. පවතියි යනුවෙන් සරද නම් වේ මේ අර්ථ දෙකම ගතයුතුය. [missing trans]

[missing trans]

[missing trans]

[missing trans] පමෙතවෙ ප්‍රමාණ කිරීමට නොහැකි වෙයි යන සම්බන්ධයයි.

සුඛුමච්ඡිකෙන සියුම් වූ සිදුරකින් ජාලෙන යම් මහා සමුද්‍රය උදකං පරික්ඛිපෙ හාත්පස වටකොට පවත්තේය. මෙසේ වටකොට ඇතිකල්හි යෙ කෙචි පාණීහු උදකෙ ජලයෙ සියල්ලෝ උපන්නෝය. අන්තො ජාලගතා සියුං වන්නේ යන අර්ථයි.

එය උපමාවකින් දක්වන්නෙමි. තථෙවහි යන ආදිය කීවේය. එහි යම්සේ ජලයේ උන් ප්‍රාණීහු ජලය ඇතුළත ගියේ වෙත්. තථෙව මහාවීර මහාබෝධි ඥානය පිණිස වීර්ය වඩන්නනි. යෙ කෙචි පුථු නොයෙක් තිත්‍ථියා මිථ්‍යාදෘෂ්ටික තීර්ථකයෝ දිට්ඨිගහන පක්ඛන්නා දෘෂ්ටිවලට බැසගත්තේ පවිටුවූවෝ පරාමාසෙන ස්වභාවයෙන්ම අනුන්ගේ දෘෂ්ටිවල එල්බගත්තේ මොහිතා වසා දමා සිටිත්.

තව සුද්ධෙන නික්ලේශ වශයෙන් ඤාණෙන අනාවරණ දැකීමෙන් සියළු ධර්මයන්ගේ ආවරණ රහිත දර්ශනයෙන් හා සීලයෙන් යුතු එතෙ සියළු තීර්ථකයෝ අන්තො ජාලගතා ඤාණ ජාලයෙන් අන්තයට ප්‍රවේශ වූවෝ. එසේම යන සම්බන්ධයි. ඤාණං තෙ නාතිවත්තරෙ යනු ඔබගේ ඤාණය ඒ තීර්ථකයෝ නොහික්මවති යන අර්ථයයි.

මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලද්ද අවසානයේ බුදුරදුන්ට තමන්ගේ විවරණය ඉදිරිපත් කිරීමට භගවා තම්හි සමයෙ යන ආදිය කීවේය. එහි යම්කලෙක තාපසයා බුදුරදුන්ට තුති කළේද? ඒ ස්තුතිය පිණිස සොයන කාලයේ සංඛ්‍යාව ඉක්මවූ පිරිවර සේනාව ජිනො සමාධිම්හා අර්පිත සමාධියේ වුට්ඨ හිත්‍වා නැගී සිට සියළු දඹදිව දිවැසින් බැලුවේය යන සම්බන්ධයයි.

ඒ අනොමදස්සිස්ස අනෝමදස්සි නම් බුදුරදුන්ට මුනිනො මෞන සංඛයාත ඤාණයෙන් සමන්විත වූයේ, නිසභො නාම සාවකො සන්ත චිත්තෙහි සංසිඳවන ලද කෙලෙස් මනසින් යුතුව තාදිහි ඉටු අනිටු දේ කෙරෙහි කම්පා නොවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින්, ඛීණාසවෙහි සුද්ධෙහි පිරිසිදු කාය කර්ම ආදියෙන් යුක්ත බැවින්, ජලභිඤ්ඤෙහි තාදිහි අෂ්ටලෝක ධර්මයෙන් කම්පා නොවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූයේ සත සහස්සෙහි පරිවූතො බුද්ධස්ස චිත්තං අඤ්ඤාය දැන ලොකනායකං උපෙසි එකෙණෙහි සමීපයට පැමිණියේය යන සම්බන්ධයයි.

ඔවුහු එසේ ආවා වූ සමානය. තත්‍ථ බුදුරදුන් සමීපයේ අන්තලික්ඛෙ ආකාශයේ ඨිතා බුදුරදුන් ප්‍රදක්‍ෂිණා කළහ. තෙ සියල්ලෝ පඤ්ජලිකා නමස්කාර කරමින් අහසින් බුදුන් සමීපයට ධතරුං බැසගත්හ යන සම්බන්ධයයි.

නැවත විවරණ දීම් වශයෙන් පූර්වභාග කරණය ප්‍රකාශ කරමින් සිතං පාතුකරි යන ආදිය ප්‍රකාශ කළේය. ඒ සියල්ල ඉහත සඳහන් පරිදි වේ.

යො මං පුප්ඵෙන යනු යම් තාපසයකු මා කෙරෙහි සිත් පහදවා, නොයෙක් මල්වලින් මා පූජා කළේය. ඤාණඤ්ච මගේ දැනුම අනූ නැවත නැවත ථවි ස්තුති කළේය. තම්හං යනු යම් තාපසයකු වූ මම කිත්තයිස්සාමි ප්‍රකට කරන්නෙමි. මම භාසතො කියන්නා වූ මගේ වචන සුණාථ ශ්‍රවණයට ගනිවු! මෙනෙහි කරවු!

පච්ඡමෙභව සම්පත්තෙ යනු ව්‍යාකරණ දෙනු ලබන්නේ බුදුරදුන් මෙසේ වදාළ සේක. එහි පසුව අවසාන කාලයේ භව සම්පත්තියක් ඇතිකල්හි මනුස්සත්තං මනුෂ්‍ය ජාතිය ගමිස්සති මිනිස්ලොව උපදින්නේය යන අර්ථයයි. රූප, ධන, වයස, කුල, කේසර පින් යන සාරවලින් සාරවත් වූයේ යන අර්ථයයි. සාරිනාම බ්‍රාහ්මණි කුච්ඡිනා ධාරයිස්සති යනුවෙන්,

ව්‍යාකරණ මූලය ආරම්භ කරයි. අප්පමෙය්‍ය ඉතො කප්පෙ යන මෙහි අග්‍ර ශ්‍රාවකයන් දෙදෙනා අතර එකකු අසංඛෙය්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පාරමී පිරිය යුතුය. එසේම ගාථා බන්ධනය සැප පිණිස අතුරු අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මෙසේ කියන ලද්දේ යයි දතයුතුය.

