4. අධිට‍්ඨානපාරමිතා අට‍්ඨකථා

6. තේමිය පණ්ඩිත චරියා වර්ණනාව

හයවෙනි (තේමිය පණ්ඩිත චරිතයෙහි) “කාසිරාජස්ස අත්‍රජො” යනු යම්කලෙක්හි කාසි රජහුගේ පුත්‍රයා වීම්ද, එකල්හි “මූගපක්‍ඛොති නාමෙන තෙමියොති වදන්ති මං” යනු නමින් තේමිය යයිද ගොළු බව දැක්වීමේ ව්‍රතය රැකි නිසා “මූගපක්‍ඛ” යයි මවුපියන් ආදිකොට සියල්ලෝ මා අමතති’ යයි සම්බන්‍ධය වේ. මහාසත්ත්‍වයන් වනාහි උපන් දවසෙහි සියලු කසී රටෙහි වැස්ස වැස්සේය. යම්හෙයකින් හෙතෙම රජුගේ මෙන්ම අමාත්‍යාදීන්ගේද හදවත උදාර ප්‍රීතියෙන් හා සෙනෙහසින් තෙමමින් උපන්නේද එහෙයින් “තෙමිය කුමාර” යයි නම් විය.

“සොළසිත්‍ථිසහස්සානං” යනු කාසිරජුගේ සොළොස් දහසක් අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්ට. “න විජ්ජති පුමො” යනු පුතෙක් නොලැබේ. හුදෙක් පුතෙක් පමණක්ම නොවේ. ඔහුට දුවෙකුදු නැත්තේමය. “අහොරත්තානමච්චයෙන නිබ්බත්තො අහමෙකකො” යනු පුතුන් නොමැති ඒ රජුට අවුරුදු බොහෝ ගණනක් ඉක්මුණු හෙයින් නොයෙක් දිවාරාත්‍රීන්ගේ (බොහෝ කාලයක්) ඇවෑමෙන් ශක්‍රයා විසින් දෙන ලද මම හුදකලාවම බෝධි පර්‍ය්‍යෙෂණයෙහි හැසිරෙන්නෙම් එකල්හි ඔහුගේ පුතා වී උපන්නෙමියි ශාස්තෲන් වහන්සේ දේශනා කරති.

මේ එහි අනුපිළිවෙළ කථාවයි:- අතීතයෙහි බරණැස කාසි රජ රාජ්‍යය කරවයි. ඔහුට සොළොස් දහසක් ස්ත්‍රීහු වූහ. ඔවුන් අතුරෙන් එකම බිසවක්වත් පුතෙකු හෝ දුවක නො ලබයි. නගර වැසියෝ අපගේ රජුට වංශය රකින පුතෙක් නැතැයි විපිළිසරට පත් වූවාහු රැස් වී “පුතෙකු පතනු මැනවැ”යි රජුට කීහ. රජතුමා සොළොස් දහසක් ස්ත්‍රීන්ට පුතෙකු ප්‍රාර්ථනා කරව්’ යයි අණ කළේය. ඔවුහු තුමූ චන්‍ද්‍රාදීන්ට උපස්ථානාදීය කොට ප්‍රාර්ථනා කරන්නෝද නොලැබූහ. රජුගේ අගමෙහෙසිය වූ චන්‍ද්‍ර දේවී නම් මද්දරජ දියණිය ශීලසම්පන්න වූවාය. රජතුමා නුඹද පුතෙකු පැතුව මැනවැයි කීය. ඈ පසළොස්වකදා පෙහෙවස් සමාදන් වී තමාගේ ශීලය ආවර්ජනා කොට “ඉදින් මම කඩනොකළ සිල් ඇත්තෙම් නම් මේ සත්‍යය කරණ කොටගෙන මට පුතෙකු උපදීවා’යි සත්‍යක්‍රියා කළාය. ඇයගේ ශීල තේජසින් ශක්‍රයාගේ ආසන උණුසුම් ස්වභාවයක් දැක්වීය. ශක්‍ර තෙමේ සිහිකරන්නේ ඒ කාරණය දැන චන්‍ද්‍ර දේවියට පුත්‍රලාභය සඳහා උපායක් කරන්නෙමි’යි ඇයට සුදුසු පුත්‍රයකු සොයන්නේ බෝධිසත්ත්‍වයන් තවුතිසා භවනයෙහි ඉපිද එහි ආයු ඇතිතෙක් සිට එතනින් චුතව මතු දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපදිනු කැමති බව දැක ඔහු සමීපයට ගොස් යහළුව, මිනිස් ලොව උපන්කල්හි ඔබගේ පාරමිතාවෝද පිරෙන්නාහ. මහජනයාට ද අභිවෘද්ධියක් වන්නේය. කාසි රජුගේ මේ චන්‍ද්‍රා නම් අග මෙහෙසිය පුතෙකු පතයි. ඇයගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගනුව’යි කීය.

හෙතෙම “යහපතැයි” පිළිතුරු දී ඇයගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔහුගේ යහළු පන්සීයක් දේව පුත්‍රයෝද ක්‍ෂය වූ ආයුෂ ඇත්තාහු දෙව්ලොවින් චුත වී ඒ රජුගේම අමාත්‍යයන්ගේ භාර්‍ය්‍යාවන්ගේ කුස්හි පිළිසිඳ ගත්හ. දේවිය ගැබ පිහිටි බව දැන රජුට දැන්වූවාය. රජතුමා ගැබ්පෙළහර දෙවීය. ඈ පිරිපුන් ගැබ් ඇත්තී ධන්‍ය පුණ්‍ය ලක්‍ෂණයෙන් යුත් පුතෙකු බිහි කළාය. එදවසම ඇමති ගෙවල් හිද පන්සියක් කුමාරවරු උපන්හ. රජතුමා මේ කරුණු දෙකම අසා “මොවුහු මගේ පුතාගේ පිරිවර’ යයි දරුවන් පන්සීයට කිරිමවුන් පන්සීයක් යවා කුමාරාභරණ ද යැවීය. මහාසත්ත්‍වයන්ට වනාහි අති දීර්‍ඝාදී දෝෂයන්ගෙන් තොරවූ නො එල්ලෙන පයෝධර ඇති, මිහිරි කිරි ඇති, සිවුසැටක් කිරිමවුන් දී මහත් සත්කාර කොට චන්‍ද්‍ර දේවියටද වරයක් දුන්නේය. දේවිය එම වරය ගන්නා ලද්දක් කොට තැබීය. දරුවා මහත් පිරිවරින් වැඩේ. ඉක්බිති උපන් එක් මස් ඇති කුමාරයා සරසා රජු සමීපයට ගෙන ආහ. රජතුමා ප්‍රිය පුතණුවන් බලා වඩා ගෙන ඇකයෙහි හිඳුවා සිත් පිනවමින් හුන්නේය.

