6. උපාලිත්‍ථෙරඅපදානවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
6. උපාලිත්‍ථෙරඅපදානවණ‍්ණනා
6. උපාලි ථේර අපදාන වර්ණනාව
නගරෙ හංසවතියාතිආදිකං ආයස‍්මතො උපාලිත්‍ථෙරස‍්ස අපදානං. අයම‍්පි පුරිමබුද‍්ධෙසු කතාධිකාරො තත්‍ථ තත්‍ථ භවෙ විවට‍්ටූපනිස‍්සයානි පුඤ‍්ඤානි උපචිනන‍්තො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හංසවතීනගරෙ විභවසම‍්පන‍්නෙ බ්‍රාහ‍්මණකුලෙ නිබ‍්බත‍්තො. එකදිවසං සත්‍ථු සන‍්තිකෙ ධම‍්මකථං සුණන‍්තො සත්‍ථාරං එකං භික‍්ඛුං විනයධරානං අග‍්ගට‍්ඨානෙ ඨපෙන‍්තං දිස්වා සත්‍ථු අධිකාරකම‍්මං කත්‍වා තං ඨානන‍්තරං පත්‍ථෙසි.
“නගරෙ හංසවතියා” ආදි කථාවෙන් ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන්ගේ චරිතාපදානයයි. මෙයද පෙර බුදුවරුන් විෂයෙහි කරන ලද අධිකාරි ඇති, ඒ ඒ භවයෙහි කරන ලද පින්දහම් රැස් කරමින් පදුමුත්තර බුදුරදුන්ගේ කාලයේ හංසවතී නගරයේ භෝග සම්පත් ඇති බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන්නේ, එක් දවසක් ශාස්තෲ සමීපයේ බණ කථා අසන්නා වූ එක් භික්‍ෂුවක් බුදුරදුන් විසින් විනයධරයන් අතර අග්‍ර තනතුරේ තබනවා දැක, ශාස්තෲන්ට විශේෂ කර්මකොට, ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය.
සො යාවජීවං කුසලං කත්‍වා දෙවමනුස‍්සෙසු සංසරන‍්තො ඉමස‍්මිං බුද‍්ධුප‍්පාදෙ කප‍්පකගෙහෙ නිබ‍්බත‍්තො. උපාලීතිස‍්ස නාමං අකංසු. සො වයප‍්පත‍්තො අනුරුද‍්ධාදීනං ඡන‍්නං ඛත‍්තියානං පියසහායො හුත්‍වා තථාගතෙ අනුපියම‍්බවනෙ විහරන‍්තෙ පබ‍්බජ‍්ජාය නික‍්ඛමන‍්තෙහි ඡහි ඛත‍්තියෙහි සද‍්ධිං නික‍්ඛමිත්‍වා පබ‍්බජි. තස්ස පබ‍්බජ‍්ජාවිධානං පාළියං (චූළව· 330 ආදයො) ආගතමෙව. සො පබ‍්බජිත්‍වා උපසම‍්පන‍්නො හුත්‍වා සත්‍ථු සන‍්තිකෙ කම‍්මට‍්ඨානං ගහෙත්‍වා “මය්හං, භන‍්තෙ, අරඤ‍්ඤවාසං අනුජානාථා”ති ආහ. “භික්ඛු අරඤ‍්ඤෙ වසන‍්තස‍්ස එකමෙව ධුරං වඩ‍්ඪිස‍්සති, මය්හං පන සන‍්තිකෙ වසන‍්තස‍්ස විපස‍්සනාධුරඤ‍්ච ගන්‍ථධුරඤ‍්ච පරිපූරෙස‍්සතී”ති. සො සත්‍ථු වචනං සම‍්පටිච‍්ඡිත්‍වා විපස‍්සනාය කම්මං කරොන‍්තො නචිරස‍්සෙව අරහත‍්තං පාපුණි. සත්‍ථාපි නං සයමෙව සකලං විනයපිටකං උග‍්ගණ‍්හාපෙසි. සො අපරභාගෙ භාරුකච‍්ඡවත්‍ථුං අජ‍්ජුකවත්‍ථුං කුමාරකස‍්සපවත්‍ථුන‍්ති ඉමානි තීණි වත්‍ථූනි විනිච‍්ඡිනි. සත්‍ථා එකෙකස‍්මිං විනිච‍්ඡයෙ සාධුකාරං දත්‍වා තයො විනිච‍්ඡයෙ අට‍්ඨුප‍්පත‍්තිං කත්‍වා ථෙරං විනයධරානං අග‍්ගට‍්ඨානෙ ඨපෙසි.
ඔහු දිවි ඇති තෙක් කුසල්කොට දෙව් මිනිසුන් අතර සැරිසරන්නේ මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ, කරණවෑමි ගෙදරට උපන්නේ, උපාලි යයි ඔහුට නම් කළහ. ඔහු වැඩිවිය පැමිණියේ, අනුරුද්ධ ඡන්න ආදී ක්‍ෂත්‍රියයන්ගේ ප්‍රියමිත්‍රයකු වී, බුදුරදුන් අනුපිය අඹ වනයේ වාසය කරන කල්හි පැවිද්දට නික්මෙන ක්‍ෂත්‍රියයන් සමග නික්ම පැවිදි විය. උන්වහන්සේගේ පැවිදි ස්වභාවය පෙළෙහි සඳහන් පරිදිමය. හෙතෙම පැවිදි වී, උපසම්පදා වී, ශාස්තෲ සමීපයේ කමටහන් ගෙන “ස්වාමීනි, මගේ අරණ්‍යයේ වාසය කිරීම අනුදනිව්” යනුවෙන් කීහ. “භික්‍ෂුව අරණ්‍යයේ වාසය කරනවිට එකම කමටහනක් වඩන්නේය. මා සමීපයේ වාසය කරනවිට විදර්ශනා ධුරයද, ග්‍රන්ථ ධූරයද පරිපූර්ණ කරන්නේය. හෙතෙම ශාස්තෲ වචනය පිළිගෙන විදර්ශනා පිණිස වැඩකරන්නේ නොබෝ කලකින්ම අර්හත් බවට පත්විය. ශාස්තෲන් වහන්සේද, ධර්ම තෙමේම සියළු විනය පිටකය ඉගැන්වීය. උන්වහන්සේ පසුකාලයේ භාරුකච්ඡ වස්තු වූ අජ්ජුක වස්තුව, කුමාරකස්සප වස්තුව වශයෙන් මේ තුන්වස්තු විනිශ්චය කළේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ එක එක විනිශ්චයේ සාධුකාර දී, විනිශ්චය තුන විභාග කොටබලා තෙරුන් විනයධරයන් අතර අග තනතුරේ තැබීය.
එවං සො එතදග‍්ගට‍්ඨානං පත්‍වා අත්තනො පුබ‍්බකම‍්මං සරිත්‍වා සොමනස‍්සප‍්පත‍්තො තං පුබ‍්බචරිතාපදානං පකාසෙන‍්තො නගරෙ හංසවතියාතිආදිමාහ. තත්‍ථ හංසවතියාති හංසාවට‍්ටආකාරෙන වති පාකාරපරික‍්ඛෙපො යස‍්මිං නගරෙ, තං නගරං හංසවතී. අථ වා අනෙකසඞ‍්ඛා හංසා තළාකපොක‍්ඛරණීසරපල‍්ලලාදීසු නිවසන‍්තා ඉතො චිතො ච විධාවමානා වසන‍්ති එත්‍ථාති හංසවතී, තස්සා හංසවතියා. සුජාතො නාම බ්‍රාහ‍්මණොති සුට‍්ඨු ජාතොති සුජාතො, “අක්ඛිත්තො අනුපකුට්ඨො”ති වචනතො අගරහිතො හුත්‍වා ජාතොති අත්‍ථො. අසීතිකොටිනිචයොති අසීතිකොටිධනරාසිකො පහූතධනධඤ‍්ඤවා අසඞ‍්ඛ්‍යෙය්‍යධනධඤ‍්ඤවා බ්රාහ්මණො සුජාතො නාම අහොසින‍්ති සම‍්බන්‍ධො.
මෙසේ උන්වහන්සේ අග්‍ර ස්ථානයට පැමිණ තමන්ගේ පූර්ව කර්මයන් සිහිකොට සොම්නසට පැමිණියේ, ඒ පූර්ව චිතාපදානය ප්‍රකාශ කරන්නේ, නගරෙ හංසවතියා යනාදිය පැවැසීය. එහි හංසවති යනු හංසයන්ගේ ආකාරයෙන් වටකරන ලද ප්‍රාකාර ඇත්තේ යම් නගරයකද, ඒ නගරය හංසවතී නම් වේ. නැතහොත් අනේකාකාර හංසයෝ පොකුණු විල්තෙර ආදියෙහි වාසය කරන්නාහු, ඔබිමොබ දුවමින් වාසය කරති. මේ නිසා හංසවතී නම් වේ. සුජාතො නාම බ්රාහ්මණො මැනවින් උපත ලද බැවින් සුජාත නම් වේ. “අක්ඛිත්තො අනුපකුට්ඨො” යන වචනයෙන් ගර්හාවට ලක් නොකර උපන්නේ යන අර්ථයි. අසීතිකොටි නිචයො යනු අසූකෝටියක් ධනය ඇති පහුතධනඤ්ඤවා අප්‍රමාණ ධන ධාන්‍යවලින් උපන් බ්‍රාහ්මණ සුජාත නම් විය යන සම්බන්ධයි.
පුනපි තස‍්සෙව මහන‍්තභාවං දස‍්සෙන‍්තො අජ‍්ඣායකොතිආදිමාහ. තත්‍ථ අජ‍්ඣායකොති පරෙසං වෙදත‍්තයාදිං වාචෙතා. මන‍්තධරොති මන‍්තා වුච‍්චති පඤ්ඤා, අථබ‍්බනවෙදබ්‍යාකරණාදිජානනපඤ‍්ඤවාති අත්‍ථො. තිණ‍්ණං වෙදාන පාරගූති ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදසඞ‍්ඛාතානං තිණ‍්ණං වෙදානං පරියොසානං පත‍්තොති අත්‍ථො. ලක‍්ඛණෙති ලක‍්ඛණසත්‍ථෙ, බුද‍්ධපච‍්චෙකබුද‍්ධචක‍්කවත‍්තිඉත්‍ථිපුරිසානං හත්‍ථපාදාදීසු දිස‍්සමානලක‍්ඛණපකාසනකගන්‍ථෙ චාති අත්‍ථො. ඉතිහාසෙති “ඉතිහ ආස ඉතිහ ආසා”ති පොරාණකථාප‍්පකාසකෙ ගන්‍ථෙ. සධම‍්මෙති සකධම‍්මෙ බ්‍රාහ‍්මණධම‍්මෙ පාරමිං ගතො පරියොසානං කොටිං ගතො පත‍්තොති අත්‍ථො.
යළිත් එහිම මහත් බව දක්වමින් “අජ්ඣායකො” යනාදිය කීවේය. එහි අජ්ඣායකො යනු අනුන්ගේ වේදත්‍රය ආදි වන මාර්ගයයි. මන්තධරො යනු ප්‍රඥාවට මන්ත්‍ර යයි කියනු ලැබේ. අථර්වන්වේද ව්‍යාකරණ දැනගැනීම ආදිය ප්‍රඥාවන්තයා යයි ලක්ඛණෙ යනු ලක්‍ෂණ ශාස්ත්‍රයයි. බුදු පසේබුදු චක්‍රවර්ති, ස්ත්‍රී පුරුෂ අත් පාවල පෙනෙන ලක්‍ෂණ ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථයේද යන අර්ථයයි. ඉතිහාසෙ යනු මෙසේ වීය. මෙසේ වූයේය යනුවෙන් පුරාණ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථයෙහි වේ. සධම්මෙ යනු ස්වකීය ධර්මය බ්‍රාහ්මණ ධර්මයෙහි පාරමිංගතෙ කෙළවරට ගියේය යන අර්ථයයි.
පරිබ‍්බාජාති යෙ නිගණ‍්ඨසාවකා, තෙ සබ්බෙ නානාදිට‍්ඨිකා තදා මහියා පථවීතලෙ චරන‍්තීති සම‍්බන්‍ධො.
පරිබ්බජා යනු නිඝණ්ඨ ශ්‍රාවකයෝය. ඒ සියල්ලෝ නොයෙක් දෘෂ්ටි ඇත්තේ එකල මහියා ෂට් තලයේ හැසිරෙත් යන සම්බන්ධයයි.
යාව යත‍්තකං කාලං ජිනො නුප‍්පජ‍්ජති, තාව තත‍්තකං කාලං බුද්ධොති වචනං නත්‍ථීති අත්‍ථො.
යාව යම්පමණ කාලයක් බුදුරද නූපදීද ඒතාක් බුද්ධොති වචනං නත්ථි යන අර්ථයයි.
අච්චයෙන අහොරත‍්තන‍්ති අහො ච රත‍්ති ච අහොරත්තං, බහූනං සංවච‍්ඡරානං අතික‍්කමෙනාති අත්‍ථො. සෙසං සුවිඤ‍්ඤෙය්‍යමෙව.
අච්චයෙන අහොරත්තං යනු දිවා රාත්‍රිය දැන දිවා රාත්‍රී නම් වේ. වර්ෂයක් ඉක්මවන්නේය යන අර්ථයයි. සෙස්ස විශේෂයෙන් දතයුතුය.
මන‍්තාණිපුත‍්තොති මන‍්තාණීනාමාය කප‍්පකධීතුයා පුත්තො, මාසපුණ‍්ණතාය දිවසපුණ‍්ණතාය පුණ‍්ණොති ලද‍්ධනාමොති අත්‍ථො. තස්ස සත්‍ථුස‍්ස සාවකො හෙස්සති භවිස‍්සතීති සම‍්බන්‍ධො.
මන්තාණි පුත්තො යනු මන්තාණි නම් වූ කරණවෑමි දියණියකගේ පුතෙකි. මාස පිරුණු බැවින් ද, දවස පිරුණු බැවින් ද ලබන ලද නාමයක් ඇත්තේය යන අර්ථයයි. ඒ ශාස්තෲහුගේ ශ්‍රාවකයා හෙස්සති වන්නේය යන සම්බන්ධයයි.
එවං කිත්තයි සො බුද්ධොති සො පදුමුත‍්තරො භගවා එවං ඉමිනා පකාරෙන සුනන්දං සුන්‍දරාකාරෙන සොමනස‍්සදායකං කිත්තයි බ්‍යාකරණමදාසීති අත්‍ථො. සබ්බං ජනං සකලජනසමූහං සාධුකං හාසයන්තො සොමනස‍්සං කරොන‍්තො සකං බලං අත්තනො බලං දස්සයන්තො පාකටං කරොන‍්තොති සම‍්බන්‍ධො.
එවං කිත්තයි සො බුද්ධො යනු ඒ පදුමුත්තර බුදුරදුන් මෙසේ මේ ආකාරයෙන්, සුනන්දං සුන්දර ආකාරයෙන් සොම්නස්දායක වූ කිත්තයි විවරණ දුන්නේය යන අර්ථයි. සබ්බං ජනං සියලු ජන සමූහයා හාසයන්තො සොම්නස් බව පළ කරන්නේ සකං බලං තමන්ගේ හාසයන්තො සොම්නස් බව පළ කරන්නේ සකං බලං තමන්ගේ බලය දස්සයන්තො ප්‍රකට කරන්නේය යන සම්බන්ධයයි.
තතො අනන‍්තරං අත්තනො ආනුභාවං අඤ‍්ඤාපදෙසෙන දස‍්සෙන‍්තො කතඤ‍්ජලීතිආදිමාහ. තදා තස‍්මිං බුද‍්ධුප‍්පාදතො පුරිමකාලෙ සුනන්දං තාපසං කතඤ‍්ජලිපුටා සබ්බෙ ජනා නමස‍්සන‍්තීති සම‍්බන්‍ධො. බුද්ධෙ කාරං කරිත්‍වානාති එවං සො සබ‍්බජනපූජිතොපි සමානො “පූජිතොම‍්හී”ති මානං අකත්‍වා බුද‍්ධසාසනෙ අධිකං කිච‍්චං කත්‍වා අත්තනො ගතිං ජාතිං සොධෙසි පරිසුද‍්ධමකාසීති අත්‍ථො.
ඉන් අනතුරුව තමන්ගේ ආනුභාවය අන් ආකාරයෙන් දක්වන්නේ, කතඤ්ජලි යනාදිය කීහ. තදා ඒ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ පෙරකාලයේ සුනන්ද තාපසයා කරන ලද ඇඳිලි බැඳ ඇත්තේ සියළු විනයෝ නමස්කාර කරත් යන සම්බන්ධයයි. බුද්ධෙකාරං කරිත්‍වා නා යනු මෙසේ ඔහු සියළු ජනතාව පුදන ලද්දේ සමාන පුදන ලදිමි මානයක් නොකොට බුද්ධ ශාසනයේ, අධික කෘත්‍යකොට තමන්ගේ ගතිං සොධෙසි පිරිසිදු කළේය යන අර්ථයයි.
සුත්‍වාන මුනිනො වචන‍්ති තස්ස සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධස‍්ස වාචං, ගාථාබන්‍ධසුඛත්‍ථං ආ-කාරස‍්ස රස‍්සං කත්‍වා “වච”න‍්ති වුත‍්තං. “අනාගතම‍්හි අද‍්ධානෙ ගොතමො නාම නාමෙන සත්‍ථා ලොකෙ භවිස‍්සතී”ති ඉමං මුනිනො වචනං සුත්‍වා යථා යෙන පකාරෙන ගොතමං භගවන‍්තං පස‍්සාමි, තථා තෙන පකාරෙන කාරං අධිකකිච‍්චං පුඤ‍්ඤසම‍්භාරං කස්සාමි කරිස‍්සාමීති මෙ මය්හං සඞ‍්කප‍්පො චෙතනාමනසිකාරො අහු අහොසීති සම‍්බන්‍ධො.
සුත්‍වාන මුනිනො වචං යනු ඒ සම්මා සම්බුදුරදුන්ගේ වචනය ගාථා බන්ධනයේ යහපතට ‘ආ’ කාරයට හ්‍රස්වකොට ‘වචං’ යනුවෙන් කියන ලදි. අනාගතයේ මාර්ගයේ ගෝතම නම් ශාස්තෲ ලොව පහළ වන්නේ යයි, මේ මුනිවරයාගේ වචන අසා, යථා යම් ආකාරයෙන්. ගොතමං භාග්‍යවතුන් දකිමි ඒ ආකාරයෙන් අධික කටයුතු පුණ්‍ය සම්භාරයයි. කස්සාමි කරන්නෙමි. මෙ මගේ සංකප්පො චේතනා මෙනෙහි කිරීම අහු විය යන සම්බන්ධයයි.
එවාහං චින‍්තයිත්‍වානාති “අහං කාරං කරිස‍්සාමී”ති එවං චින‍්තෙත්‍වා. කිරියං චින‍්තයිං මමාති “මයා කීදිසං පුඤ‍්ඤං කත‍්තබ‍්බං නු ඛො”ති කිරියං කත‍්තබ‍්බකිච‍්චං චින‍්තයින‍්ති අත්‍ථො. ක්‍යාහං කම්මං ආචරාමීති අහං කීදිසං පුඤ‍්ඤකම‍්මං ආචරාමි පූරෙමි නු ඛොති අත්‍ථො. පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙ අනුත‍්තරෙති උත‍්තරවිරහිතෙ සකලපුඤ‍්ඤස‍්ස භාජනභූතෙ රතනත‍්තයෙති අත්‍ථො.
එවාහං චින්තයිත්‍වාන මම යනුවෙන් මා විසින්. කීදිසං පින්කළ යුතුය යනුවෙනි. කිරියං කළයුතු කටයුතු සිතුවෙමි යන අර්ථයයි. කම්මං ආචරාමි යනුවෙන් මම කෙබඳු පින්කමක් රැස්කරමි. පුරමි යන අර්ථයයි. පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙ අනුත්තරෙ උත්තර නැති, සියළු පින්කම්වලට හේතුසාධක වූ රත්නත්‍රයෙහි යන අර්ථයයි.
අයඤ‍්ච පාඨිකො භික‍්ඛූති අයං භික්ඛු සරභඤ‍්ඤවසෙන ගන්‍ථපාඨපඨනතො වාචනතො “පාඨිකො”ති ලද‍්ධනාමො භික්ඛු. බුද‍්ධසාසනෙ සබ‍්බෙසං පාඨීනං පාඨකවාචකානං අන‍්තරෙ විනයෙ ච අග්ගනික්ඛිත්තො අග්ගො ඉති ඨපිතො. තං ඨානං තෙන භික‍්ඛුනා පත‍්තට‍්ඨානන‍්තරං අහං පත්‍ථයෙ පත්‍ථෙමීති අත්‍ථො.
අයංච පාඨිකො භික්ඛු යනු මේ භික්‍ෂුව ස්වර බිඳීම් වශයෙන් ග්‍රන්ථ පෙළ වශයෙන්, වාන මාර්ගයෙන් කියන්නා වූ පාඨික යන ලබන ලද නාමය ඇත්තේ භික්‍ෂුව බුද්ධශාසනයේ කියන්නා වූ පාඨික යන ලබන ලද නාමය ඇත්තේ භික්‍ෂුව බුද්ධශාසනයේ සියළු පෙළ කියන්නවුන්ගේ පාඨක වන ඇත්තේ අතර, විනයෙ අග්ගනික්ඛිත්තො අග්‍ර යයි තබන ලද්දේ තං ඨානං ඒ භික්‍ෂුව විසින් පිහිටුවන ලද තනතුර ඇත්තේ මම ප්‍රාර්ථනා කළෙමි යන අර්ථයයි.
තතො පරං අත්තනො පුඤ‍්ඤකරණූපායං දස‍්සෙන‍්තො ඉදං මෙ අමිතං භොගන‍්තිආදිමාහ. මෙ මය්හං අමිතං පමාණවිරහිතං භොගරාසිං අක‍්ඛොභං ඛොභෙතුං අසක‍්කුණෙය්‍යං සාගරූපමං සාගරසදිසං තෙන භොගෙන තාදිසෙන ධනෙන බුද්ධස්ස ආරාමං මාපයෙති සම‍්බන්‍ධො. සෙසං උත‍්තානත්‍ථමෙව.
ඉන් අනතුරුව තමන්ට පින් කරනු පිණිස උපාය දක්වන්නේ ඉදං මෙ අමිතං භොගං යනාදිය කීවේය. මෙ මගේ අමිතං ප්‍රමාණ විරහිත භෝගරාශිය අක්ඛොබ්හං ක්‍ෂය කිරීමට නොහැකිවන්නේ. සාගරූපමං සාගරය හා සමාන තෙන භොගෙන එබඳු ආකාර ධනයෙන් බුද්ධස්ස ආරාමං මාපයිං යන සම්බන්ධයි. සෙස්ස උඩ සඳහන් පරිද්දෙනි.
භික‍්ඛුසඞ‍්ඝෙ නිසීදිත්‍වා සම්බුද්ධො තෙන සුට‍්ඨු මාපිතං කාරිතං සඞ‍්ඝාරාමං පටිග‍්ගහෙත්‍වා තස‍්සාරාමස‍්සානිසංසදීපකං ඉදං වචනං අබ්‍රවි කථෙසීති සම‍්බන්‍ධො.
භික්ඛු සංඝෙ නිසීදිත්‍වා සම්බුදුරදුන් ඔහු විසින් මැනවින් කරන ලද්දේ මාපිතං කරවන ලද, සංඝාරාමය පිළිගෙන ඒ ආරාමයේ ආනිශංස ප්‍රකාශ කරන, ඉදං වචනං අබ්‍රවී කීවේය යන සම්බන්ධයි.
කථං? යො සොති යො සඞ‍්ඝාරාමදායකො තාපසො සුමාපිතං කුටිලෙණමණ‍්ඩපපාසාදහම‍්මියපාකාරාදිනා සුට‍්ඨු සජ‍්ජිතං සඞ‍්ඝාරාමං බුද්ධස්ස පාදාසි ප-කාරෙන සොමනස‍්සසම‍්පයුත‍්තචිත‍්තෙන අදාසි. තමහං කිත‍්තයිස‍්සාමීති තං තාපසං අහං පාකටං කරිස‍්සාමි, උත‍්තානිං කරිස‍්සාමීති අත්‍ථො. සුණාථ මම භාසතොති භාසන‍්තස‍්ස මය්හං වචනං සුණාථ, ඔහිතසොතා අවික‍්ඛිත‍්තචිත‍්තා මනසි කරොථාති අත්‍ථො.
