2. සොමනස‍්සචරියාවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

2. සෝමනස්ස චරියා වර්ණනාව

දෙවෙනි (සොමනස්ස චරිතයෙහි) “ඉන්‍දපත්තෙ පුරුත්තමෙ” යනු මෙනම් වූ උතුම් නගරයෙහි, “කාමිතො” යනු මවුපිය ආදීන් විසින් “අනේ, ඒකාන්තයෙන් එක් පුතෙක් උපදින්නේ නම් මැනවැ’යි බොහෝ කාලයක සිට පතන ලද්දේ, “දයිතො” යනු ප්‍රිය කරන ලද, “සොමනස්සොති විස්සුතො” යනු සෝමනස්ස යයි මෙසේ ප්‍රකාශ වූ නම් ඇති

“සීලවා” යනු දශකුශලකර්‍මපථ ශීලයෙන් මෙන්ම ආචාරශීලයෙන් ද යුක්ත වූ “ගුණසමන්නො” යනු ශ්‍රද්ධා, බහුශ්‍රැත ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ හෝ සම්පූර්‍ණ වූ. “කල්‍යාණ පටිභානවා” යනු ඒ ඒ දෙය මෙසේ කළ යුතුයයි සිද්ධ කිරීමෙන් ද, උපාය කෞශල්‍ය සඞ්ඛ්‍යාත සුන්දර ප්‍රතිභාන ඥානයෙන් ද යුක්ත වූ “වුද්ධාපචායී” යනු මවුපියෝය කුල දෙටුවෝය යන උපතින් වැඩිහිටියෝ වෙත්ද, යම් ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් වැඩිහිටියෝ වෙත්ද ඔවුන්ට පුදන සුලු වූ “හිරිමා” යනු පව පිළිකුල් කරන ලක්‍ෂණය ඇති ලජ්ජාවෙන් යුත්, “සඞ්ගහෙසුච කොවිදො” යනු දාන, ප්‍රියවචන, අර්‍ථචර්‍ය්‍යා, සමානාත්මතා සඞ්ඛ්‍යාත සතර සංග්‍රහ වස්තුන්ගෙන් සුදුසු පරිදි සත්ත්‍වයන්ට සංග්‍රහ කිරීමෙහි දක්ෂ වූ, මෙබඳු වූ “රේණු” නම් කුරුරජුගේ පුතා, “සෝමනස්ස” යයි යම්කලෙක ප්‍රසිද්ධ වූයෙම් ද යනු සම්බන්‍ධය වේ.

“තස්ස රඤ්ඤෙ පතිකරො” ඒ කුරුරජු විසින් දිනපතා නිරන්තරයෙන් උපකාර කළ බැවින් ප්‍රතික්‍රියා වශයෙන් වල්ලභ වූ, “කුහක තාපසො” යනු තමා ළඟ නැති ගුණයන්ට සැලකීම ලක්‍ෂණ කොට ඇති කුහක කමින් ජීවිතය පවත්වන එක් තාපසයෙක්, ඔහුට රජු විසින් සත්කාර කළ යුත්තේ විය. “ආරාමං” යනු ඵලාරාමය, යම් තැනෙක්හි කැකිරි, ලබු, කොමඩු, පුහුල් ආදී ගෙඩි සහිත වැල් මෙන්ම කූරතම්පලා වැනි පලා වර්‍ගද රෝපණය කරනු ලබයිද එතැන, “මාලාවච්ඡං” යනු දැසමන්, යොහොඹු ආදී මල් පැලෑටි, එයින් පුෂ්පාරාමය හෙවත් මල්වත්ත දක්වයි. මෙහිද උයනක් කොට එහි මල් පැලෑටි ද, ඉහත සඳහන් ඵල සහිත පැලෑටි ද රෝපණය කොට එයින් ලැබුණු ධනය එකතුකොට තබමින් ජීවත් වෙයි යන අර්‍ථය යයි දත යුතුය.