සාරිපුත්තොති නා මෙත හෙස්සති අග්ගසාවකා යනුවෙන් විවරණ දුන් සේක. ව්‍යාකරණ දී එයට ස්තුති කරමින් ඒ බුදුරදුන් අයං භාගිරම් යන ආදිය කී සේක. ගංගා, යමුනා, සරභු, මහී, අචිරවතී යන පංචමහා ගංගාවන් අතර මේ භාගිරම් නම් පළමු මහා ගංගාව වේ. හිමවන්තප්පභාවිකා හිමාලයේ සිට පැමිණියා වූ අනෝතප්ත විලෙන් මුල්කොට ඇති මහොදධිං මහා ජලස්කන්ධය අප්පයන්ති පැමිණෙත්. මහාසමුද්දං මහා සාගරය අප්පෙති. වෙත පැමිණෙන අයුරිනි. තථාචව අයං සාරිපුත්තො සකෙ තීසු විසාරදො තමන්ගේ කුලයෙහි පවතින්නා වූ ත්‍රිවේදයේ පරතෙරට ගිය. පඤ්ඤාය අපිරිසිදු නොවූ ඤාණයෙන්, පැතිරුණු ගැඹුරු දැනුමෙන් පාරමිං ගන්තවා තමන්ගේ ශ්‍රාවක ඤාණයේ කෙළවරට ගොස් පාණිනො සියළු සත්ත්වයන් තප්පයිස්සති සන්තර්පණය කරන්නේය. ඉතා හිතවත් බව කරන්නේය යන අර්ථයයි.

හිමවන්තං උපාදායා යනු හිමාලය පර්වතය මුල්කොට ඇති. මහොදධිං මහා සමුද්‍රයේ ජලභාරය ඇති සාගරය කෙළවරකොට ඇති එත්‍ථන්තරෙ මේ පර්වතය හා සාගරය යන දෙක අතර මැද, යං පුලිනං යම් පමන වැලි රාශියක් ඇත්තේද? ගණනාතො අසංඛියා එය සංඛ්‍යාව ඉක්මවන්නේය.

තම්පි සක්කා අසෙසෙන යනු ඒ වැල්ලද නිරවශේෂ වන්නේය. සංඛාතුං හැකිවන්නේය. එය ගණනා යථා ගණන් කළහැකි වේ යනු සම්බන්ධයි. එසේම සාරිපුත්තස්ස පඤ්ඤාය අන්තො සැරියුත් තෙරුන්ගේ ඤාණය කෙළවරකට පත් නොවන්නේය යන අර්ථයයි.

ලක්ඛෙ - භවිස්සති ලක්ඛෙ ඤාණ ලක්‍ෂණයෙහි ද, ඤාණයේ එක කොටසක් ද, ඨපියමානම්හි තැබූ කල්හි ගංගාය වාලුකා ඛීයෙ පිරිහීමට ඉවරවීමට යන්නේය යන අර්ථයයි.

මහා සමුද්දෙ අසූහාර දහසක් යොදුන් ගැඹුරු ඇති සිවුමහා සාගරයයි. ඌමියො ගවුවක් පමණ ප්‍රභේදගත මුහුදු රැලි ඇති. ගණනාතො අසංඛියා සංඛ්‍යාව ගණන විරහිත වෙති. එසේම සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ ප්‍රඥාවේ කෙළවරක් න හෙස්සති නොවන්නේය යන අරුතයි.

ඒ හෙතම මෙසේ ප්‍රඥාවන්ත සාරිපුත්ත තෙරුන් ගෞතම ගෝත්‍රයට අයත් බැවින් ගොතම නම් වේ. ශාක්‍ය කුලයේ ජ්‍යෙෂ්ඨයා බැවින් සම්බුද්ධ සක්‍යපුංගවං ආරාධයිත්‍වා වත්පිළිවෙත්වලින් සීලාදි ආචාර ධර්මවලින් සිත් සතුටුකරවා පඤ්ඤාය ශ්‍රාවක ඥාතියෝ පාරමිං කෙළවරට ගනත්‍වා ගොස් ඒ බුදුරදුන්ගේ අග්‍රශ්‍රාවක වන්නේය යන සම්බන්ධයි.

හෙතම මෙසේ අග්‍රශ්‍රාවක තනතුරට පැමිණියේ සක්‍යපුත්තෙන බුදුරදුන් විසින් ඉෂ්ට අනිෂ්ට ස්වභාවයෙන් කම්පා නොවන්නේ පවත්තිතං ප්‍රකට කරන ලදි. ධම්මචක්කං සද්ධර්මය අනුවත්තෙස්සති විනාශ නොවී දරන්නේය. ධම්මවුට්ඨියො ධර්මදේශනා සංඛ්‍යාත වර්ෂාව වස්සෙන්තො දේශනා කරන්නේ, ප්‍රකාශ කරන්නේ, විවරණය කරන්නේ, බෙදා දක්වන්නේ අර්ථ විභාග දක්වන්නේ, පවත්නේය යන අර්ථයයි.

ගොතමො සක්‍ය පුංගවො භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එතං සබ්බං අභිඤ්ඤාය විශේෂ ඤාණයෙන් දැන භික්ඛු සංඝෙ ආර්ය පුද්ගලයන් මැද නිසිදිත්‍වා අග්ගට්ඨානෙ සියළු ප්‍රඥාදි ගුණ ගණයෙන් පැතිරී උච්ච ස්ථානයේ සිටින්නේ ඨපෙස්සතිති තබන්නේය යනු සම්බන්ධයි.

මෙසේ උන්වහන්සේ ලද ව්‍යාකරණ ඇත්තේ සොම්නසට පැමිණ ප්‍රීති සොම්නස් වශයෙන් උදානය ප්‍රකාශ කරමින් අහො මෙ සුකතං කම්මං යනාදිය කීවේය. එහි අහො යනු විශ්මයාර්ථයේ නිපාතපදයකි. අනොමදස්සිස්ස බුදුරදුන්ගේ සත්‍ථුනො ශාස්තෲන්ගේ සුකතං මැනවින් කරන ලද්ද අදහා, කරන ලද කර්මය පින් කොටස, අහෝ විශ්මයකි. නොසිතිය හැක්කකැයි යන අර්ථයයි. ඒ බුදුරදුන්ගේ අහංකාරං පින් රාශියකොට සබ්බත්‍ථ සියලු ගුණ සමූහය කෙළවරට පැමිණියේ ගතො පරම නිෂ්ඨාවට පැමිණියා වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අහෝ පුදුමයකි යන සම්බන්ධයි.

අපරිමෙය්‍ය යනු සංඛ්‍යා ඉක්මවා ගිය කාලයෙහි කතං කරන ලද කුසල කර්ම බව, ඉධ මෙ පශ්චිම ආත්මභාවයේ ඵලං විපාක දැක්වීය. සුමුත්තො දක්‍ෂයා විසින් දුනු වේගයෙන් දමා ගැසුවේ, සරවෙගො ඉව අහං ඊතල වේගය මෙන් මම ඒ පුණ්‍ය ඵලයෙන් කෙසේ ඣාපයිං දවාලූයෙමි යන අර්ථයයි.