කෙසේද, “යො සො” යනුවෙනි. යො සංඝාරාම දායක තාපසයා සුමාපිතං කුටිලෙන මණ්ඩප ප්‍රාසාද, හර්ටිය ප්‍රාකාර ආදියෙන් සරසන ලද සංඝාරාමය සංඝස්ස පාදාසි ප්‍රාකාරයෙන් සොම්නස් සහගත සිතින්, දුන්නේය. ඒ මම කිත්තයිස්සාමි යනුවෙන් ඒ තාපසයා වූ මම ප්‍රකට කරන්නෙමි. දේශනා කරන්නෙමි. එතර කරන්නෙමි යන අර්ථයයි. සුණාථ මම භාසතො යනු කථා කරන්නා වූ මගේ වචනය අසවු. බහා තබන ලද කන් ඇති, නොවිසුරුණු සිත් ඇත්තේ මෙනෙහි කරවු යන අර්ථයයි.
තෙන දින‍්නාරාමස‍්ස ඵලං දස‍්සෙන‍්තො හත්‍ථී අස‍්සා රථා පත‍්තීතිආදිමාහ. තං සුවිඤ‍්ඤෙය්‍යමෙව.
ඔහු විසින් දෙන ලද ආරාමයේ ප්‍රතිඵල දක්වමින් හත්‍ථි අස්සාරථා පත්ති යන ආදිය කීවේය. එය විශේෂ වශයෙන් දතයුතුය.
සඞ‍්ඝාරාමස‍්සිදං ඵලන‍්ති ඉදං ආයතිං අනුභවිතබ‍්බසම‍්පත‍්තිසඞ‍්ඛාතං ඉට‍්ඨඵලං සඞ‍්ඝාරාමදානස‍්ස ඵලං විපාකන‍්ති අත්‍ථො.
සංඝාරාමස්සිදං ඵලං යනු, මේ මතු අනුභව කළ යුතු සම්පත් සංඛ්‍යාත ඉෂ්ට ප්‍රතිඵල සංඝාරාම දානයේ ප්‍රතිඵල විපාක යන අර්ථයයි.
ඡළාසීතිසහස‍්සානීති ඡසහස‍්සානි අසීතිසහස‍්සානි සමලඞ‍්කතා සුට‍්ඨු අලඞ‍්කතා සජ‍්ජිතා නාරියො ඉත්‍ථියො විචිත‍්තවත්‍ථාභරණාති විචිත‍්තෙහි අනෙකරූපෙහි වත්‍ථෙහි ආභරණෙහි ච සමන‍්නාගතා. ආමුත‍්තමණිකුණ‍්ඩලාති ඔලම‍්බිතමුත‍්තාහාරමණිකඤ‍්චිතකණ‍්ණාති අත්‍ථො.
ජළාසී යනු අසූහයකි. සහස්සානි සමලංකතා මැනවින් අලංකාර කළ සරසන ලද, නාරියො ස්ත්‍රීහු විත්තවත්‍ථා භරණා යනු විසිතුරු නොයෙක් රූප ඇති වස්ත්‍ර හා ආභරණවලින් සමන්විතව ආමුත්තමණිකුණ්ඩලා යනු එල්ලන ලද මුතුහර මැණික් ඔබ්බවන ලද කන් ඇති යන අර්ථයයි.
තාසං ඉත්‍ථීනං රූපසොභාතිසයං වණ‍්ණෙන‍්තො ආළාරපම‍්හාතිආදිමාහ. තත්‍ථ ආළාරානි මහන‍්තානි අක‍්ඛීනි මණිගුළසදිසානි යාසං ඉත්‍ථීනං තා ආළාරපම‍්හා භමරානමිව මන්‍දලොචනාති අත්‍ථො. හසුලා හාසපකති, ලීලාවිලාසාති අත්‍ථො. සුසඤ‍්ඤාති සුන්‍දරසඤ‍්ඤිතබ‍්බසරීරාවයවා. තනුමජ‍්ඣිමාති ඛුද‍්දකඋදරපදෙසා. සෙසං උත‍්තානමෙව.
එබඳු ස්ත්‍රීන්ගේ රූපශෝභාව අතිශය වර්ණනා කරමින් ආළාර පම්භා යන ආදිය කීහ. එහි ආළාරානි යනු මහත් වූ ඇස් ගුළ සමාන යම් ස්ත්‍රියන්ගේ ඒ ඇහිබැම වේ. බඹරුන්ගේ මෙන් මන්ද ලෝන ඇති යන අර්ථයයි. භාසුලා ස්වාභාවික සිනහවෙන් පිරි ලීලා විලාශය යන අර්ථයයි. සුසඤ්ඤා යනු සුන්දර සියුමැලි ශරීර අවයව ඇති, තනුමජ්ඣිමා යනු කුඩා බර උදරය පෙදෙසයි. සෙස්ස කියන ලද පරිදි දතයුතුය.
තස්ස ධම්මෙසු දායාදොති තස්ස ගොතමස‍්ස භගවතො ධම්මෙසු දායාදො ධම‍්මකොට‍්ඨාසභාගී. ඔරසොති උරසි ජාතො, සිථිලධනිතාදිදසවිධබ්‍යඤ‍්ජනබුද‍්ධිසම‍්පන‍්නං කණ‍්ඨතාලුඔට‍්ඨාදිපඤ‍්චට‍්ඨානෙ ඝට‍්ටෙත්‍වා දෙසිතධම‍්මං සුත්‍වා සොතාපත‍්තිමග‍්ගාදිමග‍්ගපටිපාටියා සබ‍්බකිලෙසෙ ඛෙපෙත්‍වා අරහත‍්තෙ ඨිතභාවෙන උරසි ජාතපුත‍්තොති අත්‍ථො. ධම‍්මනිම‍්මිතොති ධම‍්මෙන සමෙන අදණ‍්ඩෙන අසත්‍ථෙන නිම්මිතො පාකටො භවිස‍්සසීති අත්‍ථො. උපාලි නාම නාමෙනාති කිඤ‍්චාපි සො මාතු නාමෙන මන‍්තාණිපුත‍්තනාමො, අනුරුද‍්ධාදීහි පන සහ ගන‍්ත්‍වා පබ‍්බජිතත‍්තා ඛත‍්තියානං උපසමීපෙ අල‍්ලීනො යුත‍්තො කායචිත‍්තෙහි සමඞ‍්ගීභූතොති උපාලීති නාමෙන සත්‍ථු සාවකො හෙස්සති භවිස‍්සතීති අත්‍ථො.
තස්ස ධම්මෙසු දායාදො යනු ඒ ගෞතම බුදුරදුන්ගේ ධර්මයෙහි දායාද වූ ධර්ම කොට්ඨාශයයි. ඔරසො යනු උරහිසින් දරා, උපන්, ලිහිල් ඝන ආදි දසවැදෑරුම් ව්‍යඤ්ජනවලින් යුක්ත කණ්ඨජ තාලුජ, ඕෂ්ඨජ ආදි පංචවිධ ස්ථානයේ ගැටී දේශනා කරන ලද ධර්ම දේශනාව අසා, සෝතාපන්න ආදි මාර්ග පිළිවෙලින් සියලු කෙලෙස් ක්‍ෂයකොට අර්හත් ඵලයෙහි සිටි බැවින් උරහිසින් උපන් පුතා යන අර්ථය කියනු ලැබේ. ධම්ම නිම්මිතො යනු ධර්මය හා සමාන වූ දඬුවමින් තොර අවි ආයුධවලින් තොරව නිමකරන ලද ප්‍රකට වන්නේය යන අර්ථයයි. උපාලි නාම නාමෙනා යනුවෙන් කිසිවකු හෝ හෙතෙම මවගේ නාමයේ මන්තාණි පුත්ත යන නම ඇත්තේ අනුරුද්ධ ආදින් සග ගොස් පැවිදි වූ බැවින් ක්‍ෂත්‍රියන්ට ඉතා සමීපව ඇලීමෙන් යුතුව සිතින් හා කයින් බැඳී කටයුතු කරන නිසාවෙන් උපාලි යන නාමයෙන් ශාස්තෲ ශ්‍රාවකයා වන්නේය යන අර්ථයයි.
විනයෙ පාරමිං පත්‍වාති විනයපිටකෙ කොටිං පරියොසානං පත්‍වා පාපුණිත්‍වා. ඨානාට‍්ඨානෙ ච කොවිදොති කාරණාකාරණෙ ච දක‍්ඛො ඡෙකොති අත්‍ථො. ජිනසාසනං ධාරෙන‍්තොති ජිනෙන වුත‍්තානුසාසනිං ජිනස‍්ස පිටකත‍්තයං වාචනසවනචින‍්තනධාරණාදිවසෙන ධාරෙන‍්තො, සල‍්ලක‍්ඛෙන‍්තොති අත්‍ථො. විහරිස‍්සතිනාසවොති නික‍්කිලෙසො චතූහි ඉරියාපථෙහි අපරිපතන‍්තං අත‍්තභාවං හරිස‍්සති පවත‍්තෙස‍්සතීති අත්‍ථො.
විනයෙ පාරමිං පත්‍වා යනු විනය පිටකයෙහි කෙළවරට පැමිණ ඨානාඨානෙකොවිදො යනුවෙන් කාරණා කාරණා විෂයෙහි දක්ෂ, කුසලතාවයෙන් පිරි යන අර්ථයයි. ජින සාසතං ධාරයන්තො බුදුරදුන් විසින් දේශනා කරන ලද අනුශාසනා ඇත්තේ, බුදුරදුන්ගේ තුන්පිටකයෙහි වාචන ශ්‍රවණ චින්තන හා ධාරණ වශයෙන් දරමින් සලකමින් යන අර්ථයයි. විහරිස්සත්‍යනාසවො යනු නික්ලේශී සතර ඉරියව්වලින් නොපිරිහෙළන්නා වූ ආත්මභාව පවත්වා ගන්නේය යන අර්ථයයි.
අපරිමෙය්‍යුපාදායාති අනෙකසතසහස‍්සෙ ආදිං කත්‍වා. පත්ථෙමි තව සාසනන‍්ති “ගොතමස‍්ස භගවතො සාසනෙ විනයධරානං අග්ගො භවෙය්‍ය”න‍්ති තුය‍්හං සාසනං පත්ථෙමි ඉච‍්ඡාමීති අත්‍ථො. සො මෙ අත්‍ථොති සො එතදග‍්ගට‍්ඨානන‍්තරසඞ‍්ඛාතො අත්‍ථො මෙ මයා අනුප‍්පත‍්තොති අත්‍ථො. සබ‍්බසංයොජනක‍්ඛයොති සබ‍්බෙසං සංයොජනානං ඛයො මයා අනුප‍්පත‍්තොති සම‍්බන්‍ධො, නිබ‍්බානං අධිගතන‍්ති අත්‍ථො.
අපරිමෙය්‍යුපාදාය යනු නොයෙක් සියදහස් ගණන් මුල්කොට, පත්ථෙමි තව සාසනං යනුවෙන් ගෞතම බුදුරදුන්ගේ ශාසනයේ විනයධරයන් අතර අග්‍ර වන්නේය. ඔබගේ ශාසනය ප්‍රාර්ථනා කරමි. කැමැති වෙමි යන අර්ථයයි. සො මෙ අත්‍ථො යනු හෙතම අග්‍රස්ථානයේ තබන ලද අර්ථයෙන් යුක්ත බවකි. මෙ මා විසින් පැමිණේය යන අර්ථයි. සබ්බසංයොජනක්ඛයො යනුවෙන් සියළු සංයෝජන ධර්මයන් ක්‍ෂයකොට මා විසින් පිළිපන්නේ යන සම්බන්ධයයි. නිර්වාණය සාක්ෂාත් කළේ යන අර්ථයයි.
රාජදණ‍්ඩෙන තජ්ජිතො පීළිතො සූලාවුතො සූලෙ ආවුතො ආවුණිතො පොසො පුරිසො සූලෙ සාතං මධුරසුඛං අවින්‍දන‍්තො නානුභවන‍්තො පරිමුත්තිංව පරිමොචනමෙව ඉච්ඡති යථාති සම‍්බන්‍ධො.
රාජ දණ්ඩෙන තජ්ජිතො පෙළන ලද්දේ, සුලාවුතො හුලෙන් ආවරණය කරන ලද්දේ, පොසො මිනිසා සුලෙ සාතං මිහිරි සුව නොවිඳින්නේ, අනුභව නොකරන්නේ පරිමුත්තිංව මිදුණේමය. ඉච්ඡති යම්සේ යනු සම්බන්ධයයි.
මහාවීර වීරානමන‍්තරෙ වීරුත‍්තම අහං භවදණ‍්ඩෙන ජාතිදණ‍්ඩෙන, තජ්ජිතො පීළිතො කම‍්මසූලාවුතො කුසලාකුසලකම‍්මසූලස‍්මිං ආවුතො සන‍්තො සංවිජ‍්ජමානො, පිපාසාවෙදනාය පිපාසාතුරභාවෙන අට්ටිතො අභිභූතො දුක‍්ඛාපිතො භවෙ සාතං සංසාරෙ මධුරං සුඛං න වින්‍දාමි න ලභාමි. රාගග‍්ගිදොසග‍්ගිමොහග‍්ගිසඞ‍්ඛාතෙහි, නරකග‍්ගිකප‍්පුට‍්ඨානග‍්ගිදුක‍්ඛග‍්ගිසඞ‍්ඛාතෙහි වා තීහි අග්ගීහි ඩය්හන්තො පරිමුත‍්තිං පරිමුච‍්චනුපායං ගවෙසාමි පරියෙසාමි තථෙවාති සම‍්බන්‍ධො. යථා රාජදණ‍්ඩං ඉතො ගතො පත්තො පරිමුත‍්තිං ගවෙසති, තථා අහං භවදණ‍්ඩප‍්පත‍්තො පරිමුත‍්තිං ගවෙසාමීති සම‍්බන්‍ධො.
මහාවීර වීරයන් අතර වීර උත්තමය. මම භව දණ්ඩෙන්, ජාති දණ්ඩෙන්. තජ්ජිතො පෙළන ලද්දේ, කර්ම සුලයෙන් යුතුව, කුසල අකුසල කර්ම නමැති හුලෙහි ආවරණය කරන ලද්දේ ශාන්තවම විද්‍යමාන වන්නේ පිපාස වේදනාවද පිපාස ආතුර බවද, අට්ටිතො මඩනා ලද්දේ දුක ආවරණය කර භවෙ සාතං සසරේ මිහිරි සැපය න වින්‍දාමි නොලබමි. රාග ගින්න, ද්වේෂ ගින්න, මෝහ ගින්න සංඛ්‍යාත නරක ගින්න, කල්ප විනාශ කරන දුක් ගින්න සංඛ්‍යාත වූද, තීහි අග්ගීහි ඩය්හන්තො මිදීමට විශේෂයෙන් මිදීම පිණිස ගවෙසාමි සොයා බලමි. එසේම වේ යන සම්බන්ධයයි. යම්සේ, රාජදඬුවම්ද, මෙයින් ගියේ පැමිණියේ, මිදුණේ සොයයිද, එසේ මට භව දණ්ඩයට පැමිණියේ, ඉන් මිදීමට සොයමියි යන සම්බන්ධයයි,
පුන සංසාරතො මොචනං උපමොපමෙය්‍යවසෙන දස‍්සෙන‍්තො යථා විසාදොතිආදිමාහ. තත්‍ථ විසෙන සප‍්පවිසෙන ආ සමන‍්තතො දංසීයිත්‍ථ දට‍්ඨො හොතීති විසාදො, සප‍්පදට‍්ඨොති අත්‍ථො. අථ වා විසං හලාහලවිසං අදති ගිලතීති විසාදො, විසඛාදකොති අත්‍ථො. යො පුරිසො විසාදො, තෙන තාදිසෙන විසෙන පරිපීළිතො, තස්ස විසස‍්ස විඝාතාය විනාසාය උපායනං උපායභූතං අගදං ඔසධං ගවෙසෙය්‍ය පරියෙසෙය්‍ය, තං ගවෙසමානො විසඝාතකං විසනාසකං අගදං ඔසධං පස්සෙය්ය දක‍්ඛෙය්‍ය. සො තං අත්තනො දිට්ඨං ඔසධං පිවිත්‍වා විසම්හා විසතො පරිමුත්තියා පරිමොචනකාරණා සුඛී අස්ස භවෙය්‍ය යථාති සම‍්බන්‍ධො.
නැවත සසරින් මිදීම උපමා උපමේය වශයෙන් දක්වමින් යථාවිසාදො යන ආදිය කීවේය. එහි විෂෙන් සර්ප විෂ වශයෙන් හාත්පසින් දෂ්ට කළේද, කලකිරුණේ, සර්ප දෂ්ට කළේ යන අර්ථයයි. නැතහොත් විෂෙන් හලාහළ විෂය අනුභව කරයි. ගිලියි යන විෂ කෑවේය යන අර්ථයයි. යම් පුරුෂයෙක් කලකිරුණේද, ඒ හා සමානව, විසෙන පරිපීළිතො ඒ විෂට ඝාතාය විනාශය පිණිස. උපායනං උපායශීලී වූ අගදං ඖෂධ ගෙවසෙය්‍ය පර්යේෂණය කරන්නේය. ගවේෂණය කරන්නේය. විසඝාතකං විෂ නසන, අගදං ඖෂධය පස්සෙය්ය දකින්නේ නම් හෙතෙම එම තමන් විසින් දක්නා ලද ඖෂධය පිවිත්‍වා විසම්හා පානයකොට විෂෙන්. පරිමුත්තියා මිදීම පිණිස සුඛී අස්ස වන්නේය. යම්සේ යන සම්බන්ධයයි.
තථෙවාහන්ති යථා යෙන පකාරෙන සො නරො විසහතො, සවිසෙන සප‍්පෙන දට‍්ඨො විසඛාදකො වා ඔසධං පිවිත්‍වා සුඛී භවෙය්‍ය, තථෙව තෙන පකාරෙන අහං අවිජ්ජාය මොහෙන සං සුට‍්ඨු පීළිතො. සද‍්ධම‍්මාගදමෙසහන‍්ති අහං සද‍්ධම‍්මසඞ‍්ඛාතං ඔසධං එසං පරියෙසන‍්තොති අත්‍ථො.
තථෙවාහන්ති යථා යම් ආකාරයකින් ඒ මිනිසා විසහතො විෂ සහිත සර්පයා විසින් දෂ්ට කරන ලද විෂ කන්නාද ඖෂධ පානය කොට සුවපත් වන්නේය. තථෙව ඒ ආකාරයෙන් මම අවිජ්ජාය මෝහයෙන් සං යහපත පිළීතො සද්ධම්මාගදමෙසභං මම සද්ධර්ම සංඛ්‍යාත ඖෂධ මෙතෙම සොයන්නේ යන අර්ථයයි.
ධම‍්මාගදං ගවෙසන‍්තොති සංසාරදුක‍්ඛවිසස‍්ස විනාසාය ධම්මොසධං ගවෙසන්තො. අද‍්දක‍්ඛිං සක්‍යසාසනන‍්ති සක්‍යවංසපභවස‍්ස ගොතමස‍්ස සාසනං සද‍්දක‍්ඛින‍්ති අත්‍ථො. අග්ගං සබ්බොසධානං තන‍්ති සබ‍්බෙසං ඔසධානං අන‍්තරෙ තං සක්‍යසාසනසඞ‍්ඛාතං ධම්මොසධං අග්ගං උත‍්තමන‍්ති අත්‍ථො. සබ‍්බසල‍්ලවිනොදනන‍්ති රාගසල‍්ලාදීනං සබ‍්බෙසං සල‍්ලානං විනොදනං වූපසමකරං ධම්මොසධං ධම‍්මසඞ‍්ඛාතං ඔසධං පිවිත්‍වා සබ්බං විසං සකලසංසාරදුක‍්ඛවිසං සමූහනිං නාසෙසින‍්ති සම‍්බන්‍ධො. අජරාමරන‍්ති තං දුක‍්ඛවිසං සමූහනිත්‍වා අජරං ජරාවිරහිතං අමරං මරණවිරහිතං සීතිභාවං රාගපරිළාහාදිවිරහිතත‍්තා සීතලභූතං නිබ‍්බානං අහං ඵස්සයිං පච‍්චක‍්ඛමකාසින‍්ති සම‍්බන්‍ධො.
ධම්මො සධංගවෙසන්තො යනු සංසාර දුක් නැමැති විෂ විනාශ කිරීම පිණිස, ධර්ම නැමැති ඖෂධය සොයන්නේ, දුටුවෙමි. සක්‍යසාසනං යනු ශක්‍ය කුලයෙන් පහළවූ ගෞතමයන්ගේ ශාසනය දුටුවෙමි යන අර්ථයයි. අග්ගං සබ්බොසධානං යනු සියළු ඖෂධයන් අතර ඒ ශාක්‍ය ශාසනය සංඛ්‍යාත ධර්ම නමැති ඖෂධයෙන් අග්‍ර, උතුම් යන අර්ථයයි. සබ්බසල්ල විනොදනං යනු රාග හුල් ආදීන්ගේ සියළු ශල්‍යයන්ගේ කළකිරීමට සංසිඳීමට ධම්මොසධං ධර්මසංඛ්‍යාත ඖෂධය පිවිත්‍වා සබ්බං විසං සියළු සංසාර දුක් විෂ සමුහනිං නැසුවෙමි යන සම්බන්ධයයි. අජරාමරං යනු ඒ දුක් නැමැති විෂ දුරුකොට අජරං ජරාවෙන් තොර අමරං මරණයෙන් තොර සීතිභූතං රාග වේදනාවෙන් තොර වූ බැවින් සිසිල් වූ නිවන මට ඵස්සයිං ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළෙමි යන සම්බන්ධයයි.
පුන කිලෙසතමස‍්ස උපමං දස‍්සෙන‍්තො යථා භූතට‍්ටිතොතිආදිමාහ. තත්‍ථ යථා යෙන පකාරෙන භූතට‍්ටිතො භූතෙන යක‍්ඛෙන අට්ටිතො පීළිතො පොසො පුරිසො භූතග‍්ගාහෙන යක‍්ඛග‍්ගාහෙන පීළිතො දුක‍්ඛිතො භූතස්මා යක‍්ඛග‍්ගාහතො පරිමුත්තියා මොචනත්‍ථාය භූතවෙජ්ජං ගවෙසෙය්‍ය.
නැවත ක්ලේශ නැමැති අන්ධකාරයට උපමා බව දක්වන්නේ, යථා භුතට්ටිතො යනුවෙන් කීහ. එහි යථා යම් ආකාරයෙන් භූතයෙකු වශයෙන් සිටියේ, භූතෙන යක්‍ෂයකු විසින් අට්ඨිතො පෙළුණු පොසො මිනිසා භූතගාහෙන යක්‍ෂාවේශයෙන් පීළිතො දුකට පත්වූයේ, භූතස්මා යක්‍ෂාවේශයෙන්, පරිමුත්තියා මිදීම පිණිස, භූතවෙජ්ජං ගවෙසෙය්‍ය
තං ගවෙසමානො ච භූතවිජ‍්ජාය සුට‍්ඨු කොවිදං ඡෙකං භූතවෙජ්ජං පස්සෙය්ය, සො භූතවෙජ‍්ජො තස්ස යක‍්ඛග‍්ගහිතස‍්ස පුරිසස‍්ස ආවෙසභූතං විහනෙ විනාසෙය්‍ය, සමූලඤ‍්ච මූලෙන සහ ආයතිං අනාසෙවකං කත්‍වා විනාසයෙ විද‍්ධංසෙය්‍යාති සම‍්බන්‍ධො.
තං ගවෙසමානොච භූත වෛද්‍යවරයා සරළ ලෙස කොවිදං දක්ෂ ලෙස භූතවෙජ්ජං භූතවිද්‍යාව දකින්නේය. ඒ භූත වෛද්‍යවරයා, ඒ ඒ යක්‍ෂාවේශ වූ පුරුෂයාගේ ආවේශ වීම විහඤ්ඤෙ විනාශ වන්නේය. සමූලංච මුල සංග ඉදිරිය නොසොයා, විනාසයෙ විද්වංසනය කළේ යන සම්බන්ධයයි.