මේ එහි අනුපිළිවෙල කථාවයි. එකල්හි මහාරක්‍ඛිත නම් තාපස කෙනෙක් පන්සියයක් තවුසන් විසින් පිරිවැරුවාහු හිමාලයෙහි වැස ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස ජනපද චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් ඉඳිපත් නුවරට පැමිණ රජ උයනෙහි වැස පිරිස සහිතව පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නාහු රජ දොරටුවට පැමිණියහ. රජතුමා සෘෂිවරුන් සමූහය දැක ඔවුන්ගේ ඉරියව්වෙහි පැහැදුනේ සරසා පිළියෙල කළ උඩුමහල් තලයෙහි හිඳුවා ප්‍රණීත ආහාරයෙන් වළඳවා “ස්වාමීනී මේ වස් කාලය මගේ උයනෙහිම වසනු මැනව”යි කියා එතුමන් සමග උයනට ගොස් වසන තැන් පිළියෙළ කරවා පැවිදි පිරිකර දී නික්ම ගියේය. එතැන් පටන් ඒ සියල්ලෝම රජගෙදර වළඳත්.

රජ වනාහි දරුවන් නැත්තෙකි, පුතුන් ප්‍රාර්ථනා කරයි. පුත්තු නූපදිති, වස්කාලය අවසන් වීමෙන් පසු මහාරක්‍ඛිත තවුසා හිමාලයට යන්නෙමු’යි රජු විමසා රජු විසින් කරන ලද සත්කාර සම්මාන ඇත්තේ නික්ම අතරමඟ මද්දහන් වේලෙහි මගින් ඉවත්ව ඝනසෙවන ඇති ගසක් යට පිරිස් සහිතව හුන්නේය. තාපසවරු මෙබඳු කථාවක් ඉපිද වුවාහුය. රජ වනාහි දරුවන් නැත්තෙකි. ඉදින් රජුහට රාජපුත්‍රයෙක් ලැබෙන්නේ නම් මැනවි යනුවෙනි. මහාරක්‍ඛිත තවුසා එම කථාව අසා රජුට පුතෙක් ලැබෙන්නේද නැතහොත් නොලැබෙන්නේදැයි සලකා බලන්නේ “ලැබෙන්නේය”යි දැන තෙපි ඒ ගැන නොසිතව්, අද අළුයම් වේලෙහි එක් දේවපුත්‍රයෙක් චුත වී රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගන්නේය’යි කීය.

එය අසා එක් කපටි තවුසෙක් “දැන් රජුගේ කුලුපගයෙක් වන්නෙමි”යි සිතා තාපසයන් පිටත්වන කල්හි ගිලන් ස්වභාවයක් පෙන්වා වැදහෙව “එව යමු”යි කී කල්හි “නොහැක්කෙමි”යි කීය. මහාරක්‍ඛිත තවුසා ඔහු වැදහොත් කාරණය දැන “යම් කලෙක හැකිනම් එකල එව”යි කියා ඍෂි සමූහයා ද රැගෙන හිමවතටම ගියේය. කුහක තවුසා ආපසු හැරී වේගයෙන් ගොස් රජ දොරටුවෙහි සිට “මහාරක්‍ඛිත තවුසාගේ අතවැසි තාපසයෙක් පැමිණියේ ය”යි රජුට දන්වා රජතුමා විසින් වහා කැඳවන ලද්දේ ප්‍රාසාදයට නැග පැණවූ ආසනයෙහි හුන්නේය. රජතුමා ඔහුට වැඳ එකත්පසෙක හුන්නේ ඍෂිවරුන්ගේ සුවදුක් විමසා “ස්වාමීනි, ඉතා ඉක්මනින් ආපසු හැරි ආවේ කුමක් සඳහාදැයි ඇසීය.

මහ රජතුමනි තාපස සමූහයා සුවසේ හුන්නාහු ඉදින් මේ රජුට වංශය රකින පුතෙක් උපන්නේනම් යහපතැයි කථාවක් ඉපදෙව්වාහුය. මම ඒ කථාව අසා රජතුමාට පුතෙක් ලැබෙන්නේද? නැතහොත් නොලැබෙන්නේදැයි දිවැසින් බලන්නේ “මහත් ඍද්ධි ඇති දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් චුතව සුර්‍ධමා අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගන්නේය’යි දැක ඒ බව නොදන්නාහු ගැබ නසා ගන්නහුය. එබැවින් පළමුකොට රජුට ඒ බව කියන්නෙමි’යි නුඹවහන්සේට කීම සදහා පැමිණියෙමි. මා විසින් ඒ බව ඔබතුමාට කියන ලදී. මම යමි’යි කීය. රජතුමා “ස්වාමීනි, නොවඩිනු මැනවැ’යි තුටුපහටුව පහන් සිත් ඇත්තේ කුහක තාපසයා උයනට පමුණුවා වසන තැනක් සලසා දුන්නේය. හෙතෙම එතැන් පටන් රාජ කුලයෙන් අනුභව කරමින් වසයි. ඔහුට “දිබ්බචක්‍ඛු” යයි නමක් ඇතිවිය.