තමන්ගේම ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරමින් අසංඛත ආදිය කීවේය. එහි අසංඛතං යනු සංඛ්‍යාව රහිත ආත්මභාවයට පැමිණ නොකරන ලද යන අර්ථයයි එය අසංඛත නම් වේ. නිබ්බාණං කෙලෙස් විනාශ කිරීමේ ස්වභාවයෙන්. අමලං පිහිටුවා වූ. පදං ගවෙසන්තො නිවන්පදය සොයන්නේ. සබ්බෙ තිත්‍ථියෙ සියළු තීර්ථාකාරයන් දක්නා ලද පුද්ගලයන් විචිනං පරීක්‍ෂා කරන්නේ තදාහං එකල ඒ මම භවෙ කාමාදි භවයෙහි සංසරිං පරිභ්‍රමණය කළෙමි.

තමන්ගේ අදහස ප්‍රකාශ කරමින් යථාපිබ්‍යාධිපොසො යනාදිය කීවේය. එහි බ්‍යාධිතො යනු රෝගාදියෙන් පෙලුනා වූ පොසො මිනිසා. ඔසධං පරියෙසෙය්‍ය එසේ මම අසංඛිත වූ නිර්වාණ පදය සොයමින් අබ්බොච්ඡින්නං සසර පුරා සැරිසැරුයෙමි. පඤ්චසතං ජාති පන්සියයක් ආත්ම භාවවල සෘෂි ප්‍රවෘජ්‍යාවෙන් පැවිදි වූයෙමි.

කුතිත්‍ථං සඤ්චරිං අහං යනු ලාමක තීර්ථයන් කරා ගමන් කරන මම සැරිසැරුයෙමි.

සාරත්‍ථිකො පොසො හරවත් දේ සොයන පුරුෂයා කදලිං ද්වෙධා ඵාලයෙ යනු කෙසෙල් කඳ ඉදින් දෙපරිදි පළන්නේ ද න තත්‍ථ සාරං වින්‍දෙය්‍ය යනු පළා එහි කෙලෙස් කඳේ හරයක් නොලබන්නේය. සො මිනිසා සාරෙන රිත්තකො තුච්ඡ හිස් යන අරුතයි.

[missing trans] එසේම, ලොකෙ තිත්‍ථියා නානාතීර්ථකයෝ බහුජ්ජනා අසංඛත්තෙ නිර්වාණයෙන් රිත්තා හිස් යයි සැලකේ. සෙ යනු නිපාතපදයකි.

පශ්චිම භවයෙහි සොයමින් සිටින්නේ බ්‍රහ්ම බන්‍ධු බ්‍රාහ්මණ කුලයේ උපන්නෙම්, අහං-මම වීමි යන අරුතය. මහාභොගං ඡඩ්ඩයිත්‍වා යනු මහත් භෝග ස්කන්ධයන් කෙළපිඬක් මෙන් ඉවත දමා, අනගාරියං කෘෂි, වෙළඳ ආදි ක්‍රියාවලින් තොරවූ තාපස ප්‍රවෘජ්‍යාවෙන්. පබ්බජිං පිළිපන්නෙමි යන අර්ථයයි.

පළමු බණවර වර්ණනාව සමාප්තයි.

අජ්ඣායකො -පෙ- මුනිං මොනෙ සමාහිතං මෝන යයි ඤාණයට කියනු ලැබේ. ඒ ඤාණයෙන් සමන්විත වූයේ මුනි නම් වේ. ඒ මුනි වෘත්තයෙහි මනා ලෙස යොදන ලද්දේ තබන ලද එකඟ වූ සිත් ඇත්තේ යන අර්ථයයි. ආගු සංඛ්‍යාත පාප නොකරන නිසා නාග නම් වේ. අස්සජි තෙරුන් ඒ මහානාග නම් වේ. මැනවින් පිපුණු විකසිත වූ පියුම යම්සේ බබළන්නේ යන අර්ථයයි.

දිස්වා මෙ පුච්ඡිතං අමතං පදං යනු ඉහත අර්ථ ගන්වන ලදි.

වීථින්තරෙ යනු වීදි අතර අනුප්පත්තං පැමිණි, එළඹි ඒ තෙරුන්. උපගන්ත්‍වාන සමීපයට ගොස් මම විචාළෙමි යන සම්බන්ධයයි.

කිදිසන්තෙ මහාවීරා යනු සියළු ප්‍රඥාවන්ගෙන් සමන්විත පුරුෂය, ශාසනයේ රහතුන් අතර පළමුව ධම්මචක්‍රය පවත්වන අවස්ථාවේ රහත් ඵලයට පත් මහාවීරය, අනුජාත පිරිවර බහුල වූ මහායසතෙ ඔබට බුදුරදුන් කෙබඳු ආකාරද? සාසනං ධම්මං දේශනා සංඛ්‍යාත ශාසනය සම්බන්ධ වේ. භො සොඳුරු මුහුණැත්ත, මෙ මට සාධු යහපත් සාසනං කථයස්සු සසුන කියනු මැනවි යන අර්ථයයි.

හෙතම කථාකරන ආකාරය පෙන්වමින් ‘සො මෙ පුට්ඨො’ ආදිය කීවේය. එහි සො යනු අස්සජි තෙරුන් මෙ මා විසින් පුට්ඨො ශාසනය කෙබඳු ආකාරයදැයි කියන ලද්දේ සබ්බං සාසනං අර්ථය ගැඹුරු බැවින්. ගම්භීර නමි. දේශනා ධර්මයද, ප්‍රතිවේධ කළයුතු ධර්මයද, ගැඹුරු බැවින් ගම්භීර නම් වේ. පරමාර්ථ සත්‍යය බෙදා දක්වන බැවින්, නිපුණං පදං නිර්වාණය - තණ්හා සල්ලස්ස හන්තාරං සියළු සසර දුක් විනාශ කරන නිසා. අපනූදනං ක්‍ෂය කරන ධර්මයකැයි සම්බන්ධ වේ.

ඔහු විසින් කියන ආකාර පෙන්වමින් ‘යෙ ධම්මා’ ආදිය කීවේය. හෙතුපභවා හේතුවෙන්, කාරණයෙන් උපන්නා වූ හටගත්, මැනවින් හටගත්, උපන් බැවින් විශේෂයෙන් උපන් බැවින් යෙ ධම්මා යම් ප්‍රත්‍ය සහිත සංස්කාර ධර්මයෝ වෙති. විද්‍යමාන වෙත්. පහළ වෙත් යන සම්බන්ධයයි. තෙසං ධර්මයන්ගේ හෙතුං කාරණාව. තථාගතො ආහ. වදාළ සේක. තෙසංච යො නිරොධො යනු ඒ හේතු ධර්මයන්ගේ යම් නිරුද්ධ වීමක් වේද, නසන ස්වභාවයක් වේද. එවං වාදී මහා සමණො යනු සීල සමාධි ප්‍රඥා ආදි ගුණ පිරිවර මහත් ලෙස පාපයන් සංසිඳවන ලද පාපයන් විධ්වංසනය කළ මහා ශ්‍රමණයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙබඳු වාදියෙකි. හේතු සංසිඳවීමෙහිලා ප්‍රියවචන දොඩන සේක. කියන ලද්දේ යන අර්ථයයි.