මහාවීර වීරුත‍්තම තමග්ගාහෙන කිලෙසන්‍ධකාරග‍්ගාහෙන පීළිතො අහං තථෙව තෙන පකාරෙනෙව තමතො කිලෙසන්‍ධකාරතො පරිමුත්තියා මොචනත්‍ථාය ඤාණාලොකං පඤ‍්ඤාආලොකං ගවෙසාමීති සම‍්බන්‍ධො.
මහාවීර, වීර උත්තමය, තමග්ගාහෙන ක්ලේශ අන්ධකාරයෙන් පෙළුණු මම එසේම ඒ ප්‍රකාරයෙන්ම තමතො ක්ලේශ අන්ධකාරයෙන්, පරිමුත්තියා මිදීම පිණිස ඤාණාලොකං ප්‍රඥා ආලෝකය සොයමි යන සම්බන්ධයයි.
අථ තදනන‍්තරං කිලෙසතමසොධනං කිලෙසන්‍ධකාරනාසකං සක්‍යමුනිං අද‍්දසන‍්ති අත්‍ථො. සො සක්‍යමුනි මෙ මය්හං තමං අන්‍ධකාරං කිලෙසතිමිරං භූතවෙජ‍්ජොව භූතකං යක‍්ඛග‍්ගහිතං ඉව විනොදෙසි දූරී අකාසීති සම‍්බන්‍ධො.
ඉන් අනතුරුව, කිලෙසතමසොධනං ක්ලේශාන්ධකාර දුරුකරන, සක්‍යමුනිං අද්දසං යන අර්ථයයි. ඒ ශාක්‍යමුනිතෙම මෙ මගේ තමං අන්ධකාර ක්ලේශ පටලය භුතවෙජ්ජාව භුතිකං යක්‍ෂයකු අල්ලා ගත්තාක් මෙන් විනොදෙසි දුරුකළේය යන සම්බන්ධයයි.
සො අහං එවං විමුත‍්තො සංසාරසොතං සංසාරපවාහං සං සුට‍්ඨු ඡින්දිං ඡෙදෙසිං, තණ්හාසොතං තණ‍්හාමහොඝං නිවාරයිං නිරවසෙසං අප‍්පවත‍්තිං අකාසින‍්ති අත්‍ථො. භවං උග්ඝාටයිං සබ‍්බන‍්ති කාමභවාදිකං සබ්බං නවභවං උග්ඝාටයිං විනාසෙසින‍්ති අත්‍ථො. මූලතො විනාසෙන‍්තො භූතවෙජ‍්ජො ඉව මූලතො උග‍්ඝාටයින‍්ති සම‍්බන්‍ධො.
ඒ මම මෙසේ මිදුණේ, සංසාරසොතං සංසාර ප්‍රවාහය සං සරළ ලෙස ඡින්දිං දුරුකළෙමි. තණ්හාසොතං තෘෂ්ණා නමැති ඕඝය. නිවාරයිං නිරවශේෂ වශයෙන් නොපවත්වන ලෙස කළෙමි යන අර්ථයයි. භවං උග්ඝාතයිං සබ්බං යනුවෙන් කාමභව ආදි සියළු අළුත් භවයක ගැටුණෙමි. විනාශ කළෙමි යන අර්ථයයි. මූලතො විනාශ කරන්නේ භූත වෛද්‍යවරයෙකු මෙන් මුලපටන් උග්ඝාටයිං යන සම්බන්ධයයි.
තතො නිබ‍්බානපරියෙසනාය උපමං දස‍්සෙන‍්තො යථාතිආදිමාහ. තත්‍ථ ගරුං භාරියං නාගං ගිලතීති ගරුළො. ගරුං වා නාගං ලාති ආදදාතීති ගරුළො, ගරුළරාජා. අත්තනො භක්ඛං සකගොචරං පන්නගං පකාරෙන පරහත්‍ථං න ගච‍්ඡතීති පන‍්නගොති ලද‍්ධනාමං නාගං ගහණත්‍ථාය ඔපතති අවපතති, සමන්තා සමන‍්තතො යොජනසතං සතයොජනප‍්පමාණං මහාසරං මහාසමුද‍්දං අත්තනො පක‍්ඛවාතෙහි වික‍්ඛොභෙති ආලොළෙති යථාති සම‍්බන්‍ධො.
අනතුරුව නිවන සොයනු පිණිස උපමා දක්වමින්, යථා යනාදිය කීවේය. එහිදී බරපතල වූ බැරෑරුම් ලෙස නාග ගිලයි යනුවෙන් ගරුළො නම් වේ. බරපතල ලෙස හෝ නාගයා ඇදගනියි යනුවෙන්ද, ගරුළො ගුරුළුරජා අත්තනො භක්ඛං සිය ගොදුරට පන්නගං පකාරයෙන් අනුන්ගේ අතට නොයයි යනුවෙන් පන්නගොයන නම් ලදුයේ නාගයා ගැනීම පිණිස උඩ පනියි. බිම වැටෙයි. සමන්තා සමන්තතොයොජනසතං සියක් යොදුන් පමණ මහාසරං මහා සමුද්‍රය තමන්ගේ පියාපත් සුළඟින් වික්ඛොසොමි කළඹයි යන සම්බන්ධයයි.
සො සුපණ‍්ණො විහඞ‍්ගමො වෙහාසගමනසීලො පන්නගං නාමං ගහෙත්‍වා අධොසීසං ඔලම‍්බෙත්‍වා විහෙඨයං තත්‍ථ තත්‍ථ විවිධෙන හෙඨනෙන හෙඨෙන‍්තො ආදාය දළ‍්හං ගහෙත්‍වා යෙන කාමං යත්‍ථ ගන‍්තුකාමො, තත්‍ථ පක්කමති ගච‍්ඡතීති සම‍්බන්‍ධො.
සො සුපර්ණයා ගුරුළු විභංගටො අහසේ යන සුළු වූයේ අහස්ගමනේ ඇලුණේ පන්නගං නාගයා ගහෙත්‍වා අධොසීසං එල්ලාගෙන විහෙඨයං ඒ ඒ තැන විවිධ ලෙස වෙහෙස කිරීමෙන් පෙළන්නේ ආදාය දැඩිකොටගෙන යෙන කාමං යම්තැනකට යනු කැමැත්තේද, එහි පක්කමති යයි යනු සම්බන්ධයයි.
භන‍්තෙ මහාවීර, යථා ගරුළො බලී බලවා පන්නගං ගහෙත්‍වා පක්කමති, තථා එව අහං අසඞ‍්ඛතං පච‍්චයෙහි අකතං නිබ‍්බානං ගවෙසන්තො පටිපත‍්තිපූරණවසෙන පරියෙසන‍්තො දොසෙ සකලදියඩ‍්ඪකිලෙසසහස‍්සෙ වික්ඛාලයිං විසෙසෙන සමුච‍්ඡෙදප‍්පහානෙන සොධෙසිං අහන‍්ති සම‍්බන්‍ධො.
ස්වාමීනි, මහාවීර යම්සේ ගරුළො බලි බලවත් නාගයා ගෙන, පිටත්ව යයිද? තථා එවං එසේ මම අසංඛත හේතු-ප්‍රත්‍යයෙන් නොකරන ලද, නිර්වාණය ගවෙසන්තො සොයන්නේ, ප්‍රතිපත්ති පිරීම් වශයෙනි. දොසො සියළු එක්දහස් පන්සියයක් ක්ලේශ වික්ඛාලයිං විශේෂයෙන් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් පිරිසිදු කළෙමි මම යන සම්බන්ධයයි.
යථා ගරුළො පන්නගං ගහෙත්‍වා භුඤ‍්ජිත්‍වා විහරති, තථා අහං ධම්මවරං උත‍්තමධම‍්මං දිට්ඨො පස‍්සන‍්තො එතං සන්තිපදං නිබ‍්බානපදං අනුත්තරං උත‍්තරවිරහිතං මග‍්ගඵලෙහි ආදාය ගහෙත්‍වා වළඤ‍්ජෙත්‍වා විහරාමීති සම‍්බන්‍ධො.
යම්සේ ගුරුළා, නාගයා රැගෙන අනුභවකොට වාසය කරයිද? යම්සේ මම ධම්මවරං උතුම් ධර්මය දිට්ඨො බැලුවෙමි. මෙසේ සන්තිපදං නිවන්පදය වලංජෙත්‍වා වළඳා වාසය කරමි යන සම්බන්ධයයි.
ඉදානි නිබ‍්බානස‍්ස දුල‍්ලභභාවං දස‍්සෙන‍්තො ආසාවතී නාම ලතාතිආදිමාහ. තත්‍ථ සබ‍්බෙසං දෙවානං ආසා ඉච‍්ඡා එතිස‍්සං ලතායං අත්‍ථීති ආසාවතී නාම ලතා, චිත‍්තලතාවනෙ අනෙකවිචිත‍්තාහි ලතාහි ගහනීභූතෙ වනෙ උය්‍යානෙ ජාතා නිබ‍්බත‍්තාති අත්‍ථො. තස්සා ලතාය වස‍්සසහස‍්සෙන වස‍්සසහස‍්සච‍්චයෙන එකං ඵලං නිබ‍්බත‍්තතෙ එකං ඵලං ගණ‍්හාති.
දැන් “නිවනට දුර්ලභ බව පෙන්වන්නේ ආසීව එහි සියළු දෙවියන්ට ආශාව කැමැත්ත මේ වැලට ඇත්තේනුයි ආසවතී නම් වැල චිත්තලතා වනෙ නොයෙක් විසිතුරු වැල්වලින් ගහණ වූ වනයෙහි උද්‍යානයෙහි ජාතා උපන්නේය යන අර්ථයයි. තස්සා වැලේ වස්සහස්සෙන වර්ෂ දහසක් ඇවෑමෙන් එකං ඵලං නිබ්බත්තග එක ගෙඩියක් හටගනියි.
තං දෙවාති තං ආසාවතිං ලතං තාව දූරඵලං තත‍්තකං චිරකාලං අතික‍්කමිත්‍වා ඵලං ගණ‍්හන‍්තං සංවිජ‍්ජමානං දෙවා තාවතිංසදෙවතා පයිරුපාසන්ති භජන‍්ති, සා ආසාවතී නාම ලතුත්තමා ලතානං අන‍්තරෙ උත‍්තමලතා එවං දෙවානං පියා අහොසීති සම‍්බන්‍ධො.
තං දේවා යනුවෙන් ඒ ආසාවතිවැල, බොහෝ දුර ගෙවා ගෙඩිය එපමණ චිරාත් කාලයක් ඉක්මවා ගෙඩි හටගත්තේ සතුට විද්‍යමාන වන්නේ දේවා තව්තිසාවැසි දෙවියෝ පයිරුපාසන්ති භජනය කරති. අහං ආසාවති නාම ලතුත්තමා වැල් අතර උත්තම වැල මෙසේ, දෙවියන්ට ප්‍රිය වූයේය යන සම්බන්ධයයි.
සතසහස‍්සුපාදායාති සතසහස‍්සසංවච‍්ඡරං ආදිං කත්‍වා. තාහං පරිචරෙ මුනීති මොනං වුච‍්චති ඤාණං, භන‍්තෙ, මුනි ඤාණවන්ත සබ‍්බඤ‍්ඤු, අහං තං භගවන‍්තං පරිචරෙ පයිරුපාසාමි. සායංපාතං නමස‍්සාමීති සායන‍්හසමයඤ‍්ච පුබ‍්බණ‍්හසමයඤ‍්චාති ද‍්වික‍්ඛත‍්තුං නමස්සාමි පණාමං කරොමි. යථා දෙවා තාවතිංසා දෙවා විය ආසාවතීලතං සායංපාතඤ‍්ච පයිරුපාසන‍්තීති සම‍්බන්‍ධො.
සතසහස්සුපාදාය යනු සියදහස් ගණන් සංවත්සර මුල්කොට නාහං පරිචරෙ මුනි යනුවෙන් මෞත වෘත්තය මෞත වෘත්තය කියනු ලැබේ. ඤාණයයි ස්වාමීනි, ඤාණවන්ත මුනිවරයා, සර්වඥ වූ මම වෙමි. තං පින්වතුන් පරිච්ඡා ළඟින් ඇසුරු කරමි. කායපාතං නමස්සාමි යනු සවස් කාලයද, පෙරවරු කාලයද, දෙතුන්වරක් නමස්කාර කරන්නෙමි. ප්‍රණාම කරමි. යම්සේ දෙවා තව්තිසා දෙවිවරු මෙන් ආසවතී වැල සවසද උදයද ඇසුරු කරති යන සම්බන්ධයයි.
අවඤ්ඣා පාරිචරියාති යස‍්මා බුද‍්ධදස‍්සනහෙතු නිබ‍්බානප‍්පත‍්ති අහොසි, තස්මා බුද‍්ධපාරිචරියා වත‍්තපටිපත‍්තිකිරියා අවඤ්ඣා අතුච‍්ඡා නමස‍්සනා පණාමකිරියා ච අමොඝා අතුච‍්ඡා. තථා හි දූරාගතං දූරතො සංසාරද‍්ධානතො ආගතම‍්පි, සන‍්තං සංවිජ‍්ජමානං ඛණොයං අයං බුද‍්ධුප‍්පාදක‍්ඛණො න විරාධයි නාතික‍්කමි, මං අතික‍්කමිත්‍වා න ගතොති අත්‍ථො.
අවඤ්ඣා පරිචරියා යනු යම්හෙයකින් බුදුරදුන් දකිනු ලද කැමැත්තද නිර්වාණ ප්‍රතිලාභය වූයේය. එහෙයින් බුදුරදුන් අනුව යාමෙන් ද වත්පිළිවෙත් ක්‍රියාවන් අවඤ්ඣා හිස්නොවී පහත් නොකොට නමස්සාන ප්‍රණාම කිරීමද, අමොඝා හිස් නොවූ එබැවින් දුරාසානං දුරසිට සංසාර මාර්ගයට ආවේනුයි, මා පෙනෙන විද්‍යමාන වන්නේ, ඛණොයං මේ බුද්ධ පාදක්‍ෂණය න විරාධය ඉක්ම නොයමි. මා ඉක්මවා නොගියේ යන අර්ථයයි.
බුද‍්ධදස‍්සනහෙතු නිබ‍්බානප‍්පත‍්තො අහං ආයතිං උප‍්පජ‍්ජනකභවෙ මම පටිසන්‍ධිං විචිනන්තො උපපරික‍්ඛන‍්තො න පස‍්සාමීති සම‍්බන්‍ධො. නිරූපධි ඛන්‍ධූපධිකිලෙසූපධීහි විරහිතො විප්පමුත්තො සබ‍්බකිලෙසෙහි විනාභූතො උපසන‍්තො කිලෙසපරිළාහාභාවෙන සන‍්තමානසො චරාමි අහන‍්ති සම‍්බන්‍ධො.
බුදුන් දැකීමට හේතුවාසනා ඇත්තේ නිර්වාණයට පත් මම මතු උපදින භව, මගේ පිළිසිඳ ගැනීම විචිනන්තො පරීක්‍ෂා කර බලන්නේ නොදකිමි යන සම්බන්ධයයි. නිරුපධි ඤාති උපධි, ක්ලේශ උපධිවලින් විරහිත වූ තොර වූ විප්පමුත්තො සියළු ක්ලේශවලින් මිදුණා වූ උපසත්තො ක්ලේශ දාහයෙන් මිදුණා වූ ශාන්ත මනසින් හැසිරෙමි. මම යනු සම්බන්ධයයි.
පුන අත්තනො බුද‍්ධදස‍්සනාය උපමං දස‍්සෙන‍්තො යථාපි පදුමං නාමාතිආදිමාහ. සූරියරංසෙන සූරියරංසිසම‍්ඵස‍්සෙන යථා පදුමං නාම අපි පුප්ඵති විකසති මහාවීර වීරුත‍්තම අහං තථා එව බුද්ධරංසෙන බුද‍්ධෙන භගවතා දෙසිතධම‍්මරංසිප‍්පභාවෙන පුප‍්ඵිතොති අත්‍ථො.
නැවත තමන්ගේ බුදුවීම පිණිස වූ උපමා දක්වමින් යථාපි පදුමං නාම යනාදිය කීවේය. සුරියරංසෙන සූර්ය රශ්මිය ස්පර්ශ වීමෙන්. යම්සේ පදුමං නාමද පුප්ඵති පිපෙයි. මහාවීර විරු උත්තමය, මම එසේම බුද්ධරංසෙන භාග්‍යවත් බුදුරදුන් දේශිත දහම් රැස් ප්‍රභාවයෙන් පිපෙන ලද්දේ යන අර්ථයයි.
පුන බුද‍්ධදස‍්සනෙන නිබ‍්බානදස‍්සනං දීපෙන‍්තො යථා බලාකාතිආදිමාහ. තත්‍ථ බලාකයොනිම‍්හි බලාකජාතියං සදා සබ‍්බස‍්මිං කාලෙ පුමා පුරිසො යථා න විජ්ජති. පුමෙ අවිජ‍්ජමානෙ කථං බලාකානං ගබ‍්භග‍්ගහණං හොතීති චෙ? මෙඝෙසු ගජ‍්ජමානෙසු සද‍්දං කරොන‍්තෙසු මෙඝගජ‍්ජනං සුත්‍වා තා බලාකිනියො සදා සබ‍්බකාලෙ ගබ්භං ගණ්හන්ති අණ‍්ඩං ධාරෙන‍්තීති අත්‍ථො. යාව යත‍්තකං කාලං මෙඝො න ගජ්ජති මෙඝො සද‍්දං න කරොති, තාව තත‍්තකං කාලං චිරං චිරකාලෙන ගබ්භං අණ‍්ඩං ධාරෙන‍්ති. යදා යස‍්මිං කාලෙ මෙඝො පවස‍්සති පකාරෙන ගජ‍්ජිත්‍වා වස‍්සති වුට‍්ඨිධාරං පග‍්ඝරති, තදා තස‍්මිං කාලෙ භාරතො ගබ‍්භධාරණතො පරිමුච්චන්ති අණ‍්ඩං පාතෙන‍්තීති අත්‍ථො.
නැවත බුද්ධ දර්ශනයෙන් නිර්වාණ දර්ශනය බබළන නිසා “යථා බලාකා” යනාදිය කීවේය. එහි බලකායොනිම්හි බක ජාතියෙහි සදා සැමකල්හි ප්‍රමා යම්සේ න විජ්ජති පුරුෂයකු ලෙස අවිද්‍යමාන කල්හි කෙසේ කොකුන්ගේ ගැබ් ගැනීමක් වේද, ඉදින් මෙඝෙසු ගජ්ජ මානෙසු ශබ්ද කරන කල්හි මේඝ ගර්ජනා අසා, ඒ බකිනියෝ සදාකල්හි ගබ්භං ගණ්හන්ති බිජුවට දරත් යන අර්ථයයි. යාව යම්තාක් කල් මෙඝො න විජ්ජති වලාකුළු ශබ්ද නොකරයිද, තාව එපමණ කල් චිරාත් කාලයක් ගැබ බිජුවට දරත්. යදා යම් කාලයක මේඝ වර්ෂා වන්නේද ප්‍රකාරයෙන් ගර්ජනාකොට වර්ෂා කරයි. වැසි ධාරා වැගිරෙයි. තදා ඒ කාලයේ භාරතො ගැබ් දැරීමෙන් පරිමුච්චන්ති බිත්තර හෙළත් යන අර්ථයයි.
තතො පරං උපමෙය්‍යසම‍්පදං දස‍්සෙන‍්තො පදුමුත‍්තරබුද‍්ධස‍්සාතිආදිමාහ. පදුමුත්තරස්ස බුද්ධස්ස ධම්මමෙඝෙන වොහාරපරමත්‍ථදෙසනාසඞ‍්ඛාතමෙඝෙන ගජ්ජතො ගජ‍්ජන‍්තස‍්ස දෙසෙන‍්තස‍්ස ධම්මමෙඝස්ස සද්දෙන ඝොසානුසාරෙන අහං තදා ධම‍්මගබ‍්භං විවට‍්ටූපනිස‍්සයං දානසීලාදිපුඤ‍්ඤසම‍්භාරගබ‍්භං අගණ්හිං ගහෙසිං තථාති සම‍්බන්‍ධො.
ඉන් අනතුරුව උපමේය සම්පත් දක්වමින් පදුමුත්තර බුද්ධස්සා යනාදිය කීවේය. පදුමුත්තරස්ස බුද්ධස්ස ධම්මමෙඝෙන ව්‍යවහාර පරමාර්ථ දේශනා සංඛ්‍යාත මේඝයෙන් ගජ්ජතො ගර්ජනා කරන්නේ දේශනා කරන්නා වූ ධම්මමෙඝස්ස සද්දෙන ඝෝෂානුසාරයෙන් මම එකල ධම්මගබ්භා විවෘතව ලා දාන සීලාදී පුණ්‍ය සම්භාර ධර්ම ගැබ අගණ්හිං ගත්තෙමි යන සම්බන්ධයයි.
සතසහස්සුපාදාය කප‍්පසතසහස‍්සං ආදිං කත්‍වා පුඤ්ඤගබ්භං දානසීලාදිපුඤ‍්ඤසම‍්භාරං අහං ධරෙමි පූරෙමි. යාව ධම්මමෙඝො ධම‍්මදෙසනා න ගජ්ජති බුද‍්ධෙන න දෙසීයති, තාව අහං භාරතො සංසාරගබ‍්භභාරතො නප‍්පමුච‍්චාමි න මොචෙමි න විසුං භවාමීති සම‍්බන්‍ධො.
සතසහස්සුපාදාය කල්ප ලක්ෂයක් ආදිකොට පුඤ්ඤගබ්භං දාන සීලාදී පුණ්‍ය සම්භාර මම ධාරෙමි පුරමි. යම්තාක් ධම්මමෙඝො ධර්ම දේශනා න ගජ්ජති බුදුරදුන් විසින් දේශනා නොකරත්ද? ඒතාක් මම භාරතො සංසාර ගර්භ බරින් නප්පමුඤ්චාමි නොමුදමි. වාසය නොකරමි යනු සම්බන්ධයයි.
භන‍්තෙ, සක්‍යමුනි සක්‍යවංසප‍්පභව යදා යස‍්මිං කාලෙ සුද‍්ධොදනමහාරාජස‍්ස තව පිතු රම්මෙ රමණීයෙ කපිලවත්‍ථවෙ කපිලවත්‍ථුනාමකෙ නගරෙ තුවං ධම්මමෙඝෙන ගජ්ජති ඝොසෙති, තදා තස‍්මිං කාලෙ අහං භාරතො සංසාරගබ‍්භභාරතො පරිමුච‍්චිං මුත‍්තො අහොසින‍්ති සම‍්බන්‍ධො.
ස්වාමීනි, සක්‍යමුනි ශාක්‍ය වංශයේ උපන්න, යදා යම් කාලයක සුද්ධෝදන මහරජුගේ ඔබේ පියතුමා, රම්මෙ රමණීය කාපිලවත්‍ථවෙ කපිල වස්තු නම් නගරයේ තුවං ධර්ම මේඝයෙන් ගජ්ජති ඝෝෂා කරයි? තදා ඒ කාලයේ මම භාරතො සංසාර ගැබ්බරින්, පරිමුඤ්චිං මිදුණේ වෙමි යන සම්බන්ධයි.
තතො පරං අත‍්තනා අධිගතෙ මග‍්ගඵලෙ දස‍්සෙන‍්තො සුඤ‍්ඤතන‍්තිආදිමාහ. තත්‍ථ අත‍්තඅත‍්තනියාදීනං අභාවතො සුඤ්ඤතං විමොක‍්ඛඤ‍්ච රාගදොසමොහසබ‍්බකිලෙසනිමිත‍්තානං අභාවතො, අනිමිත‍්තං විමොක‍්ඛඤ‍්ච තණ‍්හාපණිධිස‍්ස අභාවතො, අප්පණිහිතං විමොක‍්ඛඤ‍්ච අරියමග‍්ගං අධිගඤ‍්ඡිං භාවෙසින‍්ති සම‍්බන්‍ධො. චතුරො ච ඵලෙ සබ‍්බෙති චත‍්තාරි සාමඤ‍්ඤඵලානි සබ‍්බානි සච‍්ඡි අකාසින‍්ති අත්‍ථො. ධම්මෙවං විජටයිං අහන‍්ති අහං එවං සබ‍්බධම‍්මෙ ජටං ගහනං විජටයිං විද‍්ධංසෙසින‍්ති අත්‍ථො.
