8. මතකභත‍්තජාතකවණ‍්ණනා 18 අට‍්ඨකථා
8. මතකභත‍්තජාතකවණ‍්ණනා (18)
8. මතකභත්ත ජාතකය (18)
එවං චෙ සත්තා ජානෙය්යුන්ති ඉදං සත්‍ථා ජෙතවනෙ විහරන‍්තො මතකභත‍්තං ආරබ‍්භ කථෙසි. තස‍්මිඤ‍්හි කාලෙ මනුස‍්සා බහූ අජෙළකාදයො මාරෙත්‍වා කාලකතෙ ඤාතකෙ උද‍්දිස‍්ස මතකභත‍්තං නාම දෙන‍්ති. භික‍්ඛූ තෙ මනුස‍්සෙ තථා කරොන‍්තෙ දිස‍්වා සත්‍ථාරං පුච‍්ඡිංසු “එතරහි, භන‍්තෙ, මනුස‍්සා බහූ පාණෙ ජීවිතක‍්ඛයං පාපෙත්‍වා මතකභත‍්තං නාම දෙන‍්ති. අත්‍ථි නු ඛො, භන‍්තෙ, එත්‍ථ වුඩ‍්ඪී”ති? සත්‍ථා “න, භික‍්ඛවෙ, ‘මතකභත‍්තං දස‍්සාමා’ති කතෙපි පාණාතිපාතෙ කාචි වුඩ‍්ඪි නාම අත්‍ථි, පුබ‍්බෙ පණ‍්ඩිතා ආකාසෙ නිසජ‍්ජ ධම‍්මං දෙසෙත්‍වා එත්‍ථ ආදීනවං කථෙත්‍වා සකලජම‍්බුදීපවාසිකෙ එතං කම‍්මං ජහාපෙසුං. ඉදානි පන භවසඞ‍්ඛෙපගතත‍්තා පුන පාතුභූත”න‍්ති වත්‍වා අතීතං ආහරි.
“එවං චෙ සත්තා ජානෙය්යුන්ති” යන මෙය බුදුරදුන් දෙව්රම් වෙහෙර වැඩ වසමින් මතක බතක් අරබයා දෙසූහ. ඒ කාලයෙහි මිනිස්සු බොහෝ එළු, බැටළුවන් මරා මැරුණු නෑයන් උදෙසා මළ බත් දෙති. භික්‍ෂූහු එසේ කරන මිනිසුන් දැක බුදුරදුන්ගෙන් විමසූහ. ස්වාමීනි, මෙකල මිනිස්සු බොහෝ ප්‍රාණීන් මරා මළබත් නම් දානයක් දෙත්. ස්වාමීනි, මෙහි යහපතක් තිබේ ද? මහණෙනි, මළ බත් දෙමු යි පර පණ නැසීමෙන් කිසිම යහපතක් නම් නැත්තේමය. මහණෙනි, පෙර පඬිවරු අහසෙහි හිඳ දම් දෙසා මෙහි ආදීනව කියා සියලු දඹදිව වැසියන්ගෙන් මේ පාප කර්මය අත්හැර වූහ. භවයෙන් වැසීගිය නිසා නැවතත් පහළ වීයැ යි අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ‍්මදත‍්තෙ රජ‍්ජං කාරෙන‍්තෙ එකො තිණ‍්ණං වෙදානං පාරගූ දිසාපාමොක‍්ඛො ආචරියබ්‍රාහ‍්මණො “මතකභත‍්තං දස‍්සාමී”ති එකං එළකං ගාහාපෙත්‍වා අන‍්තෙවාසිකෙ ආහ – “තාතා, ඉමං එළකං නදිං නෙත්‍වා න‍්හාපෙත්‍වා කණ‍්ඨෙ මාලං පරික‍්ඛිපිත්‍වා පඤ‍්චඞ‍්ගුලිකං දත්‍වා මණ‍්ඩෙත්‍වා ආනෙථා”ති. තෙ “සාධූ”ති පටිස‍්සුණිත්‍වා තං ආදාය නදිං ගන‍්ත්‍වා න‍්හාපෙත්‍වා මණ‍්ඩෙත්‍වා නදීතීරෙ ඨපෙසුං. සො එළකො අත‍්තනො පුබ‍්බකම‍්මං දිස‍්වා “එවරූපා නාම දුක‍්ඛා අජ‍්ජ මුච‍්චිස‍්සාමී”ති සොමනස‍්සජාතො මත‍්තිකාඝටං භින්‍දන‍්තො විය මහාහසිතං හසිත්‍වා පුන “අයං බ්‍රාහ‍්මණො මං ඝාතෙත්‍වා මයා ලද‍්ධදුක‍්ඛං ලභිස‍්සතී”ති බ්‍රාහ‍්මණෙ කාරුඤ‍්ඤං උප‍්පාදෙත්‍වා මහන‍්තෙන සද‍්දෙන පරොදි.