එකෙණෙහිම සොරු සතර දෙනෙක් රජු සමීපයට ගෙන එන ලදහ. රජතුමා එක් සොරෙකුට කටු සහිත කසයෙන් පහර දහසක් දෙව’යි අණ කළේය. එකෙකුට හැකිල්ලෙන් බැඳ බන්‍ධනාගාරයේ දැමීමද, එකෙකුට ශරීරයෙහි අඩයටි පහර දීමද, එකෙකු උල හිඳුවීමද නියම කළේය. මහාසත්ත්‍වයෝ පියාණන්ගේ කථාව අසා සංවේගයට පැමිණියේ වී “අනේ, මපියාණෝ රාජ්‍යය නිසා බැරෑරුම් නිරයගාමී පාපකර්‍මයන් කරති’යි සිතූහ. දෙවන දවස්හි කුමාරයා සේසත යට සරසන ලද ශ්‍රී යහනෙහි සැතපෙව්වාහුය.

හෙතෙම මඳක් සැතපී පිබිද ඇස් ඇර බලා සේසත දෙස බලන්නේ මහත් වූ ශ්‍රී සම්පත් දිටීය. ඉක්බිති ප්‍රකෘතියෙන්ම සංවේගයට පැමිණි ඔහුට අධිකතර භයක් උපන්නේය. හෙතෙම “මම කොහි සිට මේ රජගෙදරට පැමිණියෙම්”දැයි සලකා බලන්නේ ජාතිස්මරණ ඥානයෙන් දෙව්ලොවින් ආ බව දැන ඉන් ඈත බලන්නේ උස්සද නිරයෙහි පැසුණු බව දිටීය. ඉන් ඈත බලන්නේ ඒ නගරයෙහිම රජකළ බැව් දිටීය. ඉක්බිති හෙතෙම “මම විසිවසරක් රජකම් කොට අසූදහසක් අවුරුදු ඔසුපත් නිරයෙහි පැසුණෙමි. දැන් නැවතත් මේ සිරගෙයි උපන්නෙමි. මගේ පියරජතුමා ද ඊයේ සොරුන් සතර දෙනෙකු ගෙනෙන ලද කල්හි එබඳු ඵරුෂ වූ නිරයෙහි ඉපදීමට හේතුවන්නා වූ කථාවක් කළේය. මට මේ නිරතුරු මහත් අනර්ථ ගෙන දෙන්නා වූ රාජ්‍යයෙන් ප්‍රයෝජන නැත. කෙසේ නම් මේ සොර ගෙයින් මිදෙන්නෙම්දැයි සිතමින් හොත්තේය. ඉක්බිති එක් දෙව්දුවක් එතුමන්ට “පුත, තේමිය කුමාරය, බිය නොවන්න. අඞ්ග තුනක් අධිෂ්ඨාන කොට තොපට යහපතක් වන්නේය’යි අස්වැසුවාය. එය අසා මහාසත්ත්‍වයෝ රාජ්‍ය සංඛ්‍යාත අනර්ථයෙන් මිදෙනු කැමැත්තෝ සොළොස් වසරක් අඞ්ග තුනක් නිශ්චල අධිෂ්ඨාන වශයෙන් ඉටාගත්හ. එහෙයින් “කිච්ඡා ලද්ධං පියං පුත්තං” ආදිය වදාරණ ලදී.

එහි “කිච්ඡා ලද්ධං” යනු දුකසේ, අපහසුවෙන් බොහෝ කලක් ප්‍රාර්ථනා කිරීමෙන් ලද්දා වූ “අභිජාතං” යනු ජාතිසම්පන්න වූ ශරීරාලෝකයෙන් මෙන්ම ප්‍රඥාලෝකයෙන් යුක්ත වූ හෙයින් “ජුතින්‍ධරං”යි “සෙතච්ඡත්තං ධාරයිත්‍වාන සයනෙ පොසෙති මං පිතා” යනු මගේ පියාණන් වූ කාසිරජ “ඒ කුමාරයාට දූවිලි හෝ පිනි හෝ නොවේවා”යි උපන් කල් පටන් සේසත යට ශ්‍රී යහනෙහි නිදිකරවා මහත් පිරිවරින් මා පෝෂණය කරයි.

නිදන්නෙම් පිබිද උතුම් සයනයෙහි සිට බලන්නෙම් සුදුවන් සේසත් දුටිමි. “යෙනාහං නිරයං ගතො” යනු යම් සේසතක් කරණ කොටගෙන ඉන් ඔබ්බෙහි තුන්වෙනි ආත්මභාවයෙහි මම නිරයට ගියෙම්ද, “සේසත යන ශීර්ෂයෙන් රාජ්‍යය කියයි.

“සහ දිට්ඨස්ස මෙ ඡත්තං” යනු ඒ සේසත දුටුවා වූ මට එය දැකීමත් සමගම දර්‍ශනය හා සමකාලීනව යන අර්‍ථයයි. “තාසො උප්පජ්ජි භෙරවො” යනු මැනවින් විඳි ආදීනව ඇති බැවින් භයානක තැතිගැම්මක් හට ගත්තේය. “විනිච්ඡයං සමාපන්තො කථාහං ඉමං මුඤ්චෙය්‍යං” යනු මම කෙසේනම් මේ කාලකණ්ණි රාජ්‍යය මුදාහරින්නේදැයි මෙසේ විචාරීමට එළඹියෙමි.