ඉන් අනතුරුව තමන් විසින් අධිගත වූ මාර්-ඵල දක්වමින් සුඤ්ඤතං යන ආදිය කීවේය. එහි තමන්ගේ මුල් කාරණා නොපෙනෙන නිසාවෙන්, අප්පණිහිතං විමොක්‍ෂයද, ආර්ය මාර්ගයද, අධිගම කළෙමි, වූයෙමි යන සම්බන්ධයයි. චතුරො ඵලෙ සබ්බෙ සතර මහණදම් ඵල සියල්ල සාක්ෂාත් කළෙමි යන අර්ථයයි. ධම්මෙවං විජටෙසභං යනු මම මෙසේ සියළු ධර්ම අවුල් දුරු කළෙමි කෙළෙස් විද්වංසනය කළෙමි යන අර්ථයයි.
දුතියභාණවාරවණ‍්ණනා සමත‍්තා.
දෙවෙනි බණවර වර්ණනාවයි.
තතො පරං අත‍්තනා අධිගතවිසෙසමෙව දස‍්සෙන‍්තො අපරිමෙය්‍යුපාදායාතිආදිමාහ. තත්‍ථ න පරිමෙය්‍යොති අපරිමෙය්‍යො, සංවච‍්ඡරගණනවසෙන පමෙතුං සඞ‍්ඛාතුං අසක‍්කුණෙය්‍යොති අත්‍ථො. තං අපරිමෙය්‍යං කප්පං උපාදාය ආදිං කත්‍වා තව සාසනං තුය‍්හං සාසනං “අනාගතෙ ගොතමස‍්ස භගවතො සාසනෙ විනයධරානං අග්ගො භවෙය්‍ය”න‍්ති එවං පත්ථෙමි. අතීතත්‍ථෙ වත‍්තමානවචනං, පත්‍ථෙසින‍්ති අත්‍ථො. සො මෙ අත්‍ථොති සො පත්‍ථනාසඞ‍්ඛාතො අත්‍ථො මෙ මයා අනුප්පත්තො නිප‍්ඵාදිතොති අත්‍ථො. අනුත්තරං සන්තිපදං නිබ‍්බානං අනුප‍්පත‍්තං අධිගතන‍්ති සම‍්බන්‍ධො.
ඉන් අනතුරුව තමන් අධිගත වූ විශේෂය පෙන්වමින්, අපරිමෙය්‍යුපාදාය යනාදිය කීවේය. එහි පරිමාවක් ප්‍රමාණයක් නැත්තේනුයි, අපරිමෙය්‍ය නම් වේ. වර්ෂයක් පාසා ගණන් ගැනීම් වශයෙන්, ප්‍රමාණ කීමට නොහැකි වන්නේ යන අර්ථයයි. අප්‍රමාණ කල්පයක් ඇසුරුකොට තව සාසනං ‘අනාගතයේ ගෞතම බුදුරදුන්ගේ ශාසනයේ විනයධරයන් අතර අග්‍ර වන්නෙමි. මෙසේ, පත්ථෙමි අතීත අර්ථයෙහි වර්තමාන වචනය ප්‍රාර්ථනා කළෙමි යන අර්ථයයි. සො මෙ අත්‍ථො යනු ඒ ප්‍රාර්ථනා සංඛ්‍යාත අර්ථය මෙ මා විසින් අනුප්පත්තො නිපදවූයේ යනු අර්ථයයි. අනුත්තරං සන්තිපදං නිවනට අනුව පැමිණියෙමි අධිගත කළෙමි යන සම්බන්ධයි.
සො අහං අධිගතත‍්තා විනයෙ විනයපිටකෙ පාරමිං පත්තො පරියොසානප‍්පත‍්තො. යථාපි පාඨිකො ඉසීති යථා පදුමුත්තරස්ස භගවතො සාසනෙ විනයධරානං අග්ගො ඉසි භික්ඛු පාඨිකො පාකටො අහොසි, තථෙවාහන්ති අත්‍ථො. න මෙ සමසමො අත්‍ථීති විනයධාරිතාය මෙ මයා සමසමො සමානො අඤ‍්ඤො න අත්‍ථීති අත්‍ථො. සාසනං ඔවාදානුසාසනීසඞ‍්ඛාතං සාසනං ධාරෙමි පූරෙමීති අත්‍ථො.
ඒ මම අධිගම කළ බැවින් විනයෙ විනය පිටකයේ පාරමිප්පත්තො කෙළවරට පැමිණියේ යම්සේ, පාටිතො ඉසි යනුවෙන්, යම්සේ පදුමුත්තර බුදුරදුන්ගේ ශාසනයේ විනයධරයන් යම්සේ පදුමුත්තර බුදුරදුන්ගේ ශාසනයේ විනයධරයන් අතර අග්‍ර සෘෂි භික්‍ෂුව වශයෙන් ප්‍රකට විය. එසේම මමද යන අර්ථයයි. නමෙ සම සමො අත්‍ථි යනුවෙන් විනය දැරීම නිසා මෙ මා විසින්, සමසමො සමාන අන්‍ය වූ අර්ථයක් නැත යනුවෙනි. ශාසනය අවවාද අනුශාසන සංඛ්‍යාතව ශාසනය දරමි පුරමි යන අර්ථයයි.
පුනපි අත්තනො විසෙසං දස‍්සෙන‍්තො විනයෙ ඛන්‍ධකෙ චාපීතිආදිමාහ. තත්‍ථ විනයෙති උභතොවිභඞ‍්ගෙ. ඛන්‍ධකෙති මහාවග‍්ගචූළවග‍්ගෙ. තිකච‍්ඡෙදෙ චාති තිකසඞ‍්ඝාදිසෙසතිකපාචිත‍්තියාදිකෙ ච. පඤ‍්චමෙති පරිවාරෙ ච. එත්‍ථ එතස‍්මිං සකලෙ විනයපිටකෙ මය්හං විමති ද‍්වෙළ‍්හකං නත්ථි න සංවිජ‍්ජති. අක‍්ඛරෙති විනයපිටකපරියාපන‍්නෙ අ-කාරාදිකෙ අක්ඛරෙ. බ්‍යඤ‍්ජනෙති ක-කාරාදිකෙ බ්යඤ්ජනෙ වා මෙ විමති සංසයො නත්‍ථීති සම‍්බන්‍ධො.
නැවත තමන්ගේ විශේෂත්වය දක්වමින් විනයෙහ ඛන්‍ධකෙ චාපි යනාදිය කීවේය. එහි විනයෙ යනු උභතො විභංගයයි. ඛන්‍ධකෙ යනු මහාවග්ග චුල්ලවග්ග දෙකයි. තිතිකච්ඡෙදෙ යනු තේරස සංසාදිශේෂ පාචිත්තිය තිහ ආදියයි. පඤ්චමෙ යනු පරිවාරපාළිය ද එත්‍ථ මෙහි සියළු විනය පිටකයෙහි මගේ විමති සැකය නත්ථි. විද්‍යමාන නොවේ. අක්ඛරෙ යනු විනය පිටකය කෙළවර අකාරාදි අක්‍ෂර බ්යඤ්ජනෙ යනු ‘ක’ ආදිකොට ඇති ව්‍යඤ්ජන හෝ මට සැකයක් නැත යන සම්බන්ධයයි.
නිග්ගහෙ පටිකම්මෙ චාති පාපභික‍්ඛූනං නිග්ගහෙ ච සාපත‍්තිකානං භික‍්ඛූනං පරිවාසදානාදිකෙ පටිකම්මෙ ච ඨානාට‍්ඨානෙ ච කාරණෙ ච අකාරණෙ ච කොවිදො ඡෙකොති අත්‍ථො. ඔසාරණෙ ච තජ‍්ජනීයාදිකම‍්මස‍්ස පටිප‍්පස‍්සද‍්ධිවසෙන ඔසාරණෙ පවෙසනෙ ච. වුට‍්ඨාපනෙ ච ආපත‍්තිතො වුට‍්ඨාපනෙ නිරාපත‍්තිකරණෙ ච ඡෙකොති සම‍්බන්‍ධො. සබ්බත්ථ පාරමිං ගතොති සබ‍්බස‍්මිං විනයකම‍්මෙ පරියොසානං පත්තො, දක‍්ඛො ඡෙකොති අත්‍ථො.
නිග්ගහෙ පටිකම්මෙ චා යනුවෙන් පාපි භික්‍ෂූන්ට නිග්‍රහ කිරීමද ඇවැත්වලට පත් භික්‍ෂූන්ට පරිවාස නොදීම ආදි පිළියම්ද, ඨානා ඨානෙ කාරණා අකාරණා වශයෙන් කොවිදො දක්ෂ යන අර්ථයි. ඔසාරණෙ කර්ජනිය ආදි කර්මවලට පිළිසරණ වීම් වශයෙන් අවවාද අනුශාසනා ලැබීමටද වුට්ඨාපනෙච ආපත්තිවලින් නැගී සිට නිරවුල් බවට පැමිණිමේ දක්ෂ වූ යන සම්බන්ධයයි සබ්බත්ථ පාරමිං ගතො යනු සියළු විනය කර්මයේදී කෙළවරට පැමිණියේ, දක්ෂ, කුසල යන අර්ථයයි.
විනයෙ ඛන්‍ධකෙ චාපීති වුත‍්තප‍්පකාරෙ විනයෙ ච ඛන්‍ධකෙ ච, පදං සුත‍්තපදං නික්ඛිපිත්වා පට‍්ඨපෙත්‍වා. උභතො විනිවෙඨෙත්‍වාති විනයතො ඛන්‍ධකතො චාති උභයතො නිබ‍්බත‍්තෙත්‍වා විජටෙත්‍වා නයං ආහරිත්‍වා. රසතොති කිච‍්චතො. ඔසරෙය්‍යං ඔසාරණං කරොමීති අත්‍ථො.
විනයෙ ඛන්‍ධකෙ චාපී යනුවෙන් කියන ලද අයුරින් විනයෙහිද, ඛන්ධකයෙන්ද පියවරකි. නික්ඛිපිත්වා පටන්ගෙන උභතො විනිමට්ටෙත්‍වා යනුවෙන් විනයෙන් යන දෙකෙන් නිමකරවා, නහය ගෙනහැර පෙන්වා රසතො කෘත්‍ය වශයෙන් ඔසාරෙය්‍යං ගමන් කිරීම යනුවෙනි.
නිරුත‍්තියා ච කුසලොති “රුක‍්ඛො පටො කුම‍්භො මාලා චිත්ත”න‍්තිආදීසු වොහාරෙසු ඡෙකො. අත්‍ථානත්‍ථෙ ච කොවිදොති අත්‍ථෙ වඩ‍්ඪියං අනත්‍ථෙ හානියඤ‍්ච කොවිදො දක‍්ඛොති අත්‍ථො. අනඤ්ඤාතං මයා නත්‍ථීති විනයපිටකෙ සකලෙ වා පිටකත‍්තයෙ මයා අනඤ්ඤාතං අවිදිතං අපාකටං කිඤ‍්චි නත්‍ථීති අත්‍ථො. එකග්ගො සත්‍ථු සාසනෙති බුද‍්ධසාසනෙ අහමෙව එකො විනයධරානං අග්ගො සෙට‍්ඨො උත‍්තමොති අත්‍ථො.
නිරුත්තියාච කුසලො යනු වෘක්ෂ, වස්ත්‍ර, කල, මල් සැරසිලි ආදියෙහි ව්‍යවහාර කිරීම් ආදියෙහි දක්ෂ වූ අත්‍ථානත්‍ථෙ කොවිදො යනුවෙන් අර්ථය වැසීමද අනර්ථයට දක්ෂ වූ අනඤ්ඤාතං මයා නත්ථි යනුවෙන් විනය පිටකයේ හෝ සියළු පිටකත්‍රයෙහි හෝ මා විසින් නොදන්නා ලද, අවබෝධ නොකරන ලද, නොදන්නා කිසිවක් නැත යන අර්ථයයි. එකග්ගො සත්‍ථුසාසනෙ යනු බුද්ධ ශාසනයේ මමම එකම විනයධරයන් අතර අග්‍ර ශ්‍රේෂ්ඨ උත්තම යන අර්ථයයි.
රූපදක්ඛෙ අහං අජ‍්ජාති අජ්ජ එතරහි කාලෙ සක්යපුත්තස්ස භගවතො සාසනෙ පාවචනෙ අහං රූපදක්ඛෙ රූපදස‍්සනෙ විනයවිනිච‍්ඡයදස‍්සනෙ සබ්බං කඞ‍්ඛං සකලං සංසයං විනොදෙමි විනාසෙමීති සම‍්බන්‍ධො. ඡින්‍දාමි සබ‍්බසංසයන‍්ති “අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද‍්ධාන”න‍්තිආදිකං (ම· නි· 1.18; සං· නි· 2.20; මහානි· 174) කාලත‍්තයං ආරබ‍්භ උප‍්පන‍්නං සබ්බං සොළසවිධං කඞ‍්ඛං ඡින්‍දාමි වූපසමෙමි සබ‍්බසො විද‍්ධංසෙමීති අත්‍ථො.
රූපදක්ඛෙ අහං අජ්ජ යනු අද මේ කාලයේ සක්යපුත්තස්ස භගවත්හුගේ සාසනෙ කාලයේ බුද්ධ වචනයෙහි මම රූපදක්ඛෙ රූප දර්ශනයෙහි, විනය විනිශ්චයෙහි සබ්බං කංඛං සියලු සැක සංකා දුරුකරමි යන සම්බන්ධයයි. ඡින්‍දාමි සබ්බ සංසයං යනුවෙන් වීම් මම අතීතයෙහි මුල්කොට සියළු තුන්කාලයේ අරබා උපන් සියළු දොළොස් වැදෑරුම් සැකයන් ඡින්‍දාමි සංසිඳවමි. සියල්ල විද්වංසනය කරමි යන අර්ථයයි.
පදං අනුපදඤ‍්චාපීති පදං පුබ‍්බපදඤ‍්ච අනුපදං පරපදඤ‍්ච අක්ඛරං එකෙකමක‍්ඛරඤ‍්ච බ්යඤ්ජනං සිථිලධනිතාදිදසවිධං බ්‍යඤ‍්ජනවිධානඤ‍්ච. නිදානෙති තෙන සමයෙනාතිආදිකෙ නිදානෙ ච. පරියොසානෙති නිගමනෙ. සබ්බත්ථ කොවිදොති සබ‍්බෙසු ඡසු ඨානෙසු ඡෙකොති අත්‍ථො.
පදං අනුපදංචාපි යනුවෙන් පදයද පූර්ව පදයද අනුපදද පසුපදද, අක්ඛරං එක එක අක්ෂරද, බ්යඤ්ජනං සිටිලධනිත ආදි දසවැදෑරුම් ව්‍යඤ්ජන විධානයන්, නිදානෙචෙති එසමයෙහි ආදිකොට ඇති නිදානයේ, පරියොසානෙ යනුවෙන් නිගමනයෙහිද, සබ්බත්ථ කොවිදො යනු සියළු ස්ථානවල දක්ෂ යන අර්ථයයි.
තතො පරං භගවතොයෙව ගුණෙ පකාසෙන‍්තො යථාපි රාජා බලවාතිආදිමාහ. තත්‍ථ යථා බලවා ථාමබලසම‍්පන‍්නො සෙනාබලසම‍්පන‍්නො වා රාජා, පරං පරෙසං පටිරාජූනං සෙනං නිග්ගණ්හිත්වා නිස‍්සෙසතො ගහෙත්‍වා පලාපෙත්‍වා වා, තපෙ තපෙය්‍ය සන‍්තපෙය්‍ය දුක‍්ඛාපෙය්‍ය. විජිනිත්‍වාන සඞ‍්ගාමන‍්ති සඞ‍්ගාමං පරසෙනාය සමාගමං යුද‍්ධං විජිනිත්‍වා විසෙසෙන ජිනිත්‍වා ජයං පත්‍වා. නගරං තත්‍ථ මාපයෙති තත්‍ථ තස‍්මිං විජිතට‍්ඨානෙ නගරං පාසාදහම‍්මියාදිවිභූසිතං වසනට‍්ඨානං මාපයෙ කාරාපෙය්‍යාති අත්‍ථො.
ඉන් අනතුරුව භගවත්හුගේම ගුණ ප්‍රකාශ කරමින් යථාපි රාජා බලවා යනාදිය කීවේය. එහි යම්සේ බලවා ශක්ති බල සම්පන්න වූ සේනා බලසම්පන්න වූ රාජාපරං අන්‍ය වූ ප්‍රතිවිරුද්ධ රජවරුන්ගේ සේනාව නිග්ගණ්හිත්වා නිරවශේෂ වශයෙන් ගෙන පලාගොස්, තපෙය්‍ය සන්තාපයට දුකට පත් කරන්නේය. විජිනිත්‍වාන සංකාමං යනු සුද්ධං සතුරු සේනා සමාගම තුළින් යුද්ධය දිනා විශේෂයෙන් දිනා ජයගෙන නගරං තත්‍ථ මාපයෙ යනුවෙන් එහි ඒ දිනන ලද තැන නගරය ප්‍රාසාද හර්මි ආදියෙන් අලංකාර වූ වාසස්ථානය මාපයෙ කරවන්නේය යන අර්ථයයි.
පාකාරං පරිඛඤ‍්චාපීති තත්‍ථ මාපිතනගරෙ පාකාරං සුධාධවලඉට‍්ඨකාමයපාකාරඤ‍්ච කාරයෙති සම‍්බන්‍ධො. පරිඛඤ්චාපි කද‍්දමපරිඛං, උදකපරිඛං, සුක‍්ඛපරිඛඤ‍්ච අපි කාරයෙ. එසිකං ද‍්වාරකොට‍්ඨකන‍්ති නගරසොභනත්‍ථං උස‍්සාපිතඑසිකාථම‍්භඤ‍්ච මහන‍්තං කොට‍්ඨකඤ‍්ච චතුභූමකාදිද‍්වාරකොට‍්ඨකඤ‍්ච කාරයෙ. අට්ටාලකෙ ච විවිධෙති චතුභූමකාදිභෙදෙ අතිඋච‍්චඅට‍්ටාලකෙ ච විවිධෙ නානප‍්පකාරකෙ බහූ කාරයෙ කාරාපෙය්‍යාති සම‍්බන්‍ධො.
ප්‍රාකාරය, සුදුපිරියම්කොට කැමති පරිදි ප්‍රාකාරද කරවා යන සම්බන්ධයයි. පරිඛඤ්චාපි මැටි පිරියම්, ජල පිරියම් වියළි පිරිකම්ද කරවන්නේය. එසිකං ද්වාරකොට්ඨකං නගර ශෝභනය පිණිස ඔසවන ලද ස්ථම්භයද, මහත්වූ කෝෂ්ඨාගාරයද, සිවුමහල් දොර කොරටුද කරවන්නේය. අට්ටාලකෙ විවිධෙ යනුවෙන් සිවුමහල් ආදි ප්‍රභේදගත ඉතා උස් අට්ටාලද, විවිධ නොයෙක් ආකාර බොහෝ දේ කරවූයේ යන සම්බන්ධයයි.
සිඞ‍්ඝාටකං චච‍්චරඤ‍්චාති න කෙවලං පාකාරාදයො කාරයෙ, සිඞ‍්ඝාටකං චතුමග‍්ගසන්‍ධිඤ‍්ච චච්චරං අන‍්තරාවීථිඤ‍්ච කාරයෙති සම‍්බන්‍ධො. සුවිභත‍්තන‍්තරාපණන‍්ති සුට‍්ඨු විභත‍්තං විභාගතො කොට‍්ඨාසවන‍්තං අන‍්තරාපණං අනෙකාපණසහස‍්සං කාරාපෙය්‍යාති අත්‍ථො. කාරයෙය්‍ය සභං තත්‍ථාති තස‍්මිං මාපිතනගරෙ සභං ධම‍්මාධිකරණසාලං කාරයෙ. අත්ථානත්ථවිනිච්ඡයං වඩ‍්ඪිඤ‍්ච අවඩ‍්ඪිඤ‍්ච විනිච‍්ඡයකරණත්‍ථං විනිච‍්ඡයසාලං කාරයෙති සම‍්බන්‍ධො.
[missing trans] සුවිභත්තන්තරාපණං මැනවින් බෙදන ලද, කොට්ඨාස වශයෙන් අතුරු ආපන නොයෙක් ආකාරයේ දහසක් පමණ කරවන්නේ යන සම්බන්ධයි. කාරාපෙය්‍ය සභං තත්‍ථ යනු ඒ මවන ලද නගරයෙහි සභාද, ධර්මාධිකරණ ශාලාවද කරවන්නේය. අත්ථානත්ථවිනිච්ඡයං වැරැද්ද, නිවරැද්ද, විනිශ්චය කිරීමට, විනිශ්චය ශාලාවක් කරවූයේය යන සම්බන්ධයයි.
නිග්ඝාතත්ථං අමිත‍්තානන‍්ති පටිරාජූනං පටිබාහනත්‍ථං. ඡිද‍්දාඡිද‍්දඤ‍්ච ජානිතුන‍්ති දොසඤ‍්ච අදොසඤ‍්ච ජානිතුං. බලකායස‍්ස රක‍්ඛායාති හත්‍ථිඅස‍්සරථපත‍්තිසඞ‍්ඛාතස‍්ස බලකායස‍්ස සෙනාසමූහස‍්ස ආරක්ඛණත්ථාය සො නගරසාමිකො රාජා, සෙනාපච්චං සෙනාපතිං සෙනානායකං මහාමත‍්තං ඨපෙති ඨානන‍්තරෙ පතිට‍්ඨපෙතීති අත්‍ථො.
නිග්ඝාතත්ථං අමිත්තානං යනුවෙන් ප්‍රතිවිරුද්ධ රජුන්ගේ වැළැක්වීමට ඡිද්දාඡිදංච ජානිතුං යනු දෝෂයද, අද්වේෂයද, දැනගැනීමට රක්ඛාය බලකායස්සා යනු ඇත්, අස්, රථ, පංති හා සංඛ්‍යාත බලකායද සේනා සමූහයද රැකවරණ පිණිස ඒ නගර ස්වාමි වූ රජතුමා යනුයි. සෙනාපච්චං සෙනෙවියා සේනාවට නායක වූ, මහා අමාත්‍යවරයා ඨපෙති අදාළ තනතුරේ පිහිටුවයි යන අර්ථයයි.
ආරක‍්ඛත්‍ථාය භණ‍්ඩස‍්සාති ජාතරූපරජතමුත‍්තාමණිආදිරාජභණ‍්ඩස‍්ස ආරක්ඛණත්ථාය සමන‍්තතො ගොපනත්‍ථාය මෙ මය්හං භණ‍්ඩං මා විනස‍්සීති නිධානකුසලං රක‍්ඛණෙ කුසලං ඡෙකං නරං පුරිසං භණ්ඩරක්ඛං භණ‍්ඩරක‍්ඛන‍්තං සො රාජා භණ‍්ඩාගාරෙ ඨපෙතීති සම‍්බන්‍ධො.
ආරක්ඛණත්ථාය භණ්ඩස්ස යනුවෙන් උපන් රිදී මුතු මැණික් ආදි රාජ භාණ්ඩයන්ගේ රැකවරණ පිණිස, හාත්පසින් රැකීම පිණිස මෙ මගේ භණ්ඩ මා නස්සීති නිධාන කුසලං රැකීමේ දක්ෂ, කුසලතා ඇති නරං මිනිසා භණ්ඩරක්ඛං රකිමින්, ඒ රජ භාණ්ඩාගාරයේ තබයි යන සම්බන්ධයයි.
මමත්තො හොති යො රඤ්ඤොති යො පණ‍්ඩිතො රඤ්ඤො මමත්තො මාමකො පක‍්ඛපාතො හොති. වුද්ධිං යස්ස ච ඉච‍්ඡතීති අස්ස රඤ්ඤො වුද‍්ධිඤ‍්ච විරූළ‍්හිං යො ඉච්ඡති කාමෙති, තස්ස ඉත්‍ථම‍්භූතස‍්ස පණ‍්ඩිතස‍්ස රාජා අධිකරණං විනිච‍්ඡයාධිපච‍්චං දෙති මිත්තස්ස මිත‍්තභාවස‍්ස පටිපජ‍්ජිතුන‍්ති සම‍්බන්‍ධො.