පෙර බරණැස් නුවර බඹදත් රජු රාජ්‍යය කරවන කල්හි තුන් වේදයෙහි පරතෙරට ගිය දිසාපාමොක් බ්රාහ්මණ ගුරුතුමන් මතක බතක් දෙන්නෙමැ යි බැටළුවකු ගෙන්වා අතවැස්සනට කීය. දරුවනි, මේ බැටළුවා ගඟට ගෙන ගොස් නහවා හෙළ මල් දමකින්වට කොට පසැඟිලි සලකුණු කොට සරසා ගෙන එවු. ඔවුහු ද මැනවැ යි පිළිගෙන ගඟට ගෙන ගොස් නහවා සරසා ගංතෙර තැබූහ. ඒ බැටළුවා තමාගේ පෙර අකුසල කර්මය දැක මෙවන් දුකින් අද මිදෙමි යි සතුටු ව කළයක් බිඳින්නාක් මෙන් මහත් සිනාවක් පා නැවත මේ බමුණා මා මරා මවිසින් ලබන ලද දුක ලබන්නේයැ යි බමුණා කෙරෙහි කරුණා සිත් උපදවා මහත් හඬින් හැඬීය.
අථ නං තෙ මාණවා පුච‍්ඡිංසු “සම‍්ම එළක , ත්‍වං මහාසද‍්දෙන හසි චෙව රොදි ච, කෙන නු ඛො කාරණෙන හසි, කෙන කාරණෙන පරොදී”ති? “තුම‍්හෙ මං ඉමං කාරණං අත‍්තනො ආචරියස‍්ස සන‍්තිකෙ පුච‍්ඡෙය්‍යාථා”ති. තෙ තං ආදාය ගන‍්ත්‍වා ඉදං කාරණං ආචරියස‍්ස ආරොචෙසුං. ආචරියො තෙසං වචනං සුත්‍වා එළකං පුච‍්ඡි “කස‍්මා ත්‍වං එළක, හසි, කස‍්මා රොදී”ති? එළකො අත‍්තනා කතකම‍්මං ජාතිස‍්සරඤාණෙන අනුස‍්සරිත්‍වා බ්‍රාහ‍්මණස‍්ස කථෙසි “අහං, බ්රාහ්මණ, පුබ‍්බෙ තාදිසොව මන‍්තජ‍්ඣායකබ්‍රාහ‍්මණො හුත්‍වා ‘මතකභත‍්තං දස‍්සාමී’ති එකං එළකං මාරෙත්‍වා මතකභත‍්තං අදාසිං, ස‍්වාහං එකස‍්ස එළකස‍්ස ඝාතිතත‍්තා එකෙනූනෙසු පඤ‍්චසු අත‍්තභාවසතෙසු සීසච‍්ඡෙදං පාපුණිං, අයං මෙ කොටියං ඨිතො පඤ‍්චසතිමො අත‍්තභාවො, ස‍්වාහං ‘අජ‍්ජ එවරූපා දුක‍්ඛා මුච‍්චිස‍්සාමී’ති සොමනස‍්සජාතො ඉමිනා කාරණෙන හසිං. රොදන‍්තො පන ‘අහං තාව එකං එළකං මාරෙත්‍වා පඤ‍්ච ජාතිසතානි සීසච‍්ඡෙදදුක‍්ඛං පත්‍වා අජ‍්ජ තම‍්හා දුක‍්ඛා මුච‍්චිස‍්සාමි, අයං පන බ්‍රාහ‍්මණො මං මාරෙත්‍වා අහං විය පඤ‍්ච ජාතිසතානි සීසච‍්ඡෙදදුක‍්ඛං ලභිස‍්සතී’ති තයි කාරුඤ‍්ඤෙන රොදි”න‍්ති. “එළක, මා භායි, නාහං තං මාරෙස‍්සාමී”ති. “බ්රාහ්මණ, කිං වදෙසි, තයි මාරෙන‍්තෙපි අමාරෙන‍්තෙපි න සක‍්කා අජ‍්ජ මයා මරණා මුච‍්චිතු”න‍්ති. “එළක, මා භායි, අහං තෙ ආරක‍්ඛං ගහෙත්‍වා තයා සද‍්ධිංයෙව විචරිස‍්සාමී”ති. “බ්රාහ්මණ, අප‍්පමත‍්තකො තව ආරක‍්ඛො, මයා කතපාපං පන මහන‍්තං බලව”න‍්ති.