ඉක්බිති කියන ලද ධර්මය අසා තමා විසින් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන ලද ප්‍රකාරය දක්වමින්, “සො හං” යන ආදිය කීවේය.

එසෙව ධම්මො යදි තාවදෙවා යනු, ඉදින් මෙයින් එතරවීමක් නැත. මෙපමණමය. මේ සෝවාන්ඵලයම පැතිය යුතුය. එපරිදි මේ ධර්මයම යන අර්ථයයි. පච්චබ්‍යත්ථ නුඹලා ප්‍රතිවේධ කළෝ. අසොකං පදං නිර්වාණයයි. අප විසින් මේ පදය බහුකෙහි කප්පනහුතෙහි අදිට්ඨමෙව.

යවාහං ධම්මං ගවෙසන්තො යනු යම්බඳු මට ධර්මය ශාන්තිපදය සොයන්නේ, පර්යේෂණය කරන්නේ. සො මෙ අත්‍ථො අනුප්පත්තො යනු හෙතම සොයාබැලිය යුතුය යන අර්ථයයි. මා විසින් පැමිණියේ සපැමිණියේය. දැන් වනාහි මෙ මට නප්පමජ්ජිතුං අප්‍රමාදීවීමට සුදුසු කාලය යයි යන අර්ථයයි.

මම අස්සජි තෙරුන් විසින් තොසිතො කරන ලද සොම්නස් ඇත්තේ නිශ්චලව නිර්වාණ පදයට පත්‍වාන පැමිණි සහායක කෝලිත මානවකයා සොයන්නේ අසපුවට පැමිණියේ යන අර්ථයයි.

දූරතොව මමං දිස්වා යනු අසපුවට නුදුරින්ම එන්නා වූ මා දැක සුසික්ඛිතො මෙසහායො හිඳීම් සැතපීම් ආදි ඉරියව්වලින් යුක්තව, සමගි වූ ඉදං මතු කියනු ලබන්නාව, වචනං අබ්‍රවී වචන කීවේය යන අර්ථයයි.

පින්වත් මිත්‍රය, පසන්න මුඛනෙත්තොසි ප්‍රසන්න වූ ශෝභන වූ දීප්තිමත් වූ මුවින් හා නෙත්වලින් යුතුව වෙහි. මුනිභාවො ඉව තෙ දිස්සති මුනිභාවය මෙන් ප්‍රකට වේ යන අර්ථයයි. නුඹ අමතාධිගතො අමෘත වූ නිර්වාණය අධිගම කළෙහි කච්චි අච්චුතං නිබ්බාණං පදං කිසිවක් අධිගම කළේද? විචාරමි යනු අර්ථයයි.

සුභානුරූපො ආයාසී යනු ශුභ වූ ප්‍රසන්න වර්ණ ඇති, සුදුසු රූප ඇතිව ලැබී ආවේද? ආනෙඤ්ජකාරිතො විය යනු කඩු තෝමරවලින් කරන ලද හික්මවන ලද ඇතකු මෙන් දන්තොව තුන්මාසයකින් මැනවින් හික්මුණේ මෙන් බහා තබන ලද පාප ඇති බැවින් බ්‍රාහ්මණ වූ දන්තදමථො ශික්‍ෂාවෙන් හික්මවූ නිර්වාණ පදයෙහි උපසන්තො උපශාන්ත වූයේ දැයි විචාළේය.

ඔහු විසින් විමසන ලදුව “අමතං මයා” යනාදිය කීවේය. එය උඩ සඳහන් පරිදිමය.

අපරියොසිත සංකප්පො යනු අනාගතයේ එක බුදුවරයකුගේ අග්‍ර ශ්‍රාවකයා වන්නේය යන ප්‍රාර්ථනාවෙන් කෙළවරට සපැමිණි සංකල්පනාව ඇති යන අරුතයි. කුතිත්ථෙ නොයා යුතු මාර්ගයේ අහං සංචරිං ඇවිද්දෙමි- ස්වාමීනි; ගෞතමයන් වහන්ස, ලෝකජ්‍යෙෂ්ඨයන් වහන්ස; තව දස්සනං ආගම්ම පැමිණ මම සංකප්පො මගේ ප්‍රාර්ථනාව පුරන ලද්දේ, අර්හත් මාර්ගාධිගමයෙන් ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණයට පැමිණීමෙන් පිරිපුන් වූයේ යන අදහසයි.

පඨවියං පතිට්ඨාය යනු පොළොවේ උපන්නෝ සමයෙ හේමන්ත කාලයේ පුප්ඵන්ති පිපෙත්. දිබ්බගන්‍ධා සුවඳ ඉතා සියුම් ලෙස හමා යති. පැතිරෙති. සබ්බපාණිනං සියලු දිව්‍ය මනුෂ්‍යයන් තොසෙන්ති සොම්නසට පැමිණියේ වෙති.

යම්සේ තථෙවාහංමහාවීර යනු මහාවීර්යවන්තයාණනි, සක්‍යකුලයෙන් උපන් මහ පිරිවර ඇත්ත; තෙ ඔබගේ සාසනෙ පතිට්ඨාය මම පිහිටා පුප්ඵිතුං අර්හත් මාර්ග ඤාණයෙන් විකසිත වීමට සමයං කාලය එසාමි ගවේෂණය කරමි. එසේ වෙහි යන සම්බන්ධයයි.

විමුත්ති පුප්ඵං යනු සියලු ක්ලේශවලින් මුදනු ලබන්නේ, මිදීම් වශයෙන් හේ විමුක්තිය, අර්හත්ඵල විමුක්ති සංඛ්‍යාත මල්, විමුක්ති පුෂ්ප නම් වේ. එසන්තො ගවේෂණය කරන්නේ, එයද භවසංසාර මොචනං කාමභවාදි භවවල සැරිසැරීම ගමන් කිරීම භව සංසාරං එතැනින් මිදීම භව සංසාර මෝචනයයි. විමුත්තිපුප්ඵලාභෙන යනු මිදීමය. මිදීම් වශයෙන් කරන ලද සම්භාරය මෙපමණකැයි විමුක්ති නම් වේ. අග්‍රඵලය, පිපෙත් විකසිත වෙත්. මෙපමණකින් හික්මෙත්. පුෂ්පය, විමුක්තියම පුෂ්පකොට ඇත්තේ විමුක්ති පුෂ්ප නම් වේ. ලැබීම = ලාභො විමුක්ති පුෂ්පයාගේ ලාභය විමුක්ති පුෂ්පලාභය ලබන ලද බැවින් සබ්බපාණිනං සියලු සත්ත්වයන් තොසෙමි සොම්නසට පමුණුවමි යන අර්ථයයි.