මමත්තා හොති යො රඤ්ඤොති යො පණ්ඩිත වූ රජා මමත්තො මාමක වූ, පක්‍ෂපාතී වෙයි. වුද්ධිං යස්ස ඉච්ඡති යනු මේ රජුගේ අභිවෘද්ධියද, වැඩිවූයේ, යමෙක් කැමති වේද, තස්ස මෙබඳු ආකාර පණ්ඩිතයෙකුට රජු අධිකරණං විනිශ්චය තනතුර දෙයි. මිත්තස්ස මිත්‍ර භාවයට, පටිපජ්ජතු යන සම්බන්ධයයි.
උප‍්පාතෙසූති උක‍්කාපාතදිසාඩාහාදිඋප‍්පාතෙසු ච. නිමිත‍්තෙසූති මූසිකච‍්ඡින‍්නාදීසු “ඉදං නිමිත‍්තං සුභං, ඉදං නිමිත‍්තං අසුභ”න‍්ති එවං නිමිත‍්තජානනසත්‍ථෙසු ච. ලක‍්ඛණෙසු චාති ඉත්‍ථිපුරිසානං හත්‍ථපාදලක‍්ඛණජානනසත්‍ථෙසු ච කොවිදං ඡෙකං අජ්ඣායකං අනෙකෙසං සිස‍්සානං බ්‍යාකරණවාචකං මන්තධරං වෙදත‍්තයසඞ‍්ඛාතමන‍්තධාරකං පණ‍්ඩිතං සො රාජා පොරොහිච්චෙ පුරොහිතට‍්ඨානන‍්තරෙ ඨපෙතීති සම‍්බන්‍ධො.
උප්පාතෙසු යනු උල්කාපාත ආදිය පහළවන කල්හි නිමිත්තෙසු මීයන් කැපීම ආදිය සිදුවන විටද, මේ නිමිත්ත ශුභය. මේ නිමිත්ත අශුභ යයි මෙසේ ද නිමිති දැනීමේ ශාස්ත්‍රයෙහිද, ලක්ඛණෙ චා යනුවෙන් ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගේද අත් පා ලක්‍ෂණ දැනගන්නා ශාස්ත්‍ර විෂයෙහිද, කොවිදං දක්ෂ වූ අජ්ඣායකං නොයෙක් ශිෂ්‍යයන්ට ව්‍යාකරණ පුහුණු කිරීමද, මන්තධරං ත්‍රිවේදය සම්බන්ධ මන්ත්‍ර දරන පණ්ඩිත වූ ඒ රජතුමා පොරොහිච්චෙ පුරෝහිත තනතුරේ තබයි යන සම්බන්ධයි.
එතෙහඞ‍්ගෙහි සම‍්පන‍්නොති එතෙහි වුත‍්තප‍්පකාරෙහි අඞ‍්ගෙහි අවයවෙහි සම්පන්නො සමඞ‍්ගීභූතො සො රාජා “ඛත්තියො”ති පවුච්චති කථීයතීති සම‍්බන්‍ධො. සදා රක්ඛන්ති රාජානන‍්ති එතෙ සෙනාපච‍්චාදයො අමච‍්චා සදා සබ‍්බකාලං තං රාජානං රක්ඛන්ති ගොපෙන‍්ති. කිමිව? චක්කවාකොව දුක්ඛිතං දුක‍්ඛප‍්පත‍්තං සකඤාතිං රක‍්ඛන‍්තො චක‍්කවාකො පක‍්ඛී ඉවාති අත්‍ථො.
එතෙහංගෙහි සම්පන්නො යනු මේ කියන ලද, ආකාරයේ අංගවලින් අවයවවලින් යුක්ත වූ, සමගි වූ ඒ රජු ඛත්තියොති පවුච්චති යයි කියනු ලැබේ. සදා රක්ඛන්ති රාජානං යනුවෙන් මේ සේනාපතියා ආදිකොට ඇති, අමාත්‍යයෝ සියළු කල, ඒ රජවරුන් රකිති. රැකවරණ සපයන චක්කවාකොව දුක්ඛිතං දුකට පත් සිය නෑයන් රකිමින් සක්වාළිහිණි පක්ෂියා මෙන් යන අර්ථයයි.
තථෙව ත්වං මහාවීරාති වීරුත‍්තම, යථා සො රාජා සෙනාපච‍්චාදිඅඞ‍්ගසම‍්පන‍්නො නගරද‍්වාරං ථකෙත්‍වා පටිවසති, තථෙව තුවං හතාමිත්තො නිහතපච‍්චත්‍ථිකො ඛත්තියො ඉව සදෙවකස්ස ලොකස්ස සහ දෙවෙහි පවත‍්තමානස‍්ස ලොකස්ස ධම‍්මරාජා ධම‍්මෙන සමෙන රාජා දසපාරමිතාධම‍්මපරිපූරණෙන රාජභූතත‍්තා “ධම‍්මරාජා”ති පවුච්චති කථීයතීති සම‍්බන්‍ධො.
තථෙව ත්වං මහාවීර යනු විරඋත්තමය. යම්සේ ඒ රජතුමා සේනාපති ආදි අංග සම්පූර්ණ නගර ද්වාර රැක වාසය කරයි. එසේම නුඹද, හතාමිත්තො බැහැර කරන ලද පසමිතුරු ඇති ඛත්තියො මෙන් සදෙවකස්ස ලොකස්ස දෙවියන් සමග පවත්නා ලෝකයට ධම්ම රාජා දැහැමින් සෙමින් යුතු රජව, දස පාරමී දම් පිරීමෙන් රාජභාවයට පත් ධර්මරාජායයි, පවුච්චති කියනු ලැබේ යන සම්බන්ධයයි.
තිත්‍ථියෙ නීහරිත්‍වානාති ධම‍්මරාජභාවෙන පටිපක‍්ඛභූතෙ සකලතිත්‍ථියෙ නීහරිත්‍වා නිස‍්සෙසෙන හරිත්‍වා නිබ‍්බිසෙවනං කත්‍වා සසෙනකං ධාරඤ‍්චාපි සෙනාය සහ වසවත‍්තිමාරම‍්පි නීහරිත්‍වා . තමන්‍ධකාරං විධමිත්‍වාති තමසඞ‍්ඛාතං මොහන්‍ධකාරං විධමිත්‍වා විද‍්ධංසෙත්‍වා. ධම්මනගරං සත‍්තතිංසබොධිපක‍්ඛියධම‍්මසඞ‍්ඛාතං, ඛන්‍ධායතනධාතුපටිච‍්චසමුප‍්පාදබලබොජ‍්ඣඞ‍්ගගම‍්භීරනයසමන‍්තපට‍්ඨානධම‍්මසඞ‍්ඛාතං වා නගරං අමාපයි නිම‍්මිනි පතිට‍්ඨාපෙසීති අත්‍ථො.
තිත්‍ථියෙ නීහරිත්‍වානා යනු ධර්මරාජ භාවයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ සියළු තීර්ථකයන් බැහැර කොට ඉතිරි නොකොට බැහැර කොට සසෙනකං මාරඤ්චාපා සේනාව සමග වසවර්ති මාරයා ද බැහැර කොට තමන්‍ධකාරය විධමිත්‍වා යනු තම (අඳුර) සංඛ්‍යාත මෝහ අන්ධකාරය විධ්වංසනං කොට දුරු කොට ධම්මනගරං සත්තිස් බෝධිපාක්‍ෂිය ධර්ම සහිත ස්කන්ධ, ධාතු ප්‍රත්‍ය පටිච්ච සමුප්පාදය, සප්ත බොජ්ඣංග ගැඹුරනය හාත්පස ඇති පට්ඨාන ධර්ම සංඛ්‍යාත නගරය අමාපංයි නිර්මාණය කළේය. පිහිටුවිය යන අර්ථයයි.
සීලං පාකාරකං තත්‍ථාති තස‍්මිං පතිට‍්ඨාපිතෙ ධම‍්මනගරෙ චතුපාරිසුද‍්ධිසීලං පාකාරං. ඤාණං තෙ ද‍්වාරකොට‍්ඨකන‍්ති තෙ තුය‍්හං සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණආසයානුසයඤාණඅනාගතංසඤාණඅතීතංසඤාණාදිකමෙව ඤාණං ද‍්වාරකොට‍්ඨකන‍්ති අත්‍ථො. සද‍්ධා තෙ එසිකා වීරාති, භන‍්තෙ, අසිථිලපරක‍්කම තෙ තුය‍්හං දීපඞ‍්කරපාදමූලතො පභුති සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණකාරණා සද‍්දහනසද‍්ධා උස‍්සාපිතඅලඞ‍්කාරඅලඞ‍්කතථම‍්භොති අත්‍ථො. ද‍්වාරපාලො ච සංවරොති තෙ තුය‍්හං ඡද‍්වාරිකසංවරො රක‍්ඛාවරණගුත‍්ති ද‍්වාරපාලො ද‍්වාරරක‍්ඛකොති අත්‍ථො.
සීලංපාකාරිකං කත්‍වා යනුවෙන් ඒ පිහිටවූ ධර්ම නගරයෙහි, චතුපාරිශුද්ධ සීල ප්‍රාකාරය ඤාණං තෙ ද්වාර කොට්ඨකං යනුවෙන් ඒ ඔබගේ දීපංකර පාද මූලයේ පටන් සර්වඥතා ඤාණකරණයද, [missing trans] ශ්‍රද්ධාවෙන් ඔසවන ලද අලංකාර වූ ස්ථම්භයකි යන අර්ථයයි. ද්වාරපාලොච සංවරො යනු ඒ ඔබගේ සදොරින් සංවර වූ රැකවරණ සපයන දොරටුපල්ලා, දොරටුව රක්නා යන අර්ථයයි.
සතිපට‍්ඨානමට‍්ටාලන‍්ති තෙ තුය‍්හං චතුසතිපට‍්ඨානඅට‍්ටාලමුණ‍්ඩච‍්ඡදනං. පඤ්ඤා තෙ චච්චරං මුනෙති, භන‍්තෙ, මුනෙ ඤාණවන්ත තෙ තුය‍්හං පාටිහාරියාදිඅනෙකවිධා පඤ්ඤා චච්චරං මග‍්ගසමොධානං නගරවීථීති අත්‍ථො. ඉද‍්ධිපාදඤ‍්ච සිඞ‍්ඝාටන‍්ති තුය‍්හං ඡන්‍දවීරියචිත‍්තවීමංසසඞ‍්ඛාතා චත‍්තාරො ඉද‍්ධිපාදා සිඞ‍්ඝාටං චතුමග‍්ගසන‍්ති. ධම්මවීථි සුමාපිතන‍්ති සත‍්තතිංසබොධිපක‍්ඛියධම‍්මසඞ‍්ඛාතාය වීථියා සුට‍්ඨු මාපිතං සජ‍්ජිතං, තං ධම‍්මනගරන‍්ති අත්‍ථො.
සතිපට්ඨාන මට්ටාලං යනු ඒ ඔබගේ සතර සතිපට්ඨානය නැමැති අට්ටාලයෙන් වසනා ලද, පඤ්ඤා තෙ චච්චරං මුනෙ යනු ස්වාමීනි මුනෙ ඤාණවන්ත වූ තෙ ඔබගේ ප්‍රාතිහාර්ය ආදි නොයෙක් ආකාර ඤාණ චච්චරං මාර්ග සමවතට නගර-වීථි යන අර්ථයයි ඉද්ධිපාදංච සිංඝාටං යනු ඔබගේ ඡන්ද, චිත්ත, විරිය, වීමංස, සජංඛ්‍යාත, සතර සංද්ධිතද හා ගැටුණු චතු මාර්ගය සම්බන්ධව ධම්මවීථි සුමාපිතං සත්තිස් බෝධිපාක්‍ෂික ධර්ම සංඛ්‍යාත වීථිය මැනවින් මවන සරසන ලද ඒ ධර්ම නගරය යන අර්ථයයි.
සුත්තන්තං අභිධම‍්මඤ‍්චාති තව තුය‍්හං එත්‍ථ ධම‍්මනගරෙ සුත්තන්තං අභිධම‍්මං විනයඤ‍්ච කෙවලං සකලං සුත‍්තගෙය්‍යාදිකං නවඞ‍්ගං බුද්ධවචනං ධම්මසභා ධම‍්මාධිකරණසාලාති අත්‍ථො.
සුත්තන්තං අභිධම්මංවා යනුවෙන් ඔබගේ මේ ධර්ම නගරයේ ඔබට සූත්‍රාන්තද, අභිධර්මද, විනය ද කෙවලං සියළු සුත්ත, ගෙය්‍ය ආදියද, නවංගං බුද්ධවචනං ධම්මසභා ධර්ම අධිකරණ ශාලා යන අර්ථයයි.
සුඤ්ඤතං අනිමිත‍්තඤ‍්චාති අනත‍්තානුපස‍්සනාවසෙන පටිලද‍්ධං සුඤ‍්ඤතවිහාරඤ‍්ච, අනිච‍්චානුපස‍්සනාවසෙන පටිලද‍්ධං අනිමිත‍්තවිහාරඤ‍්ච. විහාරඤ‍්චප‍්පණිහිතන‍්ති දුක‍්ඛානුපස‍්සනාවසෙන පටිලද‍්ධං අප‍්පණිහිතවිහාරඤ‍්ච. ආනෙඤ‍්ජඤ‍්චාති අචලං අඵන්‍දිතං චතුසාමඤ‍්ඤඵලසඞ‍්ඛාතං ආනෙඤ‍්ජවිහාරඤ‍්ච. නිරොධො චාති සබ‍්බදුක‍්ඛනිරොධං නිබ‍්බානඤ‍්ච. එසා ධම‍්මකුටී තවාති එසා සබ‍්බනවලොකුත‍්තරධම‍්මසඞ‍්ඛාතා තව තුය‍්හං ධම‍්මකුටි වසනගෙහන‍්ති අත්‍ථො.
සුඤ්ඤතං අනිමිත්තංවා යනු අනාත්ම අනුපස්සනා වශයෙන් ලබන ලද, ශුන්‍යතා වශයෙන්ද, අනිත්‍යානු අනුපස්සනා වශයෙන් ලබන ලද, ශුන්‍යතා වශයෙන්ද, අනිත්‍යානු අනුපස්සනා වශයෙන් ලබන ලද, අනිමිත්ත විහරණයද, විහාරංචප්පණිහිතං යනු දුක්ඛ අනුපස්සනා වශයෙන් ලබන ලද, ආශාවෙන් තොර වූ විහරණයද, අනෙජඤ්චා යනු අචල, අකම්පිත චතු සාමඤ්ඤඵල සංඛ්‍යාත කෙළෙස් රහිත වාසයද, නිරොධොචා යනු සියළු දුක් නිරෝධය, නිර්වාණය, එසාධම්ම කුටි තවා යනු මේ සියළු නව ලෝකෝත්තර ධර්ම සංඛ්‍යාත ඔබගේ ධර්ම කුටි වාසය කරගෙන යන අර්ථයයි.
පඤ්ඤාය අග්ගො නික‍්ඛිත‍්තොති පඤ‍්ඤාවසෙන පඤ‍්ඤවන‍්තානං අග්ගො. ඉති භගවතා නික්ඛිත්තො ඨපිතො ථෙරො පටිභානෙ ච පඤ්ඤාය කත‍්තබ‍්බෙ කිච‍්චෙ, යුත‍්තමුත‍්තපටිභානෙ වා කොවිදො ඡෙකො නාමෙන සාරිපුත‍්තොති පාකටො තව තුය‍්හං ධම‍්මසෙනාපති තයා දෙසිතස‍්ස පිටකත‍්තයධම‍්මසමූහස‍්ස ධාරණතො පති පධානො හුත්‍වා සෙනාකිච‍්චං කරොතීති අත්‍ථො.
පඤ්ඤාය අග්ගො නික්ඛිත්තො යනු ප්‍රඥා වශයෙන් ප්‍රඥාවන්තයන්ගෙන් අග්‍ර යයි බුදුරදුන් විසින් නිමවා තබන ලද තෙරුන් පටිභානෙ ප්‍රඥාවෙන් කළයුතු කිස සුක්ත වූ ප්‍රතිභානයේද දක්ෂ කුසල වූ නාමෙන සාරිපුත්තො යනුවෙන් ප්‍රකට ඔබගේ ධර්මසේනාපති ඔබ විසින් දේශනා කරන ලද, ත්‍රිපිටකයට අයත් ධර්ම සමූහය දරන්නේ, අග්‍ර ප්‍රධාන වී, සේනාපති ධූරය කරයි යන අර්ථයි.
චුතූපපාතකුසලොති භන‍්තෙ මුනි, චුතූපපාතෙ චුතියා උපපත‍්තියා ච කුසලො ඡෙකො. ඉද්ධියා පාරමිං ගතොති “එකොපි හුත්‍වා බහුධා හොති, බහුධාපි හුත්‍වා එකො හොතී”තිආදිනා (දී· නි· 1.238; පටි· ම· 1.102) වුත‍්තාය ඉද‍්ධිප‍්පභෙදාය පාරමිං පරියොසානං ගතො පත්තො නාමෙන කොලිතො නාම මොග‍්ගල‍්ලානත්‍ථෙරො පොරොහිච‍්චො තව තුය‍්හං පුරොහිතොති සම‍්බන්‍ධො.
චුතූපපාත කුසලො යනු ස්වාමීනි, මුනිවරයා චුතූපපාති ඤාණයෙන් යුක්තය. චුත වීමෙහි ද ඉපදීමෙහි ද සියලු තොරතුරු දන්නා දක්‍ෂයෙක් වේ. සමර්ථයෙක් වේ. ඉද්ධියා පාරමිං ගතො යනු එකකු විබොහෝ වෙයි. බොහෝ රූ පමා එකකු වෙයි. ආදි වශයෙන් කියන ලද බැවින් සෘද්ධි ප්‍රභේද වශයෙන් පාරමී අවසානයේම ගියේ නමින් කොලිත නම් වූ මොග්ගල්ලාන තෙරුන් පුරෝහිත වූයේ ඔබගේ පුරෝහිතො යනු සම්බන්ධයයි.
පොරාණකවංසධරොති භන‍්තෙ මුනෙ, ඤාණවන‍්තං පොරාණස‍්ස වංසස‍්ස ධාරකො, පරම‍්පරජානනකො වා උග්ගතෙජො පාකටතෙජො, දුරාසදො ආසාදෙතුං ඝට‍්ටෙතුං දුක‍්ඛො අසක‍්කුණෙය්‍යොති අත්‍ථො. ධුතවාදිගුණෙනග‍්ගොති තෙචීවරිකඞ‍්ගාදීනි තෙරස ධුතඞ‍්ගානි වදති ඔවදතීති ධුතවාදීගුණෙන ධුතඞ‍්ගගුණෙන අග්ගො සෙට‍්ඨො මහාකස‍්සපත්‍ථෙරො තව තුය‍්හං අක‍්ඛදස‍්සො වොහාරකරණෙ පධානොති අත්‍ථො.
පොරාණක වංසධරො යනු ස්වාමීනි, ඤාණවන්ත මුනිවරයා, පුරාණ වංශය දරන්නා වූ, පරම්පරාව වශයෙන් දන්නා වූ, උග්ගතෙජො ප්‍රකට වූ තේජස් ඇත්තේ, දුරාසදො ආසාදනය වීමට ගැටීමට දුකකි. නොහැකි වන්නේය යන අර්ථයයි. ධුතවාදි ගුණ නග්ගො තුන් සිවුරු දරමින්, තෙලෙස් ධුතාංග දරමින් කියයි. අවවාද දෙයි. ගුණයෙන්, ධුතාංගයෙන් අග්‍ර වූයේ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ මහා කස්සප තෙරුන් ඔබගේ අර්ථ පැහැදීමේද ව්‍යවහාර කරණයේ ප්‍රධාන වූයේ යන අර්ථයයි.
බහුස්සුතො ධම‍්මධරොති භන‍්තෙ මුනෙ, බහූනං චතුරාසීතිධම‍්මක‍්ඛන්‍ධසහස‍්සානං සුතත‍්තා භගවතා භික‍්ඛුසඞ‍්ඝතො ච උග‍්ගහිතත‍්තා බහුස්සුතො අනෙකෙසං ඡසතසහස‍්සසඞ‍්ඛ්‍යානං ආගමධම‍්මානං සතිපට‍්ඨානාදීනඤ‍්ච පරමත්‍ථධම‍්මානං ධාරණතො ධම්මධරො ආනන්‍දො. සබ‍්බපාඨී ච සාසනෙති බුද‍්ධසාසනෙ සබ‍්බෙසං පාඨීනං පඨන‍්තානං සජ‍්ඣායන‍්තානං භික‍්ඛූනං අග්ගො සෙට‍්ඨොති සබ‍්බපාඨී නාමෙන ආනන්‍දො නාම ථෙරො. ධම‍්මාරක‍්ඛො තවාති තව තුය‍්හං ධම‍්මස‍්ස පිටකත‍්තයධම‍්මභණ‍්ඩස‍්ස ආරක‍්ඛො රක‍්ඛකො පාලකො, ධම‍්මභණ‍්ඩාගාරිකොති අත්‍ථො.
බහුස්සුතො ධම්මධරො යනු ස්වාමීනි, මුනිවරය, බොහෝ අසූහාර දහසක් ධර්මස්කන්ධ මැනවින් ගත් බැවින් භගවත්හු භික්‍ෂු සංඝයාගෙන් උගත් බැවින් බහුශ්‍රැත වූ ධම්මධරො යනු නොයෙක් සය ලක්ෂයක් පමණ වූ, ආගම ධර්මයේ ද සතිපට්ඨානයේද පරමාර්ථ ධර්මයන්ද දරන බැවින් ධම්මධර නම් වූ ආනන්‍දො, සබ්බපාඨි ච සාසනෙ යනුවෙන් බුද්ධ ශාසනයේ සියළු පෙළ කියන්නා වූ හා මොනවට හදාරන්නා වූ භික්‍ෂූන් අතුරෙන් අග්‍ර වූ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සියල්ල පෙළ නමින්ම වදාරන ආනන්ද නම් තෙරුන්, ධම්මාක්ඛොතවා යනුවෙන් ඔබගේ පිටකත්‍රයට සම්බන්ධ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික යන අර්ථයයි.
එතෙ සබ්බෙ අතික‍්කම‍්මාති භගවා භග්‍යවා සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො එතෙ සාරිපුත‍්තාදයො මහානුභාවෙපි ථෙරෙ අතික්කම්ම වජ‍්ජෙත්‍වා මමංයෙව පමෙසි පමාණං අකාසි, මනසි අකාසීති අත්‍ථො. විනිච්ඡයං මෙ පාදාසීති විනයඤ‍්ඤූහි පණ‍්ඩිතෙහි දෙසිතං පකාසිතං විනයෙ විනිච්ඡයං දොසවිචාරණං මෙ මය්හං භගවා පාදාසි පකාරෙන අදාසි, මය‍්හමෙව භාරං අකාසීති සම‍්බන්‍ධො.
එතෙ සබ්බෙ අතික්කම්ම යනු භාග්‍යවත් බුදුරදුන් මේ සාරිපුත්ත ආදි මහානුභාව තෙරවරුන් ඉක්මවා ඉවතලා මමං යො පමෙසි ප්‍රමාණ කෙළේය යන අර්ථයයි. විනිච්ඡයං මෙ පාදාසි යනු විනය දන්නා පණ්ඩිතයන් විසින් දේශනා කරන ලද, ප්‍රකාශ කරන ලද විනය විනිශ්චය, දෝෂ විචාරණය, මට භගවත්හු මැනවින් ලබා දුන් සේක. මටම භාර කළේය යන සම්බන්ධයයි.
යො කොචි විනයෙ පඤ‍්හන‍්ති යො කොචි භික්ඛු බුද‍්ධසාවකො විනයනිස‍්සිතං පඤ්හං මං පුච්ඡති, තත්‍ථ තස‍්මිං පුච‍්ඡිතපඤ‍්හෙ මෙ මය්හං චින‍්තනා විමති කඞ‍්ඛා නත්ථි. තඤ‍්හෙවත්‍ථං තං එව පුච‍්ඡිතං අත්‍ථං අහං කථෙමීති සම‍්බන්‍ධො.