“පුබ්බසාලොහිතා මය්හං” යනු පෙර එක් ආත්මභාවයක මගේ මව වූ එම සේසතෙහි අධිගෘහිත වූ මට වැඩ කැමති, යහපත කැමති දෙව්දුව, “සා මං දිස්වාන දුක්‍ඛිතං තීසු ඨානෙසු යොජයී” යනු ඒ දෙව්දුව එසේ සිතේ දුකින් දුකට පත් මා දැක රාජ්‍ය දුකෙන් නික්මීමට හේතුවන ගොළු, කොර, බිහිරි බව යන කරුණු තුනෙක්හි යෙදවූවාය.

“පණ්ඩිච්ච යං” යනු පණ්ඩිතභාවයයි. නැතහොත් “පණ්ඩිච්චං” යන මෙයම පාඨය වේ. “මා විභාවය” යනු ප්‍රකාශ නො කරව, “බාලමතො” යනු බැලයෙකැයි ප්‍රසිද්ධ “සබ්බො” යනු සියලු ඇතුළත ජනයා මෙන්ම පිටත ජනයාද “ඔචිනායතු” යනු මේ කාලකණ්නියා බැහැර කරව් යයි අවමන් කෙරේ. “එවං තව අත්‍ථො භවිස්සති” යනු මෙසේ කියන ලද ක්‍රමයට අවමන් කළ යුතු තත්ත්‍වයක පවතින විට රජගෙයින් නික්මීම කරණ කොට ගෙන නුඹට හිතවූ පාරමී සම්පූර්‍ණ කිරීම වන්නේය.

“තෙ තං වචනං” යනු මේ අඞ්ග තුන අදිටන් කරව” යන නුඹගේ වචනය “අත්‍ථකාමාසි මෙ අම්ම” යනු මෑණියනි, දේවතාවියනි, මට වැඩ කැමැත්තෙහිය. “හිතකාමා” යනු එයටම පර්‍ය්‍යාය වචනයකි. නැතහොත් මෙහි “අත්‍ථ” යන්නෙන් සැපය දත යුතුය. “හිතං” යනු එයට හේතුවූ පිනයි.

“සාගරෙව ථලං ලභිං” යනු “මම ඒකාන්තයෙන් සොර ගෙයක උපන්නෙමි. මට ඒකාන්තයෙන් මහත් අනර්ථයක් වීය”යි ශෝක සාගරයෙහි ගිලෙන්නම් මම ඒ දේවතාවියගේ වචනය අසා සයුරෙහි ගිලෙන්නෙකුට ගොඩබිමක් මෙන් මම පිහිටක් ලැබූයෙමි. රජ කුලයෙන් නික්මෙන උපායක් ලැබුවෙමි යන අර්‍ථයයි. “තයො අඞ්ගෙ අධිට්ඨහිං” යනු යම්තාක් ගෙයින් නික්මෙන්නෙම් ද ඒතාක් අඞ්ග තුනට අයත් කරුණු අදිටන් කළෙමි.

දැන් ඒවා ස්වරූප වශයෙන් දැක්වීමට “මුගො අහොසිං” යන ගාථාව වදාළහ. එහි “පක්‍ඛො” යනු අත්පා කොරවූ තැනැත්තා. සෙස්ස මැනවින් දැන ගත හැක්කේමය.

මෙසේ වනාහි මහාසත්ත්‍වයන් දේවතාවිය විසින් දෙන ලද ක්‍රමයෙහි පිහිටා උපන් වර්ෂයේ පටන් ගොළු ආදී ස්වභාවයෙන් තමන් දක්වන කල්හි මවුපියෝ කිරිමවු ආදීහුද ගොළුවන්ගේ හනු කෙළවර මෙසේ නොවෙයි, බිහිරන්ගේ කන්සිදුර මෙසේ නොවෙයි, කොරුන්ගේ අත්පා මෙසේ නොවෙයි. මෙහි කිසියම් කරුණක් විය යුතුය. එය පරීක්‍ෂා කෙරෙමු’යි සිතා පළමුකොට කිරෙන් පරීක්‍ෂා කරම්හයි මුළු දවසම කිරි නොදෙත්. හෙතෙම වියලෙන්නේ ද කිරි සඳහා ශබ්ද නො කරයි.

ඉක්බිති ඔහුගේ මව “මගේ පුතා කුසගිනි ඇත්තෙකි. ඔහුට කිරි දෙව් යයි කිරි දෙවවීය. මෙසේ අතරතුර කිරි නොදී අවුරුද්දක් මුළුල්ලේ විමසන්නාහුද වෙනසක් නුදුටුවාහුය. ඉක්බිති කුමාරවරු වනාහි කැවුම් ආදී කෑ යුතු දේ ප්‍රියකරති. ඵලාඵල කැමති වෙති. ක්‍රීඩා භාණ්ඩ කැමතිවෙති. ආහාර කැමතිවෙතියි කියා පෙළඹවීම් ඇති කරන ඒ ඒ දේ ළංකොට පරීක්‍ෂා කිරීම් වශයෙන් පොළඹවන්නේ පස්හැවිරිදි කාලය දක්වා වෙනසක් නොදැක්කාහුය. ඉක්බිති “දරුවෝ නම් ගින්නට බියවෙති. මතැතුන්ට බිය වෙති. සර්‍පයන්ට බියවෙති. ඔසවාගත් කඩු ඇති පුරුෂයන්ට බිය වෙති. ඒවායින්ද විමසන්නෙමු”යි (කියා) යම්සේ ඒවායින් කුමාරයාට අනර්ථයක් නොවේද පළමුකොට එසේ සංවිධානය කොට ඔවුන් ඉතා බිහිසුණු වෙසින් කුමාරයන් සමීපයට එන්නවුන් සේ කළහ.

