2. මහාහංසජාතකවණ‍්ණනා 534 අට‍්ඨකථා

2. මහාහංස ජාතකය (534)

එතෙ හංසා පක්කමන්ති යන මෙය ශාස්තෲන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සේක්, තෙරුන්ගේ ජීවිත පරිත්‍යාගයට අරභයා වදාළ සේක. කථාවස්තුව (චූලහංස ජාතකයේ) කියන ලද ආකාරමය. මෙහි වනාහි ශාස්තෲන් වහන්සේ අතීතය ගෙනහැර පාමින් මෙය ගෙනහැර දැක්වූ සේක.

අතීතයේ බරණැස සංයමස්ස නම් බරණැස් රජුගේ ඛේමා නම් අගමෙහෙසියක් වූවාය. එකල බෝධිසත්ත්වයෝ අනූදහසක් හංස සේනාව පිරිවරා චිත්‍රකූටයෙහි වාසය කළහ. එකල්හි එක දවසක් ඛේමා දේවිය, අළුයම් වේලාවේ සිහිනයක් දුටුවාය. රන්වන් වර්ණ ඇති හංසයෝ පැමිණ රජපලඟේ හිඳ මිහිරි හඬින් ධර්මකථා පැවැත්වූහ. දේවිය සාධුනාද දී දහම් අසන්නී, ධර්මශ්‍රවණය ඉක්ම යද්දී ම රාත්‍රිය පහ විය. හංසයෝ දහම් කථාව පවසා, සිහකවුළුවෙන් නික්ම ගියහ. ඇය ඉක්මණින් නැගිට, පලායන්නා වූ හංසයන් ගනිවු! ගනිවු! යයි පවසා අත දිගුකරද්දී ම අවදි වූවාය. ඇගේ කථාව අසා, පිරිවර ස්ත්‍රීහු හංසයන් කොහේදැයි ටිකක් විමසිලිවන්ත වූහ. ඇය එකෙණෙහි සිහිනයක් බව දැන, මෙසේ සිතුවාය. මම බොරුවක් නොදකිමි. ඒකාන්තයෙන්ම මේ ලෝකයෙහි ස්වර්ණවර්ණ හංසයෝ වෙති. ඉදින් ස්වර්ණ හංසයන්ගේ ධර්මය අසන්නට කැමති වම්යයි රජුට කියමි. අප විසින් රන්වන් හංසරාජයන් නම් මින් පළමුව නොදුටුවිරූය. හංසයන්ගේ කථා නම් සත්‍යජනකයමයයි පවසා උත්සාහ රහිත වන්නේ යයි දොළ දුකක් යයි කී කල්හි කවර උපායකින් හෝ සොයන්නේ යයි මෙසේ මගේ මනදොළ ඉටුවන්නේ යයි ඇය ගිලන් බව දන්වා පරිවාරක ස්ත්‍රීන්ට සංඥාවක් කොට වැද හොත්තාය.

රජු රාජාසනයේ හුන්නේ, ඇයගේ දකින වේලාවේ ඇය නොදැක ඛේමා දේවිය කොහේදැ’යි විචාරා, ගිලන්ව යයි කී කල්හි, ඇගේ සමීපයට ගොස් යහනාව පෙදෙසේ හිඳ පිට පිරිමදිමිාන් අපහසුවක්දැයි විචාළේය. දේවයන් වහන්ස, වෙනත් අපහසුවක් නැත. දොළදුකක් මට උපන්නේය යනුවෙනි. එම්බා දේවිය, යමක් කැමැතිවෙහිද, ඔබට එය ඉක්මණින් පමුණුවන්නෙමියි යනුවෙනි. මහරජ, මම ඔසවන ලද ශ්වේතඡත්‍ර ඇති, රජ පලගෙහි උන්නා වූ රන් හංසයකුට සුවඳමල් ආදියෙන් පුදා සාධුකාර දී ධර්ම කථාවක් අසන්නට කැමති වෙමි. ඉදින් ලබමි නම්, මේ කුසලය ලබමි. නොඑසේ නම් මට ජීවිතයක් නැත. ඉක්බිති රජු ඇයට, ඉදින් මිනිස් ලොව තිබෙන්නක් නම් ලබන්නෙහිය. ශෝක නො කරව. නොසිතන්න යයි අස්වසා සිරියහන් ගැබෙන් නික්ම ඇමතියන් සමග කථා කෙළේය. පින්වත් ඛේමා දේවිය; “ස්වර්ණ හංසයාගේ ධර්මකථා ඇසීමට ලැබෙන්නී නම්, ජීවත් වෙමි. එය නොලැබෙන්නී නම් මගේ ජීවිතය නැත” යයි කියයි. රන්වන් හංසයෙක් ඇත්ද? දේවයන් වහන්ස; අප විසින් පෙර නොදක්නා ලද්දේ, නොඇසූවිරූ යයි කීහ. කවරෙක් නම් දන්නෙහුද? දේවයන් වහන්ස; බ්‍රාහ්මණයෝ ය. රජු බමුණන් කැඳවා ආචාර්යවරුනි, රන්වන් හංසයෝ ඇත්ද? මහරජ, එසේය. අපගේ මන්ත්‍රවල මත්ස්‍යයෝ, කකුළුවෝ, ඉබ්බෝ, මුවෝ, මෝරු, හංසයෝ යන මේ තිරිසන්ගත රන්වන් සත්ත්වයෝ වෙති. එහිදී ධතරාෂ්ට්‍ර කුලයට අයත් හංසයෝ නම්, මහා ප්‍රාඥයෝය. ඤාණ සම්පන්න වූවෝ මිනිසුන් සමග සමානව රන්වන් වර්ණව සිටිති.

රජු සතුටට පත්ව, ඇදුරුතුමනි, ධතරාෂ්ට්‍ර හංසයෝ කොහේ නම් වාසය කරත්දැයි විචාරත්වා, මහරජ නොදනිමු යනුවෙනි. එවිට කවුරු දන්නෝද? වැදි පුත්‍රයෝ යයි කී කල්හි සියළු තමන්ගේ රාජධානියේ වැද්දන් රැස්කරවා දරුවනි, ධතරාෂ්ට්‍ර කුල රන්වන් හංසයෝ කොහේ වාසය කරත්දැයි විචාළේය. දේවයන් වහන්ස, කුල පරම්පරා මතවලට අනුව හිමාලයේ චිත්‍රකූට පර්වතයේ වාසය කරන්නේ යයි එවිට එක වැද්දෙක් කීවේය. ඔවුන් අල්ලාගන්නා උපායක් දන්නේද? දේවයන් වහන්ස, නොදනිමි. හෙතෙම බමුණු පණ්ඩිතයන් කැඳවා, චිත්‍රකූට පර්වතයේ රන්වන් හංසයන් ඇති බව දන්වා ඔවුන් අල්ලාගන්නා කවර නම් උපායක් දන්නේදැයි විචාළේය. මහරජ, කිම? ඔවුන් විසින් ගෙන අල්ලා ගන්නා ලද්දෝ උපායකින් නගරය සමීපයට ගෙන එන්නෙමු. කවර නම් උපායක්ද? මහරජතුමනි, නගරයට උතුරින් තුන්ගව්වක් මත්තෙහි තුන්ගව්වක් පමණ, ඛේම නම් විලක් හාරවා, ජලය පුරවා, එහි විවිධ ධාන්‍ය රෝපණය කරවා, පස්පියුමින් යුක්ත කොට, එක් පණ්ඩිත වැද්දකු පිළියෙල කරවා, මිනිසුන්ට සමීපවීමට ඉඩ නොදී කොන් හතරක සිටියවුන් විසින් අභය යයි කියා ඝෝෂා කරව්. විවිධ පක්‍ෂීහු බසින්නාහ. ඒ හංසයෝ ද. පරම්පරාවෙන් ඒ විලෙහි අභය ඇති බව අසා, පැමිණෙන්නාහ. ඉක්බිති ඔවුන් වැල්පුඩුවලින් බන්දවා අල්ලාගනිවු යනුවෙනි.

ඒ අසා රජතුමා ඔවුන් විසින් කියන ලද ප්‍රදේශයේ කියන ලද ආකාරයේ විලක් කරවා, දක්‍ෂ වැද්දකු කැඳවා, ඔහුට දහසක් දී නුඹ මෙතැන් පටන් තමන්ගේ වැඩ නොකරව. ඔබගේ අඹුදරුවන් මම පෝෂණය කරන්නෙමි. නුඹ අප්‍රමාදීව, කේඹ නම් විල රකිමින්, මිනිසුන් වළක්වා සිවු කොන්වල සිට අභය යයි ඝෝෂා කොට ආවා වූ පක්‍ෂීන් මට කියන්නැයි, රන්වන් හංසයන් පැමිණි කල්හි මහත් සත්කාර ලබන්නේ යයි හේ අස්වසා, ඛේම නම් විල පිහිටුවීය. ඔහු එතැන් පටන්, රජු විසින් කියන ලද ආකාරයෙන් එය පිළිපැද්දේය. ඛේම නම් විල රකින බැවින් ඔහුට ඛේම වැද්දා යයි නමක් ද හටගත්තේය. එතැන් පටන් නොයෙක් ආකාර පක්‍ෂීහු බැස්සාහ. ඛේම විල නිර්භය විලකැයි පරම්පරාගත ඝෝෂාවෙන් නොයෙක් හංසයෝ පැමිණියහ. පළමුව තෘණ හංසයෝ පැමිණියහ. ඔවුන්ගේ ඝෝෂාවෙන් පණ්ඩු හංසයෝ ද, ඔවුන්ගේ ඝෝෂාවලින් මනෝසිලා හංසයෝ ද ඔවුන්ගේ ඝෝෂාවෙන් සුදු හංසයෝ ද, ඔවුන්ගේ ඝෝෂාවෙන් මේරු හංසයෝද යනුවෙනි. ඔවුන් පැමිණි කල්හි, ඛේම වැද්දා රජුට දැනුම් දුන්නේය. දේවයන් වහන්ස, පස්වර්ණ ඇති හංසයෝ පැමිණ, විලෙහි ගොදුරු ගනිති. මේරු හංසයන්ගේ පැමිණීම නිසා දැන් රන්වන් හංසයෝ කීපදෙනෙක් හෝ පැමිණෙන්නාහ. දේවයන් වහන්ස, නොසිතවු.

ඒ අසා රජතුමා, අනෙකකු විසින් එහි නොයා යුතුය. යමෙක් යන්නේ ද, අත් පා කැපීම ද, ගෙවල් මංකොල්ලය ද පැමිණෙන්නාහ යයි නගරයෙහි බෙර හඬ නංවාලීය. එතැන් පටන්, එහි කිසිවකු නොයයි. චිත්‍රකූටයට නුදුරෙහි රන්වන් ගුහාවේ රන්වන් හංසයෝ වාසය කරති. ඔවුහු මහත් බල ඇත්තාහ. ධතරාෂ්ට්‍ර කුලය සමග ඔවුන්ගේ ශරීර වර්ණය ද, විශේෂ වේ. පාක හංස රජුගේ දියණිය රන්වන් වූවාය. ඕ ධතරාෂ්ට්‍ර රජුට ම සුදුසු යයි සැලකූ පාක රජු ඇයව ධතරාෂ්ට්‍ර හංස රජුට පාද පරිචාරිකාව කොට යැවීය. ධතරාෂ්ට්‍ර රජුගේ අනුරූප වේ. ඇය ඔහුගේ පියා විය. ඒ කාරණයෙන්ම ඒ හංස කුල දෙක ප්‍රියමනාප වූවා, ඔවුහු විශ්වාසවන්තව කටයුතු කළහ.

ඉක්බිති එක දවසක් බෝධිසත්ත්වයාගේ පිරිවර හංසයෝ, පාක හංසයන්ගෙන් තොරතුරු විචාළේය. නුඹලා මේ දිනවල කොහේ ගොදුරු ගනිවුද යනුවෙනි. අපි බරණැසට නුදුරින් ඛේම නම් විලෙහි ගොදුරු ගනිමු. නුඹලා වනාහි කොහේ ඇවිදිහුද? ඒ රමණීය විල නොයකේ පක්‍ෂි සමූහයා ගැවසීගත් පස්පියුමෙන් සුසැදී, විවිධ ධාන්‍ය ඵල ආදියෙන් ගැවසීගත්, විවිධාකාරාදි බඹරු සමූහයාගේ නාදයෙන් යුතු, සිවු කොන්වල නිතර පවත්නා අභය පිළිබඳ ඝෝෂාව ඇති කිසිවෙකුට සමීපයට එළඹීමට සමර්ථ නම් නැත. මුලදී මෙබඳු වෙනත් උපද්‍රවයක් කිරීමට නොහැකි මෙබඳු ආකාර වූ ඒ විල යනුවෙන් ඛේම විල වර්ණනා කළහ. ඔවුහු ඔවුන්ගේ බස් අසා බරණැසට නුදුරින් මෙබඳු ආකාර ඛේම නම් විලක් ඇත. පාක හංසයෝ එහි ගොස් ගොදුරු ගනිති. නුඹලා ද ධතරාෂ්ට්‍ර රජුට දැනුම් දෙවු. ඉදින් අනු දන්නේ නම් අපි ද එහි ගොස් ගොදුරු ගන්නෙමුයි සුමුඛට කීවාහුය. සුමුඛ රජුට දැන්වීය. ඔහු සිතීය. මිනිස්සු නම් බොහෝ මායා ඇත්තෝය. උපායේ දක්ෂ විය යුතුයයි, මේ ප්‍රදේශයේ මෙපමණ කලක් මෙබඳු විලක් නැත. දැන් අපව අල්ලාගනු පිණිස කරන ලද්දක් වන්නේ යයි ඔහු සුමුඛට කීවේය. ඔබ එහි ගමන කැමැති නොවේවා! ඒ විල ඔවුන් විසින් අපව අල්ලාගනු පිණිස පහසු කිරීම පිණිස කරන ලද්දකි. මිනිස්සු නම් කෲරය. උපායේ දක්‍ෂය. නුඹලා තමන්ගේම ගොදුරෙහි සැරිසරවු.