එකල්හි බෝධිසත්ත්‍වයෝ තව්තිසා දෙව්ලොවින් චුතව අගමෙහෙසියගේ කුස පිළිසිඳ ගත්හ. උපන්නා වූ එතුමන්ට නම් තබන දවසෙහි “සොමනස්ස” යයි නම් කළහ. හෙතෙම කුමාර පෙරහරින් වැඩේ. කුහක තාපසයා ද උයනෙහි එක් පැත්තක නොයෙක් ආකාරයේ මාළුවට නිසි පලා ආදියද පලවැල් ආදිය ද වවා පලාකොළ වෙළෙන්ඳන් අතට දී විකුණමින් ධනය රැස් කරයි. ඉක්බිති බෝධිසත්ත්‍වයන්ට සත් හැවිරිදි කල රජුගේ පසල් දනව්වක් කිපුනේ රජතුමා පුතණුවෙනි! දිබ්බචක්‍ඛු තාපසයා කෙරෙහි ප්‍රමාද නොවෙව’යි කුමාරයාට පවරා පසල් දනව්ව සංසිඳවීමට ගියේය.

ඉක්බිති එක් දවසක් කුමාරයා “ජටිලයා දකින්නෙමි”යි උයනට ගොස් හොර තවුසා එක් සුවඳැති කසාවතක් හැඳ එකක් පොරවා අත් දෙකෙන් කල දෙකක් ගෙන එලවළු වත්තෙහි ජලය ඉසිනු දැක “මේ සොර තවුසා තමාගේ මහණ දම් නොකොට පලා කොළ වෙළඳාම් කෙරේ යයි දැක “පලාකොළ ගෘහපතියා කුමක් කෙරෙහිදැ”යි ඔහු ලජ්ජා කරවා නොවැඳම නික්ම ගියේය.

සොර ජටිලයා “මේ කුමාරයා මේ අවස්ථාවෙහිම මෙබඳුය, පසුව කුමක් කරන්නේදැයි කවුරු දනිත්ද? දැන්ම මොහු නසන්නට වටීයයි සිතා රජු එන කාලයෙහි ගල්පුවරුව එක් පසෙක දමා පැන්කලය බිඳ පන්සලෙහි තණ විසූරුවා ශරීරයෙහි තෙල් ගල්වාගෙන පන්සලට පිවිස හිස වසා පොරවාගෙන මහත් දුකට පත්වූවෙකු මෙන් ඇඳෙහි වැද හොත්තේය. රජ පැමිණ නගරය පැදකුණු කොට රජවාසලට නොපිවිසම “මගේ ස්වාමී වූ දිබ්බචක්‍ඛු තාපසයන් දකින්නෙමි’යි පන්සල් දොරකඩට ගොස් ඒ විප්‍රකාරය දැක “මේ කිනම් කාරණයක්දැයි” ඇතුළට පිවිස වැදහොත්තා වූ තාපසයා දැක පා පිරිමදිමින් “ස්වාමීනි කවරකු විසින් නුඹවහන්සේ මෙසේ වෙහෙසට පත් කළෙහිද? මම අද ඔහු යමලොවට පමුණුවමි, ඔහු මට වහා කියනු මැනවි”යි කීය.