මහාසත්ත්‍වයෝ නිරය භය සිහිකොට මෙයට වඩා සිය ගුණයෙන් දහස් ගුණයෙන් ලක්‍ෂ ගුණයෙන් නිරයට බියවිය යුතුයයි නිශ්චලම වෙති. මෙසේද විමසා වෙනසක් නොදක්නාහු නැවත “දරුවෝ නම් නැටුම් කැමති වෙති”යි නැටුම් පවත්වා ද මහාසත්ත්‍වයන් තිරයකින් වටකොට නොදනිද්දීම සතර පැත්තෙන් සක් හඬින් ද බෙරහඬින් ද වහා එකනින්නාද කරවාද, කළුවරෙහි කළවලින් පහන් එලවා වහා ආලෝකය දක්වාද, මුළු ශරීරය පැණි තවරා බොහෝ මැස්සන් ඇති තැනක වැද හොවාද, නෑවීම් ආදිය නොකොට මලමුත්‍ර මත වැද හොත්තහුට මධ්‍යස්ථව සිටද, එහි ගැලුනා වූ නිදන්නා වූ තැනැත්තහුට සිනාසීමෙන් හා ආක්‍රෝශ කිරීමෙන් ගටාද, ඇඳ යට ගිනිකබල් තබා උෂ්ණසන්තාපයෙන් පීඩාකොටද මෙසේ නොයෙක් ආකාර වූ උපායයන්ගෙන් විමසන්නාහු මොහුගේ වෙනසක් නම් නුදුටුවාහුය.

මහාසත්ත්‍වයෝ වනාහි සියලු තන්හි නිරය භයම සිහිකොට අධිෂ්ඨානය කඩ නොකොට නිශ්චලම වූහ. මෙසේ පසළොස් වසරක් විමසා ඉක්බිති සොළොස් හැවිරිදි කාලයෙහි කොරෙක් හෝ වේවා ගොළු බිහිරක් හෝ වේවා ඇලුම් කටයුතු දෙයෙහි නෑලෙන්නෙක්ද අප්‍රිය වස්තුවෙහි ප්‍රියවන්නෙක්ද නම් නැත, මොහු කරා නාටක ස්ත්‍රීන් එළවා පරීක්‍ෂා කර බලමු” යයි කුමාරයා සුවඳ දියෙන් නහවා දෙව්කුමරකු මෙන් සරසා මල්දම් සුවඳ ආදියෙන් අතිශයින් සුවඳ ගල්වන ලද දෙව්විමනක් හා සමාන පහයකට නංවා උතුම් රූ ඇති විවිධ විලාසයෙන් යුත් දෙවඟනන් වැනි ස්ත්‍රීන් “යව් නැටීම් ආදියෙන් කුමාරයා සිත් අලවව්” යයි කියා එළඹෙව්වාහුය. ඔවුහු ගොස් එසේ කිරීමට උත්සාහ කළහ. හෙතෙම නුවණැති නිසා “මොවුහු මගේ ශරීරයෙහි පහස නොවිඳිත්වායි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නිරුද්ධ කළේය. ඔවුහු ඔහුගේ ශරීර පහස නොලබන්නාහු “මෙතෙම දැඩි සිරුර ඇත්තෙකි. මෙතෙම මිනිසෙක් නොවේ, යක්‍ෂයෙක් වන්නේය’යි හැරගියාහුය.

මෙසේ සොළොස් වසරක් සොළොස් මහා පරීක්‍ෂණයකින් හා නොයෙක් කුඩා පරීක්‍ෂණවලින්ද පරීක්‍ෂා කරන්නට නොහැකිව මවුපියෝ “දරුව, තේමිය කුමාරය, අපි නුඹ ගොළු ආදී නොවන බව දනිමු. ඔවුන්ට මෙබඳු මුව, කන් සිදුරු, පාද නොවේ. නුඹ අප විසින් ප්‍රාර්ථනා කොට ලැබූ දරුවෙකි. අප නො නසව, මුළු දඹදිව රජුන්ගේ සමීපයෙන් වන ගර්‍හාවෙන් අප මුදවවයි එක්ව ද වෙන වෙනමද නොයෙක් වර ඉල්ලූහ. හෙතෙම ඔවුන් විසින් මෙසේ ඉල්ලා සිටින ලද්දේ නමුදු නොඇසුනෙක් මෙන් වැදහොත්තේය.

ඉක්බිති රජතුමා මහාසත්ත්‍වයන්ගේ පා දෙකද, කන් සිදුරුද, දිවද, අත් දෙකද, දක්‍ෂ පුරුෂයන් ලවා පරීක්‍ෂා කරවා “ඉදින් මොහුගේ පාදාදිය පිඟුලන්ගේ මෙන් නොවූයේ නමුත් මෙතෙම පිඟුලෙක්, ගොළුවෙක් බිහිරක් යයි හඟිමි. මෙබඳු කාලකණ්ණි පුරුෂයෙකු මේ ගෙයි වසන කල්හි ඔබවහන්සේගේ ජීවිතයට හෝ රාජ්‍යයට හෝ මෙහෙසියට හෝ තුන් අන්තරායක් වන්නේයයි නිමිති කියන්නන් විසින් දැන් කියන ලදී. උපන්දා වනාහි නුඹ වහන්සේගේ දොම්නස දුරු කරනු පිණිස ධන්‍ය පුණ්‍ය ලක්‍ෂණයෙන් යුක්තය කියා ප්‍රකාශ කළාහුයයි ඇමතියන් විසින් කියන ලද බස් අසා අන්තරාය බියෙන් බියපත්ව “යව්, ඔහු අවමංගල රථයෙහි හොවා බටහිර දොරටුවෙන් බැහැර කොට අමුසොහොනෙහි වළලව’යි අණ කළේය. එය අසා මහාසත්ත්‍වයෝ “බොහෝ කලකින් මගේ මනදොල මුදුන් පත් වන්නේයයි තුටු පහටු වූවාහු ඔද වැඩි සිත් ඇත්තාහු වූහ. එහෙයින් “තතො මෙ හත්‍ථපාදෙ ච” ආදිය වදාරණ ලදී.