යාවතා බුද්ධ ඛෙත්තම්හි යන ආදියෙහි, චක්ඛුම පසැස්වලින් යුතු තැනැත්ති යම්බඳු තැනක රතන සූත්‍රාදිය පිරිත් කළ අණින් ආනුභාවයෙන්, පවත්වයි. එපමණ ලක්‍ෂයක් කෝටියක් සක්වල බුද්ධ ක්‍ෂේත්‍රයයි. ඨපෙත්‍වාන මහාමුනිං සම්මා සම්බුදුරදුන් වර්ජනයකොට අවශේෂ සත්ත්වයන් කෙරෙහි අන්‍ය වූ කිසිවෙකු තව පුත්තස්ස ඔබගේ පුත්‍රයා විසින් මට පඤ්ඤාය සදිසො සමා නැත යන සම්බන්ධය සෙස්ස උඩ සඳහන් පරිද්දෙනි.

පටිපන්නා යනු චතුමාර්ග ඵලයෙන් සමන්විත වූ ඵලට්ඨා අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටියා වූ සෙක්ඛඵල සමංගිතො යට සඳහන් ත්‍රිවිධ ඵලයන්ගෙන් සමන්විත වූ මේ ආර්ය අටපිරිස භික්‍ෂූහු උත්තමත්‍ථං නිර්වාණයට ආසිංසකා ගවේෂණය කරන්නේ ඒ ප්‍රඥාවන්ත වූ පරිවාරෙන්ති සදා සියලු කල්හි සේවනය කරති ඇසුරු කරති. පයිරුපාසනය කරති යන අර්ථයයි.

කාය, වේදනා, චිත්ත, ධම්ම යන අනුපස්සනා සංඛ්‍යාත සතර සතිපට්ඨානයන්ගේ දක්ෂ වූ සති සම්බොජ්ඣංගාදීන්ගේ පවත්නා වූ බෝධි අංග ධර්මයන්ගේ වැඩීම පිණිස, වර්ධනය පිණිස රතා ඇලුණා වූ,

උළුරාජාව තාරකා රජ මෙන් ශෝභමානවෙහි.

ගස් පර්වත සත්රුවන් ආදිය දරන නිසා = ධරණී නම් වේ. දැරීමට සුදුසු හටගත් වර්ධනය වූ නිසා ධරණීරුහ නම් වේ. ගස් පොළොවේ පිහිටුවා රුහන්ති වැඩෙත්. වෘද්ධියට මහත්බවට පැමිණෙති. වෙපුල්ලතං විපුල බවට, පිරිපුන් බවට පැමිණෙත්. තෙ ඒ ගස් ක්‍රමයෙන් ඵලං දස්සයං යනු ඵල දරන්නේය යන අර්ථයයි.

යළිත් බුදුරදුන්ට ස්තුති කරන්නේ “සින්‍ධු සරස්සති” යන ආදිය කීවේය. එහි සින්‍ධු නම් ගංගාව ද, සරස්වතී නම් ගංගාවද, නන්‍දිය ගංගාව ද, චන්‍දභාගි නම් ගංගාවද ගංගා නම් ගංගාවද සන්‍දමානානං යන්නා වූ එතාසං ගංගාවන්ගේ සාගරො’ව සමුද්‍රයම සම්පටිච්ඡති පිළිගනියි. දරයි. එසේ මේ සියළු ගංගාවෝ පුරිමං නාමං සින්‍ධුවාරිගංගා අධික කොට ඇති පළමු නාමයෙන්ම ප්‍රඥප්තියෙන් ව්‍යවහාර කරයි. ජහති දුරු කරත්. සාගරොත්‍වෙව සාගරයම ඤායති ප්‍රකට වෙයි. යම්සේ තථෙව එසේම ඉමෙචතුබ්බණ්ණා ක්‍ෂත්‍රිය වෛශ්‍ය බ්‍රාහ්මණ ශුද්‍ර යන සතර කුලයෝය. තවන්තිකෙ ඔබ සමීපයේ ඇසුරේ පබ්බජිත්‍වා පාත්‍ර කාෂාය සිවුරු දරන්නා වූ පිරිවර හැසිරෙන පුරිමං නාමං දුරුකරත්. බුද්ධපුත්තා යනු බුදුරදුන්ගේ ඖරස පුත්‍රයෝ යයි ඤායරෙ ප්‍රකට වන්නාහ.

චන්‍දො චන්ද්‍ර මණ්ඩලය, ආකාශය, මිහිකත, දූවිලි, දුම, රාහු යන පංච උපක්ලේශවලින් වැලකුණු බැවින්, විමලො පහවූ කෙලෙස් ඇති නිර්මල වූ ආකාසධාතුයා ආකාශ ගර්භයේ ගච්ඡං යන්නා වූ සබ්බෙ තාරකා සමූහය ආභාය මර්ධනය කරමින් ලොකෙ අතිරොචති බබළවන්නේ යම්සේද? තථෙව එසේම ත්වං -පෙ-

උදකෙ ජාතො ජලයේ හටගත් කුමුදාමන්‍දාලකා බොහෝ සංඛ්‍යාවක් ඉක්මවා යන තොයෙන ජලයෙන් කද්දමකලලෙනච උපලිම්පන්ති ඇලෙන්නේ යම්සේද තථෙව බහුකා සත්තා අප්‍රමාණ සත්ත්වයෝ. ලොකෙ ජාතා සංවර්ධන වූවෝ රාගයෙන් ද්වේෂයෙන්ද, අට්ඨිතා බඳනා ලද්දේ විරූහරෙ බබළත් කද්දමෙ කුමුදං යථා කුමුදු මඩේ යම්සේ හටගනිද, වැඩේද කෙසරී යනු පියුම්ය.

රම්මකෙ මාසෙ යනු කාර්තික මාසයේ “කොමුදියා චතුමාසිනියා” යයි කියන ලද බැවිනි. තං මාසං තං ඉල් මාසයේ නාතිවත්තන්ති ජලය හා සම්බන්ධ වේ. නොපවතිත්. සමයො පුප්ඵනාය සො යනු ඉල් මාසය මල් පිපීම සඳහා විකසිත වීම පිණිස සුදුසු කාලය යන අර්ථයයි. යම්සේ මල් පිපේද? තථෙව ත්වං සක්‍යපුත්ත පිපී විකසිත වූවෙහි. පුප්ඵිතා තෙ විමුත්තියා යනු ඒ ඔබගේ ශිෂ්‍යයෝ කරන ලද පින් සම්භාර ඇත්තේ භික්‍ෂූහු විමුක්තිය පිණිස අර්හත්ඵල ඤාණයෙන් පිපී විකසිත වූවේ යථා වාරිජං පදුමං මල් සමය නොඉක්මවයි. එසේ ඔවුහු සාසනං අවවාද අනුශාසනා නාතිවත්තන්ති නොඉක්මවන්නේය යන සම්බන්ධයි.