රන්වන් හංසයෝ, ඛේම නම් විලට යනු කැමැත්තෝ වෙති. දෙවෙනි, තුන්වෙනි වරද සුමුඛට දැනුම් දුන්හ. ඔහු ඔවුන්ගේ යනු කැමැත්ත බෝසතුන්ට දැන්වීය. ඉක්බිති බෝසත්හු, මගේ නෑදෑයෝ මා නිසා වෙහෙසට පත් නොවේවා! එසේ වීනම් යමු යයි, අනූදහසක් හංසයන් පිරිවරා ගෙන, එහි ගොස් ගොදුරු ගෙන හංස ක්‍රීඩා කොට, චිත්‍රකූට පව්වට ම පෙරළා ගියේය. ඛේමක ඔවුන් හැසිර, යන කාලයේ ගොස්, ඔවුන් පැමිණි බව රජුට දැන්වීය. රජු සතුටු සිතැත්තේ ව, මිත්‍ර ඛේමය; එකෙක් හෝ දෙන්නෙකු අල්ලා ගැනීමට උත්සාහ කරමු. ඔබට මහත් යස සම්පත් දෙන්නෙමියි පවසා, වියදම් දී පිටත් කෙළේය. ඔහු එහි ගොස් වැට කෙළවර කවුළුවේ හිඳ, හංසයන්ගේ හැසිරෙන තැන් විමසීය. බෝධිසත්ත්වයෝ නම්, ආහාර පිළිබඳ ලොල් නොවූ හැසිරීම් ඇත්තෝ වෙති. එහෙයින් මහාසත්ත්වයා බසිනතැන් පටන් පිළිවෙලින් සැල් කමින් ගියේය. සෙස්සෝ ඔබිමොබ හැසිරෙමින් කමින් හැසිරුණහ.

ඉක්බිති වැදිපුත්‍රයා මේ හංසයා ලොල්නොවූ හැසිරීම් ඇත්තේ මොහු බැඳීමට වටී යයි, සිතා දෙවන දිනයේ හංසයන් විලට නොබසිද්දීම, වැටිකවුළුවේ හුන්නේ ඒ තැනට ගොස් පඳුර නුදුරේ තමන් සැඟ වී සිදුරෙන් බලමින් සිටියේය. එකෙණෙහි බෝසත් අනූදහසක් හංසයන් පිරිවරා, ඊයේ බසිනලද තැනින් ම බැස, සීමාවේ සිට, කමින් එළඹියේය. වැද්දා පඳුරේ සිදුරකින් බලමින් ඔහුගේ රූපයෙන් අගපැමිණි ආත්මභාවය දැක මේ හංසයා ගැලක් පමණ සිරුර ඇත්තේ, රන්වන්ය. රතුපාට තුන් රේඛාවකින් ග්‍රීවය වටකොට තිබෙන්නේ, රේඛා තුනක් බෙල්ලෙන් පහළට වැටී, උදරය අතරට ගියේ, පසුපසින් තුන්ආකාර රේඛා නොබිඳී ගියේ, රතුකම්බිලි නූල්වලින් කරවා තබන ලද රන්කඳක් මෙන් බබළයි. මේ කාරණයෙන් ඔවුන්ගේ රජු විය යුතුයයි මොහුවම අල්ලාගන්නෙමියි සිතීය. හංසරාජයා ද, බොහෝ ගොදුරු හැසිර, හංසසේනාව පිරිවරා චිත්‍රකූටයටම ගියේය. මේ ආකාරයෙන් සය දවසක් ගොදුරු ගත්තේය. සත්වෙනි දිනයේ ඛේමක කලු අශ්ව වල්ගයකින් කරන ලද දැඩි මහා ලණුපොටක් වටකොට, යෂ්ටියෙන් මලපුඩුවක් කරවා, හෙට හංසරාජයා මේ ස්ථානයේ බසින්නේ යයි තතු වශයෙන් දැන දිය යට මලපුඩුව ඇටෙව්වේය.

දෙවෙනි දිනයේ හංසරාජයා බසින්නේ පා, මලපුඩුවෙහි ප්‍රවේශ වන්නේ ම බැස්සේය. ඉක්බිති මලපුඩුව ඔහුගේ පාදය යකඩ පටියකින් වෙලාගත්තාක් මෙන් එකට බැඳී ගත්තේය. ඔහු එය සිඳින්නෙමියි, වේගය උපදවා කඩා තැලීය. පළමුවාරයේ දී රන්වන් සම සිඳුණෝය. දෙවෙනිවර කම්බලවර්ණ මස් සිඳුණේය. තෙවෙනිවර නහර සිඳුණේය. සතරවෙනි වාරයෙහි පාද සිඳී ගියහ. රජවරුන් නම් හීනත්වයට දිවි නසාගැනීමට පැමිණීම නොකළ යුත්තකැයි හේ වෑයම් නොකළේ, බලවත් වේදනා හටගත්හ. ඔහු සිතීය. ඉදින් මම බඳනා ලද හඬ නාද කරන්නෙම් මගේ නෑදෑයෝ තැතිගෙන, ගොදුරු නොගෙන සා පිපාසාවෙන් ම පලා යන්නෝ, මුහුදෙහි වැටෙන්නාහ යයි හෙතෙම බලවත් වේදනාව ඉවසා, මලපුඩුව තම වසඟයෙහි පවත්වාගෙන, සැල් සොයන්නාක් මෙන්, සිට ඔවුන් යම් පමණ හැසිර හංසක්‍රීඩා කරන වේලාවේ, මහත් හඬින් බඳනා ලද හඩ නංවාලීය. ඒ අසා හංසයෝ පෙර පරිද්දෙන්ම පිටත්ව ගියහ.

සුමුඛද යට කියන ලද ආකාරයෙන්ම සිතා, පරීක්‍ෂා කර කොට්ඨාස තුනකම, බෝසතුන් නොදැක, ඒකාන්තයෙන්ම ඔහුට ඒ භය ඉපදුණේ යයි නැවතී, බිය නොවන්න මහරජ; මම මගේ ජීවිතය පරිත්‍යාගකොට නුඹව මුදා ගන්නෙමියි, කියමින් බැස, බෝසතුන් අස්වසාලන්නේ මඩ මත්තෙහි හුන්නේය. බෝසත්හු, අනූදහසක් හංසයන් අතර මා හැරදමා, පලාගිය කල්හි මොහු හුදකලාව ම ආවේය. කිම, වැදිපුත්‍රයා පැමිණි කල්හි, මා හැරදමා පලායන්නේද නැතහොත් නැද්දැයි, විමසීම් වශයෙන් ලේ වැකුණු ඇස් ඇත්තේ බැඳුණු මළපුඩුව ස්පර්ශ කරමින්ම ගාථා තුනක් කීවේය.

රන්වන් සම ඇති නිසා ස්වර්ණ වර්ණ වූ, සුන්දර මුඛ ඇති සුමුඛ නමින් හඳුන්වන සුමුඛය! බියෙන් තැතිගත් හංසයෝ ඉගිල යති. ඔබ ද යන්න.

මල පුඩුවෙහි හසු වී තනි වූ මා හැරදමා ඤාතීහු බලාපොරොත්තු රහිතව යති. තනි වූ ඔබ කුමක් හෙයින් නො යන්නෙහි ද?

ශ්‍රේෂ්ඨ පක්‍ෂිය, මල බැඳුණු මා කෙරෙහි යහළු බවක් නො දක්වව. ඔබ නිදුක් බැවින් නො මිදෙව. සුමුඛය, වහා මෙතැනින් යන්න.

එහි භයමෙතා යනු, බියෙන් මඩනා ලද්දේ, බියෙහි ඇලුනේ, බියට පත්වූයේ තෙවෙනි පදයෙහි හරිතවර්ණ වෙයි. රන්වන් පාට වෙයි. රන්වන් පාට වූයේ ම නිසා, හෙතෙම හේම වර්ණ ඇති බැවින් ඔහුට ඒ ආමන්ත්‍රණය යෙදෙයි. සුමුඛා යනු සුන්දර මුවක් ඇති අනපෙක්ඛමානා යනු ඔබ ගේ ඤාතීහු නොබලන්නේ, ආලය නැතිව සිට, පතෙවා යනු ඉපදීමය. මා අනීඝායා යනු මෙතනින් ගොස් පැමිණියා වූ නිදුක් නීරෝගි බව ඇත්තේ, වීර්යය පීඩාවට පත් නොකෙළේය.

ඒ අසා සුමුඛ මේ හංසරාජයා මගේ ස්වභාවය නොදනියි. අනුප්‍රියභාණී මිතුරකු ලෙස මා සලකයි. ඔහුට සෙනෙහස පිරිනමන්නෙමියි, ගාථා සතරක් කීවේ ය.

ධතරට්ඨය; දුකට පත්වූයේ යනුවෙන් සිතා මම ඔබව හැරදා නොයමි. ජීවිතය ද මරණය ද ඔබ සමග ම වන්නේ ය.

ධතරට්ඨය, දුකට පත්වූයේ යනු සිතා මම ඔබව හැර නොයමි. අනාර්යයන් ගේ කාර්යයෙහි මා නොයොදනු මැනවි.

මම ඔබ හා සමානව, උපන් බැවින් සමාන කුමාර වෙමි. එක්ව වැඩුණු බැවින් යහළුවා ද වෙමි. ඔබ සිතැඟි පරිදි හැසිරෙන සෙන්පති ද වන්නෙමි.

මෙතනින් බේරී මම ගිහින් ඤාතීන් මැද මොනවා කියන්න ද? ඔබ හැර ගියා වූ මගෙන් ඤාතීහු විමසන්නාහ. ඔවුන්ට කුමක් කියන්නෙම් ද?

එහි නාහං යනු මහරජ, මම කායික-මානසික දුකෙන් ගැටෙමි. එය අත්නොහරිමි. අනරියසංයුත්තෙ යනු මිත්‍රද්‍රෝහී වූවාහු ලජ්ජා නැති බැවින් කළයුතු නිසා අනාර්ය භාවයෙන් යුක්ත වේ. කම්මෙ යනු එය අතහැර ඉවත්ව යන්නෙමි. සකුමාරො යනු එක දිනයෙක්හි පිළිසිඳගෙන එක දවසක අණ්ඩකෝෂය පලාගෙන එකට වැඩුණු කුමාරයා යන අර්ථයයි. සඛාත්‍යාස්මි යනු ඔබට පිදිය යුතු දේ පුදකරන ප්‍රිය සහායකයාය. සචිත්තෙ යනු ඔබ සතුව සිතෙහි මම සිටියේ ඔබගේ වසඟයෙහි පවතියි. ඔබ ජීවත්වන කල්හි ජීවත්වෙමි යන අර්ථයයි. සඤ්චිත්තෙ යනු පෙළ පාඨයයි. ඔබගේ සිතේ මම සිටියේ මැනවින් පිහිටියේ යන අර්ථයයි. ඤාතො යනු සියළු හංසයන් අතරෙහි යන හැඟීමෙනි. විකත්‍ථිස්සං යනු හංසරාජයා කොහේදැයි විචාරන ලද්දේ, මම කුමක්දැයි කියන්නෙමි. කිං තෙ වක්ඛාමි යනු ඔබගේ පුවත විචාරන්නේ හංස සමූහයාට කුමක් කියම් ද?

මෙසේ සුමුඛ විසින් ගාථා සතරකින් සිංහනාද පවත්නා කල්හි, ඔහුගේ ගුණය ප්‍රකාශ කරමින් බෝධිසත්ත්වයෝ මෙසේ වදාළ සේක.

සුමුඛය! ස්වාමි වූ ද යහළු වූ ද ඔබ මා හැර යන්නට උත්සාහ නො කරන්නේ ද, ඒ තෙපි ආර්ය මාර්ගයෙහි පිහිටියාහු ය. මෙය පුරාතන සද්ධර්ම වන්නේ ය.

නුඹ සමීපයේ ඇති මට බියක් නො දැනේ. මෙසේ වූ මගේ ජීවිතය ඔබ ලබා දුන්නාක් වැනිය.

එහි ධම්මො යනු මේ පෞරාණික වියතුන්ගේ සභාවයි. භත්තාරං සඛාරං යනු ස්වාමියා ද සහායකයා ද සමාන බවයි. භයං යනු සිතේ කැළඹීමක් මට නොහට ගනී. චිත්‍රකූට පර්වතයේ හංසසේනාව මැද සිටියේ මෙන් වෙමි. මය්හං යනු මගේ ජීවිතය මට ලබා දුන්නෙහිය.

මෙසේ ඔවුන් කථා කරද්දී වැදිපුත්‍රයා විල්තෙර කෙළවර සිටියේ ය. හංසයන් කාණ්ඩ තුනක් වශයෙන් පලායන කල්හි දැක කිම මලපුඩුව දෙස බලන්නේ, බෝසත්තෙම මළපුඩුවේ ඇලී එල්බී සිටිනවා දැක, හටගත් සොම්නස් ඇත්තේ, කැසපටෙන් බැඳ මුගුරක් ගෙන, කල්පාන්ත වහ්නියක් සේ සිටින්නේ පාදයෙන් මඩනා ලද මඩ පාගමින් වේගයෙන් හංසයන් වෙත එළඹුනේය. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාළ සේක;

මෙසේ වැතිරී සිටින්නා වූ ආර්ය පැවතුම් ඇති ආර්ය වූ හංසයන් කථා කරමින් සිටිද්දී ම වැද්දා මුගුරක් රැගෙන පැමිණියේය.

එන්නා වූ වැද්දා දැක සුමුඛ තෙම, ‘බිය නොවෙව’ යි මහ හඬින් කීය. බියපත් වූ හංස රජුට විශ්වාසය ඇති කරවමින් සුමුඛ හංස රජු ඉදිරියට වී සිටියේය.