එය අසා සොර ජටිලයා කෙඳිරිගාමින් නැගිට “මහරජ, නුඹ වහන්සේ දැක්කහුය, නුඹ වහන්සේ කෙරෙහි විශ්වාසයෙන් මතු විප්‍රකාරයට පැමිණියේ වෙමි. නුඹ වහන්සේගේ පුතා විසින් මෙසේ වෙහෙසට පත් කළේ වෙමි’යි කීය. එය අසා රජතුමා චෝර ඝාතකයන් අමතා “යව්, කුමාරයාගේ හිස සිඳ ඔහුගේ ශරීරය කඩ කඩ කොට කපා වීථියක් වීථියක් පාසා දමව්” යයි අණ කළේය. ඒ වධකයෝ මව විසින් සරසා තම ඇකයෙහි හොවන ලද කුමාරයා “රජතුමා විසින් නුඹට වධාඥා කරන ලද්දේය”යි කියා ඇද්දාහ. කුමාරයා මරණ භයින් බියපත් වූයේ මවගේ ඇකයෙන් නැගිට “මා රජුට දක්වව්, රාජකාර්‍ය්‍යයක් ඇතැයි කීය. ඔවුහු කුමාරයාගේ වචනය අසා මැරීමට නොහැක්කාහු ගොණෙකු මෙන් රැහැණින් ඇදගෙන ගොස් රජුට දැක්වූහ. එහෙයින් “තමහං දිස්වාන කුහකං” යනාදිය වදාරණ ලදී.

එහි “ඵුසරාසිංව අතණ්ඩුලං” යනු හාල් ඇටවලින් තොර වූ බොල් රැසක් මෙන්, “දුමංව” ඇතුළත මහත් සිදුරක් ඇති ගසක් මෙන්, “කදලිං වියච අසාරකං” ශීලාදි සාරයන්ගෙන් තොරවූ තාපසයා දැක “මොහුට සත්පුරුෂ සාධුන්ගේ ධ්‍යානාදි ධර්‍ම නැත. එබැවින් “සාමඤ්ඤ” ශ්‍රමණභාවයෙන් ශීල මාත්‍රයෙන් පවා ඉවත් වූයේය. මෙතෙම පිරිහුනේය. එසේම “හිරිසුක්ක ධම්ම ජහිතො” ඉවත දැමූ හිරි සඞ්ඛ්‍යාත කුශලධර්‍ම ඇත්තේය. “ජීවිත වුත්ති කාරණා” යනු හුදෙක් ජීවිතයම හේතුකොට ගෙන මෙතෙම තාපස වේශයෙන් හැසිරෙයි යනුවෙන් සිතුවෙමි’යි දක්වයි. “පරන්ත හී” යනු වාසස්ථාන වූ කෙළවර ප්‍රත්‍යන්තයක් මොවුන්ට ඇත්තේනුයි “පරන්තිනො” වේ. සීමා අතර වසන්නෝ, වනවාසී ඒ පරන්තීන් විසින් ප්‍රත්‍යන්ත දේශය කළඹවන ලද්දේ විය. ඒ ප්‍රත්‍යන්ත දේශිකයන්ගේ කෝපය නැතිකිරීමට, සංසිඳවීමට යන මගේ පියාණන් වන කුරු රජතුමා “දරුව, සෝමනස්ස කුමාරය, මගේ ස්වාමී වූ උග්‍ර තපස් ඇති, දරුණු තපස් ඇති, ඉතාමත් සංසුන් ඉඳුරන් ඇති ජටිලයාණන් කෙරෙහි පමා නොවෙව, එතුමා වනාහි අපට සියලු කාම සම්පත් දෙන තැනැත්තාය. එබැවින් “යදිච්ඡකං” යමක් එතුමන්ගේ සිතට රුචි නම් සිතට අනුකූල නම් “පවත්තෙ හි” ඒ අනුව පවතුව”යි එකල මට අනුශාසනා කළේය’යි දක්වයි.

“තමහං ගනත්‍වානුපට්ඨා නං” යනු පියාගේ වචනය නොඉක්මවන්නේ ඒ සොර තවුසාට උපස්ථානය සඳහා ගොස් එලවළු වත්තෙහි දිය ඉසින ඔහු දැක “මෙතෙම පලාකොළ වෙළෙන්ඳෙක් බව දැන, “කච්චි තෙ ගහපති කුසලං” යනු ගෘහපතිය, නුඹගේ ශරීරය කිම යහපත් ද? යහපත්මය, එනිසාම එලවළු වත්තෙහි දිය ඉසින්නෙහිය. කිම නුඹට අමුරන් හෝ රන් ගෙන එන්නද? පලා කොළ වෙළඳාමෙහි යෙදී සිටින්නේ එම නිසා නොවේදැයි මේ වචන කීවෙමි.