ඉක්බිති මානවකයෝ විචාළහ. යහළු බැටළුව, ඔබ මහ හඬින් සිනාසී හැඬුවෙහිය. කවර කරුණකින් සිනාසුණේ ද? කවර කරුණකින් හැඬුවෙහි ද? ඔබලා මේ කරුණ තමන්ගේ ගුරුතුමා ඉදිරියේදී අසනු. මානවකයෝ බැටළුවා රැගෙන ගොස් ගුරුතුමාට සැල කළහ. ගුරුතුමා ඔවුන්ගේ වචනය අසා බැටළුවාගෙන් විචාළේය. යහළු බැටළුව, ඔබ සිනාසුනේ ඇයි? හැඬුවේ ඇයි? බැටළුවා තමා කළ පව්කම පෙර ජාතිය දක්නා නුවණින් සිහි කොට බමුණාට කීය. බමුණ, මම පෙර ඔබ මෙන් ම මන්ත්‍ර උගන්වන බමුණෙක් වී මතක බතක් දෙමි යි බැටළුවකු මරා මළ බත දුනිමි. ඒ මම එක බැටළුවකු මැරූ බැවින් සාරසිය අනූනවයක් අත්බැව්වල හිස් සිඳුම්වලට ලක්වීමි. මේ මගේ කෙළවර ම වූ පන්සිය වැනි අත්බවයි. අද මම මෙබඳු දුකින් මිදෙමි යි සොම්නස් වීමි. මේ කරුණින් සිනාසීමි. හැඬුවේ වනාහි, මම එක බැටළුවකු මරා පන්සියයක් ආත්මවල හිස සිඳුම් දුකට පත් අද ඒ දුකින් මිදෙමි. මේ බමුණා මා මරා මා මෙන් පන්සියයක් ආත්මවල හිස් සිඳුම් දුක ලබන්නේය. ඔබ කෙරෙහි කරුණාවෙන් හැඬීමි. බැටළුව, බිය නො වෙනු. මම ඔබ නො මරමි. බමුණ කුමක් කියහි ද? ඔබ මා මැරුවත් නො මැරුවත් අද මට මරණින් මිදෙන්න නො හැකිය. බැටළුව, බිය නො වන්න. අද මම ඔබ රැකගෙන ඔබ සමග ම හැසිරෙන්නෙමි. බමුණ, ඔබගේ ආරක්‍ෂාව ඉතා සුළුය. මවිසින් කරන ලද පාප කර්මය ඉතා බලවත්ය.
බ්‍රාහ‍්මණො එළකං මුඤ‍්චිත්‍වා “ඉමං එළකං කස‍්සචිපි මාරෙතුං න දස‍්සාමී”ති අන‍්තෙවාසිකෙ ආදාය එළකෙනෙව සද‍්ධිං විචරි. එළකො විස‍්සට‍්ඨමත‍්තොව එකං පාසාණපිට‍්ඨිං නිස‍්සාය ජාතගුම‍්බෙ ගීවං උක‍්ඛිපිත්‍වා පණ‍්ණානි ඛාදිතුං ආරද‍්ධො. තඞ‍්ඛණඤ‍්ඤෙව තස‍්මිං පාසාණපිට‍්ඨෙ අසනි පති, තතො එකා පාසාණසකලිකා ඡිජ‍්ජිත්‍වා එළකස‍්ස පසාරිතගීවාය පතිත්‍වා සීසං ඡින්‍දි, මහාජනො සන‍්නිපති. තදා බොධිසත‍්තො තස‍්මිං ඨානෙ රුක‍්ඛදෙවතා හුත්‍වා නිබ‍්බත‍්තො. සො පස‍්සන‍්තස‍්සෙව තස‍්ස මහාජනස‍්ස දෙවතානුභාවෙන ආකාසෙ පල‍්ලඞ‍්කෙන නිසීදිත්‍වා “ඉමෙ සත්තා එවං පාපස‍්ස ඵලං ජානමානා අප‍්පෙවනාම පාණාතිපාතං න කරෙය්‍යු”න‍්ති මධුරස‍්සරෙන ධම‍්මං දෙසෙන‍්තො ඉමං ගාථමාහ –