එහි “මද්දිය” යනු මැඩීම් වශයෙන් විමසා. “අනූනතං” යනු අත් ආදියෙහි විකල නොවන බව. “නින්‍දිංසු” යනු මෙසේ අඩු නොවූ අවයව ඇත්තෙක් වීත් ගොළු ආදී වශයෙන් පෙනෙන්නේ රාජ්‍යය කරවීමට නුසුදුසුය. මෙතෙම කාලකණ්ණි පුරුෂයෙකි’යි නින්දා කළහ. “නිද්දිසුං” යයිද පාඨයකි. “කීහ” යන අර්‍ථයයි.

“ජඩ්ඪ නං අනුමොදිසුං” යනු රජු දැකීම සඳහා පැමිණි සියලු ජනපද වාසීහුද සේනාපති, පුරෝහිත ප්‍රමුඛ ඒ සියලු රාජ පුරුෂයෝද එකම සිත්, සමාන සිත් ඇත්තෝ වී අනතුරු දුරු කිරීම සඳහා රජුගේ අණින් පොළොවෙහි වැළලීම් වශයෙන් මාගේ බැහැර කිරීම මුව හැකිලීම් නොකොට රජු ඉදිරියේ බැවින් “යහපති, මැනවි, මෙය කළයුතුමය’යි අනුමෝදන් වූහ.

“සො මෙ අත්‍ථො සමිජ්ඣථ” යනු යම් අර්‍ථයක් සඳහා එසේ ගොළුවීම් ආදී ස්වභාවයන් අධිෂ්ඨාන වශයෙන් දුෂ්කර හැසිරීමක් පුරුදු කරන ලද්දේ ද, හැසිරෙන ලද්දේ ද මාගේ ඒ අර්‍ථය සමෘද්ධ වීය යනුයි. මාගේ ඒ මවුපිය ආදීන්ගේ මතය, අදහස අසා ඒ මම මගේ අදහස සමෘද්ධ වීම කරණ කොටගෙන තුටුපහටු වූයෙම්, සොයා නොබලා භූමියෙහි වැළලීම අනුදැනීමෙන් කලකිරුණු සිත් ඇත්තෙම් වීමියි ඉතිරි වචනයෙන් සම්බන්‍ධය දත යුතුය.

මෙසේ කුමාරයා බිම වැළලීමට රජු විසින් අණකල කල්හි චන්‍ද්‍ර දේවිය ඒ පුවත අසා රජු වෙත එළඹ දේවයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේ විසින් මට වරයක් දෙන ලදි. මාද එය ගන්නා ලද්දක් කොට තබන ලදී. මට දැන් ඒ වරය දුන මැනව’යි කීය. “දේවීනි, එය ගනු මැනව’යි කීය. “මගේ පුතණුවන්ට රාජ්‍යය දෙනු මැනව”යි කීවාය. “නුඹගේ පුතා කාලකණ්ණියෙකි, එබැවින් රාජ්‍යය දීමට නොහැකිය” එසේනම් දේවයන් වහන්ස, දිවිහිමියෙන් නොදෙන්නේ නම් සත් වසරකට දුනමැනව” “එයද නොහැකිය. සය වසරකට, පස් වසරකට, සිව් වසරකට, තුන් වසරකට, දෙවසරකට, එක් වසරකට, සත් මසකට, සය මසකට, පස් මසකට, සිව් මසකට, තුන් මසකට, දෙමසකට, එක් මසකට, අඩ මසකට, සත් දිනකට දුන මැනව’යි. “යහපති ගනුවයි කීය.

ඇය පුතා සරසවා “මේ රාජ්‍යය තේමිය කුමාරයාගේය’යි නගරයෙහි බෙර හසුරුවා නගරය අලංකාර කරවා පුතණුවන් ඇතා පිට හිඳුවා මත්තෙහි සේසත් නගා නගරය ප්‍රදක්‍ෂිණ කොට ආ පුතණුවන් සැරසූ සිරි යහනෙහි සතපවා රාත්‍රිය මුළුල්ලේම “පුත, තේමිය කුමාරය, නුඹ නිසා සොළොස් වසරක් නිදි නොලැබ අඬන්නා වූ මාගේ ඇස් ඉදීමී ගියේය. ශෝකයෙන් හදවත පැලීයන්නාක් මෙනි. නුඹ කොර ආදී කෙනෙකු නොවන බව දනිමි. මා අනාථ නොකරව’යි යාඥා කළාය. මේ ක්‍රමයෙන් දින හයක් යාඥා කළාය. සයවෙනි දිනයෙහි රජතුමා සුනන්ද නම් රියදුරා කැඳවා “හෙට උදෑසනම කුමාරයා බැහැරකොට අමුසොහොනෙහි බිම වළලා බිම වඩනා කිස කොට එව’යි කීය. එය අසා දේවිය “පුත, කසීරජු නුඹ හෙට අමුසොහොනෙහි වළදැමීමට අණ කළේය. හෙට මරණය පැමිණෙන්නේයයි කීවාය.

මහාසත්ත්‍වයෝ එය අසා “තේමිය, සොළොස් වසරක් නුඹ විසින් කළ උත්සාහය මුදුන් පත් වූයේය’යි තුටු පහටු වූවාහු ඔද වැඩි සිත් ඇත්තෝ වූහ. ඔහුගේ මවගේ හදවත වනාහි පැලෙන්නාක් මෙන් විය. ඉක්බිති ඒ රාත්‍රිය ඇවෑමෙන් උදෑසනම රියදුරා රථය රැගෙන දොරටුවෙහි තබා සිරියහන් ගබඩාවට පිවිස “දේවීනි, මට නොකිපෙනු මැනවි. රජුගේ අණයයි පුතණුවන් වැළඳගෙන වැදහොත් දේවිය. පිටිඅතින් ඉවත් කොට කුමාරයා ඔසවාගෙන පහයෙන් බැස්සේය. දේවිය, ළෙහි අත්ගසා මහහඬින් හඬා මතුමහලෙහි නැවතුණි.