යොකොපි විනයෙ පඤ්හං යනුවෙන් යම්කිසි භික්‍ෂුවක් බුද්ධශ්‍රාවක වූයේ විනය ඇසුරු කරන ලද්දේද පඤ්හං මං පුච්ඡති තත්‍ථ එහි විචාරණ ලද අර්ථය මම කියමි යන සම්බන්ධයයි. [missing trans]
යාවතා බුද‍්ධඛෙත‍්තම‍්හීති යාවතා යත‍්තකෙ ඨානෙ බුද්ධස්ස ආණාඛෙත‍්තෙ තං මහාමුනිං සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධං ඨපෙත්‍වා විනයෙ විනයපිටකෙ විනයවිනිච‍්ඡයකරණෙ වා මාදිසො මයා සදිසො නත්ථි, අහමෙව අග්ගො, භිය්‍යො මමාධිකො කුතො භවිස‍්සතීති සම‍්බන්‍ධො.
යාවතා බුද්ධ ඛෙත්තම්හි යම් පමණ යම්තැනක බුදුන්ගේ අණ පවතීද? මහාමුනිං සම්මා සම්බුදුන් තබා විනයෙ විනය පිටකයේ විනය විනිශ්චය කාරණයේ හෝ මාදිසො මා හා සමාන වූවකු නැති මමම අග්‍ර වේ. භිය්‍යො මට වඩා කුතො භවිස්සති යන සම්බන්ධයයි.
භික‍්ඛුසඞ‍්ඝෙ නිසීදිත්‍වා භික‍්ඛුසඞ‍්ඝමජ‍්ඣෙ නිසින‍්නො ගොතමො භගවා එවං ගජ්ජති සීහනාදං කරොති. කථං? විනයෙ උභතොවිභඞ‍්ගෙ, ඛන්‍ධකෙසු මහාවග‍්ගචූළවග‍්ගෙසු, ච-සද්දෙන පරිවාරෙ, උපාලිස්ස උපාලිනා සමො සදිසො නත්‍ථීති එවං ගජ්ජති.
භික්ඛු සංඝෙ නිසිදිත්‍වා භික්‍ෂු සංඝයා මැද හුන්නේ ගොතමො භගවත්හු එවං ගච්ඡති සීහනාද කරයි. කෙසේද විනයෙ උභතෝ විභංගයෙහි ඛන්‍ධකෙසු මහාවග්ග/චූලවග්ග වලදච ශබ්දයෙන් පරිවාර පාළිද, උපාලිස්ස උපාලි තෙරුන් විසින් සමො සමාන නත්ථි යයි මෙසේ ගර්ජනා කරයි.
යාවතාති යත‍්තකං බුද‍්ධභණිතං බුද‍්ධෙන දෙසිතං නවඞ‍්ගං සුත‍්තගෙය්‍යාදිසත්‍ථුසාසනං සත්‍ථුනා පකාසිතං සබ්බං විනයොගධං තං විනයෙ අන‍්තොපවිට‍්ඨං විනයමූලකං ඉච‍්චෙවං පස්සිනො පස‍්සන‍්තස‍්ස.
යාවතා යම් පමණ. බුද්ධ භාෂිතං බුදුරදුන් විසින් දේශිත. සුක්ත ගෙය්‍යාදි නවංග සත්‍ථු සාසනං ශාස්තෲන් විසින් දේශිත සියලු. විනයොගයිතං විනය ඇතුළතට පිවිසි විනයමූලක වූ මෙසේ පස්සිනො බලන්නා වූ,
මම කම්මං සරිත්‍වානාති ගොතමො සක්‍යපුඞ‍්ගවො සක්‍යවංසප‍්පධානො, මම කම්මං මය්හං පුබ‍්බපත්‍ථනාකම‍්මං අතීතංසඤාණෙන සරිත්‍වාන පච‍්චක‍්ඛතො ඤත්‍වා භික‍්ඛුසඞ‍්ඝමජ‍්ඣෙ ගතො “එතදග‍්ගං, භික‍්ඛවෙ, මම සාවකානං භික‍්ඛූනං විනයධරානං යදිදං උපාලී”ති (අ· නි· 1.219, 228) මං එතදග‍්ගෙ ඨානෙ ඨපෙසීති සම‍්බන්‍ධො.
මම කම්මං කරිත්වානා යනුවෙන් ගෞතම වූ. සක්‍යපුංගවො ශාක්‍ය වංශයට ප්‍රධාන. මමං කම්මා මගේ පෙර ප්‍රාර්ථනා කළ කර්ම අතීත ඥානයෙන්. සරිත්‍වාන ප්‍රත්‍යක්‍ෂ ඥානයෙන් දැන භික්‍ෂු සංඝයා මැදට ගියේ “මහණෙනි, මගේ ශ්‍රාවකයන් අතර විනයධර භික්‍ෂූන් අතුරින් උපාලිම අග්‍රයයි අග තනතුරේ තැබූ සේක” යන සම්බන්ධයයි.
සතසහස‍්සුපාදායාති සතසහස‍්සකප‍්පෙ ආදිං කත්‍වා යං ඉමං ඨානං අපත්‍ථයිං පත්‍ථෙසිං, සො මෙ අත්‍ථො මයා අනුප්පත්තො අධිගතො පටිලද‍්ධො විනයෙ පාරමිං ගතො කොටිං පත‍්තොති අත්‍ථො.
සත සහස්සුපාදායා යනු ලක්ෂයක් කල්ප මුල්කොට යම් ඉමං තනතුර අපත්‍ථසි ප්‍රාර්ථනා කළෙමි. සො මෙ අත්‍ථො මා විසින් අනුප්පත්තො අධිගමව ලබන ලද්දේ. විනයෙ පාරමිංගතො කෙළවරට පැමිණියේ යන අර්ථයයි.
සක්‍යානං සක්‍යවංසරාජූනං නන්‍දිජනනො සොමනස‍්සකාරකො අහං පුරෙ පුබ‍්බෙ කප්පකො ආසිං අහොසිං, තං ජාතිං තං කුලං තං යොනිං විජහිත්‍වා විසෙසෙන ජහිත්‍වා ඡඩ‍්ඩෙත්‍වා මහෙසිනො සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධස‍්ස පුත්තො ජාතො සක්‍යපුත‍්තොති සඞ‍්ඛ්‍යං ගතො සාසනධාරණතොති අත්‍ථො.
සක්‍යානං ශාක්‍යවංශ රජවරුන්ගේ නන්‍දිං නනො සොම්නසට කාරණා වූ මම පුරෙ පෙර කප්පකො වූයෙමි. තං ජාතිං ඒ කුලය යෝනිය, විජහිත්‍වාන විශේෂයෙන් ඉවතලා දුරුකොට. මහෙසිනො සම්මා සම්බුදුරදුන්ගේ පුත්තොජාතො ශාක්‍ය පුත්‍රයෙක් බවට පත්වූයේ, ශාසනය දරණුයේ යන අර්ථයයි.
තතො පරං අත්තනො දාසකුලෙ නිබ‍්බත‍්තනාපදානං දස‍්සෙන‍්තො ඉතො දුතියකෙ කප‍්පෙතිආදිමාහ. තත්‍ථ ඉතො භද‍්දකප‍්පතො හෙට‍්ඨා දුතියෙ කප්පෙ නාමෙන අඤ්ජසො නාම ඛත්තියො එකො රාජා අනන‍්තතෙජො සඞ‍්ඛ්‍යාතික‍්කන‍්තතෙජො අමිතයසො පමාණාතික‍්කන‍්තපරිවාරො මහද්ධනො අනෙකකොටිසතසහස‍්සධනවා භූමිපාලො පථවීපාලකො රක‍්ඛකො අහොසීති සම‍්බන්‍ධො.
ඉන් අනතුරුව තමන්ගේ දාස කුලයෙහි උපදින චරිතාපදානය දක්වමින් ඉතො දුතියකෙ කප්පෙ යනුවෙන් කීවේය. එහි ඉතො භද්‍ර කල්පයෙන් යට දුතියෙ කප්පෙ නමින් අඤ්ජසො නාම ඛත්තියො එක රජකු අතන්තතේජෝ සංඛ්‍යා විරහිත තේජස් ඇත්තේ අමිතයසො පමණ ඉක්මවූ පිරිවර ඇත්තේ මහද්ධනො නොයෙක් කෝටි සියගණන් ධනය ඇති භූමිපාලො පෘථිවි ආරක්‍ෂකයා විය යන සම්බන්ධයයි.
තස්ස රඤ්ඤොති තස්ස තාදිසස‍්ස රාජිනො පුත්තො අහං චන්‍දනො නාම ඛත්තියො ඛත‍්තියකුමාරො අහොසින‍්ති සම‍්බන්‍ධො. සො අහං ජාතිමදෙන ච යසමදෙන ච භොගමදෙන ච උපත්ථද්ධො ථම‍්භිතො උන‍්නතොති අත්‍ථො.
තස්ස රඤ්ඤො යනු ඒ එබඳු රජ කෙනෙකුගේ පුත්තො මම චන්‍දනනාම ඛත්තියො ක්‍ෂත්‍රිය කුමරු වූයෙමි. ඒ මම ජාති මදෙන, යස මදෙනච භොග මදෙනච උපත්ථද්ධො උපස්ථම්භ වූයේ උඩට ගියේ යන අර්ථයයි.
නාගසතසහස‍්සානීති සතසහස‍්සහත්‍ථිනො මාතඞ‍්ගා මාතඞ‍්ගකුලෙ ජාතා තිධා පභින‍්නා අක‍්ඛිකණ‍්ණකොසසඞ‍්ඛාතෙහි තීහි ඨානෙහි පභින‍්නා මදගළිතා සබ‍්බාලඞ‍්කාරභූසිතා සබ‍්බෙහි හත්‍ථාලඞ‍්කාරෙහි අලඞ‍්කතා සදා සබ‍්බකාලං මං පරිවාරෙන‍්තීති සම‍්බන්‍ධො.
නාගසතසහස්සානි යනු ලක්ෂයක් ඇත්තු මාතංගා මාතංග කුලයේ උපන්. නිධාජපභින්නා ඇස කණ කෝෂ සංඛ්‍යාත තුන් තැනකින් බිඳුණු මද ගිලෙන සබ්බාලංකාර භුසිතා සියළු ඇත් අලංකාරවලින් අලංකාර වූ සදා සියලු කල්හි මා පිරිවරකොට ඇති යන සම්බන්ධයයි.
සබලෙහි පරෙතොහන‍්ති තදා තස‍්මිං කාලෙ අහං සබලෙහි අත්තනො සෙනාබලෙහි පරෙතො පරිවාරිතො උය්‍යානං ගන‍්තුකාමකො ඉච‍්ඡන‍්තො සිරිකං නාම නාගං හත්‍ථිං ආරුය්හ අභිරුහිත්‍වා නගරතො නික‍්ඛමින‍්ති සම‍්බන්‍ධො.
සබලෙහි පරිතොහං යනු එකල මම සබලෙහි තමන්ගේ සේනා බලයෙන් පරිතො පිරිවරාගෙන උය්‍යානංගන්තුකමො කැමැත්තේ, සිටික නම් නාග-හස්තියා ආරුය්හ පිටනැගී නගරයෙන් නික්මෙත් යන සම්බන්ධයයි.
චරණෙන ච සම‍්පන‍්නොති සීලසංවරාදිපන‍්නරසචරණධම‍්මෙන සමන‍්නාගතො ගුත්තද්වාරො පිහිතචක‍්ඛාදිඡද‍්වාරො සුසංවුතො සුට‍්ඨු රක‍්ඛිතකායචිත‍්තො දෙවලො නාම සම්බුද්ධො පච‍්චෙකසම‍්බුද‍්ධො, මම මය්හං පුරතො සම‍්මුඛෙ ආගච‍්ඡි පාපුණීති අත්‍ථො.
චරණනච සම්පන්නො ශීල සංවරාදි පනස්හතර වැදෑරුම් චරණ ධර්මයෙන් යුතු. ගුත්තද්වාරො වසන ලද ඇස ආදි ද්වාර හය සුසංවුතො මනාසේ සංවර කරගත් සිත, කය ඇති දෙවලො නාම සම්බුද්ධො පසේ බුදුරදුන් මමං මගේ පුත්තො ඉදිරියේ ආගඤ්ජි පැමිණියේ යන අර්ථයයි.
පෙසෙත්වා සිරිකං නාගන‍්ති තං ආගතං පච‍්චෙකබුද‍්ධං දිස්වා අහං සිරිකං නාම නාගං අභිමුඛං පෙසෙත්වා බුද‍්ධං ආසාදයිං ඝට‍්ටෙසිං පදුස‍්සෙසින‍්ති අත්‍ථො. තතො සඤ්ජාතකොපො සොති තතො තස්මා මයා අතීව පීළෙත්‍වා පෙසිතත‍්තා සො හත්‍ථිනාගො මයි සඤ්ජාතකොපො පදං අත්තනො පාදං නුද‍්ධරතෙ න උද‍්ධරති, නිච‍්චලොව හොතීති අත්‍ථො.
පෙසෙත්වා සිරිකං නාගං යන ඒ පැමිණි පසේ බුදුරදුන් දැක මම සිරිතං නම් වූ නාගයා ඉදිරියට පෙසෙත්වා බුදුන් ආසාදයිං ගැටුවෙයි. දූෂණය කළෙමි යන අර්ථයයි. තතො සඤ්ජාතකොපො සො යනු ඉක්බිති මා අතිශයින් පෙළා, යවන ලද බැවින් ඒ හස්තිරාජයා මා කෙරෙහි හටගත් කෝපය ඇත්තේ, පදං තමන්ගේ පාදය නුද්ධරත නුදුරයි. නිශ්චලවම පවතී.
නාගං දුට‍්ඨමනං දිස‍්වාති දුට‍්ඨමනං කුද‍්ධචිත‍්තං නාදං දිස්වා අහං බුද්ධෙ පච‍්චෙකබුද‍්ධෙ කොපං අකාසිං දොසං උප‍්පාදෙසින‍්ති අත්‍ථො. විහෙසයිත්‍වා සම‍්බුද‍්ධන‍්ති දෙවලං පච‍්චෙකසම‍්බුද‍්ධං විහෙසයිත්‍වා විහෙඨෙත්‍වා අහං උය්‍යානං අගමාසින‍්ති සම‍්බන්‍ධො.
නාගං රුට්ඨමනං දිස්වා යනු රුදුරු නපුරු සිත නාගයා දැක, මම බුද්ධෙ පසේ බුදුන් කෙරෙහි, කොපං අකාසිං දොස් ඉපදවීම් යන අර්ථයයි. විහෙසයිත්‍වා සම්බුද්ධං දේවල පසේ බුදුරදුන් වෙහෙසත්වා.
සාතං තත්‍ථ න වින්‍දාමීති තස‍්මිං ආසාදනෙ සාතං න වින්‍දාමි. ආසාදනනිමිත‍්තං මධුරං සුඛං න ලභාමීති අත්‍ථො. සිරො පජ්ජලිතො යථාති සිරො මම සීසං පජ්ජලිතො යථා පජ‍්ජලමානං විය හොතීති අත්‍ථො. පරිළාහෙන ඩය‍්හාමීති පච‍්චෙකබුද‍්ධෙ කොපස‍්ස කතත‍්තා පච‍්ඡානුතාපපරිළාහෙන ඩය‍්හාමි උණ‍්හචිත‍්තො හොමීති අත්‍ථො.
සාතං තත්‍ථ නවින්‍දාමි යනු ඒ විපතේදි සැපතක් නොවිදමි. ආසාදනං නිමිත්තද මිහිරි සැපයක් නොලබමි යන අර්ථයයි. සිරො පජ්ජලිතො යථා හිස මගේ හිස දිළිසෙන්නේ යම්සේද, දැල්වෙන්නාක් මෙන් වෙයි යන අර්ථයයි. පරිළාහෙන ඩය්හාති යනු පසේබුදුන් කෙරෙහි කෝපකල බැවින් පශ්චාත්තාප පරිදාහයෙන් දැවෙමි උණු වූ සිත් ඇත්තේ වෙමි.
සසාගරන‍්තාති තෙනෙව පාපකම‍්මබලෙන සසාගරන්තා සාගරපරියොසානා සකලමහාපථවී මෙ මය්හං ආදිත්තා විය ජලිතා විය හොති ඛායතීති අත්‍ථො. පිතු සන‍්තිකුපාගම‍්මාති එවං භයෙ උප‍්පන‍්නෙ අහං අත්තනො පිතු රඤ්ඤො සන‍්තිකං උපාගම්ම උපගන‍්ත්‍වා ඉදං වචනං අබ්‍රවිං කථෙසින‍්ති අත්‍ථො.
සසාගරන්තා යනු ඒ පාප කර්ම බලයෙන් සාගරය කෙළවරකොට ඇති, සියළු මහා පොළොවද මෙ මට ආදිත්තා මෙන් දිළිසෙන්නේ, හොති විනාශ වෙයි යන අර්ථයයි. පිතු සන්තිකුපාගම්මා යනු මෙසේ සිනහව උපන් කල්හි, මම තමන්ගේ පියරජුගේ සමීපයට උපාගම්ම එළඹ ඉදං වචනං අබ්‍රවිං එසේ වූයේ යන අර්ථයයි.
ආසීවිසංව කුපිතන‍්ති ආසීවිසං සබ්බං කුපිතං කුද‍්ධං ඉව ජලමානං අග්ගික්ඛන්ධං ඉව මත‍්තං තිධා පභින‍්නං දන්තිං දන‍්තවන‍්තං කුඤ්ජරං උත‍්තමං හත්‍ථිං ඉව ච ආගතං යං පච‍්චෙකබුද‍්ධං සයම්භුං සයමෙව බුද‍්ධභූතං අහං ආසාදයිං ඝට‍්ටෙසින‍්ති සම‍්බන්‍ධො.
ආසිවිසංව කුපිතං හලාහල විෂ ඇති සර්පයකු කුපිතව කිපියේ මෙන් දැල්වෙමින් අග්ගික්ඛන්ධං ඉව චමත්තං තුන් ආකාර වූ දන්තිං දන්ත වූ කුඤ්ජරං උතුම් හස්තියකු මෙන් ආගතං පසේ බුදුවූ සයම්භුං තෙමේම බුදුවූ මම නො ඇළෙමි. ගැටීම් යන සම්බන්ධයයි.
ආසාදිතො මයා බුද්ධොති සො පච‍්චෙකබුද‍්ධො මයා ආසාදිතො ඝට‍්ටිතො ඝොරො අඤ‍්ඤෙහි ඝට‍්ටෙතුං අසක‍්කුණෙය්‍යත‍්තා ඝොරො, උග්ගතපො පාකටතපො ජිනො පඤ‍්ච මාරෙ ජිතවා එවංගුණසම‍්පන‍්නො පච‍්චෙකබුද‍්ධො මයා ඝට‍්ටිතොති අත්‍ථො. පුරා සබ්බෙ විනස‍්සාමාති තස‍්මිං පච‍්චෙකබුද‍්ධෙ කතඅනාදරෙන සබ්බෙ මයං විනස‍්සාම විවිධෙනාකාරෙන නස‍්සාම, භස‍්මා විය භවාමාති අත්‍ථො. ඛමාපෙස්සාම තං මුනින‍්ති තං පච‍්චෙකබුද‍්ධං මුනිං යාව න විනස‍්සාම, තාව ඛමාපෙස‍්සාමාති සම‍්බන්‍ධො.
ආසාදිතො මයා බුද්ධො යනු ඒ පසේ බුදුරද මා විසින් ගමනා ලද්දේ ඝොරො අන් අය කෙරෙන් ගැටීමට නොහැකි වන්නේ, ඝෝර වූ උග්ගතපො ප්‍රකට වූ තපස්කම් ඇති ජිනො පස්මරුන් දිනවා මෙසේ ගුණසම්පන්න වූ පසේ බුදුරදුන් මා විසින් ගැටීමට පත් කළේ යන අර්ථයයි. පුරා සබ්බෙ විපස්සාමා ඒ පසේ බුදුරදුන් කෙරෙහි කරන ලද අනාදරය ඇත්තේ අපි සියල්ලෝම විනාශ වන්නෙමු. විවිධ අයුරින් නැසෙන්නෙමු. අළු මෙන් වෙමු යන අර්ථයයි. ඛමාපෙස්සාම තං මුනිං යනු ඒ පසේ බුද්ධමුනි තෙම විනාශ නොකරන්නෙමු. ක්‍ෂමාව යදින්නෙමු යන සම්බන්ධයයි.
නො චෙ තං නිජ‍්ඣාපෙස‍්සාමාති අත‍්තදන‍්තං දමිතචිත‍්තං සමාහිතං එකග‍්ගචිත‍්තං තං පච‍්චෙකබුද‍්ධං නො චෙ නිජ‍්ඣාපෙස‍්සාම ඛමාපෙස්සාම. ඔරෙන සත‍්තදිවසා සත‍්තදිවසතො ඔරභාගෙ සත‍්තදිවසෙ අනතික‍්කමිත්‍වා සම‍්පුණ‍්ණං රට්ඨං මෙ සබ්බං විධමිස‍්සති විනස‍්සිස‍්සති.
නො චෙ තං නිජ්ඣපෙස්සාමා නි අත්ත දන්තං දමනය වූ සිත් ඇති සමාහිතං එකඟ වූ සිත් ඇති ඒ පසේ බුදුවරු නො චෙ නිජ්ඣපෙස්සාම ක්‍ෂමා කරන්නෙමු. ඔරෙන සත්ත දිවසා දින හතක පටන් සත්දවසක් නොඉක්මවා සම්පූර්ණ වූ රට්ඨං මගේ සියල්ල විධම්මිස්සති විනාශ වන්නේය.
සුමෙඛලො කොසියො චාති එතෙ සුමෙඛලාදයො චත‍්තාරො රාජානො ඉසයො ආසාදයිත්‍වා ඝට‍්ටෙත්‍වා අනාදරං කත්‍වා සරට්ඨකා සහ රට‍්ඨජනපදවාසීහි දුග්ගතා විනාසං ගතාති අත්‍ථො.
සුමෙඛලො කොසියො වා යනු මේ සියුමැලි සතර රජවරු ආදීහු ඉසයො ආසාදයිත්‍වා ගටා ආදර නොකොට සරට්ඨකා රටවැසි ජනපදවාසීන් සමග දුග්ගතා විනාශයට ගියේ යන අර්ථයයි.
යදා කුප්පන්ති ඉසයොති යදා යස‍්මිං කාලෙ සඤ්ඤතා කායසඤ‍්ඤමාදීහි සඤ්ඤතා සන‍්තා බ්‍රහ‍්මචාරිනො උත‍්තමචාරිනො සෙට‍්ඨචාරිනො ඉසයො කුප්පන්ති දොමනස‍්සා භවන‍්ති, තදා සසාගරං සපබ‍්බතං සදෙවකං ලොකං විනාසෙන‍්තීති සම‍්බන්‍ධො.
කුප්පත්ති ඉසයො යන යම්කාලයෙක සඤ්ඤතා කාය සංයමය ආදි සංයමයෙන් යුතු වූවෝ බ්‍රහ්මචාරිතො උත්තම චරිත ඇති ශ්‍රේෂ්ඨ චරිත ඇති සෘෂිවරු කුප්පන්ති දොම්නස් වෙත් එකල සසාගරං සතිබ්බාං සදෙවකං ලෝකය විනාශ වන්නේය යන සම්බන්ධයි.
තියොජනසහස‍්සම‍්හීති තෙසං ඉසීනං ආනුභාවං ඤත්‍වා තෙ ඛමාපෙතුං අච්චයං අපරාධං දෙසනත්ථාය පකාසනත්‍ථාය තියොජනසහස‍්සප‍්පමාණෙ පදෙසෙ පුරිසෙ සන‍්නිපාතයින‍්ති සම‍්බන්‍ධො. සයම්භුං උපසඞ‍්කමින‍්ති සයම්භුං පච‍්චෙකබුද‍්ධං උපසඞ‍්කමිං සමීපං අගමාසින‍්ති අත්‍ථො.
තියොජන සහස්සම්හි යනු ඒ සෘෂිවරුන්ගේ ආනුභාවය දැන ඔවුන් ක්‍ෂමා කරවා ගැනීමට අච්චයං අපරාධයක් දෙසනත්ථාය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස යොදුන් තුන්දහසක් ප්‍රමාණ වූ ප්‍රදේශයේ පුරිසෙසන්නිපාතයිං යන සම්බන්ධයයි. සයම්භු පසේ බුදුරද උපසම්කමිං සමීපයට වැඩියේය යන අර්ථයයි.