යථාපි සෙලො හිමවා යනු හිම සහිත කාලය නම්, ශෛලමය පර්වතයෙන් සබ්බ පාණිනං සියළු රෝගාබාධ සහිත සත්ත්වයන්ට ඔසධො ඖෂධ වන්නේ සියළු නාගයන්ට සියළු අසුරයන්ට සියළු දෙවියන්ට වාසස්ථාන වූ ගිහිගෙය වසන අයටද එසේය. තථෙව ත්වං මහාවීර; සියළු ප්‍රාණීන්ගේ ජරා ව්‍යාධි මරණ ආදියේ මුදවනු ලබන්නේ ඖෂධ මෙන් ඒ හිමාලය නාගාදීන්ට වාසස්ථාන වූයේ, එපරිදි තෙවිජ්ජාය ඡළභිඤ්ඤායච ඉද්ධියා පාරමිං තිවිද්‍යා ෂට් අභිඥා ඉද්ධි පාරමිතා කෙළවරට ගතා පැමිණි ඔබ නිසා වාසය කරත් යන සම්බන්ධයයි. යටද, මතුද, උපමා-උපමේය වශයෙන් ගාථාවන්ගේ සම්බන්ධය මැනවින් දත යුත්තේය.

ආසයානුසයං ඤත්‍වා යනු මෙහි ආසයො යනු බලාපොරොත්තු චරියාවයි. අනුසයො යනු දැඩිව හටගත් කෙළෙස්. මේ රාග චරිතය. මේ ද්වේෂ චරිතය, මේ මෝහ චරිතය, ආදි වශයෙන් ආසයද අනුසයද කෙලෙස් වශයෙන් පවතින බව දැනගෙන යන අර්ථයයි. ඉන්‍ද්‍රියානං බලාබලං යනු ශ්‍රද්ධා ඉන්ද්‍රිය ආදින්ගේ පංච ඉන්‍ද්‍රියන්ගේ ‘තීක්‍ෂණ ඉන්‍ද්‍රිය, මුදින්‍ද්‍රිය, ස්වාකාර, දෙයාකාර, සුවිඥානක, දුවිඤ්ඤාපය ආදි මෙසේ බල-අබල දැන භබ්බා භබ්බෙ විදිත්‍වාන යනු “මා විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමට මේ පුද්ගලයා නුසුදුසු යයි දැන ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කොට, “සුදුසුය, සමර්ථය මේ පුද්ගලය” යයි දැන, ස්වාමීනි, සර්වඥයන් වහන්ස; ඔබවහන්සේ සතර දිශාවෙන් හමා එන මහා වලාකුලක් මෙන් ධර්මදේශනා කැමැති සිංහනාදයෙන් අභීත නාදයෙන් ගජ්ජසි සියළු සක්වල එකට නින්නාද කළෙහි.

චක්කවාළ පරියන්තා යනු හාත්පස චක්‍රවාළ ගර්භය පුරා පරිසා නිසින්නා භවෙය්‍ය ඔවුහු මෙසේ හුන්නෝ නොයෙක් දෘෂ්ටි නොයෙක් දර්ශන ගත්තේ, විවාද කරන්නේ, විරූප වන්නේ, විවාද කරත්. ඒ ඔවුන්ගේ විමතිච්ඡෙදනාය දුර්බුද්ධිය සිඳිනු පිණිස, සබ්බෙසං සත්ත්වයන්ගේ චිත්ත මඤ්ඤාය සිත්වාරය දැන ඔපම්මකුසලො උපමා උපමේයන්හි දක්‍ෂ මෙන් මුනි එකං පඤ්හං කථෙන්තොව එකම ප්‍රඥා කථාවෙන් සියළු සක්වල ගැබ හුන්නා වූ ප්‍රාණීන්ගේ විමතිං සැකය ඡින්‍දසි නිසැක කරහි යන අර්ථයයි.

උපදිසදිසෙහෙව යනු මෙහි ජලය මතුපිට දක්නට ලැබෙත්. ප්‍රකට වෙත්. උප දිශාවල සෙවෙල්. උපදිසා හා සමාන බැවින් උපදිස සදිස නම් වේ. මිනිස්සු යම්සේ උපදිශාවල සෙවෙල ජලය නොපෙනෙනු කොට, ඒ මතුපිට පැතිරී පවතිත්. එසේ වසුධා පොළොව ඒ උපක්ලේශ සහිතවම මිනිසුන් විසින් නිරතුරුව පැතිරී, සිටියා වූ පූරිතා භවෙය්‍ය තෙ සබ්බෙව පෘථිවිය පුරා සිටියා වූ මිනිස්සු. පඤ්ජලිකා සිරසින් ඇඳිලිබැඳ සිටියාහු, කිත්තෙය්‍යුං ලොක නායකං ලෝකනායක වූ බුදුන්ගේ ගුණ කියන්නාහුය.

තෙ සියළු දෙව් මිනිස්සු කප්පංවා මුළු කල්පයක් කීර්තිය පතුරවමින් ගුණ කියන්නාහු නා නා වණ්ණෙහි නොයෙක් ආකාර ගුණවලින් කිත්තයුං කියන්නාහ. එසේම ඒ සියල්ලෝ පරිමෙතං ගුණ ප්‍රමාණය කීමට න පප්පෙය්‍යුං නොපැමිණියාහුය. නොහැකිවූහ. අප්පමෙය්‍යා තථාගතො සම්මා සම්බුදුරදුන් අපරිමාණ ගුණයෙන් යුතුය. මෙබඳු මහත් ගුණය දීපනය කරයි.

සකෙන ථාමෙන තමන්ගේ බලයෙන් යට කියන ලද උපමා උපමේය වශයෙන් ජිනො දිනන ලද කෙළෙස් ඇති බුදුවූ මා විසින් කිත්තිතො කීර්තියෙන් යම්සේ වූයේද, එවම්මෙ සියළු දෙව් මිනිස්සු කප්පකොටිං කල්පකෝටි සියයක් කිත්තයන්තො කීර්තිගුණය කියන්නාහ.

නැවත ගුණයන්ගේ අප්‍රමාණ බව දැක්වීමට “සචෙහි කොචි දේවොවා” යනාදිය කීවේය. පුරිතං පරිකඩ්ඩෙය්‍ය යනු මහා සමුද්‍රයේ පුරවන ලද ජලය හාත්පසින් අදින්නේද, සො ඒ පුද්ගලයා විඝාතංව දුකක්ම ලභෙය්‍ය පැමිණෙන්නේය යන අර්ථයි.