“තෙන සො කුපිතො ආසි” යනු මා විසින් කියන ලද ඒ ගහපතිවාදයෙන් මානය ඇසුරු කළ, මානයෙහි ඇලුණු, කුහක හෙතෙම මා කෙරෙහි කිපුණේ කෝපයට පත් වූවෙක් විය. කිපුණෙක් වූයේ “ඝාතාපෙමි තුවං අජ්ජ රට්ඨා පබ්බාජයාමි වා”යි කීය.

එහි “තුවං අජ්ජ” යනු නුඹ අද, දැන්ම, රජු පැමිණි විගසම යන අර්‍ථයයි.

“නිසෙධයිත්‍වා පච්චන්තං” යනු ප්‍රත්‍යන්ත දේශය සංසිඳුවා නගරයට නොපිවිසියේ එකෙණෙහිම උයනට ගොස් සොර තවුසාට, “කච්චි තෙ භන්තෙ ඛමනීයං, සම්මානො තෙ පවත්තිතො” යනු කුමාරයා විසින් නුඹ වහන්සේ සම්මාන පවත්වන ලද්දේ වෙහිද?

“කුමාරො යථා නාසියො” යනු යම්සේ කුමාරයා නසනු ලබන්නේද, නැසිය යුත්තේ ද, ඝාතනය කරවිය යුත්තේ ද එසේ ඒ පවිටු තවුසා ඒ රජුට කීවේය. “ආණාපෙසි” යනු මාගේ ස්වාමියා, මේ දිබ්බචක්‍ඛු තාපසයා ඇති කල්හි මට කුමක් නූපදින්නේ ද? එම නිසා මට පුතාගෙන් වැඩක් නැත. ඔහුට වඩා මොහුම ශ්‍රේෂ්ඨයයි සිතා අණ කළේය.

කුමක් ද? “සිසං තත්‍ථෙව ජින්‍දිත්‍වා” යනු යම් තැනක ඒ කුමාරයා දකිව් ද, එහිම ඔහුගේ හිස සිට ඔහුගේ ශරීරය “කත්‍වාන චතුඛණ්ඩිකං” සතර කඩක් කොට වීථියක් පාසා ගෙන යනු ලබමින් වීථියෙන් වීථිය විසුරුවමින් දක්වව්. කුමක් නිසාද? “සා ගති ජටිලහීලිතා” යනු යමෙකුන් විසින් මෙම ජටිල තෙම පිළිකුල් කරන ලද්දේ ද ජටිලයාට නින්‍දා කළ ඔවුන්ගේ ඒ ගතියයි. ඒ නිපන් දෙයයි. ඒ විපාකයයි. “ජටිලහීලිතා” යනු ජටිලයාට නින්‍දා කිරීමේ හේතුවෙන් ඔහුට එය හටගත්තේ යයි මෙසේ මෙහි අර්‍ථය දත යුතුය.

“තත්‍ථ” යනු ඒ රජුගේ අණෙහි (පිහිටා), නැතහොත් තාපසයාගේ එම පරිභවයෙහි (පිහිටා) “කාරණීකා” යනු ඝාතකයෝ චෝර ඝාතකයෝ යන අර්‍ථයයි. “චණ්ඩා” යනු ක්‍රෑර වූ, “ලුද්දා” යනු ඉතාමත් දරුණු. “අකාරුණා” යනුවෙන් එයටම පර්‍ය්‍යාය වචනයක් යොදන ලදී. “අකරුණා” යයිද පාඨයකි. කරුණාවක් නැතිව යන අර්‍ථයයි. “මාතුඅඞ්කෙ නිසින්නස්ස” යනු මගේ මෑණියන් වන සුධර්‍මා දේවියගේ උකුලෙහි හුන් “නිසින්නස්ස” යනු අනාදරාර්ථයෙහි ඡට්ඨි විභක්ති වචනයෙකි. “ආකඩ්ඪිත්‍වා නයන්ති මං” යනු මව විසින් සරසා තමාගේ ඇකයෙහි හිඳුවන ලද මා රජුගේ අණින් ඒ චෝර ඝාතකයෝ ගොනෙකු මෙන් රැහැණින් ඇදගෙන වධක භූමියට ගෙන යති. කුමාරයා ගෙන යනු ලබන කල්හි දාසි සමූහයා විසින් පිරිවරන ලද අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් සහිත සුධර්‍මා දේවිය ද නගර වැසියෝද “අපි නිරපරාධ වූ කුමාරයන් මැරීමට නො දෙන්නෙමු”යි කුමාරයා සමගම ගියහ.