ඉක්බිති මහාසත්ත්‍වයෝ ඇය දෙස බලා මා කථා නොකරන කල්හි මවගේ ශෝකය බලවත් වන්නේය’යි කථාකරනු කැමැත්තේ වූයේ නමුත් “ඉදින් කථාකරන්නේ නම් සොළොස් වසරක් කල උත්සාහය හිස්වන්නේය. කථා නොකරන්නා වූ මම වනාහි තමාටත් මව්පියන්ටත් පිහිට ඇත්තෙක් වන්නෙමි’යි ඉවසූහ. රියදුරා මහාසත්ත්‍වයන් රථයට නංවා බටහිර දොරටුවට අභිමුඛව රථය ගෙන යන්නෙමි’යි සිතා නැගෙන හිර දොරටුවට අභිමුඛව රථය ගෙන ගියේය. රථය නගරයෙන් නික්ම දෙවියන්ගේ ආනුභාවයෙන් තුන් යොදුනක් තැන් ගියේය. මහාසත්ත්‍වයෝ ඉතා මැනවින් සතුටට පත්සිත් ඇත්තෝ වූහ. එහිවූ වනලැහැබ රියදුරාට අමුසොහොනක් මෙන් වැටහිණ. ඔහු මෙතැන සුන්දරය’යි රථය නවත්වා මග පසෙක තබා රථයෙන් බැස මහාසත්ත්‍වයන්ගේ ආභරණ භාණ්ඩ මුදා පොදියක් කොට උදැල්ල ගෙන නුදුරෙහි වළක් හාරන්නට පටන් ගත්තේය. එහෙයින් “නහාපෙත්‍වානුලිම්පිත්‍වා” යනාදිය වදාරණ ලදී.

එහි “නහාපෙත්‍වා” යනු සුවඳ දිය කළ සොළසකින් නහවා “අනුලිම්පිත්‍වා” යනු ඉතා සුවඳවත් විලවුන්වලින් ආලේපකොට. “වෙඨෙත්‍වා රාජවෙඨනං” යනු කසීරජුන්ගේ ප්‍රවේණියෙන් ආ රාජකිරීටය හිසෙහි පළඳවා. “අභිසිඤ්චිත්‍වා” යනු එම රාජකුලයෙහි රාජාභිෂේක නියමයන්ට අනුව අභිෂේක කොට. “ඡත්තෙන කාරෙසුං පුර පදක්‍ඛිණං” යනු දරනු ලබන සේසත් ඇති කල්හි මා නගරයෙහි ප්‍රදක්‍ෂිණා කරවූහ.

“සත්තා හං ධාරයිත්‍වාන” යනු මගේ මව වන චන්‍ද්‍ර දේවිය විසින් වර ලැබීම් වශයෙන් ලැබූ මගේ රජකම සත් දිනක් දරා. “උග්ගතෙ රවිමණ්ඩලෙ” යනු එයින් පසු දිනයෙහි හිරු උදා වූ පමණකින් අවමඞ්ගල රථයෙන් මා නගරයෙන් බැහැර කොට භූමිය සෑරීම සඳහා රියදුරු සුනන්ද වනයට එළඹියේය.

“සජ්ජස්සං” යනු යොදන ලද අශ්වයා ඇති. වියගසෙහි යොදන ලද අශ්වයා ඇති මගේ රථය මාර්‍ගයෙන් ඉවත් කිරීම් වශයෙන් එක් අවකාශ ඇති තැනක නවත්වා “හත්‍ථ මුඤ්චිතො” යනු මිදුනු අත් ඇති, රිය පැදවීමෙන් මිදුණු මගේ අත්පසින් මිදුණා වූ යන අර්‍ථයයි. “කාසුං” යනු වළ “නිඛාතුං” යනු සාරන්නට.

දැන් යම් අර්‍ථයක් සඳහා මවිසින් සොළොස් වසරක් ගොළු වත් ආදිය අධිෂ්ඨාන කිරීම් වශයෙන් දුෂ්කර චර්‍ය්‍යාවක් අධිෂ්ඨාන කරන ලද්දේ ද එය දැක්වීමට “අධිට්ඨිත මධිට්ඨානං” යන ගාථා දෙක කියන ලදී.

එහි “තජ්ජෙන්තො විවිධ කාරණා” යනු දෙමස් කාලයේ පටන් සොළොස් අවුරුදු දක්වා කිරි වැළැක්වීම් ආදී විවිධ වූ නානප්‍රකාර වූ කාරණයන්ගෙන් තර්ජනය කරන්නේ බිය ඇති කිරීම් වශයෙන් වෙහෙසට පත්කරනු ලබන්නේ සෙස්ස මැනවින් දැනගත හැක්කේමය.