වත්තෙමි ජිනසාසනං යනු බුදුරදුන් විසින් දේශනා කරන ලද, සියළු පිටක, පිටකත්‍රය කියමි. පවත්වමි. රකිමි යන අර්ථයයි. ධම්මදෙසනාපති යනු ධර්මයේ ප්‍රඥාවෙන් බුදුරදුන්ට සිවුපිරිස සහිත පිරිසට අධිපතියා ප්‍රධානියා ධර්ම සේනාපති වූ ශාක්‍යපුත්‍ර වූ බුදුරදුන්ගේ ශාසනයේ අද මේ වර්තමාන කාලයේ සක්විති රජුගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුත්‍ර මෙන් සියළු බුද්ධ ශාසනය රකිමි යන අර්ථයයි.

තමන්ගේ සංසාර චක්‍රය පෙන්වමින් “යොකොචි මනුජො භාරං” යනාදිය කීවේය. යො කොචි මනුජො මිනිස් වර්ගයා භාරං හිසේ බර මත්තකෙ හිසෙහි තබාගෙන ධාරෙය්‍ය උසුලන්නේය. සදා සියළුකල්හි ඒ මිනිසා ඒ බරින් දුක්ඛිතො පෙලුණේ මඩනා ලද්දේ, අස්ස වන්නේය. හි සත්‍යයකි. භාරො දරන ලද බර භරිතො ඉතාම බැරෑරුම් වූයේ. තථා ඒ ආකාරයෙන් අහං රාග ගින්න, ද්වේෂ ගින්න, මෝහ ගින්න සංඛ්‍යාත තීහි අග්ගීහි ඩය්හමානො - තුන් ගින්නෙන් දැවෙනු ලබන්නේ, ගිරි උද්ධරිතො යථා මහාමේරු පර්වතය උදුරා ඔසවා, හිසෙහි තබන ලද්දේ මෙන් භවභාරෙන භව සංසාර උත්පත්ති බරින් බර වූයේ දුකට පත්වූයේ භවවල සංසරිං ඇවිද්දෙමි යන සම්බන්ධයි.

ඔරොපිතො ච මෙ භාරො යනු දැන් පැවිදි කාලයේ පටන් ඒ භවභාරය මට මා විසින් බහා තබන ලද්දේ නික්මෙන්නේ, භවා උග්ඝාටිතා මයා යනුවෙන් සියළු අළුත් භවයන් මා විසින් දුරුකරන ලද්දෙමි. සක්‍ය පුත්තස්ස බුදුරදුන්ගේ ශාසනයේ, මේ කරණීයං කළ යුතු, මාර්ග පිළිවෙලින් කෙලෙස් විධ්වංසනය කළේය. ඒ සියල්ල මා විසින් කරන ලද්දේය යන අර්ථයයි.

නැවත තමන්ගේ විශේෂය දක්වමින් “යාවතා බුද්ධ ඛෙත්තම්හි” යනුවෙන් කීහ. එහි යාවතා යම් පමණ දසදහසක් සක්වල සංඛ්‍යාත බුද්ධ ක්‍ෂේත්‍රයෙහි, සක්‍ය පුංගවං ශාක්‍ය කුලයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ භාග්‍යවතුන් ඨපෙත්‍වා අවශේෂ කිසි සත්ත්වයන් අතර ප්‍රඥාවෙන් මා හා සමාන කෙනෙක් නැත යන අර්ථය දක්වයි. එසේ හෙයින් කියන ලදි. “මම ප්‍රඥාවෙන් අග්‍ර වෙමි. මා හා සමාන කෙනෙකු විද්‍යමාන නොවේ” යනුවෙනි.

නැවත තමන්ගේ ආනුභාවය ප්‍රකාශ කරමින් සමාධිම්හි යනාදිය කීහ. එය විශේෂයෙන් දතයුතුය.

ඣාන විමොක්ඛ ඛිප්පලාභි යනු ප්‍රථම ධ්‍යානාදීන් ධ්‍යානයන්ගේ ලෝකයෙන් මිදීමට විමොක්‍ෂය සංඛ්‍යාත ගිය අෂ්ට වැදෑරුම් ලෝකෝත්තර විමෝක්‍ෂය වහාම ලැබීමය. වහාම පැමිණෙමි යන අර්ථයයි.

මෙසේ මහානුභාව සම්පන්න වූ තමන්ගේ සබ්‍රහ්මචාරින් විෂයෙහි ගරු බුහුමන් වඩමින් ප්‍රකාශ කරන්නේ උද්ධට “විසොවා” යනාදිය කීහ. එහි උද්ධට විසො උදුරන ලද ඝෝර විෂ ඇති සප්පො ජින්න විසාණො සිඳින ලද අං ඇති වෘෂභයකු මෙන් මම දැන් නික්ඛිත්තමාන දප්පො හරනා ලද ගෝත්‍ර මද ආදි මාන එඩි ඇති ඝණං සංඝයාගේ සමීපයට ගරුගාරවෙන ආදර බහුමානයෙන් උපෙමි එළඹෙමි.

දැන් තමාගේ ප්‍රඥාවේ මහත් බව ප්‍රකාශ කරමින් “යදි රුචිනි” ආදිය කීවේය. මෙබඳු ආකාර වූ මහත් ප්‍රාඥ ඇත්තේ, අරූපී හා සමාන වෙත්ද, ඉදින් රූපී වන්නේද, එකල මෙ මගේ පඤ්ඤා වසුපතීනං පෘථිවියට අධිපති රජවරුන්ට සමෙය්‍ය සමාන වන්නේය යන අදහසයි. මෙසේ තමන්ගේ ප්‍රඥාවෙන් මහත් බව දක්වා, අනතුරුව පූර්වේනිවාසානුස්සති ඤාණයෙන් පෙර කර්ම සිහිකොට අනොමදස්සි යනාදිය කීවේය. එහි අනොමදස්සි බුදුරදුන්ගේ මා විසින් කරන ලද, නුවණ, ස්තුති කිරීමේ ඵලය මෙසේ මගේ ප්‍රඥාව මහත් බවට පත්වේ යන අර්ථයයි.

පවත්තිතං ධම්මචක්කං යනු මෙනි. ‘චක්‍ර ශබ්දය වනාහි, සිවු චක්‍ර යානයේ ආදි වාහනයේ පවතියි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මචක්‍රය පවත්වන ලදි යන දේශනාවේ සියළු ප්‍රාණීන්ට චක්‍රය පවත්වයි, ආදියෙහි, දානමය පුණ්‍ය ක්‍රියාවද, දිවා රාත්‍රියෙහි චක්‍රය පවත්වයි ආදියෙනි. ඉරියව් වේ. ‘කැමැත්ත නැසුනා වූ පුරුෂයාගේ චක්‍රය මස්තකයෙහි කැරකේ” යන ආදියෙහි, උරචක්‍රයෙහි, චක්‍රවර්ති රජතුමා, චක්‍රානුභාවයෙන් පවත්වන්නේ යන ආදියේ රතන චක්‍රයේ. මේ දේශනාවේ වනාහි, තාදිනා තාදිගුණයෙන් සමන්විත වූ සක්‍යපුත්තෙන ගෞතම සම්බුදුරදුන් විසින් පවත්තිතං දේශනා කරන ලද ත්‍රිපිටකය සංඛ්‍යාත. ධම්මචක්කං අහං මනාකොට නොවෙනස්ව පවත්වමි. අනුව ගොස්, පවත්වමි. දේශනා කරමි. දේශනාව කරමි. මේ අනුව පවත්නා වූ, දේශනාව අනුව ගොස්, පසු දේශනාව පෙර බුදුවරුන්ගේ කරන ලද ඤාණ ථොමනාය ඵලං යන සම්බන්ධයයි.