“බන්‍ධතං ගාළ්හ බන්‍ධනං” යනු දැඩි වූ බන්‍ධනයෙන් බඳින්නා වූ ඒ වධක පුරුෂයන්ට “රාජකිරියානි අත්‍ථි මෙ” යනු මා විසින් රජුට කිව යුතු රාජ කාර්‍ය්‍යයෝ වෙති. එහෙයින් [missing trans]

“රඤ්ඤො දස්සයිංසු පාපස්ස පාප සෙවිනො” යනු තමා පාපශීලී ලාමක හැසිරීම් ඇති කපටි තාපසයා ඇසුරු කිරීමෙන් පාපීන් සේවනය කරන්නා වූ රජුට මා දැක්වූහ. “දිස්වාන තං සඤ්ඤ පෙසිං” යනු මගේ පියාණන් වූ ඒ කුරු රජු දැක “දේවයන් වහන්ස, මා කුමක් හෙයින් මරවන්නෙහිදැ’යි කියා එතුමා විසින් “කුමක්හෙයින් වනාහි නුඹ මගේ ස්වාමී වූ දිබ්බචක්‍ඛු තාපසයාට ගහපතිවාදයෙන් කථා කළෙහිද? මේ මේ විප්‍රකාර කෙළෙහිදැ’යි විචාළ කල්හි “දේවයන් වහන්ස, ගෘහපතියෙකුහටම ගෘහපතියා යයි කියන මාගේ කවරනම් වරදක් ද? කියා නොයෙක් ආකාරයේ මල්ගස් වවා ඔහුගේ මල් කොළ ගෙඩි ආදිය විකිණීම, ඔහු ඒවා දිනපතා විකුණන මල්කරු වෙළෙඳුන් අතින් විශ්වාස ගන්වා මතු කොළවතු බලනු මැනවැයි කියා ඔහුගේ පන්සලටද පිවිස මල් ආදිය විකුණා ලැබු කහවණු මසු පොදිය තමාගේ පුරුෂයන් ලවා බැහැර කරවා රජුට කරුණු ඇති සේ දැන්වූයෙමි. ඔහුගේ කපටිතාපස බව අවබෝධ කරවීමි. “මමඤ්ච වසමානයිං” යනු එම හැඳින්වීමෙන් “කුමාරයා වනාහි ඇත්තක්ම කියයි. මේ කපටි තාපසයා පෙර අල්පේච්ඡයෙකු මෙන් සිට දැන් බහු භණ්ඩික වූයේ යයි යම්සේ ඔහු කෙරෙහි කළකිරුණේ මාගේ වසඟයෙහි පවතී ද, මෙසේ රජු මාගේ වසඟයට පැමිණවූයෙමි.

ඉන්පසු මහාසත්ත්‍වයෝ “මෙබඳු නුවණ නැති රජෙකුගේ සමීපයෙහි විසීමට වඩා හිමවතට පිවිස පැවිදිවීම යුතුයයි සිතා “මහරජතුමනි මට මෙහි විසීමෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. මට අවසර දෙනු මැනවි. පැවිදිවන්නෙමි”යි රජු විචාළහ. රජතුමා “දරුව, මවිසින් නොවිමසා නුඹට වධ නියම කරන ලද්දේය. මාගේ අපරාධයට සමාවුව මැනවැයි මහාසත්ත්‍වයා කමා කරවාගෙන “අදම මේ රාජ්‍යය පිළිගනුව”යි කීය. කුමාරයා “දේවයන් වහන්ස, මානුසක සම්පත්තීන්හි කුමක් ඇත්තේද, මම පෙර බොහෝ කලක් දිව්‍ය භෝග සම්පත්තීන් අනුභව කෙළෙමි. එහිද මාගේ ඇලීමක් නොවීය. මම පැවිදි වන්නෙම්මය. ඔබතුමා වැනි නුවණ නැති අනුන් විසින් මගපෙන්විය යුතු බුද්ධිය ඇත්තෙකු ළඟ නොවසමි”යි කියා ඔහුට අවවාද දෙන්නේ:-

“අනිසම්ම කතං කම්මං අනවත්‍ථාය චින්තිතං භෙසජ්ජස්සෙ ව වෙභඞ්ගො විපාකො හොති පාපකො”