ඉක්බිති මහාසත්ත්‍වයෝ සුනන්ද වළ කණින කල්හි “මේ මට උත්සාහ වඩන්නට කාලයය’යි නැගිට තම අත්පා පිරිමැද “රථයෙන් බැසීමට තමාට ශක්තිය ඇතැයි දැන් ඒ පිළිබඳ සිත් පහළ කළහ. එකෙණෙහිම එතුමන්ට පා පිහිටීම (පාපුවරුව) වාතය පිරුණු හම් පසුම්බියක් මෙන් උඩට නැගී රියෙහි පසු කෙළවර පැහැර සිටියේය. හෙතෙම බැස කිහිපවරක් ඔබමොබ ඇවිද “යොදුන් සීයයක් වුවද යාමට මට ශක්තිය ඇතැයි දැන රිය පසු කෙළවරින් ගෙන කුමාරවරුන් ක්‍රීඩා කරන යානයක් මෙන් ඔසවා “ඉදින් රියදුරු මා සමග විරුද්ධ වන්නේ නම් ඔහු හා ප්‍රතිවිරුද්ධ වීමට ශක්තිය මට ඇතැයි සලකා ආභරණවලින් සැරසීම සඳහා සිතත් පහළ විය. එකෙණෙහිම ශක්‍රයාගේ ආසනය උණු ස්වභාවයක් දැක්වීය. ශක්‍රතෙම ඒ කාරණය දැන “යව, කාසිරාජ පුත්‍රයා අලඞ්කාර කරව’යි විශ්වකර්‍ම දිව්‍ය පුත්‍රයාට අණ කළේය. හෙතෙම “යහපතැ’යි කියා දිව්‍ය වූද මනුෂ්‍ය වූද ආභරණයන්ගෙන් ඔහු ශක්‍රයා මෙන් සැරසුවේය. හෙතෙම දිව්‍යරාජ විලාසයෙන් රියදුරා වළ කණින තැනට ගොස් වළ ඉවුරෙහි සිට:-

“එම්බා සාරථිය, යුහුසුලුව කුමකට වළක් සාරන්නෙහිද? යහළුව, මා විසින් විචාරණ ලද්දේ මේ කරුණ මට කියව. මේ වළින් කවර නම් වැඩක් කරන්නෙහිදැ’යි

ඇසීය.

ඔහු විසින්ද උඩ නොබලාම:-

“අපගේ රජුට ගොළුවූ පිළු වූ සිතිවිලි නැති පුතෙක් උපනි. ඒ මම රජු විසින් මාගේ පුතු වනයෙහි වළලව’යි අණ ලද්දෙමි.

යී කී කල්හි මහාසත්ත්‍වයෝ:-

සාරථිය, මම බිහිරි නො වෙමි. ගොළු නොවෙමි. කොර නොවෙමි. පිළු ද (කොර) නොවෙමි. ඉදින් තෝ මා වනයෙහි වළලන්නෙහි නම් අධර්‍මයක් කෙරෙහි.

මාගේ දෑත දෙකලවා බලව. මාන්ගේ වචනද අසව. ඉදින් තෝ මා වනයෙහි වළලන්නෙහි නම් අධර්‍මයක් කෙරෙහියි.

කියා නැවත ඔහු විසින් වළ කැණීම අත්හැර උඩ බලා එතුමන්ගේ රූප සම්පත්තිය දැක මනුෂ්‍යයෙක්ද දෙවියෙක්දැයි නොදන්නා වූ ඔහු විසින්:-

“ඔබ දෙවියෙක් ද ගාන්ධර්වයෙක් ද නැතහොත් පුරින්දද නම්වූ සක්දෙව් රජු ද? ඔබ කවර නම් කෙනෙක්ද? කවරනම් කෙනෙකුගේ පුතෙක් ද අපි එය කෙසේ දැනගනිමුදැයි

කී කල්හි

“මම දෙවියෙක් ද නොවෙමි. ගාන්ධර්වයෙක් ද නොවෙමි. පුරින්දද නම් සක්දෙව්රජ ද නොවෙමි. තෝ යමකු වළලන්නෙහි නම් ඒ කසී රජුගේ පුත්ම වෙමි.

සාරථිය, තෝ යම් රජකු නිසා ජීවත් වෙහිද මම ඒ රජුගේ පුතා වෙමි. ඉදින් තෝ මම වනයෙහි වළලන්නෙහි නම් අධර්‍මයක් කෙරෙහි.

යමෙක් යම් රුක් සෙවණක හිඳුනේ හෝ සයනය කරන්නේ හෝ වේද ඔහු ඒ රුකෙහි අතුද නොබිඳිය යුතුය. කවර හෙයින්ද යත්, මිත්‍රද්‍රෝහී තැනැත්තේ වනාහි පවිටු අසත්පුරුෂයෙකි.

සාරථිය, වෘක්‍ෂය යම්සේ ද රජ තෙමේද එසේ වෙයි. ඒ රුකෙහි අත්තක් යම්සේද මම එසේ වෙමි. රුක් සෙවණට පැමිණි පුරුෂ තෙමේ යම්සේද තෝ එසේ වෙහි. සාරථිය, ඉදින් තෝ මා වනයෙහි වළලන්නේ නම් අධර්‍මයක් කරන්නෙහි යයි

ආදී ක්‍රමයට ධර්‍මදේශනා කොට රියදුරා විසින් නවතිනු පිණිස ඉල්ලා සිටින ලද්දේ නොනවතින කාරණය ද පැවිදි වීමේ අදහස ද ඊට හේතුව ද නරකය ආදිකොට ඇති අතීත භවයෙහි තමාගේ පුවතද විස්තර වශයෙන් කියා ඒ ධර්‍ම කථාවෙන් හා ඒ ප්‍රතිපත්තියෙන් ඔහුද පැවිදිවනු කැමති වූ කල්හි:-

“සාරථිය, මේ රථය ගෙන ගොස් දී ණයෙන් නිදහස්ව එව. ණයනැත්තහුගේ පැවිද්ද බුද්ධාදී ඍෂීන් විසින් වර්‍ණනා කරන ලද්දේ ය’යි

කියා ඔහු පිටත්කර හැරියේය.