අනතුරුව සත්පුරුෂ ආශ්‍රයෙන් යෝනිසෝ මනසිකාර ආදි පුණ්‍ය ඵලයන් දක්වමින් “මා මෙ කදාමි පාපිච්ඡො” යන ආදිය කීවේය. එහි පාපිච්ඡො ලාමක බව කැමැත්තේ එයින් සමන්විතව, පාපචාරි පුද්ගලයාද, සිටීම් සැතපීම් වශයෙන් වත්පිළිවෙත් කිරීමද, කුසීතොච ධ්‍යාන සමාධි මාර්ගභාවනාවල හීන විරියොච ග්‍රන්ථධූරය විරහිත බැවින් අප්පස්සුතොච ආචාර්ය-උපාධ්‍යාය ආදි ආචාර විරහිත බැවින් අනාචාරො ච පුද්ගලයා කදාචි සුදුසු කාලයේ, කත්‍ථචි ස්ථානයේ මෙ මා සමග සමෙතො රැස්වූ මා ආහ නොවේවා! යන සම්බන්ධයයි.

බහුස්සුතො යනු පර්යාප්ති-ප්‍රතිවේධ වශයෙන් දෙපරිදි වේ. බහුශ්‍රැත වූ පුද්ගලයාය. මේධාවී යනු ප්‍රඥාවෙන් සමන්විත වූ සීලෙසුසුසමාහිතො යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයෙන්ද, මාර්ගයෙන් යුක්ත පංචසීල අෂ්ටංග සීලාදියෙහි මැනවින් නිරත වූ තබන ලද සිත් ඇති චෙතොසමථානු යුත්තො යනු සිතේ ඒකීය භාවයෙන් යුක්ත පුද්ගලයාය. අපි මුද්ධනි තිට්ඨතු යනු මෙබඳු ආකාර පුද්ගලයා, මගේ මුදුනේ සිරසෙහිද සිටීවා යන අර්ථයයි.

තමන් ලබන ලද ප්‍රතිඵල ආනිශංස පවසා එහි අනෙකකු නියෝජනය කරන්නේ “තංවො වදාමි භද්දන්තෙ” යන ආදිය කීවේය. එය විශේෂ අර්ථයක්මය.

යමහං යනු යම් අස්සජි තෙරුන් වූ මම පඨමං පළමුව දිස්වා සෝතාපත්ති මාර්ග ප්‍රතිලාභයෙන් සක්කායදිට්ඨිය (ආත්ම දෘෂ්ටිය) ආදි ක්ලේශයන්ගේ ප්‍රහීණ බැවින්. විමලො කෙලෙස් රහිත අහු විය. සො අස්සජි තෙරුන් මෙ මගේ ආචරියො ලෝකෝත්තර ධර්මය පුහුණු කරන්නා වූ අහු මම ඔහුට දැනීම පිණිස අනුශාසනයෙන්. අද ධර්ම සේනාපති වූහ. සබ්බත්‍ථ සියලු ගුණවල පාරමිප්පත්තො කෙළවරට පැමිණියේ අනාසවො කෙලෙස් රහිතව වාසය කරමි.

තමන්ගේ ගුරුවරයා කෙරෙහි ගෞරව දක්වමින් “යො මෙ ආචරියො” යන ආදිය කීවේය. යම් අස්සජි නම් තෙරුන් ශාස්තෲ ශ්‍රාවක වූයේ මෙ මට ආචරියො ආසි විය. ඒ තෙරුන් යස්සං දිසායං යම් දිශා භාගයක වසති අහං ඒ දිශාභාගය උස්සීසම්හි ශීර්ෂය මුදුනේ කරමි යන සම්බන්ධයයි.

අනතුරුව තමන්ගේ තනතුරට පැමිණි බව පෙන්වමින් “මම කම්මං” යනාදිය කීවේය. ගොතමො බුදුරදුන් සක්‍ය පුංගවො ශාක්‍ය කුලයට ධජයක් බඳු වූ සර්වඥතා ඥානයෙන්, මම පෙර කරන ලද කර්ම සරිත්‍වාන දැන භික්‍ෂු සංඝයා මැද සිටින්නේ, අග්ගට්ඨානෙ අග්‍ර ශ්‍රාවක තනතුරේ මා තැබුවේය යන සම්බන්ධයයි.

අර්ථ ප්‍රතිසම්පදා, ධර්ම පටිසම්භිදා, නිරුක්ති ප්‍රටිසම්භිදා පටිභාන පටිසම්භිදා යන වශයෙන් මේ සිවුපිළිසිඹියාපත් ද ඒවායේ ප්‍රභේද, පටිසම්භිදා මග්ග කියන ලද්දේමය. සතරමග සතරඵල වශයෙන්ද රූප අරූප ධ්‍යාන වශයෙන් හේ අෂ්ට විමොක්‍ෂා, සංසාර මිදීමේ ධර්මයන්ද සෘද්ධිවිධ ආදි ෂඩ් අභිඥාවෝ ද යමෙක් සාක්ෂාත් කළේද, ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළේ, බුද්ධස්ස අනුසාසනං යනුවෙන් අවවාද සංඛ්‍යාත ශාසනය කතං අර්හත් මාර්ග ඤාණයෙන්, නිපදවිය යන අර්ථයයි.

ඉත්‍ථංසුදං මෙහි ඉත්‍ථං යනු නිදර්ශන අර්ථයේ නිපාතයකි. මේ ආකාරයෙන් යන අර්ථයයි. එයින් මුලු සාරිපුත්ත චරිතය පෙන්වා දෙයි. සුදං යනු පද පූරණ නිපාතයකි. ආයස්මා යනු ගරුකටයුතු විශේෂ වචනයකි. සාරිපුත්තො යනු මාතෘ නාම වශයෙන් කරන ලද හැඳින්වීමයි. ඉමා ගාථා යනු මේ සියලු සාරිපුත්ත ථෙරාපදානය ගාථාවෝය. අභාසි වදාළ සේක. ඉති ශබ්දය පටිසමාප්ත අර්ථයේ නිපාතයකි. සියලු සාරිපුත්‍ර චරිතාපදානය නිමවී යන අර්ථයයි.

සාරිපුත්‍ර තෙරුන්ගේ වර්ණනාව සමාප්තයි