ශ්‍රේෂ්ඨය, බිය නොවන්න. එබඳු වූ බියක් නොමැත. තොප වැන්නෝ බිය නොවෙත්. මම වීර්යවන්ත වූයෙමි. ධර්මානුකූල පැවැතුම් ඇති උත්සාහයක් කරන්නෙමි. ඒ පිරිසිදු ක්‍රියා කරණකොටගෙන වහා මලපුඩුව මුදවා හරින්නෙහි, මල පුඩුවෙන් මිදෙන්නෙමු.

එහි අරියවුත්තිනං යනු ආර්ය පැවැතුම් වල නිරතවීමය. භුසං යනු දැඩිසේ, බලවත්ව. අපරිබ්‍රෑහයී යනු අනතුරු ගාථාවේ සඳහන් බිය නොවෙව යන වචන කියමින් ගැඹුරු හඬින් මහා ශබ්දයක් නිකුත් කෙළේය. අට්ඨාසී යනු ඉදින් වැදිපුත්‍රයා රජුට පහර දෙන්නේ ද, මම පහර වළක්වන්නෙමියි ජීවිතය අතහැර පුරෝගාමීව සිටියේය. විස්සාසයං යනු විශ්වාසය පළ කරන්නේ. ව්‍යථං යනු ව්‍යර්ථ කිරීමයි. රජුගේ බිය, බිය නොවවයි මේ ආදි වචනයෙන් විශ්වාසය පළකිරීමය. තාදිසා යනු නුඹ හා සමාන ඤාණ වීර්ය දෙකෙන් යුක්ත වූ. යෝගං යනු වීර්ය යෝගයයි. යුත්තං යනු සුදුසුය. ධම්මූපසංහිතං යනු කරුණු ඇසුරුකොට ඇති තෙනපරියා පදානෙන යනු ඒ මා විසින් යොදන ලද පිරිසිදු වූ අදහසින් පමොක්ඛසි යනු මුදවන්නෙහි යනුවෙනි.

මෙසේ සුමුඛ බෝසතුන් අස්වසා වැදිපුත්‍රයා සමීපයට ගොස්, මිහිරි මානුෂික වදන් පිට කරන්නේ, මිත්‍රය, ඔබ කවරෙක් නම් වේදැයි විචාරා, ස්වර්ණවර්ණ හංසරාජය, මම ඛේමක නම් වෙමියි කී කල්හි, මිත්‍ර ඛේමකය, ඔබ විසින් අටවන ලද වැල් මලපුඩුවේ යම්කිසි හංසයකු බැඳුනේ යන සංඥාවක් කෙළේය. අනූදහසක් හංසයන්ට උතුම් වූ, ධතරාෂ්ට්‍ර හංසරාජයා ඒ මලපුඩුවේ බැඳුණේ, ඤාණවන්ත, ශීලාචාර ගුණ සම්පන්න කටයුතු කරන පක්‍ෂියකු වන මෙතෙම මැරීමට නුසුදුසුය. මම ඔබට මේ කළයුතු දෑ ක්‍රියා කරන්නෙමි. මම වනාහි ඔහුගේ වැඩ පිණිස තමාගේ ජීවිතය පරිත්‍යාග කරමි. ඉදින් නුඹ ඔහුගේ පියාපත් ගනු කැමැත්තේ නම් මගේ පියාපත් මගේ ශරීරයෙන් ගන්න. තවද, සම්මත් නහර ඇට ආදි වෙනත් දෙයක් ගනු කැමැත්තේ නම් මගේ ම ශරීරයෙන් ගන්න. තවද ඔහුව ක්‍රීඩා හංසයකු කරනු කැමැත්තේ නම් ජීවත්වීමට විකුණා ධනය උපදවා ගනු කැමැත්තේ නම්, මා විකුණා උපදවා ගන්න. මේ නුවණ ආදී ගුණයෙන් යුක්ත වූවහුට හිංසා පීඩා නොකරන්න. නිරය ආදියෙන් නොමිදුණාහි නිරය බියෙන් සැනසීමට පත්ව, තමන්ගේ මිහිරි කථාව ගෙන්වා ගෙන, යළිත් බෝසතුන්ගේ සමීපයට ගොස් අස්වසමින් සිටියේ ය. වැද්දා, ඔහුගේ කථාව අසා මෙතුමා තිරිසන්ගත සතෙකු වුවද මිනිසකුට සමානය. මිනිසුන් විසින් කිරීමට නොහැකි දෙයක් කරයි. මිනිසුන් පවා මෙබඳු මිතුරුදම් කිරීමට නොහැකි වෙත්. අහෝ මෙතෙම ඤාණසම්පන්න මිහිරි බස් තෙපළන ධාර්මිකයකැයි මුළු ශරීරයම ප්‍රීතියෙන් හා සතුටින් පිරුණේ, ලොම් ප්‍රහර්ෂණය වූයේ, මුගුර අතහැර දමා හිසෙහි ඇඳිලි බැඳ හිරු නමදින්නාක් මෙන් සුමුඛගේ ගුණය වර්ණනා කරමින් සිටියේය. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ඒ සුමුඛගේ ඒ සුභාෂිත බස් අසා රොමෝද්ගමනය වූ වැද්දා ඔහුට ඇඳිලි බැඳ ප්‍රණාමය පුද කෙළේය.

මිනිස් ගුණ ඇති මිනිස් හඬින් කථා කරන පක්‍ෂියකු මින් පෙර මා දැක නැත. මා අසා නැත.

පාසයෙන් නො බැඳුනු ඔබ බැඳුණු මොහු සමීපයෙහි ඉන්නේ ය. ඒ ඇයි? ඔබට මේ පක්‍ෂියා කවරෙක් වෙයිද? අනෙක් පක්‍ෂීහු මොහු හැර ගොස් ය. ඔබ පමණක් කුමක් නිසා නො යන්නෙහි ද?

එහි අඤ්ජලිස්සා යනු ඔහුට ඇඳිලි බැඳ නමෙ යන ගාථාවෙන් තුති පුද කරයි. එහි මානුසිං යනු මිනිස් වචන කීමයි. අරියං යනු සුන්දර වූ දෝෂ රහිත වජන්තො යනු පිටත් කරන්නේ මෙය මෙසේ කියන ලද්දේ වෙයි. මිත්‍රය, නුඹ පක්‍ෂියෙකු හා සමානය. අද මා විසින් මිනිස් බස් තෙපළන දොස් රහිත වචන කියන, මිනිස් වචන කියන මෙබඳු ආශ්චර්යයක් මීට පෙර මා විසින් නොදක්නා ලදි. නොඅසන ලදි. කිංනුතාය යනු කිම මේ නුඹ එළඹෙහි ද? ඔබට මේ කුමක්වේද?

මෙසේ සතුටු සිතැත්තා වූ වැද්දා විසින් විචාරණ ලද්දේ මෙතෙමේ මෘදුවූ සිත් ඇත්තෙකි. දැන් ඔහුට බොහෝසෙයින් සොම්නසට හා මෘදුබවට පැමිණියේ මගේ ගුණය දක්වන්නෙමි, සිතා කිවේ ය.

පක්‍ෂීන් ගේ සතුරෙකු වූ වැද්දාණනි! මෙතෙම මගේ රජය. මම ඔහුගේ සේනාපති පදවිය දරමි. ඒ පක්‍ෂියා විපතට පත් වේලේ තනිකර මා ගැළවී යන්නට මම උත්සාහ නො කරමි.

මහා හංස සමූහයා ගේ ද මාගේ ද ස්වාමී වූ මෙතෙම තනිව විපතට පත් නොවේවා! යහළු වැදි පුත්‍රය, එය එසේ ම ය. මොහු මගේ ස්වාමියා වේ. මොහු සමීපයේ ම සිත් අලවා මම වෙසෙමි.

එහි නුස්සහෙ යනු සමර්ථ නොවෙමි. මහා ගණායා යනු මහත් හංස සේනාවෙන් යුක්ත. මා එකො යනු මා හා සමාන සේවකයකු විද්‍යමාන වන කල්හි හුදකලා වූවකුට විපතක් නො කළේය. තථාතං යනු යම්සේ මම කියම් ද එසේ ඔහුට. සම්මා යනු මිත්‍රයා. භත්තායං අභිතො රමෙ යනු බැතිමත් වූයේ මේ මගේ, මම අතිශය සතුටු වූයේ ඔහුගේ සමීපයේ ඇලෙමි. නො කළකිරෙමි යනුයි.

වැද්දා, ඔහුගේ ඒ ධර්මාශ්‍රිත මිහිරි කථාව අසා සොම්නසට පැමිණියේ, සතුටුවූ ලොම් ඇත්තේ ඉදින් මම මේ ශීලාදි ගුණසම්පන්න හංසරාජයාට පහරදෙන්නේ නම්, සතර අපාවලින් නොමිදෙන්නෙමි. රජ මගෙන් යමක් කැමැති වේද? එය කරාවා! මම මේ සුඛුමට දායාද කොට විසඳන්නෙමියි සිතා ගාථාවක් කීවේය.

ස්වාමියාගෙන් ලත් පිණ්ඩාහාරයට පිදීම ආර්යයන්ගේ පැවැත්මකි. ඒ ආර්යයන්ගේ පැවැත්මෙන් යුතු නුඹ සහ නුඹ ගේ ස්වාමියා මම මුදා හරිමි. දෙදෙන ම සුවසේ යවු.

එහි අරියවත්තසි යනු මිත්‍ර ධර්මය රැකීම් සම්බන්ධ වූ ආචාර ගුණ සම්පන්න වූ. පිණ්ඩමපචායසී යනු ස්වාමියා සමීපයේ ලබන ලද ආහාර පූජා කෙළේය. ගච්ඡථුභො යනු දෙපිරිසම ජනයෝ කඳුළු පිරි මුහුණින් ඤාති සමූහයා කථා කරමින් කැමැති පරිදි යවු.

මෙසේ පවසා වැද්දා මෘදු වූ සිතින් බෝසතුන් වෙත එළඹ යෂ්ටිය නවා, මඩ මත හොවා, මලපුඩු යෂ්ටිය මුදා ඔසවා විලෙන් බැහැර කොට මෘදුවූ කුසතණ පිට්ටනියේ හොවා, පාදයේ බඳනා ලද මලපුඩුව සෙමින් මුදවා, බෝසතුන් කෙරෙහි සෙනෙහස උපදවා, මෛත්‍රී සිතින් ජලය ගෙන ලේ ඉවත්කොට නැවත නැවත පිරිමැද්දේය. ඉක්බිති ඔහුගේ මෛත්‍රී ආනුභාවයෙන් හිසින් හිස, මසින් මස සමින් සම ගැටී පාද ප්‍රකෘතිමත් විය. සියල්ල සුවපත් විය. බෝසත්හු සැපයට පැමිණ, ප්‍රකෘති තත්ත්වයෙන් සිටියාහ. සුමුඛ තමන් නිසා, රජු සුවපත් වූ බව දැන, හටගත් සොම්නසින් මෙසේ සිතුවේය. මොහු විසින් අපට මහත් උපකාරයක් කරන ලදි. අප විසින් මොහුට කළ දෙයක් නම් නැත. ඉදින් මෙතෙම, රාජරාජ මහ ඇමතියන්ට හිතවැඩ පිණිස අපව ගත්තේය. ඉදින් මෙතෙම, රාජරාජ මහ ඇමතියන්ට හිතවැඩ පිණිස අපව ගත්තේය. ඔවුන්ගේ සමීපයට ගෙන ගොස් බොහෝ ධනය ලබන්නේය. ඉදින් තමන්ට වැඩ පිණිසා ගත්තේය. අපව විකුණා ධනය ලැබෙන්නේ ය. ඔබව විචාරන්නෙමි. ඒතාක් ඔහුට උපකාර කරනු කැමැතිව විචාරන්නේ කීවේය.

මිත්‍රය! ඔබ ඔබගේ ම ප්‍රයෝජනය සඳහා හංසයන්ට හා වෙනත් පක්‍ෂීන්ට උගුල් අටවන ලද්දේ නම් ඔබගේ මේ අභය දානය අපි පිළිගනිමු.

එසේ නැතිව ඔබ විසින් උගුල් අටවන ලද්දේ, වෙනත් අයකුගේ ප්‍රයෝජනය නියමය සඳහා නම්, නුඹ අයිතිකරු නො වේ. ඒ අනුව අප මුදාහරින ඔබ සොරකමක් කරන්නේ ය.

එහි සචෙ යනු මිත්‍ර වැද්දාණෙනි, ඉදින් ඔබ විසින් තමන්ගේ ප්‍රයෝගයෙන් තමන්ට වැඩපිණිස හංසයන්ට ද සෙසු පක්‍ෂීන්ට ද මලපුඩුව අටවන ලදි. අනිස්සරො යනු ඉසුරුමත් නොවී අපව මුදවන්නේ යමකු විසින් අණකරන ලද්දේ ද, ඔහුගේ සමීපයට ගන්නේ සොරකම් කරන්නේ ය.

ඒ අසා වැද්දා, මම නුඹව තමන්ගේ අර්ථ සිද්ධිය සඳහා නොගත්තෙමි. බරණැස් රජතුමා විසින් සංයමයෙන් යුතුව ගන්නා ලද්දේ යයි කියා, දේවිය විසින් දක්නා ලද සිහිනයේ පටන් රජු විසින් ඔහුගේ පැමිණීම දක්වා සියල්ල අසා මිත්‍ර ඛේමකය, එක් හංසයක හෝ හංසයන් දෙදෙනෙකු අල්ලා ගැනීමට වෑයම් කරමු. ඔබට මහත් යසස දෙන්නෙමියි කියා, පිරිවැය දී යොදවන ලද බව ද දක්වා සියළු ප්‍රවෘත්ති දැක්වීය. ඒ අසා සුමුඛ මේ වැද්දා විසින් තමන් ගේ ජීවිතය නොසලකා අපව අල්ලා ගැනීම නිසා, දුෂ්කර දෙයක් කරන ලද්දේ, ඉදින් අපි මෙතැනින් චිත්‍රකූට පර්වතයට යන්නෙමු. ධතරට්ඨ රජුගේ ප්‍රඥානුභාවය නොවේනම් අපගේ මිත්‍ර ධර්මය ප්‍රකට නොවන්නේය. වැදිපුත්‍රයා මහත් යසසක් නොලබයි. රජු පංචශීලයෙහි නොපිහිටයි. දේවියගේ මනදොළ මස්තක ප්‍රාප්ත නොවන්නී යයි සිතා, මිත්‍රය, මෙසේ ඇතිකල්හි අප පලවා හැරීම නොලබහි. රජුට අපව දක්වන්න. හෙතෙම අපට කැමැති පරිදි ක්‍රියා කරන්නේ යයි මේ අදහස ප්‍රකාශ කරමින්,

ඔබ කිසියම් රජකුගේ කුලී කරුවකු වසයෙන් ඔබ මෙය කළේ නම් ඒ රජුවෙතට අප ගෙන යවා එහි දී රජු තෙම කැමැත්තක් කරනු ඇත. හංස සේනාධිපති කීය.