අල‍්ලවත්‍ථාති මයා සද‍්ධිං රාසිභූතා සබ්බෙ ජනා අල්ලවත්ථා උදකෙන තින‍්තවත්‍ථඋත‍්තරාසඞ‍්ගා අල්ලසිරා තින‍්තකෙසා පඤ‍්ජලීකතා මුද‍්ධනි කතඅඤ‍්ජලිපුටා බුද්ධස්ස පච‍්චෙකමුනිනො පාදෙ පාදසමීපෙ නිපතිත්‍වා නිපජ‍්ජිත්‍වා ඉදං වචනමබ්‍රවුන‍්ති “ඛමස්සු ත්වං, මහාවීරා”තිආදිකං වචනං අබ්‍රවුං කථෙසුන‍්ති අත්‍ථො.
අලලවත්‍ථා යනු මා සමග රාශි වූ සියළු ජනතාව අල්ලවත්ථා ජලයෙන් තෙමුණු වස්ත්‍ර ඇතිව උතුරුසලු කොට අල්ලසිරා තෙත් වූ කෙස් ඇතිව පඤ්ජලිකතා මුදුනේ පිහිටි ඇඳිලි බැඳීම් කොට බුද්ධස්ස පසේ බුදුරදුන්ගේ පාදෙ පා සමීපයේ නිපතිත්‍ථවා හොවා ඉදං වචනමබ්‍රවිං මහාවීර්ය ක්‍ෂමා වේවා ආදි වචන කීහ යන අර්ථයයි.
මහාවීර වීරුත‍්තම භන‍්තෙ පච‍්චෙකබුද‍්ධ, මයා තුම‍්හෙසු අඤ‍්ඤාණෙන කතං අපරාධං ඛමස්සු ත්වං විනොදෙහි, මා මනසි කරොහීති අත්‍ථො . ජනො ජනසමූහො තං භගවන‍්තං අභි විසෙසෙන යාචති. පරිළාහං දොසමොහෙහි කතචිත‍්තදුක‍්ඛපරිළාහං අම්හාකං විනොදෙහි තනුං කරොහි, නො අම්හාකං රට්ඨං සකලරට‍්ඨජනපදවාසිනො මා විනාසය මා විනාසෙහීති අත්‍ථො.
මහාවීර වීර උත්තමය. ස්වාමීනි, පසේ බුදුරදුනි, මා විසින් නුඹවහන්සේලා විෂයෙහි නොදැනීමෙන් අපරාධයක් කරන ලද්දේද ඛමස්සු තුවං දුරුකරව. මෙනෙහි නොකරව යනුයි. ජනො ජන සමූහයා ඒ භගවත්හු හට අභි විශේෂයෙන් ඉල්වයි පරිළාහං දෝෂ මෝහ වශයෙන් කරන ලද සිත් දාහයන් අම්හාකං දුරුකරව. තො අපගේ රට්ඨං සියළුරට වැසි ජනපදවාසීහු මා විනාසය විනාශ නොකරව යන අර්ථයයි.
සදෙවමානුසා සබ‍්බෙති සබ්බෙ මානුසා සදෙවා සදානවා පහාරාදාදීහි අසුරෙහි සහ සරක‍්ඛසා අයොමයෙන කූටෙන මහාමුග‍්ගරෙන සදා සබ‍්බකාලං මෙ සිරං මය්හං මත්‍ථකං භින්‍දෙය්‍යුං පදාලෙය්‍යුං.
සදෙවමානුසා සබ්බෙ සියළු මනුෂ්‍යයෝ සදෙවා සදෙනවා අසුරයා සහිත රකුසන් සමග අයොමයෙන කුමෙන මහා මුගුරකින් සදා සියලු කල මෙ සිරං මගේ හිස බිඳවා පලාවා! යනුයි.
තතො පරං බුද‍්ධානං ඛමිතභාවඤ‍්ච කොපාභාවඤ‍්ච පකාසෙන‍්තො දකෙ අග්ගි න සණ‍්ඨාතීතිආදිමාහ. තත්‍ථ යථා උදකෙ අග්ගි න සණ්ඨාති න පතිට‍්ඨාති, යථා බීජං සෙලෙ සිලාමයෙ පබ‍්බතෙ න විරුහති, යථා අගදෙ ඔසධෙ කිමි පාණකො න සණ්ඨාති. තථා කොපො චිත‍්තප‍්පකොපො දුම‍්මනතා බුද්ධෙ පටිවිද‍්ධසච‍්චෙ පච‍්චෙකබුද‍්ධෙ න ජායති න උප‍්පජ‍්ජතීති අත්‍ථො.
ඉන් අනතුරුව බුදුවරුන්ගේ ක්‍ෂමාවත බවද ප්‍රකාශ කරමින් උදකෙ අග්ගි න සණ්ඨාති යනාදිය කීවේය. එහි යම්සේ ජලයේ ගින්න නොසිටීද? නොවැඩේ ද යම්සේ බිජං සෙලෙ ශෛලමය පර්වතයේ නොවැඩේද, යම්සේ අග්ගය ඖෂධයේ කිමි ප්‍රාණීහු න සණ්ඨාති එසේ කොපො සිත් කෝපය නරක සිත බුද්ධෙ චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළ බුදුවරුන් කෙරෙහි න ජායති නූපදියි යන අර්ථයයි.
පුනපි බුද‍්ධානං ආනුභාවං පකාසෙන‍්තො යථා ච භූමීතිආදිමාහ. තත්‍ථ යථා ච භූමි පථවී අචලා නිච‍්චලා, තථා බුද්ධො අචලොති අත්‍ථො. යථා සාගරො මහාසමුද‍්දො අප්පමෙය්යො පමෙතුං පමාණං ගහෙතුං අසක‍්කුණෙය්‍යො, තථා බුද්ධො අප‍්පමෙය්‍යොති අත්‍ථො. යථා ආකාසො අඵුට‍්ඨාකාසො අනන්තකො පරියොසානරහිතො, එවං තථා බුද්ධො අක‍්ඛොභියො ඛොභෙතුං ආලොළෙතුං අසක‍්කුණෙය්‍යොති අත්‍ථො.
නැවත පිරිසිදුකමේ ආනුභාවය ප්‍රකාශ කරමින් යථාපි භූමි ආදිය කීවේය. එහි යම්සේ භූමි පොළොව අචලා නිශ්චල වේද, එසේ බුදුවරු අචල වේ යන අර්ථයයි. යම්සේ සාගරො මහා සමූද්‍රය අප්පමෙය්යො ප්‍රමාණ කිරීමට ප්‍රමාණ වශයෙන් ගැනීමට නොහැකි වන්නේය. එසේ බුදුරද අප්‍රමාණ වේ යන අර්ථයි. යම්සේ ආකාසො ආකාශය අනන්තකො කෙළවර රහිත වේද එවං එසේ බුද්ධො අඛොභියො ප්‍රමාණ කිරීමට මැනීමට නොහැකි වන්නේය යන අර්ථයයි.
තතො පරං පච‍්චෙකබුද‍්ධස‍්ස ඛමනවචනං දස‍්සෙන‍්තො සදා ඛන‍්තා මහාවීරාතිආදිමාහ. තත්‍ථ මහාවීරා උත‍්තමවීරියවන‍්තා බුද්ධා තපස‍්සිනො පාපානං තපනතො “තපො”ති ලද‍්ධනාමෙන වීරියෙන සමන‍්නාගතා ඛන‍්තා ච ඛන්තියා ච සම‍්පන‍්නා ඛමිතා ච පරෙසං අපරාධං ඛමිතා සහිතා සදා සබ‍්බකාලං භවන‍්තීති සම‍්බන්‍ධො. ඛන‍්තානං ඛමිතානඤ‍්චාති තෙසං බුද‍්ධානං ඛන‍්තානං ඛන්තියා යුත‍්තානං ඛමිතානං පරාපරාධඛමිතානං සහිතානඤ‍්ච ගමනං ඡන්‍දාදීහි අගතිගමනං න විජ‍්ජතීති අත්‍ථො.
ඉන් අනතුරුව පසේ බුදුරදුගේ ක්‍ෂමා වචනය දක්වමින් සදා ඛත්තා මහාවීරා යනාදිය කීවේය. එහි මහාවීරා උතුම් වීර්යවන්ත බුදුවරු තපස්සිතො පාපයන්තො කරන නිසා තපස් යන නම ලද්දේ, වීර්යයෙන් යුක්තව ඉවසීමෙන් යුක්තව ඛටිතා අනුන්ගේ අපරාධ ක්‍ෂමා වන සහිතව සදා සියලු කල වෙත්. ඛත්තානං ඛමිකතඤ්චා ඒ ක්‍ෂත්‍රිය බුදුවරුන්ගේ මුව සිට යුක්ත වූවන්ගේ කරන ලද අපරාධ ක්‍ෂමා වන සහිතව ගමනං ඡන්ද ආස අගි අගති ගමනයෙන් විද්‍යමාන නොවේ යන අර්ථයයි.
ඉති ඉදං වචනං වත්‍වා සම්බුද්ධො පච‍්චෙකසම‍්බුද‍්ධො පරිළාහං සත‍්තානං උප‍්පන‍්නදාහං විනොදයං විනොදයන‍්තො මහාජනස්ස පුරතො සන‍්නිපතිතස‍්ස සරාජකස‍්ස මහතො ජනකායස‍්ස සම‍්මුඛතො තදා තස‍්මිං කාලෙ නභං ආකාසං අබ්භුග්ගමි උග‍්ගඤ‍්ඡීති අත්‍ථො.
මෙසේ මේ වචන පවසා බුදුරදද පසේද රදද පරිලාභං සත්වයන්ට උපදින දාහය විනොදයං දුරු කරන්නේ මහාජනස්ස පුරතො රැස්වූවාවූ රජතුමා සහිත මහා ජනකාය ඉදිරියේ රදා සි. ඒ කාලයේ නභං ආකාශයට අබ්භුග්ගමි පැන නැංගේය යන අර්ථයයි.
තෙන කම‍්මෙනහං ධීරාති ධීර ධිතිසම‍්පන‍්න අහං තෙන කම්මෙන පච‍්චෙකබුද‍්ධෙ කතෙන අනාදරකම‍්මෙන ඉමස‍්මිං පච‍්ඡිමත‍්තභවෙ හීනත‍්තං ලාමකභාවං රාජූනං කප‍්පකකම‍්මකරණජාතිං අජ‍්ඣුපාගතො සම‍්පත‍්තොති අත්‍ථො. සමතික්කම්ම තං ජාතින‍්ති තං පරායත‍්තජාතිං සං සුට‍්ඨු අතික්කම්ම අතික‍්කමිත්‍වා. පාවිසිං අභයං පුරන‍්ති භයරහිතං නිබ‍්බානපුරං නිබ‍්බානමහානගරං පාවිසිං පවිට‍්ඨො ආසින‍්ති අත්‍ථො.
ඒ, කට්ටෙනහං ධීරා යනු ප්‍රඥාවන්ත ධෛර්ය සම්පන්න වූ මම තෙන කම්මෙන පසේ බුදුරදුන් විසින් කරන ලද අනාදරය කර්මය පසක් මේ පශ්චිම ආත්ම භාවයේ හිත බවට ලාමක බවට රජවරුනගේ විවිධ වධබන්ධනවලට ගුමිතියේ යන අර්ථයයි. සමතික්කම්ම තං ජාතිං යනු ඒ පිරිහුන ජාතිය යහපති ඉක්මවා, පාවිසිං අභයං පුරං යනුවෙන් බිය රහිත නිර්වාණ පුරයට නිවන් නැමැති මහා නගරයට පිවිසියෙමි යන අර්ථයයි.
තදාපි මං මහාවීරාති වීරුත‍්තම තදාපි තස‍්මිං පච‍්චෙකබුද‍්ධස‍්ස ආසාදනසමයෙ අපි සයම‍්භූ පච‍්චෙකබුද‍්ධො පරිළාහං ආසාදනහෙතු උප‍්පන‍්නං කායචිත‍්තදරථං විනොදෙසි දූරීඅකාසි. ඩය්හමානං තතො එව පච‍්ඡානුතාපෙන කුක‍්කුච‍්චෙන ඩය්හමානං සන‍්තපන‍්තං මං සුසණ‍්ඨිතං දොසං දොසතො දස‍්සනෙ සුට‍්ඨු සණ‍්ඨිතං දිස්වා ඛමාපයි තං අපරාධං අධිවාසෙසීති සම‍්බන්‍ධො.
තදාපි මං මහා වීරා යනුවෙන් වීර උත්තමය, එක ලද ඒ පසේ බුදුරදුන්ගේ නොගැලපෙන සමයෙහිද, පසේ බුදුරද, රෝගකාරක හේතු උපතින් සිතේ කයේ වේදනාව දුරු කළෝය. ඔය්හමානං මෙසේ ස පශ්චාත් තාපයෙන්, කුකුසන් දැවෙන්නා වූ සුසණ්කිතං දෝෂයෙන් දෝෂය දකිමින්, යහපතින් යහපත දැක ඛමාපයි ඒ අපරාධය ඉවසියයන සම්බන්ධය.
අජ‍්ජාපි මං මහාවීරාති වීරුත‍්තම, අජ‍්ජාපි තුය‍්හං සමාගමකාලෙ අපි, තිහග‍්ගීභි රාගග‍්ගිදොසග‍්ගිමොහග‍්ගිසඞ‍්ඛාතෙහි වා නිරයග‍්ගිපෙතග‍්ගිසංසාරග‍්ගිසඞ‍්ඛාතෙහි වා තීහි අග්ගීහි ඩය්හමානං දුක‍්ඛමනුභවන‍්තං මං භගවා සීතිභාවං දොමනස‍්සවිනාසෙන සන‍්තකායචිත‍්තසඞ‍්ඛාතං සීතිභාවං නිබ‍්බානමෙව වා අපාපයි සම‍්පාපෙසි. තයො අග‍්ගී වුත‍්තප‍්පකාරෙ තෙ තයො අග‍්ගී නිබ‍්බාපෙසි වූපසමෙසීති සම‍්බන්‍ධො.
අජ්ජාජා මං මහාවිරා යනුවෙන් වීර් උත්තමය, අදද නුඹ රැස්වන කාලයේ, තීහග්ගීහි රාග දොස මෙහෙගිනි සංඛ්‍යාත හේ අපාය යන්න, ප්‍රේත ගින්න සංසාර යන තුන් ගිනි වලින් හෝ ඩය්හමානං දුක් අනුභව කරන්නා වූ භගවත් වූ මා සීතිභාවං දොම්නස විනාශයෙනි, සත් පුරුෂ කාය සංඛ්‍යාත සිසිල බව ද නිර්වාණය ද අපායයි. අවබෝධ කළේය. තයො අග්ගි කියන ලද ආකාරයෙන් ඒ තුන් ගින්න නිවන ලද්දේය සංසිඳවිය යන අර්ථයයි.
එවං අත්තනො හීනාපදානං භගවතො දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි අඤ‍්ඤෙපි තස්ස සවනෙ නියොජෙත්‍වා ඔවදන‍්තො “යෙසං සොතාවධානත්‍ථී”තිආදිමාහ. තත්‍ථ යෙසං තුම‍්හාකං සොතාවධානං සොතස‍්ස අවධානං ඨපනං අත්‍ථි විජ්ජති, තෙ තුම‍්හෙ භාසතො සාසන‍්තස‍්ස මම වචනං සුණාථ මනසි කරොථ. අත්‍ථං තුම‍්හං පවක‍්ඛාමීති යථා යෙන පකාරෙන මම මයා දිට්ඨං පදං නිබ‍්බානං, තථා තෙන පකාරෙන නිබ‍්බානසඞ‍්ඛාතං පරමත්‍ථං තුම‍්හාකං පවක‍්ඛාමීති සම‍්බන්‍ධො.
මෙසේ තමන්ගේ හීන චරිතය බුදුරදුන්ට පෙන්වා දැන් අනෙකක් ඔහුගේ සවණට යොදවා අවවාද දෙන්නේ, යෙසං සොතාවධානත්‍ථි යන ආදිය කීවේය. එහි යෙසං නුඹලාගේ සොතාවධානං කණේ අවධානයට යොමු කිරීම අත්‍ථි විද්‍යමාන වේ. තෙ නුඹලා භාසතො කියන්නා වූ මගේ වචන සුණාථ මෙනෙහි කර වූ අත්‍ථං තුම්හංපවක්ඛමි යථා යම් ආකාරයකින් මයා මා විසින් දිට්ඨං පදං නිර්වාණං තථා ඒ ආකාරයෙන් නිර්වාණ සංඛ්‍යාත පරමාර්ථ ධර්මය නුඹලාට පවසමි යන සම්බන්ධය.
තං දස‍්සෙන‍්තො සයම්භුං තං විමානෙත්‍වාතිආදිමාහ. තත්‍ථ සයම්භුං සයමෙව භූතං අරියාය ජාතියා ජාතං සන‍්තචිත‍්තං සමාහිතං පච‍්චෙකබුද‍්ධං විමානෙත්‍වා අනාදරං කත්‍වා තෙන කම්මෙන කතෙනාකුසලෙන අජ්ජ ඉමස‍්මිං වත‍්තමානකාලෙ අහං නීචයොනියං පරායත‍්තජාතියං කප‍්පකජාතියං ජාතො නිබ‍්බත‍්තො අම්හි භවාමි.
එය පෙන්වමින් සයම්භූතං විමානෙත්‍වා යනාදිය කීවේය. එහි සයස්භූතං තෙමේම අවබෝධ කරගත් ආර්ය ජාතියේ උපන්. සන්ත චිත්තං සමාහිත වූ පසේ බුදුරද පමානෙත්වා අනාදර කොටස් කර්මයෙන් කරන ලද අකුසලයෙන්. අජ්ජ මේ වර්තමාන කාලයේ මම නීචයොනියං පිරිහුණු උපතක උපන්නේ අම්හි වෙමි.
මා වො ඛණං විරාධෙථාති බුද‍්ධුප‍්පාදක‍්ඛණං වො තුම‍්හෙ මා විරාධෙථ ගළිතං මා කරොථ, හි සච‍්චං ඛණාතීතා බුද‍්ධුප‍්පාදක‍්ඛණං අතීතා අතික‍්කන‍්තා සත‍්තා සොචරෙ සොචන‍්ති, “මයං අලක‍්ඛිකා දුම‍්මෙධා භවාමා”ති එවං සොචන‍්තීති අත්‍ථො. සදත්‍ථෙ අත්තනො අත්‍ථෙ වුඩ‍්ඪියං වායමෙය්‍යාථ වීරියං කරොථ. වො තුම‍්හෙහි ඛණො බුද‍්ධුප‍්පාදක‍්ඛණො සමයො පටිපාදිතො නිප‍්ඵාදිතො පත‍්තොති අත්‍ථො.
මා වො ඛණ වීරාධමා යනු බුද්ධ උප්පාද ක්‍ෂණයක වො නුඹලා මා වීරාධෙථ අයහපතක් නොකරවු. සත්‍යයකි ඛණාතීතා බුද්ධපාදෝත් තලයක අතීතය ඉක්මවා සත්ත්වයෝ සොචරො ශෝක කරත්. මා විසින් අවාසත් තවුසා, නපුරු සිත් ඇත්තේ වෙමුයි මෙසේ ශෝක කරත් යන අර්ථයයි. සදත්‍ථෙ තමන්ගේ අර්ථ සිද්ධියෙහි වායමෙයහථ වීර්ය කරවු වො තොප විසින් බුද්ධ උත්පාද ක්‍ෂණයක පටිපාදිමා නිෂ්පාදනයට උපතට පැමිණියේ යන අර්ථය.
තතො පරං සංසාරගතානං ආදීනවං උපමාඋපමෙය්‍යවසෙන දස‍්සෙන‍්තො එකච‍්චානඤ‍්ච වමනන‍්තිආදිමාහ. එකච්චානං කෙසඤ‍්චි පුග‍්ගලානං වමනං උද‍්ධං උග‍්ගිරණං එකච්චානං විරෙචනං අධොපග‍්ඝරණං එකෙ එකච්චානං හලාහලං විසං මුච‍්ඡාකරණවිසං, එකච්චානං පුග‍්ගලානං ඔසධං රක‍්ඛනුපායං භගවා එවං පටිපාටියා අක‍්ඛාසීති සම‍්බන්‍ධො.
ඉන් අනතුරුව සංසාරගත සත්ත්වයන්ගේ ආදිනව උපමා උපමේය වශයෙන් ප්‍රකාශ කරමින් එකච්චානංච වමනං යනාදිය කීහ. එකච්චානං කිසියම් පුද්ගලයන්ගේ වමනං උඩින් වමාරීම එකච්චනාං විරෙචනං යටින් වැගිරීම එකච්චානං හලාහලං විෂ මූර්ෂා වීම් වශයෙන් ඇතැම් පුද්ගලයන්ට ඖෂධ රැකවරණ උපායකි. බුදුරදුන් මෙසේ පිළිවෙලින් වදාළ සේක.
වමනං පටිපන‍්නානන‍්ති පටිපන‍්නානං මග‍්ගසමඞ‍්ගීනං වමනං සංසාරඡඩ‍්ඩනං සංසාරමොචනං භගවා අක‍්ඛාසීති සම‍්බන්‍ධො. ඵලට්ඨානං ඵලෙ ඨිතානං විරෙචනං සංසාරපග‍්ඝරණං අක‍්ඛාසි. ඵලලාභීනං ඵලං ලභිත්‍වා ඨිතානං නිබ‍්බානඔසධං අක‍්ඛාසි. ගවෙසීනං මනුස‍්සදෙවනිබ‍්බානසම‍්පත‍්තිං ගවෙසීනං පරියෙසන‍්තානං පුඤ‍්ඤඛෙත‍්තභූතං සඞ‍්ඝං අක‍්ඛාසීති සම‍්බන්‍ධො.
වමනං පටිපන්නාතං හි පටිපන්තාතං මාර්ගයට පිළිපන්නා වූ වමනං සංසාර ඉවතලීම සංසාර මිදීම බුදුරදුන් වදාළ සේක යන සබෙත් ධයපි ඵලට්ඨානං ප්‍රතිඵලයේ සිටියාවූ විරෙචනං සංසාරය වැගිරවීම කියන ලදි. ඵලලාහීනං ප්‍රතිඵල ලැබ, සිටියවුන්ට නිර්වාණය ඖෂධයකි. කියන ලදි. ගවෙසිතං මනුස්සයාට දෙවියාට නිර්වාණ සම්පත් සොයන්නවුන්ට පුණ්‍ය ක්‍ෂේත්‍රයක් වූ සංඝයා ගැන කියන ලදි.
සාසනෙන විරුද‍්ධානන‍්ති සාසනස‍්ස පටිපක‍්ඛානං හලාහලං කුතූහලං පාපං අකුසලං අක‍්ඛාසීති සම‍්බන්‍ධො. යථා ආසීවිසොති අස‍්සද‍්ධානං කතපාපානං පුග‍්ගලානං සංසාරෙ දුක‍්ඛාවහනතො ආසීවිසසදිසං යථා ආසීවිසො දිට‍්ඨමත‍්තෙන භස‍්මකරණතො දිට්ඨවිසො සප‍්පො අත‍්තනා දට‍්ඨං නරං ඣාපෙති ඩය‍්හති දුක‍්ඛාපෙති. තං නරං තං අස‍්සද‍්ධං කතපාපං නරං හලාහලවිසං එවං ඣාපෙති චතූසු අපායෙසු ඩය‍්හති සොසෙසීති සම‍්බන්‍ධො.
සාසනෙන විරුද්ධානං ශාසනයට විරුද්ධ වූ හලාහල විෂා කුතුහලය, පාපකුසලය කැයි කියන ලදි. යම් ආසිවිසො යනු ශ්‍රද්ධා නැත්තවුන්ගේ කරන ලද පාපයන් පුද්ගලයන් සංසාරයේ දුකින් උසුලන ලද්දේ ආෂි විෂ හා සමත, යම් සේ ආසිරි දැකීම් පමණින් ඇථ බවට පත් වූයේ දිට්ඨවිසො සර්පයා තමා විසින් දෂ්ට කල මිනිසාට හලාහල විෂයට ව්‍යාප්ත කරයි. සතර අපාවල දවවයි. වියලවයි යන සම්බන්ධයි.
සකිං පීතං හලාහලන‍්ති විසං හලාහලං පීතං සකිං එකවාරං ජීවිතං උපරුන්‍ධති නාසෙති. සාසනෙන සාසනම‍්හි විරජ්ඣිත්වා අපරාධං කත්‍වා පුග‍්ගලො කප්පකොටිම්හි කොටිසඞ‍්ඛ්‍යෙ කප‍්පෙපි ඩය‍්හති නිජ‍්ඣායතීති අත්‍ථො.