හෙතෙම රථයත් ආභරණත් ගෙන රජු සමීපයට ගොස් ඒ කාරණය දැනුම් දුන්නේය. රජ එකෙණෙහිම මහාසත්ත්‍වයන් සමීපයට යන්නෙමි’යි සිව්රග සෙනඟ අන්තඃපුරවාසීන් නගර හා ජනපද වාසීන්ද සමග පිටත් විය. මහාසත්ත්‍වයෝද රියදුරා පිටත් කර යවා පැවිදිවනු කැමති වූහ. ඔහුගේ සිත දැන ශක්‍රයා “තේමිය පණ්ඩිතතෙම පැවිදිවනු කැමැත්තේය. ඔහුට අසපුවක් හා පැවිදි පිරිකර මවාලව’යි විශ්වකර්‍මයා යැවීය. හෙතෙම ගොස් තුන් යොදුන් පමණ වූ වන ලැහැබෙහි අසපුවක් මවා රාත්‍රී ස්ථාන, දිවා ස්ථාන, සක්මන් මලු, පොකුණු, ඵල සහිත ගස්වලින් යුක්ත වූවක් කොට සියලු පැවිදි පිරිකරද මවා තම දෙව්ලොවටම ගියේය. බෝධිසත්ත්‍වයෝ එය දැක ශක්‍රයා විසින් දුන් බව දැන පන්සලට පිවිස වස්ත්‍ර ඉවත් කොට තවුස් වෙස්ගෙන දඬු ඇතිරියෙහි හුන්සේක් පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා පැවිදි සැපයෙන් ආශ්‍රමයෙහි හුන්හ.

කසීරජ ද රියදුරා දක්වන ලද මාර්‍ගයෙන් ගොස් අසපුවට පිවිස මහාසත්ත්‍වයන් හා එක්ව කළ පිළිසඳර ඇත්තේ රාජ්‍යයෙන් ආරාධනා කළේය. තේමිය පණ්ඩිත තෙමේ එය ප්‍රතික්‍ෂේප කොට නොයෙක් ආකාරයෙන් ස්කන්‍ධයන්ගේ අනිත්‍යතා ප්‍රතිසංයුක්ත වූද කාමාදීනව ප්‍රතිසංයුක්ත වූද ධර්‍ම කථාවෙන් රජු සංවේගයට පත් කළේය. රජතුමා සංවේගයට පත් සිත් ඇත්තේ ගිහිගෙයි කලකිරුනේ පැවිදිවනු කැමතිව ඇමතියන් සහ අන්තඃපුරවාසීන්ද විචාළේය. ඔවුහුද පැවිදිවනු කැමැත්තෝ වූහ. ඉක්බිති රජතුමා චන්‍ද්‍ර දේවිය ආදිකොට සොළොස් දහසක් අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් ද අමාත්‍යාදීන්ද පැවිදිවනු කැමති බව දැන “යමෙක් මගේ පුතණුවන් ළඟ පැවිදිවනු කැමැත්තෝ ද ඔවුහු පැවිදි වෙත්වා”යි නුවර බෙර හැසිරවීය. රන් ගබඩා ආදිය විවෘත කොට බෙදා දෙවීය. නගර වැසියෝ ද විකිණීමට තැබූ අයුරින්ම කඩසාප්පුව විවෘත කළ දොරවල් සහිතවම ගෙවල් ද හැරදමා රජු සමීපයට ගියහ. රජතුමා මහජනයා සමග මහාසත්ත්‍වයන් සමීපයෙහි පැවිදි විය. ශක්‍රයා විසින් දෙන ලද තුන් යොදුන් පමණ වූ අසපුව පිරීගියේය.

සමීප නුවරවැසි රජවරු කසී රජ පැවිදිවීයයි අසා බරණැස් රාජ්‍යය ගන්නෙමු’යි නගරයට පිවිස දෙව් නුවරක් වැනි නගරයද සත් රුවන් පිරුණු දෙව් විමනක් බඳු රාජ භවනද දැක “මේ වස්තුව නිසා භයකින් ගියේවනැයි සිතා එකෙණෙහිම නික්ම ගියාහුය. ඔවුන්ගේ පැමිණීම අසා මහාසත්ත්‍වයෝ වනය කෙළවරට ගොස් අහසෙහි හිඳ ධර්‍මය දේශනා කළහ. ඒ සියල්ලෝම පිරිස සමග උන්වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. මේ ක්‍රමයෙන් අනෙකෙක්ද අනෙකෙක්ද වශයෙන් මහා සමාගමක් විය. සියල්ලෝ ඵලාඵල අනුභව කොට මහණදම් කෙරෙති. යමෙක් කාමාදි සිතුවිල්ලක් සිතාද ඔහුගේ සිත දැන මහාසත්ත්‍වයෝ එහි ගොස් අහසෙහි හිඳ දහම් දෙසති.

හෙතෙම ධර්‍ම ශ්‍රවණ සත්ප්‍රාය ලැබ සමාපත්තීන් හා අභිඥා උපදවයි. මෙසේ අනෙකෙක්ද අනෙකෙක්ද වශයෙන් සියල්ලෝම දිවි කෙළවර බඹලොව උපන්නාහුය. තිරිසන්ගත සත්ත්‍වයෝ ද මහාසත්ත්‍වයන් හා ඍෂි සමූහයා කෙරෙහි සිත් පහදවා සදෙව්ලොවෙහි උපන්නාහ. මහාසත්ත්‍වයන්ගේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යාව ඉතා බොහෝ කාලයක් පැවතිණ. එකල්හි සේසතෙහි වාසය කළ දෙව්දුව උප්පලවණ්ණා විය. රියදුරා සාරිපුත්ත තෙරය. මවුපියවරු මහාරාජ කුලයෝය. පිරිස බුදු පිරිසය. තේමිය පණ්ඩිතයෝ ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේය.

උන්වහන්සේගේ අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව මෙහිදී මුදුන් පත් විය. සෙසු පාරමිතාවෝ ද සුදුසු පරිදි නිර්ධාරණය කළ යුත්තාහ. එසේම උපන් එක්මස් කල්පටන් නිරය භයද, පවට බියවීමද, රාජ්‍යය පිළිකුල් කිරීමද, නෛෂ්ක්‍රම්‍ය නිමිති කොට මූගාදි ස්වභාවය ඉටා ගැනීමද, එහි විරෝධ හේතු ඇති කල්හි නිශ්චලභාවය ද යන මේ ආදී ගුණානුභාවයෝ පැහැදිලි කළ යුත්තාහ.

සයවෙනි තේමිය පණ්ඩිත චරිතයයි.

අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව නිමියේය.