එහි තස්සෙවා යනු ඔහුගේ ම සමීපයට ගියේය. තත්‍ථ යනු ඒ මන්දිරයෙහි. යථාභිඤ්ඤං කැමැති පරිදි අභිමත පරිද්දෙනි.

ඒ අසා වැද්දා සොඳුර, තොපට රජු දැකීමට රුචි නොවේවා! රජවරු නම් සමාන බිය ඇති ක්‍රීඩා හංසයන් මෙන් තොප කරන්නාහු, මරන්නාහු, වේයයි කීවේය. ඉක්බිති ඔහුට, සුමුඛ, මිත්‍රය වැද්දාණනි, අප ගැන නොසිතව. මම එබඳු ආකාර වූ කර්කශයන්ට දැහැමි කථාවෙන් මෘදු බවට පත් කරන්නෙම් දනිමි. රජුට කුමක් දැනුම් දෙන්නෙම් ද, රජවරු වනාහි පණ්ඩිතයෝ ය. සුභාෂිත දන්නෝ වහාම අපව රජුගේ සමීපයට පමුණුවන්න. පමුණුවන විට බඳින්න එපා. මල්ගොමුවේ හොවා පමුණුවන්න. මල්ගොමුව කරන්න, ධතරාෂ්ට්‍රට මහත්වූ සුදුනෙළුම් ගැවසුණු ද, මට කුඩා රත්නෙළුම් ගැවසුණු එකක් ද කොට ධතරාෂ්ඨ පෙරටුව ද මා පසුපස ද පහත්කොට ගෙන වහාම, පමුණුවන්න. රජුට දක්වන්නැයි කීය. ඔහු ඔහුගේ වචන අසා සුමුඛ රජු දැක මට මහත් යසස දෙනු කැමැත්තේ, වන්නේ යයි හටගත් සොම්නස් ඇත්තේ, මෘදුවූ වැල් ගොමුවක් කොට, පියුම්වලින් වසා, කියන ලද අයුරින්, ඔවුන් ගෙන ගියේය. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ කීවේ ය;

මෙසේ කියන ලද වැද්දා, රන්වන් සිවි ඇති රන්වන් වූ හංසයන් දෙදෙනා අතින් ඔසවාගෙන මැදිරිවල තැබීය.

ප්‍රභාස්වර වර්ණවත් වූ ධ්‍රතරාෂ්ට්‍ර සහ සුමුඛ යන හංසයන් දෙදෙනා කූඩුවල දමාගෙන වැද්දා ගෙන ගියේය.

එහි අජ්ඣචොදහී සීමාවේ තැබීය. භස්සර වණ්ණිනෙති යනු, ප්‍රභාසම්පන්න වර්ණයෙන් යුක්ත.

මෙසේ ඔවුහු වැද්දා රැගෙන එනකල්හි ධතරාෂ්ට්‍ර හංසයා, පාක හංසරජුගේ දුව, තමන්ගේ බිරිඳ බව සිහිකොට, සුමුඛ අමතා කෙලෙස් වශයෙන් වැලපුනේය. ඒ බව මෙනෙහි කරමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාළ සේක;

මෙසේ ගෙන යනු ලබන්නා වූ ධතරාෂ්ට්‍ර නම් හංසයා, සුමුඛ හංසයා අමතා මෙසේ කීය. පින්වත් සුමුඛය, රන්වන් වූ මනා සිවිය ඇති භාර්යාව අපගේ මරණය අසා තමාම දිවි නසා ගනු ඇතැයි සිතෙන බියක් මට ඇති වේ.

සුමුඛය! පාක හංසයන්ගේ දියණිය වන රන්වන් මනා සිවිය ඇති ‘සුහේමා’ (මුහුදෙහි වැටී ස්වාමියා මළ කල්හි) වෙරළෙහි සිට හඬන කොස්වාළිහිණි ධේනුව මෙන් මා ගැන බියපත්ව හඬන්නී යයි සිතමි.

එහි භායාමි යනු මරණයට බිය වෙමි. සාමායා යනු ස්වර්ණ වර්ණයෙන් යුතු. ලක්ඛණුරුයා යනු අලංකාර සම්පන්න කලවාවලින් පිරි. වධමඤ්ඤායා යනු වධහිංසා දැන මරාවි යන හැඟීමෙන් සිට. විධිස්සතී යනු කිම, මට ප්‍රිය ස්වාමියා මළ කල්හි, ජීවත්වුවද මැරෙන්නේය. පාකහංසා යනු පාකහංස රජුගේ දියණියයි. සුහෙමා යනු මෙසේ නම් කිරීමය. හෙමසුත්තචා යනු රන්වන් සමාන සුන්දර සමකින් යුතු. රුච්ඡති යනු යම්සේ, ලවණ සහිත මුහුදට බැස ස්වාමියා මියගිය කල්හි, කොඳ පක්‍ෂීහු දිළිඳුව හඬයි. මෙසේ ඒකාන්තයෙන් හඬන්නේය.

ඒ අසා සුමුඛ මේ හංසයා අන්‍යයන්ට අවවාද දීමට සුදුසු ය. මාගම නිසා, කෙලෙස් වැඩීමෙන් විලාප දෙයි. ජලය සිඳීගිය කාලයක් මෙන්. ගොස් ගොයම් කන කාලයක් මෙන් නන් දොඩවන්නේය. ඉදින් මම තමන්ගේ බලයෙන් මාගමට දොස් පවරා මොහු අස්වසන්නෙමි. සන්සිඳවන්නෙමි යයි සිතා කීවේය.

හංස ලෝකයේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූ, ගණ නායක වූ අප්‍රමේය ගුණ ඇති ඔබ එක ම හංස ධේනුවක සඳහා ශෝක කරන්නේ ය. වැළපෙන්නේ ය. එය ඔබ වැන්නෙකුට නො ගැළපෙන්නකි.

මහරජ, සුවඳ දුගඳ දෙකම නො තෝරා උරා ගන්නා වූ වාතය මෙන් ද, ගසක් යට හිඳ පැසුණු නො පැසුණු සියලු ගෙඩි අතට අසුවන සියල්ලක් ම ගන්නා බාලයකු මෙන් ද, රස තෘෂ්ණාවෙන් ආහාර ගන්නා අන්ධයකු මෙන් ද,

කළයුත්ත නො කළයුත්ත නො දන්නෙහි ද? අපි දැන් මරණ අවස්ථාවට පැමිණ සිටිමු. මෙහි දී කාරණ කාරණ නොදන්නහු ද? විනිශ්චයන් නො දන්නහුද? ඔබ අන්ධ බාලයකු සේ මට පෙනේ.

යමෙක් ස්ත්‍රීහු උතුම් යයි යමෙක් හඟින්නේ නම් හෙතෙම අඩක් උමතු වූවෙකු මෙන් කථා කරන්නේ ය. මේ ස්ත්‍රීහු බොහෝ දෙනකුට සාධාරණ වූ සුරාසැලක් මෙනි.

තව ද ස්ත්‍රීහු මායාවක් වැන්න. (පුරුෂයන් රවටන හෙයින්) මිරිඟුවක් වැන්න. (අතට අසු නොවන හෙයින්) කාශ ස්වාස ආදී රෝග පීඩාවන්ට හේතුවකි. කෲරය, ක්‍රෝධ බහුල බැවින්, අන්ධු බන්‍ධනාදියට හේතු ය. එබඳු ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි යමෙක් විශ්වාස කෙරේ නම් ඔහු අධමයෙකි. (සුමුඛ කීය.)

එහි මහන්තො යනු මහත් බැවින් සමාන ලොකස්ස යනු හංසයන්ගේ ලෝකයයි. අප්පමෙය්‍ය යනු ගුණයෙන් සමකිරීමට නොහැකිවන්නා වූ. මහාගණී යනු මහත් වූ ගණනින් යුක්ත වූ සමූහයට නායක වූ. ඒකත්‍ථිං යනු මෙබඳු ආකාර වූ භවයක, එක් ස්ත්‍රියක අනුව ශෝක කරන්නේ ය. ඉදං මේ අනුව ශෝක කිරීම. නපඤ්ඤවතොමිව ඔබ එහෙයින් මම අඳ බාලයෙකැයි සිතමි යන අදහසින් මෙය කීවේය.

ආදෙති යනු ගනියි. ඡෙකපාපකං යනු සුන්දර-අසුන්දර ආමක පක්කං යනු අමු ද පැසුණු ද. ලෝලො යනු රසලෝලත්වයයි. මෙය ද කියන ලද්දේ වෙයි. මහරජ, යම් සේ සුළඟ නෙළුම් විල් ආදිය ද පහර දී සුවඳ ද කසළ ගොඩවලට පහර දී දුර්ගන්ධය ද යන දෙකම සුන්දර අසුන්දර වශයෙන් හමා යයි. යම්සේ බාල කුමාරයෙක් අඹ, දඹ ආදී ඵලභරිත ගසක් යට සිට අතින් පහර දී අමු ඵල මේවාය. ඉදිණු ඵල මේවායයි, නො තෝරා අතට අසු වූ දෙයක්ම රස තෘෂ්ණාවෙන් අන්ධ වී අනුභව කරයිද? යම් සේ රසලෝල අන්ධයකු බත් අනුභව කරන කල්හි, යම්කිසි සම වූ ද විෂම වූ ද ආහාර නො තෝරා රස තෘෂ්ණාවෙන් කයි ද? එසේ ස්ත්‍රීහු නම් කෙලෙස් වශයෙන් පොහොසත් ද, දුප්පත් ද, කුලීන ද, කුලහීන ද, මනාරූ ඇත්ද, විරූපී ද, යනුවෙන් නො තෝරා ගනිත්. භජනය කරත්. වාතය හා සමාන වූ පාප ධර්මාශ්‍රිත ස්ත්‍රීන්ට කුමන කරුණක් නිසා වැලපෙන්නෙහි ද, මහරජ, යනුයි.

අත්‍ථෙසූ යනු කාරණා අකාරණා වශයෙනි. මන්‍දො යනු අඳ බාලයා ය. පටිභාසිමං යනු මට උපස්ථාන කෙළේය. කාල පරියායං යනු මෙබඳු ආකාර මරණ කාලය පැමිණියේ ද, මේ කාලයේ මෙය කළ යුතුය. මෙය නො කළ යුතුය යන මෙය නො දන්නේ යයි දේවයන් වහන්ස. අඩ්ඪුම්මතො යනු අඩක් පමණ සිතා. උදීරෙසී යනු යම්සේ සුරාපානය කොට, පමණ නොදන්නේ මිනිසා යමක් කමක් දොඩයි ද, මෙසේ දෙඩුවේ ය යන අර්ථයයි. සෙය්‍යා යනු උතුම් උත්තම.

මායාචෙසා යන ආදියෙහි දේව ස්ත්‍රීහු නම් වෙත්. මෑලා වංචා කිරීමෙන් වශයෙන් රැවටීමෙන් මුළාවට පත්වීම. මරිචි ශෝකාදියෙන් යුක්ත බැවින්. සොකො රොගොවූපද්දවො යනු රෝග ආදි නොයෙක් ආකාර උපද්‍රව ක්‍රෝධ ආදි තදබවින් යුක්ත. ඛරා ඒවා නිසා අඳුන් බන්‍ධනාදියේ බැඳුනා වූ. බන්‍ධනා චෙතා ස්ත්‍රීහු නම් ශරීර ගුහාවෙහි වාසය කරන කාමහේතු කාම නිදාන කාමාධිකරණ කාමයම හේතුකොටගෙන, රජවරු සොරුන් අල්ලාගෙන ආදි අර්ථ දැක්විය යුතුය.

ඉක්බිති ධතරාෂ්ට්‍ර මාගම කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇත්තේ මව ගේ ගුණ නොදනිහි. පණ්ඩිතයෝම එය දනිත්. එයට ගර්හා නොකළ යුතුයයි ප්‍රකාශ කරමින් මෙය කීවේ ය.

ස්ත්‍රීන් වසයෙන් හඳුන්වන යම් වස්තුවක් වෘද්ධයන් විසින් දන්නා ලද ද? ඒ ස්ත්‍රීන්ට නින්දා කිරීමට කවුරුන් සමත් වේද? ස්ත්‍රීහු නම් ලෝකයේ පළමු කොට උපන්නාහු ය.

ඒ ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි කාය වචී ක්‍රීඩාවෝ පිහිටියහ. පස්කම් ගුණයෙහි ආලය පිහිටියේය. යම් සත්ත්ව කෙනෙක් උපදිත් නම් එහි බීජයෝ ඔවුන් කෙරෙහි වැඩෙති. ක්‍ෂේත්‍රය ඔවුහු ම ය. දිවි හැරීමෙන් වුවත් ඔවුන් කෙරෙහි කළකිරෙන්නේ කවර පුරුෂයෙක් ද?

සුඛුමය! නුඹ ද ස්ත්‍රීන්ගේ කටයුතුවල යෙදෙන්නාහ. ඒ නුඹට අද මරණ බිය ඇති වූ කල්හි ඒ බිය නිසා ස්ත්‍රීන්ගේ අගුණ දැකීමේ නුවණ පහළ විය.