“නිසම්ම ච කතං කම්මං සම්මා වත්‍ථාය චින්තිතං භෙසජ්ජස්සෙ ව සම්පත්ති විපාකො හොති භද්දකො”

අලසො ගිහි කාමභොගී න සාධු අසඤ්ඤතො පබ්බජිතො න සාධු රාජා න සාධු අනිසම්මකාරී යො පණ්ඩිතො කොධනො සො නසාධු

නිසම්ම ඛන්තියො කයිරා නා නිසම්ම දිසම්පති නිසම්ම කාරිනො රාජ! යසො කිත්තිඤ්ච වඩ්ඪති.”

නිසම්මදණ්ඩං පණයෙය්‍ය ඉස්සරො වෙගා කතං තපතෙ භූමිපාල! සම්මා පණිධිච නරස්ස අත්‍ථා අනානුතප්පා තෙ භවන්ති පච්ඡා

අනානුතප්පානි හි යෙ කරොන්ති විභජ්ජ කම්මායතනානි ලොකෙ විඤ්ඤුප්පසත්‍ථානි සුඛුද්‍රයානි භවන්ති බුද්ධානුමතානි තානි.

ආගච්ඡුං දොවාරිකා ඛග්ගහත්‍ථා කසාහියා හන්තු මමං ජනින්‍ද! මාතුච්ච අඞ්කස්මිං අහං නිසින්නො ආකඩ්ඪි තො සහසා තෙහි දෙව!

කටුකම්හි සම්බාධං සුකිච්ඡං පත්තො මධුරං පියං ජීවිතං ලද්ධ රාජ! කිච්ඡෙනහං අජ්ජ වධා පමුත්තො පබ්බජ්ජ මෙවාභිමනො හමස්මීති (ජාතක පාලිය)

මේ ගාථාවන්ගෙන් ධර්‍මය දේශනා කළේය.

එහි “අනිසම්ම” යනු නොවිමසා “අනවත්‍ථාය” යනු ව්‍යවස්ථාවක් නොකොට “වෙභඞ්ගො” යනු විපත්තියයි. “විපාකො” යනු හටගැනීමයි. “අසඤ්ඤතො” යනු අසංවර වූයේ දුශ්ශීල වූයේ “පණයෙය්‍යාති” පමුණුවන්නේය. (විධාන කරන්නේය) “වෙගා” යනු වේගයෙන්, ඉක්මනින්, “සම්මාපණිධිච” යනු යහපත්ව පිහිටුවා, නුවණින් පිහිටුවන ලද සිතින් කරන ලද දෙය මිනිසාට අර්‍ථයද පසුව නොතැවීම ද පිණිස පවතී යන අර්‍ථයයි. “විභජ්ජ” යනු මේවා කිරීමට සුදුසුයි. මේවා කිරීමට නුසුදුසුයි යයි මෙසේ ප්‍රඥාවෙන් බෙදා “කම්මායතනානි” යනු කටයුතු (කර්‍මයෝ) “බුද්ධානුමතානි” පණ්ඩිතයන් විසින් අනුමත කළ නිවැරදි දේ වෙයි. “කටුකං” යනු දුක්වු අමිහිරි වූ. බාධාසහිත වූ “සුකිච්ඡං” මරණ භයට පත්වූයේ වෙමි. “ලද්ධා” යනු තම ඥාන බලයෙන් ජීවිතය ලැබ “පබ්බජ්ජ මෙවාභිමනො” යනු මම පැවිද්දට යොමුවූ සිත් ඇත්තේම වෙමි.