සකිං පීතං හලා හලං යනු හලාහල විෂ පොවන ලද සකිං එක් වරක් ජීවිතය උපරුනේධති නසාලන සාසනෙන ශාසනයේ විරජ්ඣිත්වා අපරාධ කොට පුද්ගලයා කප්පකොටිම්හි කල්පකොටියෙහි පිරිහේ යන අර්ථයයි.
එවං අස‍්සද‍්ධානං පුග‍්ගලානං ඵලවිපාකං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි බුද‍්ධානං ආනුභාවං දස‍්සෙන‍්තො ඛන‍්තියාතිආදිමාහ. තත්‍ථ යො බුද්ධො වමනාදීනි අක‍්ඛාසි, සො බුද්ධො ඛන්තියා ඛමනෙන ච අවිහිංසාය සත‍්තානං අවිහිංසනෙන ච මෙත‍්තචිත‍්තවතාය ච මෙත‍්තචිත‍්තවන‍්තභාවෙන ච සදෙවකං සහ දෙවෙහි වත‍්තමානං ලොකං තාරෙති අතික‍්කමාපෙති නිබ‍්බාපෙති, තස්මා කාරණා බුද්ධා වො තුම‍්හෙහි අවිරාධියා විරුජ‍්ඣිතුං න සක‍්කුණෙය්‍යා, බුද‍්ධසාසනෙ පටිපජ‍්ජෙය්‍යාථාති අත්‍ථො.
මෙසේ ශ්‍රද්ධාරහිත පුද්ගලයන්ගේ ඵල විපාක පෙන්වා, දැන් බුදුවරුන්ගේ ආනුභාවය පෙන්වන්නේ ඛන්තියා ආදිය කීහ. එහි යම් බුදුවරයෙකු වමන ආදිය කියන ලදීද, ඒ බුදුරද ඛන්තියා ක්‍ෂාන්තියක් අවිහිංසාය සත්වයන්ට හිංසා නොකිරීමෙන් මෙත්ත චිත්ත වතායච මෛත්‍රී සිත් වන්ත භාවයෙන් ද සදෙවකං දෙවියන් සහිත දෙවිවරු වර්තමාන ලෝකය තරණය කරයි ඉක්මවාලයි. නිවාලයි එහෙයින් කරුණාවෙන් බුදුවරු තොපට අවිරෝයිව වාසය කිරීමට නොහැකි වන්නේ බුද්ධ ශාසනයේ පිළිපදිවු යන අර්ථයයි.
ලාභෙ ච අලාභෙ ච න සජ‍්ජන‍්ති න භජන‍්ති න ලග‍්ගන‍්ති. සම්මානනෙ ආදරකරණෙ ච විමානනෙ අනාදරකරණෙ ච අචලා පථවීසදිසා බුද්ධා භවන‍්ති, තස්මා කාරණා තෙ බුද්ධා තුම‍්හෙහි න විරොධියා න විරොධෙතබ‍්බා විරුජ‍්ඣිතුං අසක‍්කුණෙය්‍යාති අත්‍ථො.
ලාභ අලාභයෙද, න සජ්ජකති භජනය නොකරත්, නොලැගෙත්. සම්මානනෙ ආදරය කිරීමේද, විමානනෙ ආදරය නොකිරීමේද අචලා පොළව හා සමාන වෙති. එහෙයින් කාරණාවෝ ඒ බුදුවරු නුඹලා විසින්, න විරාධියා විරෝධය නොපෑ යුතුය. විරුද්ධ වීමට නොහැකි වන්නේ නම් යන අර්ථයයි.
බුද‍්ධානං මජ‍්ඣත‍්තතං දස‍්සෙන‍්තො දෙවදත‍්තෙතිආදිමාහ. තත්‍ථ වධකාවධකෙසු සබ‍්බෙසු සත‍්තෙසු සමකො සමමානසො මුනි බුද‍්ධමුනීති අත්‍ථො.
බුදුවරුන්ගේ මධ්‍යස්ථ බව පෙන්වමින් දෙවදත්තෙ යනාදිය කීවේය. එහි වධක අවධක සියළු සතුන් විෂයෙහි සමකො සමාන කරන්නේ මුනි ඒ බුද්ධමුනි යන අර්ථයයි.
එතෙසං පටිඝො නත්‍ථීති එතෙසං බුද‍්ධානං පටිඝො චණ‍්ඩික‍්කං දොසචිත‍්තතං නත්ථි න සංවිජ‍්ජති. රාගොමෙසං න විජ‍්ජතීති ඉමෙසං බුද‍්ධානං රාගොපි රජ‍්ජනං අල‍්ලීයනං න විජ්ජති, න උපලබ‍්භති, තස්මා කාරණා, වධකස‍්ස ච ඔරසස‍්ස චාති සබ‍්බෙසං සමකො සමචිත‍්තො බුද්ධො හොතීති සම‍්බන්‍ධො.
එතෙසං පටිඝං නත්ථි මේ බුදුවරුන් කෙරෙහි පටිඝං සැඩපරුෂ බවක් හෝ ද්වේෂ සිතක් හෝ විද්‍යමාන නොවේ. රාගො මෙසං න විජ්ජති මේ බුදුවරුන්ට රාගයේ සතුටක් ඇලීමක් න විජ්ජති නොලබයි. ඒ කාරණාවෙන්, වධකයාගේ හොඳ කෙනාගේද, සියල්ලන්ගේ දසම සිත් ඇති බුදුරද වෙයි.
පුනපි බුද‍්ධානංයෙව ආනුභාවං දස‍්සෙන‍්තො පන්‍ථෙ දිස්වාන කාසාවන‍්තිආදිමාහ. තත්‍ථ මීළ‍්හමක‍්ඛිතං ගූථසම‍්මිස‍්සං කාසාවං කසාවෙන රජිතං චීවරං ඉසිද්ධජං අරියානං ධජං පරික‍්ඛාරං, පන්‍ථෙ මග‍්ගෙ ඡඩ‍්ඩිතං දිස්වාන පස‍්සිත්‍වා අඤ‍්ජලිං කත්‍වා දසඞ‍්ගුලිසමොධානං අඤ‍්ජලිපුටං සිරසි කත්‍වා සිරසා සිරෙන වන්දිතබ්බං ඉසිද්ධජං අරහත‍්තද‍්ධජං බුද‍්ධපච‍්චෙකබුද‍්ධසාවකදීපකං චීවරං නමස‍්සිතබ‍්බං මානෙතබ‍්බං පූජෙතබ‍්බන‍්ති අත්‍ථො.
නැවත ද බුදුවරුන්ගේම ආනුභාවය පෙන්වමින් ‘පත්‍ථො දිස්වාන කාසාවං’ යනාදිය කීවේය. එහි මීළ්හ මක්ඛිතං අශුචි මිශ්‍ර වූ කාසාවං කහටින් රඳවන ලද චීවරය, ඉසද්ධජං ආර්යයන්ගේ ධජයයි. පිරිකරයි. පන්‍ථෙ මාර්ගයේ හැර දැමුණු දැක බලා අංජලිංකත්‍වා දස ඇඟිලි එකතු කොට මුදුනේ තබා සරසා හිසින් වන්දිතබ්බං ඉසිද්ධජං අර්හත් ධජං බුදු පසේ බුදු ආර්යය ශ්‍රාවකයන්ගේ චීවරයට නමස්කාර කළ යුතුය පිදිය යුතුය. ගරුබුහුමන් කළ යුතුය යන අර්ථයයි.
අබ‍්භතීතාති අභි අත්‍ථඞ‍්ගතා නිබ‍්බුතා. යෙ ච බුද්ධා වත්තමානා ඉදානි ජාතා ච යෙ බුද්ධා අනාගතා අජාතා අභූතා අනිබ‍්බත‍්තා අපාතුභූතා ච යෙ බුද්ධා. ධජෙනානෙන සුජ‍්ඣන‍්තීති අනෙන ඉසිද්ධජෙන චීවරෙන එතෙ බුද්ධා සුජ්ඣන්ති විසුද‍්ධා භවන‍්ති සොභන‍්ති. තස්මා තෙන කාරණෙන එතෙ බුද්ධා නමස්සියා නමස‍්සිතබ‍්බා වන්‍දිතබ‍්බාති අත්‍ථො. “එතං නමස‍්සිය”න‍්තිපි පාඨො, තස්ස එතං ඉසිද්ධජං නමස‍්සිතබ‍්බන‍්ති අත්‍ථො.
අබ්භතීතා යනු අභි උසස් බවට ගියේ නිවන නම් යම් බුදුරදුකු වත්තමානා දැන් උපන්නේ යො බුද්ධා අනාගතා නූපන් පහළ නොවූ නූපන් යම් බුදුවරයකු ධජෙනානෙන සුජ්ඣන්ති ති අනෙන ඉසිද්ධජෙන චීවරයෙන් මේ බුදුවරු සුජ්ඣන්ති පිරිසිදු වෙත් බබළති. තස්මා ඒ කාරණයෙන් එතෙ බුදුවරු නමස්සියා නමස්කාර කළ යුතුය යන අර්ථයයි. ‘එතං නමස්සතියං’ යන පාඨයයි. මේ ඒ ඉසිදජයට නමස්කාර කළ යුතුය යන අර්ථයයි.
තතො පරං අත්තනො ගුණං දස‍්සෙන‍්තො සත්‍ථුකප‍්පන‍්තිආදිමාහ. තත්‍ථ සත්‍ථුකප‍්පං බුද‍්ධසදිසං සුවිනයං සුන්‍දරවිනයං සුන්‍දරාකාරෙන ද‍්වාරත‍්තයදමනං හදයෙන චිත‍්තෙන අහං ධාරෙමි සවනධාරණාදිනා පච‍්චවෙක‍්ඛාමීති අත්‍ථො. විනයං විනයපිටකං නමස්සමානො වන්‍දමානො විනයෙ ආදරං කුරුමානො විහරිස්සාමි සබ්බදා සබ‍්බස‍්මිං කාලෙ වාසං කප‍්පෙමීති අත්‍ථො.
ඉන් අනතුරුව තමන්ගේ ගුණය දක්වමින් සත්‍ථු කප්පං ආදිය කීවේය. එහි සත්‍ථු කප්පං බුදුරදුන් සමාන සුවිනයං සුන්දර විය සුන්දර ආකාරයෙන් තිදොර දමනය කරන්නේ හදයෙන සිතින් අහං ධාරෙමි ශ්‍රවණ දැරීම් ආදියෙන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරමි යනුයි. විනයං විනය පිටකයට නමස්සමානො වඳින්නේ විනයෙහි ආදරය කරමින් විහරිස්සාමි සබ්බදා සියළු කල්හි වාසය කරමි.
විනයො ආසයො මය‍්හන‍්ති විනයපිටකං මය්හං ඔකාසභූතං සවනධාරණමනසිකරණඋග‍්ගහපරිපුච‍්ඡාපවත‍්තනවසෙන ඔකාසභූතං ගෙහභූතන‍්ති අත්‍ථො. විනයො ඨානචඞ‍්කමන‍්ති විනයො මය්හං සවනාදිකිච‍්චකරණෙන ඨිතට‍්ඨානඤ‍්ච චඞ‍්කමනට‍්ඨානඤ‍්ච. කප්පෙමි විනයෙ වාසන‍්ති විනයපිටකෙ විනයතන‍්තියා සවනධාරණපවත‍්තනවසෙන වාසං සයනං කප්පෙමි කරොමි. විනයො මම ගොචරොති විනයපිටකං මය්හං ගොචරො ආහාරො භොජනං නිච‍්චං ධාරණමනසිකරණවසෙනාති අත්‍ථො.
විනයො ආසයො මය්හං විනය පිටකය මට ඇසීම, ධාරණය, නිතර සිහිකිරීම, උද්ග්‍රහණය, පිළිවිසීම පවත්වාගෙන යාම් වශයෙන්, නිතර පරිහරණය කරමි යන අර්ථයි. විනයො ඨාන චංකමං විනය මගේ ශ්‍රවණාදී කෘත්‍යය කිරීම් වශයෙන් සිටියෙන්ද, සක්මන් කිරීම් වශයෙන්ද, කප්පෙමි විනයෙවාසං විනය පිටකයේ විනය පෙළ, විනය සිරිත පැවැත්වීම වශයෙන් වාසං සයනය කරමි. විනයො මය්හං ගොචරො යනු විනය පිටකය මගේ ගොචරො ආහාරයයි. භෝජනයයි. නිතර දැරීම, මෙනෙහි කිරීම් වශයෙනි.
විනයෙ පාරමිප‍්පත‍්තොති සකලෙ විනයපිටකෙ පාරමිං පරියොසානං පත්තො. සමථෙ චාපි කොවිදොති පාරාජිකාදිසත‍්තාපත‍්තික‍්ඛන්‍ධානං සමථෙ වූපසමෙ ච වුට‍්ඨානෙ ච කොවිදො ඡෙකො, අධිකරණසමථෙ වා –
විනයෙ පාරමිප්පත්තො යනු සියළු විනය පිටකයේ පාරමිං කෙළවරට. පත්තො සමථෙචාපි කොවිදො යනුවෙන් පාරාජිකාදි සප්ති ආපත්ති ඛන්ධකයේ, සමත්‍ථො සංසිඳවීමේ කොවිදො දක්ෂ අධිකරණ සමථයෙක් සුදුස්සෙක් වෙමි.
“විවාදං අනුවාදඤ‍්ච, ආපත‍්තාධිකරණං තථා; කිච‍්චාධිකරණඤ‍්චෙව, චතුරාධිකරණා මතා”ති. –
“විවාදය අනුවාදය ආපත්ති අධිකරණ ද, කිච්ච අධිකරණද අධිකරණ සතර යයි කියන ලදි.
වුත‍්තාධිකරණෙසු ච –
“සම‍්මුඛා සතිවිනයො, අමූළ‍්හපටිඤ‍්ඤාකරණං; යෙභුය්‍ය තස‍්සපාපිය්‍ය, තිණවත්‍ථාරකො තථා”ති. –
“සම්මුඛ, සති අමුල්හ, පටිකරණඤ්ඤා යෙභුය්‍යෙ, පාපිය්‍ය, තිණවත්‍ථාරක
එවං වුත‍්තෙසු ච සත‍්තසු අධිකරණසමථෙසු අතිකොවිදො ඡෙකොති අත්‍ථො. උපාලි තං මහාවීරාති භන‍්තෙ මහාවීර, චතූසු අසඞ‍්ඛ්‍යෙය්‍යෙසු කප‍්පසතසහස‍්සෙසු සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණාධිගමාය වීරියවන‍්ත සත්‍ථුනො දෙවමනුස‍්සානං අනුසාසකස‍්ස තං තව පාදෙ පාදයුගෙ උපාලි භික්ඛු වන්‍දති පණාමං කරොතීති අත්‍ථො.
යන ඒවාද මෙසේ කියන ලද සප්ත අධිකරණ සමථවල, අතිකොවිදො දක්ෂ යන අර්ථයයි. උපාලි තං මහාවීරා යනුවෙන් ස්වාමීනි, මහාවීර චතුරාසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ සර්වඥතා ඤාණ අධිගමයට වීර්ය වඩන්නේ. සත්‍ථුනො දෙව් මිනිසුන්ට අනුශාසක වූ තං ඔබගේ පාදෙ පා යුගලය උපාලි භික්‍ෂුව වන්‍දති ප්‍රණාම කරයි.
සො අහං පබ‍්බජිත්‍වා සම්බුද්ධං නමස්සමානො පණාමං කුරුමානො ධම‍්මස‍්ස ච තෙන භගවතා දෙසිතස‍්ස නවලොකුත‍්තරධම‍්මස‍්ස සුධම්මතං සුන්‍දරධම‍්මභාවං ජානිත්‍වා ධම‍්මඤ‍්ච නමස්සමානො ගාමතො ගාමං පුරතො පුනං නගරතො නගරං විචරිස‍්සාමීති සම‍්බන්‍ධො.
සො අහං ඒ මම පැවිදිව බුදුන්වහන්සේ නමස්කාර කරන්නේ. ධම්මස්සච ඒ බුදුරදුන් විසින් දේශිත නව ලෝකෝත්තර ධර්මයේ සුධම්මතං සුන්දර බව දැන ධර්මයට නමස්කාර කරමින් ගමින් ගම, නගරයෙන් නගරය පුරයෙන් පුරයට විචරිස්සාමි හැසිරෙන්නෙමි යනුයි.
කිලෙසා ඣාපිතා මය‍්හන‍්ති මයා පටිවිද‍්ධඅරහත‍්තමග‍්ගඤාණෙන මය්හං චිත‍්තසන‍්තානගතා සබ්බෙ දියඩ‍්ඪසහස‍්සසඞ‍්ඛා කිලෙසා ඣාපිතා සොසිතා විසොසිතා විද‍්ධංසිතා. භවා සබ්බෙ සමූහතාති කාමභවාදයො සබ්බෙ නව භවා මයා සමූහතා සං සුට‍්ඨු ඌහතා ඛෙපිතා විද‍්ධංසිතා. සබ්බාසවා පරික‍්ඛීණාති කාමාසවො, භවාසවො, දිට‍්ඨාසවො, අවිජ‍්ජාසවොති සබ්බෙ චත‍්තාරො ආසවා පරික්ඛීණා පරිසමන‍්තතො ඛයං පාපිතා. ඉදානි ඉමස‍්මිං අරහත‍්තප‍්පත‍්තකාලෙ පුනබ්භවො පුනුප‍්පත‍්තිසඞ‍්ඛාතො භවො භවනං ජාති නත්‍ථීති අත්‍ථො.
කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං යනු මා විසින් අවබෝධ කළ අර්හත් මාර්ග ඤාණයෙන් මගෙ සිත් තුළ පවත්නා සියළු එක්දහස් පන්සියයක් පමණ ක්ලේශයෝ ඣාපිතා වියළවන ලද්දේ දවන ලද්දේ. භවා සබ්බෙ සමූහතා යනු කාමභව ආදි සියළු අළුත් භවයන් මා විසින් සමූහතා සරළ ලෙසින් සමූල ඝාතනය කොට ක්‍ෂය කොට සබ්බාසවා පරික්ඛීණා යනු කාම ආසව, භව, දිට්ඨි, අවිජ්ජා යන සතර ආසවයෝ පරික්ඛීණා හාත්පසින්ම ක්‍ෂය කරන ලද්දේ ඉදානි මේ රහත් ඵලයට පැමිණි කල්හි පුනබ්භවො යළිත් ඉපදීම සංඛ්‍යාත භවය, භවයේ ඉපදීම නැත යන අර්ථයයි.
උත‍්තරි සොමනස‍්සවසෙන උදානං උදානෙන‍්තො ස‍්වාගතන‍්තිආදිමාහ. තත්‍ථ බුද‍්ධසෙට‍්ඨස‍්ස උත‍්තමබුද‍්ධස‍්ස සන‍්තිකෙ සමීපෙ එකනගරෙ වා මම ආගමනං ස්වාගතං සුට‍්ඨු ආගමනං සුන්‍දරාගමනං වත එකන‍්තෙන ආසි අහොසීති සම‍්බන්‍ධො. තිස්සො විජ‍්ජාති පුබ‍්බෙනිවාසදිබ‍්බචක‍්ඛුආසවක‍්ඛයවිජ‍්ජා අනුප්පත්තා සම‍්පත‍්තා, පච‍්චක‍්ඛං කතාති අත්‍ථො. කතං බුද්ධස්ස සාසනන‍්ති බුද‍්ධෙන භගවතා දෙසිතං අනුසිට‍්ඨි සාසනං කතං නිප‍්ඵාදිතං වත‍්තපටිපත‍්තිං පූරෙත්‍වා කම‍්මට‍්ඨානං මනසි කරිත්‍වා අරහත‍්තමග‍්ගඤාණාධිගමෙන සම‍්පාදිතන‍්ති අත්‍ථො.
මත්තෙහිත් සොම්නස් වශයෙන් උදානය ප්‍රකාශ කරන්නේ, ස්වාගතං ආදිය කීවේය. එහි බුද්ධංසෙට්ඨස්ස උතුම් බුදුරදුන්ගේ සත්තිකෙ සමාගමයෝ එක නගරයක් සේ මගේ පැමිණීම ස්වාගතං යහපත් පැමිණීමක්, සුන්දර ගමනයක් යයි ඒකාන්තයෙන් ආසි විය. තිස්සො විජ්ජා යනු පූර්වේනිවාස, දිව්‍ය චක්‍ෂුර්, ආසවක්ඛය යන විද්‍යාවෝ වෙති. අනුප්පත්තා සපැමිණියේ ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළේ යන අර්ථයයි. අනුප්පත්තා සපැමිණියේ ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළේ යන අර්ථයයි. කතං බුද්ධස්ස සාසනං බුදුරදුන් විසින් දේශිත මනාව පිහිටි ශාසනයයි. කතං නිෂ්පාදනය කරන ලද, වත් පිළිවෙත් පුරා කමටහන් මෙනෙහි කොට, අරහත්ත මාර්ග ඤාණ අධිගමයෙන් සම්පාදනය කළ යන අර්ථයයි.
පටිසම්භිදා චතස‍්සොති අත්‍ථපටිසම‍්භිදාදයො චතස්සො පඤ‍්ඤායො සච්ඡිකතා පච‍්චක‍්ඛං කතා. විමොක්ඛාපි ච අට‍්ඨිමෙති චත‍්තාරි මග‍්ගඤාණානි චත‍්තාරි ඵලඤාණානීති ඉමෙ අට‍්ඨ විමොක‍්ඛා සංසාරතො මුච‍්චනූපායා සච‍්ඡිකතාති සම‍්බන්‍ධො. ඡළභිඤ්ඤා සච‍්ඡිකතාති –
පටිසම්භිදා චතස්සො යනු අර්ථ පටිසම්භිදා ආදි සතර ප්‍රඥාවෝ සච්ඡිකතා ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන ලද්දේ විමොක්ඛාපි අට්ඨිමෙ යනු සතර මාර්ග ඤාණයන් සතර ඵලයන් යන මේ අෂ්ට විමෝක්‍ෂා සසරින් මුදවන උපායෙන් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළේ යන සම්බන්ධයයි. ඡළභිඤ්ඤා ෂට් අභිඥාවෝ සාක්ෂාත් කළේනුයි
“ඉද‍්ධිවිධං දිබ‍්බසොතං, චෙතොපරියඤාණකං; පුබ‍්බෙනිවාසඤාණඤ‍්ච, දිබ‍්බචක‍්ඛාසවක‍්ඛය”න‍්ති. –
සෘද්ධිවිධ, දිව්‍යශ්‍රෝත, චේතෝපරිය ඤාණ, පූර්වේනිවාසානුස්සති, ඤාණය ද, දිව්‍යචක්ඛු ආසවක්ඛය
ඉමා ඡ අභිඤ‍්ඤා සච්ඡිකතා පච‍්චක‍්ඛං කතා. ඉමෙසං ඤාණානං සච‍්ඡිකරණෙන බුද්ධස්ස සාසනං කතන‍්ති අත්‍ථො.
යන මේ ෂට් අභිඥාවෝ සාක්ෂාත් කළේ ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළේය. මේ ඤාණයන්ගෙන් සාක්ෂාත් කිරීම බුදුරදුන්ගේ ශාසනය විසින් කරන ලදි යන අර්ථයයි.
ඉත්‍ථන‍්ති ඉමිනා හෙට‍්ඨා වුත‍්තප‍්පකාරෙන. සුදන‍්ති පදපූරණමත‍්තෙ නිපාතො. ආයස්මා උපාලි ථෙරොති ථිරසීලාදිගුණයුත‍්තො සාවකො ඉමා පුබ‍්බචරිතාපදානදීපිකා ගාථායො අභාසිත්‍ථ කථයිත්‍ථාති අත්‍ථො.
ඉත්‍ථං යනු යට කියන ලද ආකාරයකි. සුදං යනු පද පූරණයේ නිපාත පදයකි. ආයස්මා උපාලි ථෙරො යනු ස්ථිරසාර සීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත ශ්‍රාවකයා වේ. ඉමා පූර්ව චරිත අපදානය බැබළේ. ගාථායො අභාසිත්‍ථ කියන ලදි යන අර්ථයයි.
උපාලිත්‍ථෙරඅපදානවණ‍්ණනා සමත‍්තා.
මෙසේ උපාලි තෙරුන්ගේ අපදාන අර්ථකථාව සමාප්තයි.