ජීවිතය පිළිබඳ සැකයට පත් සියළු දෙනාම ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි පිළිබඳ සිතැතිව ඒ බිය ඉවසත්. නුවණැත්තෝ දුකසේ යෙදිය යුතු වැඩවල යෙදෙත්.

මේ සඳහා රජවරු දක්ෂ ඇමතිවරුන් පත් කරති. යම්හෙයකින් දක්‍ෂයෝ ස්වාමියාට පැමිණි ආපදාවන් වළක්වයි ද, ආත්මාරක්‍ෂාවක් එයින් සිදු කෙරේ.

අද රජුගේ අරක්කැමියෝ මුළුතැන්ගෙයිහි දී අප නො කපත්වා. යම් සේ උණ ඵලය උණ ගහ නසන්නේ ද අපගේ පියාපත්වල වර්ණය ද එසේය. අපගේ විනාශයට එය හේතු වේ.

වැදි පුත්‍රයා විසින් අප මුදන ලද්දේ ද අපි පියඹා යන්නට අකමැති වූවෙමු. අප විසින් ම බන්‍ධනයට එළඹෙන ලදිමු. එය දැන් ජීවිතය පිළිබඳ සැකයට හේතු වේ. ස්ත්‍රීන්ට නින්දා කිරීම පසෙක තබා අප මිදෙන කරුණක් ගැන සිතනු මැනව.

එහි යං යනු යම් මාගමක් සම්බන්ධ වස්තුවක් ප්‍රඥාවෙන් වෘද්ධ වූවකු විසින් අනුදන්නා ලද්දේ, ඔහුටම ප්‍රකට වේ. බාලයන්ට ප්‍රකට නොවේ. මහාභූතා යනු මහත් ගුණ ඇති, මහත් ආනිශංස ඇති උදපජ්ජිංසු යනු පළමුව කැපවූ කාලයෙහි ස්ත්‍රීලිංගය පළමුව පහළ වූ බැවින්. පළමුව උපන්නේ යන අර්ථයය. ත්‍යාසු යන සුමුඛ ඒ ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ක්‍රීඩා විනෝදයත් සමගම කාම ගුණ රතිය ද පිහිටියේය. බීජාති යනු බුදු පසේබුදු ආර්යශ්‍රාවක, චක්‍රවර්ති ආදි බීජයන් ඈලා අතරෙහි වැඩෙත්. යදිදං යනු යම්බඳු ඒ සියළුම සත්ත්වයෝ, පජායරෙ යනු ඒ සියල්ලෝම ඒ කුසෙහි වැඩෙත් යන අර්ථය බබළවයි. නිබ්බිදෙ යනු කළකිරෙන්නේ ය. පාණමාසජ්ජ පාණභි යනු මෙතෙක් ගුණ ඇති ස්ත්‍රීන් ලැබ කවර නුවණැති කෙනෙක් ඔවුන් කෙරෙහි කළකිරෙන්නේ ද යන අර්ථයයි.

නාඤ්ඤො යනු සුමුඛ, අන්කිසිවකු නැත. අප විසින් චිත්‍රකූට පර්වතයේ හංස සමූහයා මැද සිටින්නේ ම ඔහු නොදැක සුමුඛ ඔබ කොහේදැයි කී කල්හි මේ මාගම ගෙන, කකුචන ගුහාවේ උතුම් රතිය අනුභව කරන්නේ යයි කියත්. එසේ ඔබ ම වේ. ථීනං අත්‍ථෙසු යුඤ්ජසි සුදුසු පරිදි වෙහි, අනෙක් අර්ථයක් නැත. තස්සත්‍යාජ්ජා යනු ඒ ඔබට අද මරණ බිය උපන් කල්හි, මේ බයෙන්, මරණ බිය ම යයි සිතමි. මේ මාගම ගේ දොස් දැකීමෙන් බුද්ධිය උපන් කල්හි, හට ගත්තේ යන අදහසින් මෙය කීවේ ය.

සබ්බොහි යනු යම් කිසිවකු සංසයං පත්තො යනු ජීවිත සැකයට පැමිණ. භීරු යනු බියට පත්ව බිය ඉවසයි. මහත්තානො යනු යම් බඳු පණ්ඩිතයෝ වෙත්ද? මහත්වූ තැනක සිටියේ, මහත්වූ ඔවුන් දොවනු ලැබේ යන අර්ථයෙහි යෙදෙත්. ගැටෙත්. උත්සාහ කරත්. එහෙයින් බිය නොවව. ධෛර්යවත් වෙවයි, ඔහු උත්සාහ කරන්නේ මෙසේ කීවේය. ආපදං යනු හිමියාට පැමිණි විපතයි. මේ සූරයා වළක්වාලයි. මේ අර්ථය පිණිස සූර වූ මන්ත්‍රීවරු කැමැති වෙති. අත්තපරියායං යනු තම දියුණුව පිණිස වැඩකිරීමට සමර්ථ වෙයි යන අදහසයි.

විකන්තිංසූ යනු කපා දැමූහ. මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. සුමුඛ නුඹ මා විසින් ඉසුරෙහි පිහිටුවා තබන ලද්දේ, එබැවින් අද යම්සේ රජුගේ අරක්කැමියා අපව මස් පිණිස නොකපත්. එසේ කරන්නේ නම් උත්සාහ කරත්වා. තංවධී යනු ඉදින් මේ වර්ණය. යම්සේ උණ ගසේ පාට ගත් ගෙඩිය නිසා ම උණගස නසයි. එසේ ඔබත් නොනසාවා! මාත් නොනසාවා! යන අදහසින් මෙය කීවේය.

මුත්තොපි යනු වැද්දා මල පුඩුවෙන් අප ගලවා කැමති සේ චිත්‍රකූට පර්වතයට යවයි අප දෙදෙන මුදා හැරියේ නමුත්, අපි එයට කැමති නො වූවෙමු. සයං රජු දකිනු කැමැත්තේ ම අපිම නැවත බන්ධනයට පැමිණියෙමු. ඒ නිසා අපට මේ මරණ බිය ඔබ නිසාම ආවේය. සොපජ්ජා ඒ නිසාම අද ජීවත්වීම පිළිබඳ සැකයට පැමිණියෙමු. අත්‍ථංගණ්හාති මු මුඛං යනු දැන් යම් ආකාරයකින් මේ මරණ භයින් මිදීමට ගැලවීමට යම්කිසි උත්සාහයක් වේ නම් එය ගනුව. වාතොව ගන්‍ධ මාදෙතී එසේ නොකොට ස්ත්‍රීන්ගේ අගුණ කීමෙන් ගැරහීම පිණිස ක්‍රියා නො කරව!

මෙසේ බෝසත්හු මාගම වර්ණනා කොට සුමුඛ දොඩමළු නොවන්නකු කොට, ඔහුගේ නොසතුටු සිත් ඇති බව දැන දැන් ඔහුගේ තිස් ගන්නා කැමතිව මේ ගාථාව කීහ.

යහළු සුමුඛය, ඒ නුඹ පළමු කී දැහැමින් යුත් උත්සාහය යොදව. තොප ගේ ඒ පිරිසිදු උත්සාහයෙන් මාගේ ජීවිතය සෙවීම කරව.

එහි සො යනු එහි සො යනු යහළු සුමුඛය, ඒ ඔබ, තං යොගං යනු පෙර කිසියම් අහං යොගං පයුඤ්ජිස්සං යුත්තං ධම්මූපසංහිතං ඔබගේ ඒ පිරිසිදු උත්සාහය දැන් නැවත යොදවනු. තව පරියාපදානෙන ඔබගේ ඒ උත්සාහයෙන් ප්‍රයෝගයෙන් පිරිසිදු ක්‍රමයෙන් පරියොදාතෙනාති යනු ද පාඨයි. ආරක්ෂාව ගෙන ඒ යන අර්ථයි. ඔබ විසින් කරන ලද ඔබ සතු වූ, ආරක්‍ෂිත ක්‍රමයෙන් මාගේ ජීවිතය ආරක්ෂා කරව. සොයව, රැකගනුව යන අදහසයි.

ඉක්බිති ඔහුට සුමුඛ, අතිශයින් මරණ බියට පත්වූයේ, මෙතෙම මගේ බලය නොදනියි යයි රජු දැක සුළුවෙන් කථාකොට දැනගන්නෙමියි, අස්වසන්නෙමි. ඒතාක් ඔහු ගැන සිතා ගාථාවක් කීවේය.

ශ්‍රේෂ්ඨය, බියට පත් නොවන්න. එබඳු වූ බියක් නොමැත. මම ධර්මය ඇසුරුකොට ඇති යෝගයෙහි යෙදෙන්නෙමි මගේ කටයුතු අවසානයේ වහාම දුකින් මුදාහරිමි.

එහි පාසා යනු දුක්ඛ නැමැති පාසයයි.

මෙසේ පක්‍ෂි භාෂාවෙන් කථා කරන්නවුන්ට වැදිපුත්‍රයා කිසිවක් නොකීවේය. හුදෙක් ඔවුහු කද රැගෙන බරණැසට පිවිසියේය. ආශ්චර්ය අද්භූත වශයෙන් හටගත් ඇඳිලි බැඳි මහජනයා විසින් පිළිගනු ලබන්නේ. හෙතෙම රජ දොරටුව වෙත අවුත් තමන්ගේ පැමිණීම රජුට දැන්වීය. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාළ සේක;

ඒ වැද්දා, හංසයා හා කද ද රැගෙන රජ දොරටුව වෙත එළඹුණේ ය. ධතරට්ඨ පැමිණියේ යයි රජුට දැනුම් දෙව්!

එහි පටිවෙදෙථමං යනු ඛේමක පැමිණියේ යයි මෙසේ රජුට මා කියවු. ධතරට්ඨායං යනු මේ ධතරට්ඨ පැමිණියේ යයි දැනුම් දෙමු.

දොරටුපාලයා ගොස් දැනුම් දුන්නේය. රජු හටගත් සොම්නස් ඇත්තේ වහාම පැමිණේවායි කියා, ඇමති ගණයා පිරිවරන ලද්දේ ඔසවන ලද සුදුකුඩ ඇතිව රජ පර්යංකයේ හුන්නේ, ඛේමක හංස රාජයා රැගෙන, උඩුමහලට නැග දැක රන්වන් හංසයන් බලා, මගේ මනදොළ සම්පූර්ණ වූයේ යයි, ඔහුට කළයුතු වතාවත් කරන ලෙස ඇමතියන්ට අණ කෙළේය. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාළ සේක;

තමන්ගේ පිනට අවකාශ ඇති, ශ්‍රේෂ්ඨ සම්මත ඒ හංසයන් දෙදෙනා දැක අතිශය හික්මීමෙන් යුතු රජතුමා ඇමතියන්ට මෙසේ කීවේය.

වැද්දාට වස්ත්‍ර ආහාර පාන භෝජන දෙව් ඔහුට රන් බඩු කැමැතිවන්නේ ඒ කැමැති දෙයක් දෙව්.

එහි පුඤ්ඤසංකාසෙ යනු තමන්ගේ පින හා සමාන. ලක්ඛඤ්ඤ සම්මතෙ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ සම්මත යයි දැන ගන්නේ. ඛලූ යනු නිපාත පදයකි. ඔහුට, තෙ ඛලු දිස්වා යනු මුල් පදය හා සම්බන්ධ. දෙථා යනු ආදි රජුට ප්‍රසන්න ආකාරයක් කරමින් කීවේය. එහි කාමංකරො හිරඤ්ඤස්ස යනු ඔහුට රත්රන්වලින් කළයුතු කැමැති දෙයක් ඇද්ද? යාවන්තො යනු යම් පමණ හෙතෙම කැමැතිවේද? එපමණ රත්රන් ඔහුට දෙව් යන අර්ථයයි.

මෙසේ පැහැදුණු ආකාර දක්වා ප්‍රීති සොම්නසින් ඔසවන ලද්දේ, යවු! හේ අලංකාර ලෙස රැගෙන එව් යයි කීවේය. ඉක්බිති හේ, ඇමතියන් රාජමන්දිරයෙන් බස්සවා, කපන ලද කෙස් රැවුල් ඇත්තේ ස්නානය කරවා ආලේප කරන ලද සියලු අලංකාරවලින් සරසවා, රජුට පෙන්වීය. ඉක්බිති ඔහුට රජු වර්ෂයක් පාසා, දසදහස් ස්ථානයක්හි ද. දොළොස් ගමෙහි, උසස් පැවතුම් ඇති, රථය ද, අලංකාර වූ මහා ගෘහයක් ද, මහත් වූ සම්පත් ද දුන්නේය. හෙතෙම මහත් සම්පත් ලැබ, තමන්ගේ ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කිරීමට, රජු ද අපි ඒ හංසයා පමණක් ද නොව, අනූ දහසක් හංසයන් ද රැගෙන එන ලද්දේ රජු, ධතරාෂ්ට්‍ර නම් මේ සේනාපතියා, සුමුඛ නැමැයි කීවේය. ඉක්බිති ඔහුට රජු කෙසේ ඒ සියල්ල පිළිගන්නේදැයි විචාළේය. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාළ සේක;

කසී රට රජු පැහැදුණු මේ වැද්දා දැක මිත්‍ර ඛේමකය, ඉදින් අපගේ පොකුණ හංසයන්ගෙන් පිරී පවතී නම්,

මනා දැකුම් ඇති හංසයන් මැද සිටියා වූ ද, හංසයන් විසින් පිරිවරන ලද්දා වූ ද, මේ හංස රාජයා වෙතට මල පුඩුව ගත් අත් ඇතිව ගියේ ද. නුඹ හංස රාජයා කෙසේ අල්ලා ගත්තේ ද?

[missing trans]

හෙතෙම ඔහුට කියන්නේ මෙසේ කීවේය.

මොහු ගොදුරු ගන්නා තැන් සොයා යන්නා වූ මට දවස් හතක් ගතවිය. මම මොහුගේ පියවර සොයමින් වැට අයිනේ කූඩුවක සැඟවී ගත්තෙමි.

මොහු ගොදුරු සොයා යන පියවර මම දිටිමි. එහි උගුල තැබීමි. මෙසේ මේ පක්‍ෂියා අල්ලා ගත්තෙමි.