මෙසේ මහාසත්ත්‍වයන් විසින් ධර්‍මය දේශනා කළ කල්හි රජතුමා “දේවිය, නුඹ පුතණුවන් නවත්වාලව’යි දේවිය අමතා කීය. දේවියද කුමාරයාගේ පැවිද්දම කැමති වූවාය. මහාසත්ත්‍වයෝ මවුපියන් වැඳ “ඉදින් මගේ වරදක් ඇත්නම් එයට කමාකළ මැනවැ”යි කමාකරවාගෙන මහජනයා විමසා හිමවතට අභිමුඛව ගියහ. මහාසත්ත්‍වයන් ගිය කල්හි මහජනයා කපටි ජටිලයාට තලා මරණයට පත් කළේය. බෝධිසත්ත්‍වයෝද කදුළු පිරුණු මුහුණු ඇති නගර වැසියන් සහිත ඇමති පිරිස් ආදී වූ රාජපුරුෂයන් විසින් ලුහුබඳින ලද්දාහු ඔවුන් නැවැත්වූහ. මිනිසුන් නැවතුන කල්හි මිනිස් වෙස්ගෙන පැමිණි දෙවියන් විසින් පමුණුවන ලද්දාහු කඳු වලලු සතක් ඉක්මවා හිමාලයෙහි විශ්වකර්‍ම විසින් නිර්‍මාණය කරන ලද පන්සලෙහි තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. එහෙයින්,

262. සො මං තත්‍ථ ඛමාපෙසි මහා රජ්ජං අදාසි මෙ සොහං තමං දාළයිත්‍වා පබ්බජිං අනගාරියත්ති” (චරියා පිටක)

එහිද “තමං දාළයිත්‍වා” යනු කාමයන්ගේ ආදීනව දැකීමට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ මෝහන්‍ධකාරය විනාශකොට “පබ්බජිං” යනු සමීපයට පැමිණියෙමි. “අනාගාරියං” යනු පැවිද්දයි.

දැන් යම් අර්‍ථයක් සදහා එකල්හි ඒ රාජසම්පත් පරිත්‍යාග කළේද, එය දැක්වීමට “න මෙ දෙස්සං” යන අවසාන ගාථාව වදාළහ.

එහි අර්‍ථය කියන ලද ක්‍රමයමය.

මෙසේ මහාසත්ත්‍වයන් පැවිදි වූ කල්හි සොළොස් හැවිරිදි වන තෙක් රාජ කුලයෙහි උපස්ථායකයන්ගේ වේශයෙන් දෙවියෝම එතුමන්ට උපස්ථාන කළහ. හෙතෙම එහිදී ධ්‍යාන අභිඥා උපදවා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපත ලැබීය.

එකල කුහක තවුසා දෙව්දත් තෙර විය. මව මහාමායා දේවියයි. මහාරක්‍ඛිත තාපසයා සාරිපුත්ත තෙරය. සෝමනස්ස කුමාරයා ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේය.

යුධඤ්ජය චරිතයෙහි කියන ලද අයුරින්ම උන්වහන්සේගේ දශ පාරමිතාවෝ නිර්ධාරණය කළ යුත්තාහ. මෙහිදී ද නෙක්‍ඛම්ම පාරමිතාව විශේෂ වන හෙයින් එයම දේශනාවට නගන ලදී. එසේම සත් හැවිරිදි කල්හිම රාජ කාර්‍ය්‍යයන්හි සමත් බව, එම තාපසයාගේ සොර ජටිලබව පරීක්‍ෂා කිරීම, එම කපටි තවුසා විසින් මෙහෙයවන ලද රජු විසින් වධාඥා කළ කල්හි තැති ගැනීමක් නැති බව, රජු සමීපයට ගොස් නොයෙක් ක්‍රමයන්ගෙන් ඔහුගේ දොස් සහිත බවද තමාගේ නිරපරාධ බවද, මහජනයා මැද ප්‍රකාශ කොට රජුගේ ද අනුන් විසින් මගපෙන්විය යුතු බුද්ධිමත් බව හා බාල බව ද පිහිටුවා රජු විසින් කමාකරන ලද්දේ ද ඔහු සමීපයෙහි විසීමෙන් ද රාජ සම්පත්තියෙන් ද සංවේගයට පැමිණ රජු විසින් නොයෙක් ආකාරයෙන් ඉල්ලා සිටිනු ලබන කල්හිද අතට පත් රාජශ්‍රීය කෙළ පිඬක් මෙන් හැරදමා කිසිතැනෙක නොඇලුන සිත් ඇතිව පැවිදි වීමද, පැවිදි වී විවේකයෙහි ඇලී නොබෝ කලකින්ම අපහසුවකින් තොරව ධ්‍යාන අභිඥා නිපදවීමද යන මේ ආදී වූ බෝධිසත්ත්‍වයන්ගේ ගුණානුභාවයෝ පැහැදිලි කළ යුත්තාහ.

දෙවෙනි සොමනස්ස චරිතයයි.