බමුණා බැටළුවා මුදා හැර කිසිවකුටත් මරන්න ඉඩ නො දෙමි යි අතවැස්සන් ගෙන බැටළුවා සමග ම හැසිරුණේය. බැටළුවා අත්හළ මොහොතෙහි ම ගල්තලාවක් ළඟ වැඩුණු ලැහැබක ගෙල ඔසවා කොළ කෑමට පටන්ගත්තේය. එකෙණෙහි ම ඒ ගල මතුපිට හෙණයක් වැටිණි. එයින් එක් ගල් පතුරක් ගැළවී බැටළුවාගේ එසවූ ගෙල මත වැටී හිස සිඳී ගියේය. මහජනයා රැස්වූහ. එදවස බෝසත්හු එහි රුක් දෙවියෙක් ව උපන්හ. ඔහු මහජනයා බලා සිටිද්දී ම දේවානුභාවයෙන් අහසෙහි පළඟින් හිඳ මේ සත්ත්වයන් මෙසේ පව් ඵලවිපාක දැන පර පණ නැසීමක් නො කරන්නේ නම් මැනවැ යි මිහිරි ස්වරයෙන් දම් දෙසමින් මේ ගාථාව කීහ.
“එවං චෙ සත්තා ජානෙය්‍යුං, දුක්ඛායං ජාතිසම‍්භවො; න පාණො පාණිනං හඤ්ඤෙ, පාණඝාතී හි සොචතී”ති.
“එවං චෙ සත්තා ජානෙය්‍යුං දුක්ඛායං ජාති සම්භවො, න පාණො පාණීනං හඤ්ඤෙ පාණඝාතී හි සොචතී ති”
“ඉදින් සත්ත්වයෝ මේ ආකාරයෙන් ඉපදීම හා වර්ධනය දුකයැ යි ද ප්‍රාණඝාතී පුද්ගලයා ශෝක කරන්නේයැ යි ද දන්නාහු නම් ප්‍රාණීන්ගේ ප්‍රාණය නැති නො කරන්නාහුය.”
තත්‍ථ එවං චෙ සත්තා ජානෙය්යුන්ති ඉමෙ සත්තා එවං චෙ ජානෙය්‍යුං. කථං? දුක්ඛායං ජාතිසම‍්භවොති අයං තත්‍ථ තත්‍ථ ජාති ච ජාතස‍්ස අනුක‍්කමෙන වඩ‍්ඪිසඞ‍්ඛාතො සම්භවො ච ජරාබ්‍යාධිමරණඅප‍්පියසම‍්පයොගපියවිප‍්පයොගහත්‍ථපාදච‍්ඡෙදාදීනං දුක‍්ඛානං වත්‍ථුභූතත‍්තා “දුක‍්ඛො”ති යදි ජානෙය්‍යුං. න පාණො පාණිනං හඤ‍්ඤෙති “පරං වධන‍්තො ජාතිසම‍්භවෙ වධං ලභති, පීළෙන‍්තො පීළං ලභතී”ති ජාතිසම‍්භවස‍්ස දුක‍්ඛවත්‍ථුතාය දුක‍්ඛභාවං ජානන‍්තො කොචි පාණො අඤ‍්ඤං පාණිනං න හඤ්ඤෙ, සත‍්තො සත‍්තං න හනෙය්‍යාති අත්‍ථො. කිංකාරණා? පාණඝාතී හි සොචතීති, යස‍්මා සාහත්‍ථිකාදීසු ඡසු පයොගෙසු යෙන කෙනචි පයොගෙන පරස‍්ස ජීවිතින්‍ද්‍රියුපච‍්ඡෙදනෙන පාණඝාතී පුග‍්ගලො අට‍්ඨසු මහානිරයෙසු සොළසසු උස‍්සදනිරයෙසු නානප‍්පකාරාය තිරච‍්ඡානයොනියා පෙත‍්තිවිසයෙ අසුරකායෙති ඉමෙසු චතූසු අපායෙසු මහාදුක‍්ඛං අනුභවමානො දීඝරත‍්තං අන‍්තොනිජ‍්ඣායනලක‍්ඛණෙන සොකෙන සොචති. යථා වායං එළකො මරණභයෙන සොචති, එවං දීඝරත‍්තං සොචතීතිපි ඤත්‍වා න පාණො පාණිනං හඤ්ඤෙ, කොචි පාණාතිපාතකම‍්මං නාම න කරෙය්‍ය. මොහෙන පන මූළ‍්හා අවිජ‍්ජාය අන්‍ධීකතා ඉමං ආදීනවං අපස‍්සන‍්තා පාණාතිපාතං කරොන‍්තීති.