එහි අදදානී යනු ආහාරයෝය. ගොදුරු ගන්නා තැන් යන අර්ථයයි. මෙය ම පෙළපාඨය වේ. උපාසතො යනු සමීපයට එළඹෙන්නහුගේ පදං යනු ගොදුරු බිම ඉක්මවන ලද පියවර ඇත්තේ. ඝටිස්සිතො යනු වැටිය කෙළවර හුන්නේ. අථස්සා යනු අනතුරුව සයවෙනි දිනයේ මොහුට ආහාර පිණිස හැසිරෙන්නා වූ මොහුගේ පා සටහන් දුටුවෙමි. එවෙතං යනු මෙසේ ඒවා. දිජං අග්ගහිං සියළු ගන්නා ලද උපායන් කීවේ ය.

ඒ අසා රජු මෙතෙම දොරටුවේ සිට දැනුම් දෙන්නේ නමුත්, ධතරාෂ්ට්‍රගේ ම නම දැනුම් දුන්නේ ය. දැනුත් මේ එයම ගත්තේය යයි කියයි. ඒ කාරණයට හේතුව කුමක්දැයි සිතා ගාථාව කීවේය.

වැද්දාණෙනි, මෙහි පක්‍ෂීහූ දෙදෙනෙක් සිටිති. ඔබ එකෙක් ගැනම කියයි. තොපගේ සිත වෙනස් වීද, අනෙකා වෙන කෙනකුට දෙන්නට කැමැත්තේ ද?

එහි විපරියත්තං යනු විපර්යාසයට පැමිණි ආදුකින්නුජි ගිංසසී යනු නැතහොත් කිම සිතන්නේද අනෙකා ගෙන අනිකෙකුට දෙනු කැමැත්තේව සිට සිතුවේදැයි විචාරයි.

ඉක්බිති වැද්දා, දේවයන් වහන්ස, මගේ සිතෙහි විපර්යාසයක් නොමැත. වෙන කෙනෙකුට දෙන බවක අදහසක් ද නැත. මා විසින් බඳිනා ලද මලපුඩුව එකකුට ම බඳනා ලදැයි සිහිපත් කරමින් මෙසේ කීවේය.

යම් පක්‍ෂියකුගේ රන්වන් රේඛා බබළමින් ගෙළ වටා ගොස් උදරයට හැපී සිටිද්ද, ඒ පක්‍ෂියාම මගේ බන්ධනයට පැමිණියේ ය.

ඉක්බිති මේ ප්‍රභා සම්පන්න පක්‍ෂියා නොබඳිනා ලද්දේ, බඳිනා ලද ස්වාමියා සනසමින් මා සමග මිනිස් තෙපුලෙන් කථා කරමින් සිටියේ ය.

එහි ලොහිතකා යනු රතුපාට වර්ණැති. තාළා යනු රැස්. උරංසංහච්ච යනු උරහිස නිසා මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. මහරජ, යමෙකුට මේ රතුපාට ස්වර්ණවර්ණ වූ මනාසේ පිහිටි රක්තවර්ණ රේඛා තුනක් ග්‍රීවය වටකොට උරහිස දක්වා තිබේ. හෙතෙම හුදෙකලාව මගේ පාසයට බඳනා ලද්දේ පැමිණියේය යනුයි. භස්සරො යනු පිරිසිදු, ප්‍රභාසම්පන්න. ආතුරං යනු දුකට පත් ගිලන් වූ. අට්ඨාසී යනු.

ධතරාෂ්ට්‍ර බඳිනා ලද බව දැන නැවතී මෙහිම අස්වසා මා පැමිණෙන කාලයේ පෙර ගමන් කොට අහසේ දී මා සමග පිළිසඳර කථාකොට මිනිස් භාෂාවෙන් ධතරාෂ්ට්‍රගේ ගුණ ප්‍රකාශ කරමින් සිටියේය. මගේ හදවත මෘදු කොට නැවත ඔහුගේ ඉදිරියේ සිටියේය. දේවයන් වහන්ස, ඉක්බිති මම සුමුඛගේ සුභාෂිත වචන අසා, පැහැදුණු සිත් ඇත්තේ, ධතරාෂ්ට්‍රව පිටත් කෙළේය. මෙසේ ධතරාෂ්ට්‍ර මලපුඩුවෙන් මිදුණේ, මේ හංසයන් රැගෙන මගේ මෙහි පැමිණීම ද, සුමුඛ විසින් ම කරන ලදි. මෙසේ ඔහු සුමුඛගේ ගුණ කියන ලදි. ඒ අසා රජු සුමුඛගේ දැහැමි කථාව අසනු කැමැත්තේ විය. වැදි පුත්‍රයාට සත්කාර කරන්නේ ම සූර්යයා අවරට ගියේය. පහන් දැල්වූවෝ බොහෝ ක්‍ෂත්‍රියෝ රැස්වූවෝ ඛේමා දේවිය, ත්‍රිවිධ නාටිකාවෝ පිරිවරන ලද්දී රජුගේ දකුණු පැත්තේ හුන්නාය. එකෙණෙහි රජු සුමුඛට කථාකරනු කැමැත්තේ ගාථාව කීවේය.

සුමුඛය, එසේ ඇතිකල්හි ඔබ දැන් නො දොඩා සිටින්නේ ඇයි? මගේ මේ පිරිස දැක බියෙන් කථා නො කරන්නේ ද?

එහි සංහච්චා යනු මිහිරිකථා ඇති නුඹ කුමක් නිසා දැන් මුව වසාගෙන සිටින්නෙහිද? ආදු යනු කිසිවෙකු. භයාභීතො යනු පිරිස රජුට බියෙන් බියට පත්වී.

ඒ අසා සුමුඛ අභීත බව දක්වමින් කීවේ ය.

කසී රට අධිපතිය, මම ඔබගේ පිරිස මැද බිය නො වෙමි. කථා නො කරන්නේ ද නො වෙමි. සුදුසු අවස්ථාවේ කථා කරමි.

එහි තාදිසෙ යනු තව ද, එබඳු ආකාර අර්ථයක් උපන් කල්හි කථා කරන්නෙමි කියන්නෙමි. සුදුසු අවස්ථාවක් බලමින් හුන්නේ වෙමි යන අර්ථයි.

ඒ අසා රජු ඔහුගේ කථාව වඩනු කැමැත්තේ කවටකම් කරමින් කීවේ ය.

ඔබට රැකවරණ කරන පිරිසක් නො දකිමි. රථ ද පාබල සෙනගක් ද නො දකිමි. ඊපහර වළකන සමක් හෝ යුද සැට්ටයක් නො දකිමි. ධනුර්ධරයන් ද නො දකිමි.

අමුරන් රත්රන් නොමැත. මනාසේ ස්ථාපිත නගරයක් ද නැත දියඅගල් වටකොට පවුරු, දැඩි අට්ටාල කොටු ද නොමැත. සුමුඛය, යම්තැනකට පිවිසියේ ද, බියවිය යුත්තෙහි බිය නොවේද, එබඳු තැනක් නො දකිමි. රජු කීය.

එහි අභිසරං යනු රැකීම පිණිස පිරිවරා සිටි ආයුධ ගත් අත් ඇති පිරිස ඔවුන් නො දකිමි. නාස්සා යනු මෙහි අස්ස යනු නිපාත මාත්‍රයකි. චම්මං යනු ඊතල සවිකළ සන්නාහයයි. කීටං යනු සැළිය සැළි පාලකයා කියනු ලැබේ. සැළි පාලකයා අත් ඇතිව ඔවුහු සමීපයේ නැතැයි අර්ථ දක්වයි. වම්මිතෙ යනු සන්නාහ සන්නද්ධ. නහිරඤ්ඤං යනු යමක් නිසා බිය නොවන්නෙහිද? හේ අමුරන් ද ඔවුහු නොබලමි.

මෙසේ රජු විසින් කිම ඔබට බිය නොවන කරුණක් යයි කී කල්හි ඔහුට මෙසේ කීවේය.

මට රැකවරණ සපයන පිරිසෙන් වැඩක් නැත. නුවරින් හෝ ධනයෙන් ද වැඩක් නැත. අහසින් යන අපි අමාර්ගයෙන් මාර්ගය තනාගෙන යමු.

අප නුවණැත්තෝ ය. දක්‍ෂයෝ ය. කරුණු සිතන්නෝ යයි ඔබ විසින් අසන ලද්දේ නම් ඔබ සත්‍යයෙහි පිහිටි කෙනෙක් වන්නෙහි නම් අර්ථ සහිත වචනයක් කියන්නෙමි.

සත්‍ය විරහිත වූ, අනාර්ය වූ, රෞද්‍ර ගති ඇති ඔබට කියන ලද සුභාෂිතයෙන් වුවත් කවරනම් යහපතක් සලසා ද?

එහි අභිසරෙනා යනු ආරක්‍ෂක පිරිවරින්. අත්‍ථො යනු මෙයින් මට වැඩක් නැත. කුමක් නිසාද? අපථෙන නුඹලා දිශාවන්හි අමාර්ගයෙන් මාර්ගයක් මවා ගමන් කරමු. අපි ආකාශචාරී වෙමු යනුවෙනි. පණ්ඩිතා ත්‍යම්හා යනු පණ්ඩිතයෝ යනු ඔබ විසින් කියන ලද අයුරින් ඒ කාරණයෙන් අපගේ සමීපයෙන් බණ අසනු කැමැත්තේ අපව ගෙන්වා ගත්තේය. සච්චෙචස්ස යනු ඉදින් ඔබ සත්‍යයෙහි පිහිටියේ, ඔහුට අර්ථවත් කාරණා ඇසුරුකොට වචන භාවිතා කරන්නෙමු. අසච්චස්සා යනු සත්‍ය රහිත වූ ඔබට සුභාෂිත වචන ඇසීමෙන් කවර ප්‍රයෝජන ය.

ඒ අසා රජතුමා කුමක් නිසා මට මුසාවාදියෙක් අනාර්යයෙක් යයි කියන්නේ ද? මා විසින් කුමක් කරන ලදදැයි කීවේය. ඉක්බිති ඔහුට සුමුඛ එසේ වීනම් අසවයි කියා කීවේය.

මහරජ, ඔබ බමුණන්ගේ වචන අසා මේ ඛේම නම් විල තැනුවේය. ඔබ විසින් දස දිසාවේ ම අභය දානය ප්‍රකාශ කරන ලදි.

ඔබගේ පොකුණට බැස පිරිසිදු වූ, ප්‍රසන්න වූ ජලය ද, බොහෝ ආහාර ද ලබන්නා වූ පක්‍ෂීන්ට හිංසාවක් නැතැයි ඔබ විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදි.

මෙය අසා ඔබ කරවන ලද විලට ආවෙමු. ඒ අපි ගේ පාසයෙන් බැඳුනෙමු.

මුසාවාදය පෙරදැරිකොට, ඉච්ඡා සංඛ්‍යාත ලෝභය කොට දෙව් මිනිස් ප්‍රතිසන්ධි ඉක්මවා නිරයෙහි උපදින්නේ ය.

එහි තං යනු නුඹයි. ඛෙමිං යනු එම නම් ඇති පොකුණයි. ඝුට්ඨං යනු කොන් සතරේ සිට ඝෝෂා කරන ලදි. දසධා යනු මේ දශ දිශාවල සිටියේ ඔබ විසින් අභය දෙන ලදි. ඔගය්හා යනු බැස ආවාවුන්ගේ සමීපයේ. පහූතඤ්චාදනං යනු බොහෝ නෙළුම් උපුල් සැල් ආදි ආහාර. ඉදං සුත්‍වානා යනු ඔවුන් ඔබගේ පොකුණට බැස ආවාවුන්ගේ සමීපයට මේ අභය ගැන අසා. තවන්තිකෙ යනු ඔබගේ සමීපයේ ඔබ විසින් කරන ලද පොකුණට ආවෙමු යන අර්ථයයි. තෙ තෙ යනු ඒ අපි ඔබගේ මල පුඩුවෙන් බඳනා ලද්දේ. පුරක්ඛත්‍වා යනු පෙරටුකොට, ඉච්ඡාලොභං යනු කැමැත්ත සංඛ්‍යාත පාපී වූ ලෝභකමයි. උභොසන්‍ධිං යනු දිව්‍ය ලෝකය ද, මනුෂ්‍ය ලෝකය ද යන දෙකේ පිළිසිඳ ගැනීම මේ පාපී ධර්මයම පෙරටු කොට හැසිරෙන පුද්ගලයා සුගතිගාමී ප්‍රතිසන්ධිය ඉක්මවා. අඝාතං යනු නිරයේ උපදියි යනුවෙනි.

මෙසේ පිරිස මැදදී ම රජුට ලජ්ජා ඉපදවීය. ඉක්බිති ඔහුට රජතුමා, මම සුමුඛයා, නුඹ මරා මස්කෑමට කැමැත්තෙන් නොගත්තෙමි. ඔබගේ උගත්කම ගැන අසා, සුභාෂිත බව අසනු කැමැත්තේ, අල්ලා ගත්තෝයි ප්‍රකාශ කරමින් කීවේය.

සුමුඛය, ලෝභකමක් නොසිතුවෙමු. ඔබව නොමරමු. නිපුණ වූ ශ්‍රැතවත් වූ, අර්ථදායක වූ චින්තනයක් ඔබට ඇතැයි අසන ලද්දේ වෙමි.

මෙහි අර්ථවත් වචන දොඩමළු වන්නේ නම් යහපති. එසේ ධර්මය අසනු සඳහා මා විසින් කියන ලදුව වැද්දා තොප අල්ලා ගත්තේ ය.

එහි නාපරජ්ඣාමා යනු මියයන්ගේ පරාද නොවෙයි නම් අපි නොමැරෙමු. ලොභාවමග්ගහිං යනු මස් කනු කැමැත්තේ සිට ලෝභයක් හෝ නුඹ කෙරෙහි නූපදවීමි. පණ්ඩිතාත්‍යාත්‍ථා යනු පණ්ඩිතයෝ යයි අසන ලදි. අත්‍ථචින්තකා යනු වසාතබන ලද අර්ථයන්ගේ සිතිවිල්ල. අත්‍ථවතිං යනු කරුණු ඇසුරුකොට. තථා යනු එම කාරණයෙන්. වුත්තො යනු මා විසින් කියන ලද අර්ථය වී. සුමුඛමග්ගහී යනු ආමන්ත්‍රණය කරයි ‘ම’ කාරය සන්‍ධිය සඳහා ය. අග්ගහී යනු ධර්මය දේශනා කරවනු පිණිස නුඹ ගත්තේය.

ඒ අසා සුමුඛ සුභාෂිත අසනු කැමැත්තන් විසින් ඔබ අයුක්තියක් කරන ලදි. මහරජ, යයි පවසා කීවේය.

කසීරට අධිපතිය, ජීවිතයේ මරණාසන්නයට පැමිණියෙමි. බිය නොවෙමි. මරණාසන්නයට පැමිණියත් අර්ථවත් යමක් ප්‍රකාශ කරමි.

යමෙක් දීපක මුවෙකු උපයෝගී කරගෙන මුවෙකු නසයි ද, දීපක පක්‍ෂියෙකු නිසා පක්‍ෂියෙකු මරයි ද, නිර්භය යයි ප්‍රසිද්ධ විලකින්, ධර්ම කථිකයකු යයි අසන ලද කෙනෙකුට හිංසා කරයි ද, එය අනාර්ය වන්නේ ය.

අනාර්ය ධර්මයෙහි පිහිටියේ යම් සුන්දර වදනක් කියන්නේද? හෙතෙම මෙලොව පරලොව දෙලොවම ජයගනියි.

යමෙක් යසසට පැමිණ මත් නොවන්නේ ද, ජීවිත සංසයට පැමිණිය ද චිත්ත පීඩාවට පත් නොවන්නේ ද, කටයුතුවල උත්සාහ කරන්නේ ද තමන්ගේ සිදුරු වසන්නේ ද,

යමෙක් ගුණවෘද්ධ වූයේ, මිනිස්ලොව ඉක්මවා ජීවිත කෙළවරට පැමිණෙත්ද? මෙසේ කුසල ධර්මයෙහි හැසිර ඔවුහු දෙව්ලොව පැමිණියාහු වෙති.

කසී රජුනි, මෙය අසා තමන් කෙරෙහි ධර්මය රැකගනුව. කීර්තිමත් වූ ධතරාෂ්ට්‍ර නම් හංස රජුව නිදහස් කරන්න.

එහි උපනීතස්මිං යනු මරණාසන්නයට එළඹුණු කල්හි කාලපරියායං යනු මරණයේ කෙළවරට පැමිණියේ සමාන වදන් නොකියන්නෙමු. ධර්ම කථිකයකු නොබැඳ මරණ බියෙන් තර්ජනය කොට බණ ඇසීම යුක්ති ධර්මයක් නොවේ. මිගෙන යනු මැනවින් හික්මවන ලද්දේ දීපක මුවකු විසින්. හන්ති යනු නසති. පක්ඛිණා යනු පක්‍ෂියකු මෙන්. සුතෙන යනු ඛේම නිර්භය ප්‍රකට වූ බැවින් දිවි මිග පක්‍ෂීන් හා සමාන පියුම් විලෙන්. සුතං යනු පණ්ඩිත විසිතුරු කථා ඇති ධර්ම කථිකයා මෙසේ අසන ලදි. කිණෙ යනු ධර්මය අසන්නෙමියි මලපුඩු බැඳීමෙන් හෝ යමෙක් මිලදී ගන්නේ ද, හිංසා කරන්නේ ද, බාධා කරන්නේ ද? තතො යනු ඔවුන්ගේ ක්‍රියාවට පෙර, අන්‍ය වූ අනාර්යකර වූ කුමක් ඇත්ද?

අරියරුදං යනු මුවින් ආර්ය වචන සුන්දර වචන ප්‍රකාශ කරයි. ධම්මමවස්සිතො යනු ක්‍රියාවෙන් අනාර්ය ධර්ම ඇසුරුකොට ඇති. උභො යනු දිව්‍යලෝක ද මනුෂ්‍යලෝක ද යන දෙලොවින්ම. ඉධච්චො යනු මෙලොව උපන්නේ ද, පරලොව උපන්නේ ද, මෙබඳු ආකාර වූ සුගති ලෝක දෙකේ ම දුරුකොට, අපායේම උපදියි. පත්තසංසයං යනු ජීවිතය සැකය පමණකුදු දුකකට පැමිණ, පීඩාවට පත් නොවන්නේය. සංවරෙ විවරානිචා යනු තමන්ගේ සිදුරු වසා, සිදුරු වසන්නේය. වද්ධා යනු ගුණවෘද්ධ වූ පණ්ඩිතයෝ. අබ්භ තික්කන්තා යනු මේ මිනිස්ලොව ඉක්මවා. පරියායං යනු මරණ කාලය අවසානයට පැමිණ සිට. එවෙතෙ යනු මේ ඒ පිරිස. ඉදං යනු මා විසින් කියන ලද, අර්ථ නිශ්‍රිත වචන. ධම්මං යනු කුලසිරිත් ද, සුචරිත ධර්මය ද වේ.

ඒ අසා රජතුමා කීවේය.

මාහැඟි ආසන ද, පාවහන් ද, පා දෝනා දිය ද ගෙන ඒවා, කීර්තිය ඇති, ධතරට්ඨව කූඩුවෙන් මුදාහරිමි.

නුවණැති, පුහුණු වූ, අර්ථදායක, ධීරවන්ත වූ, සැපතෙහි සුවපත් වූ දුකේදී දුක් වූ, යහපත සිතන්නා වූ ඒ සේනාපතියා ද මුදන්නෙමි.

ස්වාමියාට සුදුසු ආහාර ද, මේ අයුරින් ලබාදීමට සුදුසු වෙයි. මෙසේ මේ සුමුඛ තෙම හංස රජුගේ ප්‍රාණ හා සමාන මිත්‍රයෙක් වේද එබැවිනි.

එහි උදකං යනු පාද ධෝවන ජලයයි. පජ්ජං යනු පාද රැකවරණ පාවහන් වේ. සුඛෙ යනු සැප ඇතිකල්හි,

රජුගේ වචන අසා, ඔවුන්ට ආසන ද ගෙනවුත්, එහි හුන්නවුන්ට සුවඳපැන්වලින් පා සෝදවා සියක් වරක් සිඳින ලද තෙල්වලින් සම්බාහනය කළහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ වදාළ සේක;

පා අටක් ඇති සිත්කළු, සියළු ලෙස ස්වර්ණ වර්ණ ඇති. කසී වස්ත්‍රවලින් සකස් කරන ලද මෙට්ටයක් ද සහිත වූ පුටුවේ ධතරට්ඨ හිඳගත්තේ ය.

ව්‍යාඝ්‍ර සමින් කරවන ලද රන්වන්පාටින් බබළන කොච්ඡ නම් පුටුවේ සුමුඛ තෙමේ ධතරට්ඨව පසුව හිඳගත්තේ ය.

රජු විසින් පඬුරු පිණිස එවන ලද උතුම් භෝජනය කසී රටවැසියන් විසින් රන් බඳුන්වලින් ගෙනවුත් හංසයන්ට පිදූහ.

එහි මට්ඨං යනු මැනවින් ඔපමට්ටම් කරන ලද. කාසික පත්‍ථිණ්ණං යනු කසීරට වස්ත්‍රවලින් මැනවින් සකස් කරන ලද. කොච්ඡං යනු මැද සකස් කළ ව්‍යාඝ්‍ර සම්වලින් මැනවින් සැකසූ අගමෙහෙසිය මංගල දිනයේ හිඳිනා ලද පුටුව ද. කඤ්චන පත්තෙහි යනු රන්වන් භාජනවලින්. පුථු යනු මහජනතාවයි. කාසියො යනු කසීරටවාසීහු. අභිහාරෙසුං යනු එළඹවූහ. අග්ගරඤ්ඤො පවාසිතං යනු අටසියයක් රන් භාජනවලින් වටකරන ලද, හංසරජුගේ පඬුරු පුදකිරීම පිණිස කාසිරට රජු විසින් එවන ලද නොයෙක් මාහැඟි රස ආහාර ද වේ.

ඒවා මෙසේ පිරිනැමූ කල්හි, කසීරජු ඔවුන්ට සංග්‍රහ කිරීමට තෙමේ රන් පාත්‍රයක් ගෙන පැමිණියේය. අනතුරුව මී විළඳ අනුභව කොට මිහිරි වතුර පානය කළහ. ඉක්බිති බෝසත්තෙම, රජුගේ විශේෂ පුදපූජා ද පැහැදීම ද දැක පිළිසඳර කථා කෙළේය. ඒ බව ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාළහ;

කසී රජු විසින් එවන ලද ඒ උතුම් භෝජන දැක ක්‍ෂත්‍රිය ධර්මයන්හි ධර්මයන් විචාළේ ය.

පින්වත, ඔබේ යහපත කෙසේ වේද? පින්වත ඔබ සුවසේ වෙසේද? කෙසේ වේද? රටවැසියාට ප්‍රීතියෙන් දැහැමින් අනුශාසනා කරන්නේද?

හංසයාණෙනි, මම යහපත් සේ සිටිමි. නීරෝගී බව ද ඇත. තව ද මේ රටවැසියන්ට දැහැමින් අනුශාසනා කරන්නේ ය.

පින්වත, ඇමතියන් කෙරෙහි කිසියම් දෝෂයක් වේද? දෝෂයක් විද්‍යමාන නොවේද? ඔවුන්ගෙන් ඔබට අර්ථයක් වේද? ජීවිතයට හානියක් නැතිද? යුද්ධාදී කාර්යයන්හි දී දිවි නොතකා ක්‍රියා කෙරේද?

තව ද මගේ ඇමතියන් කෙරෙහි කිසිම දෝෂයක් විද්‍යමාන නොවේ. ඔවුහු මාගේ අර්ථ සිද්ධිය පිණිස ජීවිතය පුද කරති.

තව ද, ඔබගේ බිරිඳ මැනවින් පියතෙපුල් කියන්නීද පුත්‍ර දාරකාදීන්ට සමීප වී ඔබගේ කැමැත්තට අනුරූපීව වාසය කරන්නීද?

තව ද මට ප්‍රියවචන කථාකරන මා හා සමාන බිරිඳක් ඇත. පුත්‍රදාරකාදීන්ට සමීප වූ ඇය මගේ කැමැත්තට අනුකූලව සිටින්නී ය.

කිම රටෙහි උපද්‍රව ඇත්ද? කිසියම් බියක් හටගෙන ඇද්ද? සැහැසිකම් නැතිව ධර්මයෙන් අනුශාසනා ලබන්නේද? රටවැසියා නො පෙළනු ලැබේ ද?

රට තුළ උපද්‍රවයක් බියක් තැති ගැන්මක් නැත. සැහැසිකම්වලින් තොරව දැහැමින් පාලනය වන්නේ ය.

කිම සත්පුරුෂකම් දුරුවේද? අසංවරකම් දුරුවන්නේද? නැතහොත් ධර්මය ඉවත්වී අධර්මය අනුව පවතිත්ද? ශීලාදී ගුණයුක්ත තරුණයෝ ඔබ විසින් පුදන ලද්දේද?

සත්පුරුෂකම් දුරු නොවූයේ, අසත්පුරුෂකම් දුරු කරමින් අධර්මය බැහැරකොට ධර්මානුකූලව පවතියි.

ක්‍ෂත්‍රියාණනි, කිම ඔබේ අනාගතය දිගුකලක් පවතින්නේ ද? ආයුෂ මද බව නො සළකන්නේ ද? මතට ගිජු නොවූයේ පරලොව නොසතුටු වේද? පරලොව කෙරෙහි බිය නො වන්නේ ද?

අනාගතය ගැන මම දීර්ඝ ලෙස බලමි. ආයුෂ මද බව නුවණින් සලකමි. දසරාජ ධර්මයන්හි පිහිටියේ පරලොව බිය නොවෙමි.

දානය, ශීලය, පරිත්‍යාගය, සෘජුකම, මැදහත්බව, තපස, අක්‍රෝධය, අවිහිංසාව, ඉවසීම, අවිරෝධතාවය ද,

මෙසේ මේ මා කෙරෙහි දස කුසල ධර්මයන් අනුව පිහිටා කටයුතු කරමි. මේ නිසා මට ප්‍රීති සොම්නස් සහගත බව හටගෙන ඇත්තෙමි.

සුමුඛ ද මා ගේ ගුණ සමුදාය නො දැන සිත දූෂ්‍ය වන බව නො සළකා මට පරොස් බස් කීයේ ය.

හෙතෙම කිපුණේ, පියවි සිහියෙන් නොසිට ඵරුෂ වචන පිට කෙළේය. අප කෙරෙහි යම් වරදක් නැත්තේද, එහෙයින් සුමුඛගේ කීම නුවණැත්තකුගේ කීමක් මෙන් නො වැටහේ.