එහි “එවං චෙ සත්තා ජානෙය්‍යුං” යි මේ සත්ත්වයෝ මෙසේ දන්නාහු නම්, කෙසේ ද? “දුක්ඛායං ජාති සම්භවො” යනු ඒ ඒ තැන්වල ඉපදීම ද උපන්නාහට වැඩීම නම් වූ සම්භවය ද මහලුවීම, ලෙඩවීම, මරණය, අකැමැති අය හා එක්වීම, ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීම, අත්පා සිඳීම් ආදී වූ දුක්වලට හේතු බැවින් ජාතිය දුකක්යැ යි දන්නාහු නම් “න පාණො පාණිනං හඤ්ඤෙ” මෙරමාහට ශාරීරික වද දෙන්නේ සත්ත්වයකු සත්ත්වයකු නො මරන්නේ යන අර්ථයි. කවර හෙයින් ද යත්, “පාණඝාතී හි සොචතී” යනු යම්හෙයකින් තමා අතින් මැරීම ආදී සවැදෑරුම් උපක්‍රමයකින් මෙරමා දිවිපෙවෙත සිඳ දමන පුද්ගලයා අටමහ නිරයෙහි ද සොළොස් උස්සද නම් පරිවාර නිරයන්හි ද විවිධාකාර තිරිසන් සත්ත්ව ගණයෙහි ද ප්‍රේත ලෝකයෙහි ද අසුර ලෝකයෙහි ද යන මේ සතර අපායන්හි මහත් දුක් විඳිමින් බොහෝ කාලයක්, ඇතුළත පැසෙන ලක්‍ෂණය වූ ශෝකයෙන් ශෝක කරයි. යම් සේ මේ බැටළුවා මරණ බියෙන් ශෝක කළේ ද එමෙන් බොහෝ කලක් ශෝක කරත්. දැන දැන කිසිම සතෙක් අන් සතකු නො නසන්නෝය. පාණාතිපාත කර්මය නො කරන්නෝය. මෝහයෙන් මුලාවූවෝ අවිඳු අඳුරින් අන්ධවූවෝ මේ ආදීනවය නො දැන පරපණ නසත්.
එවං මහාසත‍්තො නිරයභයෙන තජ‍්ජෙත්‍වා ධම‍්මං දෙසෙසි. මනුස‍්සා තං ධම‍්මදෙසනං සුත්‍වා නිරයභයභීතා පාණාතිපාතා විරමිංසු. බොධිසත‍්තොපි ධම‍්මං දෙසෙත්‍වා මහාජනං සීලෙ පතිට‍්ඨාපෙත්‍වා යථාකම‍්මං ගතො, මහාජනොපි බොධිසත‍්තස‍්ස ඔවාදෙ ඨත්‍වා දානාදීනි පුඤ‍්ඤානි කත්‍වා දෙවනගරං පූරෙසි. සත්‍ථා ඉමං ධම‍්මදෙසනං ආහරිත්‍වා අනුසන්‍ධිං ඝටෙත්‍වා ජාතකං සමොධානෙසි “අහං තෙන සමයෙන රුක‍්ඛදෙවතා අහොසි”න‍්ති.
මෙසේ බෝසත්හු අපාය බයින් තැතිගන්වා දහම් දෙසූහ. මිනිස්සු ඒ දම් දෙසුම අසා අපා බයින් තැති ගෙන පර පණ නැසීමෙන් වැළකුණහ. බෝසත්හු ද දම් දෙසා මහජනයා සීලයෙහි පිහිටුවා කම් වූ පරිදි මියපරලොව ගියෝය. මහජනයා ද බෝසතුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා දානාදී පින්කම් කොට දෙව්ලොව පිරවූහ. බුදුරදාණෝ මේ දම් දෙසුම ගෙනහැර දක්වා අනුසන්‍ධි ගළපා ජාතකය නිමවූශ. මම ඒ කාලයෙහි රුක්දෙවි වීමි.
මතකභත‍්තජාතකවණ‍්ණනා අට‍්ඨමා.