එහි දිස්වා යනු, ඒ බොහෝ අනර්ඝ අග්‍ර ආහාරපාන දැක. පෙසිතං යනු ගෙන්වා ගෙන පිරිනමන ලදි. ඛත්තධම්මානං යනු පළමු ආකාරයෙන් පිළිසඳර කථාකොට තතො පුච්ඡි අනන්තරං යනු ඒ කාලයේ කච්චින්නුභොතො යනු අනුපිළිවෙලින් විචාළේය. ඒ වනාහි යට කියන ලද ගාථා හයට අනුකූල පරිද්දෙනි. අනුප්පීළං යනු රටවාසීන් උක් මෙන් නොපෙළෙයි ද යනුවෙන් විචාරයි. අකුතොචි උපද්දවං යනු කිසියම් උපද්‍රවයක් හෝ උපද්‍රව රහිතව සමේන මනුසිස්සති යනු කිසියම් වූ ඔබ විසින් රට දැහැමෙන් සෙමෙන් අනුශාසනා කරයි යනුවෙනි. සන්තො යනු ශීලාදී ගුණ සම්පන්න සත්පුරුෂයෝ. නිරං කත්‍වා යනු දුරුකොට. නානාගතං දීඝං යනු අනාගතය තමන්ගේ ජීවන පැවැත්ම කෙසේ දීර්ඝවේද, යනුවෙන් කල්පනා නොකළේ ය. ආයු සංස්කාරයන්ගේ, අවසන් බව දන්නේදැයි විචාරයි. මදනීයෙ යනු මදය මෙන් රූපාදී අරමුණුවල. න සන්තසී යනු බියට පත් නොවීය. මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. කිම රූපාදී අරමුණුවල පිහිටියේ මත් නොවූයේ අප්‍රමාදී වී. දානාදි කුසල ධර්මයන් කළ බැවින් පරලොව ගැන බියක් නොවේ යනුයි.

දසසූ යනු දසරාජ ධර්මයන්හි දානාදි වශයෙනි. දසවස්තුක චේතනා දානාදිය පඤ්චසීලාදි දසසීල ආදි ප්‍රභේදවල, දියයුතු ධාර්මික වස්තු දානය, පරිත්‍යාගය, සෘජුබව, මෘදුබව, මැදහත්කම, පෙහෙවස්කර්ම, තපස, මෛත්‍රී පූර්වාංගම වීම, ක්‍රෝධ රහිත බව, කරුණාව පෙරදැරි වීම, අවිහිංසාව, වාසනාව ඉවසීම, ක්‍ෂාන්තිය, අවිරෝධීතාවය, අචින්තෙත්‍වා යනු මගේ මේ ගුණ සම්පත්තිය ගැන නොසිතා. භාවදොසං යනු සිතේ දෝෂයයි. අනඤ්ඤායා යනු නොදැන අප කෙරෙහි සිතේ දෝෂයක් නම් නැත. යමෙක් එය දන්නේ නම්, එය නොදැන ඵරුෂ වූ කර්කශ රළු වචන පිට කෙළේය. අයොනිසො යනු උපාය රහිතව. යානස්මාසූ යනු යම් වැරදි අප කෙරෙහි නොපවතිත් ද, ඒවා ප්‍රකාශ කරයි. න ඉදං යනු එහෙයින් ඔහුගේ මේ වචන. පඤ්ඤාවතාමිව නොවෙයි මිත්‍රය. ඒ හේතුවෙන් ම පණ්ඩිතයකු මෙන් උපස්ථාන නො පිළිගනියි.

ඒ අසා සුමුඛ මහත් ගුණ සම්පන්න වූයේම මා විසින් රජු අප්‍රසාදයට පත් කළේ. හෙතෙම මට කිපුණේ ඔහු ක්‍ෂමා කරන්නෙමියි සිතා මෙසේ කීවේය.

රජතුමනි, ධතරට්ඨ හංස රාජයා පාසයෙහි බැඳුණු කල්හි මට විපුල වූ දුකක් ඇතිවිය. ඒ දුක් වේගයෙන් මා විසින් එය පමණ ඉක්මවා කරන ලද ප්‍රකාශයකි.

නුඹ අපට, පුතුන්ට පියකු මෙන් ද, සත්ත්වයන්ට මහපොළොව මෙන්ද, වූයේ අපට උපකාරය. අපගෙන් වූ ඒ දෝෂයන්ට ක්‍ෂමා වන සේක්වා!

එහි අතිසාරං යනු පැකිලුණේ. වෙගෙන යනු මම මේ කථාව කරන්නේ වේගයෙන් වහාම කීවෙමි. දුක්ඛං යනු චෛතසික දුකයි. එය මට මහත් සේ ඇතිවිය. එහෙයින් ක්‍රෝධ වශයෙන් මා විසින් කියන ලද්දේද, ඒ ගැන මට ක්‍ෂමා වන්න. මහරජතුමනි, යනුවෙනි. පුත්තානං යනු නුඹ අපට පුතුන්ට පියකු මෙනි. ධරණිරිවා යනු ප්‍රාණීන්ට මහපොළොව මෙන් නුඹ අපට අවශ්‍ය වේය. අධිපන්නානං යනු ද්වේෂයෙන් අපරාධයෙන් බැසගත්තා වූ, ඛමස්සූ යනු මේ ඔහු ආසනයෙන් බැස පියාපත්වලින් ඇඳිලි බැඳකොට කීවේය.

ඉක්බිති ඔහු රජු වැළඳගෙන නැවත රන් පුටුවක හොවා, ක්‍ෂමා දේශනය පිළිගන්වමින් කීවේය.

විභංගම වූ පක්‍ෂිය, නුඹ නුඹේ අදහස නො සඟවන්නෙහි ය. සිතෙහි සැකය බිඳින්නෙහිය. සෘජු වූයේ අවංක වූයෙහි ය. ඒ නිසා නුඹගේ දෝෂය කමා කරමියි රජු කීවේ ය.

එහි අනුමොදාමා යනු මේ ඔබගේ දොස් ඉවසමු. යං යනු යම් හෙයකින් ඔබ තමන්ගේ සිතෙහි සැඟවුණු බවක් නොපෙන්නුවෙහිය. ඛිලං යනු සිත් නැමැති කණුව.

මෙසේ කියූ රජු බෝසතුන්ගේ ද ධර්ම කථාවේ ද, සුමුඛගේ සෘජු ගුණයෙහි ද පැහැදී පැහැදුනාහු විසින් පැහැදුණු ආකාරය කළ යුතුයයි ඔවුන් දෙදෙනාටම තමන්ගේ රාජ්‍යශ්‍රීය පවරා දෙමින් මෙසේ කීවේය.

කාසි රාජ මන්දිරයේ යම්කිසි රත්න සමූහයක් නිදන්කොට ඇත්තේ ද බොහෝ රිදී ද හටගත් මුතු ද වෛඩූර්ය මැණික් ආදිය ද,

මිණිමුවා බඩු, සක්, මුතු ද, වස්ත්‍ර ද, රත්හඳුන් ද, කසී සළු ද, අඳුන් මුව සම් ද, දළමුවා භාණ්ඩ ද, තඹ, ලෝහ භාණ්ඩ හා කාල ලෝහමය බඩු ආදි බහුල වූ සම්පත් ද, සිතැඟි පරිදි මේ සියළුම සම්පත් ඔබට දෙමි. තොපට අයත් වේ. මේ බරණැස් රාජ්‍යයේ ආධිපත්‍යය තොපට පවරා දෙමි.

එහි අත්‍ථි යනු තැන්පත් කර ඇති නිධන්කර ඇති, මුත්තා යනු සිදුරු කළ සිදුරු නොකළ මුතු. මණයො යනු බොහෝ මාණික්‍ය භාණ්ඩද වේ. සංඛමුත්තඤ්ච යනු දක්‍ෂිණාවෘත්ත සක්රුවන් ද, නෙල්ලි ගෙඩියක ගැට ඇති මුතු මාණික්‍ය ද වේ. වත්‍ථකං යනු සියුමැලි කසී සළු. අජිනං යනු අඳුන් මුවසම් ද, ලොහං කාළායසං තඹ ලෝහ ද, කළුලෝහ ද ඉස්සරෙං යනු රත්රන් මාලවලින් යුතු සුදු කුඩයක් සමග දොළොස් යොදුනක බාරාණසි නගරයේ රාජ්‍යයයි.

මෙසේ ද කියා, ඒ දෙදෙනාම සුදුකුඩයකින් පුදා රාජ්‍යය පිළිගැන්වීය. ඉක්බිති බෝසත්හු රජු සමග කථා බස් කරන්නේ මෙසේ කීවේය;

රජතුමනි! ඔබ විසින් අපි පුදන ලද්දෝ වෙමු. සත්කාර කරන ලද්දෝ වෙමු. කුසල් දහම්හි පිහිටා ක්‍රියා කරන්නා වූ අපට ඔබ ගුරුවරයා වුව මැනව.

මහරජ! ආචාර්ය වූ ඔබ විසින් අනුදන්නා ලද අනුමත කරන ලද අපි ඔබ පැදකුණු කොට නෑයන් දකින්නට යමු.

එහි ධම්මෙසු යනු කුසල කර්මපථ ධර්මවල, ආචරියො යනු ඔබ, අප විසින් පිළිගන්නා ලදුව. එහෙයින් අපගේ ගුරුවරයා වන්න. තව ද, දසරාජ ධර්මයන් කියන ලද බැවින් සුමුඛගේ දෝෂ පෙන්වා අතිශයින් ප්‍රතිග්‍රහ කරන ලද බැවින් නුඹ අපගේ ගුරුවරයායි. එහෙයින් දැන් අපට ආචාර ශික්‍ෂා වශයෙන් ගුරුවරයා වන්නැයි යන අර්ථයයි. පස්සෙමරින්‍දම යනු රජතුමනි, බලමු යනුයි.

ඔහු විසින් ඔවුන්ගේ ගමන අනුදක්නා ලදි. බෝධිසත්ත්වයන්ගේ ධර්ම කියන්නාහුට අරුණ උදාවිය. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාළ සේක;

යම්සේ රාත්‍රිය මුළුල්ලේ ම සිතා සාකච්ඡා කර උතුම් වූ හංසයන්ට නෑයින් දැකීමට යාමට කසීරජ අනුමැතිය පිරිනැමීය.

එහි යථාතථං යනු යම් කිසිවක් තිබේද? ඔවුන් සමග සිතිය යුතු දේවල් ද, කථාබහ කළයුතු දේවල් ද සියල්ල ඔහු සිතා සාකච්ඡා කොට යන අර්ථයයි. අනුඤ්ඤාසී යනු යව් යයි අනුදැන වදාරණ ලදි.

මෙසේ ඔහු විසින් අනුදක්නා ලද බෝසත්හු රජුට අප්‍රමාදීව දැහැමින් රාජ්‍යය කරන්නැයි පවසා පංච සීලයෙහි පිහිටුවීය. රජු ද ඔවුන්ට රත්රන් භාජනවලින් මීපොරි ද, මීපැන් ද, පිළිගන්වා නිමකරන ලද අහර කිස ඇත්තේ සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදා, බෝසතුන් රන්වන් කරඬුවකින් තෙමේ එසවීය. ඛේමා දේවිය ද, සුමුඛ එසවීය. ඉක්බිති ඔවුන් සිංහ මැදිරියක රඳවා, හිරු උදාවෙන වේලාවේ යවු. ස්වාමීනි, යයි පිටත් කළහ. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාළ සේක;

අනතුරුව රාත්‍රිය ගෙවීයන සඳ සූර්යයා උදාවන වේලාව විය. කසී රජුගේ භවන දෙස බලමින් ඒ හංසයෝ අහසට පැන නැංගාහ.

එහි විගාහිසුං යනු අහසට පැන නැංගාහ.

ඔවුන් අතර බෝසත්තුමා, රන්වන් පෙට්ටියට පැන නැග අහසේ සිට මහරජ, නොසිතව. අප්‍රමාදීව අපට අවවාද දෙන්නැයි රජු අස්වසා සුමුඛ රැගෙන චිත්‍රකූට පර්වතයටම ගියේය. අනූදහසක් ඒ හංසයෝ රන්වන් ගුහාවෙන් නික්ම පර්වත තලයේ හුන්නාහු ඔවුන් පැමිණෙනවා දැක පෙරගමන්කොට පිරිවරා ගත්හ. ඔවුහු ඤාති සමූහයා පිරිවරන ලද්දේ චිත්‍රකූට තලයට පිවිසියහ. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාළ සේක;

නීරෝගීව එහි පැමිණි, ඒ උතුම් පක්‍ෂීන් දැක හංසයෝ කෙකරනාදය මහහඬින් පත්වමින් මහා ශබ්ද කළෝය.

මල පුඩුවෙන් මිදුනා වූ ස්වාමියා කරණ කොට ගෙන සතුටු සිත් ඇති ඒ හංසයෝ ස්වාමි ගෞරවය ඇත්තාහූ, ‘පක්‍ෂීහූ පිහිට ලද්දෝ යයි’ හාත්පස පිරිවරා ගත්හ.

එහි පරමෙ යනු උතුම් යන්නයි. අකරුං යනු මහා ශබ්දයක් පිට කළහ. කෙකෙ යනු තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් කෙකෙ යන ශබ්දය කළහ. භත්තුගාරවා පරිකරිංසු යනු ස්වාමියාගේ ප්‍රමුදිත භාවයෙන් ගොස් තමන් විසින් හාත්පස පිරිවරා සිටියහ. ලද්ධපච්චයා යනු ලද පිහිට ඇති.

මෙසේ පිරිවරා ඒ හංසයෝ මහරජ, කෙසේ මිදුණෙහිදැයි විචාළහ. බෝසත්හු සුමුඛ නිසා මිදුණු බව සන්සුන් වූ වැදි පුත්‍රයන් විසින් කරන ලද කර්මය ද කීවේය. ඒ අසා සතුටු වූ හංසගණයා සුමුඛ සේනාපතියා ද රජු ද වැද්දා ද සුවපත්ව නිදුක්ව චිරාත් කාලයක් ජීවත්වේවායි කීහ. ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නාන වූ ශාස්තෲන් වහන්සේ වදාළහ;

මෙසේ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇත්තවුන්ගේ සියලු අභිවෘද්ධිය සැලසෙන්නේ ය. ධතරට්ඨ හංසයෝ නෑ සමූහයා වෙතට පැමිණියාක් හු මෙනි.

එය චුල්ලහංස ජාතකයේ විස්තර කරන ලද පරිද්දෙනි.

ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය නිමකළ සේක. එකල වැද්දා ඡන්න විය. ඛේමා දේවිය වනාහි ඛේමා භික්‍ෂුණියයි. රජ සාරිපුත්ත තෙරුන් විය. පිරිස බුදුපිරිස වේ. සුමුඛ ආනන්ද ය. ධතරට්ඨ නම් මම ම වෙමි.

මහා හංස ජාතකය නිමි.