1. කුටිදූසකජාතකවණ‍්ණනා 321 අට‍්ඨකථා

1. කුටිදූසක ජාතකය (321)

‘මනුස්සස්සෙව තෙ සීසං’ යන මේ ගාථා කොටස අයත් ජාතක ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක්, මහ කසුප් තෙරුන්ගේ පන්සල දැවූ තරුණ මහණ කෙනකුන් අරබයා වදාළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථාව රජගහ නුවර සිදුවූවකි. එකල කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ රජගහ නුවර කැලෑබද විහාරයක වෙසෙති. ලාබාල සාමණේර දෙනමක් උන්වහන්සේට උපස්ථාන කෙරෙති. උපස්ථායක දෙනමගෙන් එක් නමක් සැබෑවටම තෙරුන්වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට කැමතිය. අනෙක් නම අකීකරුය. ඔහු අනුන් කළ යහපත් දෑ තමන් කළ බව හඟවන්නකි. එබැවින් කීකරු සාමණේර නම තෙරුන්ට උදෑසන මුහුණ සේදීම සඳහා උණු ජලය සකස් කළ පසු, අකීකරු නම් එය තමාගේ මැඩක් මෙන් හඟවා, තෙරුන් වෙත ගොස් ‘ස්වාමීනි, උණු ජලය සකස් කෙළෙමි. මුහුණ සෝදා ගත මැනවැ’යි ආරාධනා කරයි. අනෙක් නම උදෑසන නැගිට පන්සල් බිම හැමද වතාවත් ආදිය සිදුකළ පසු, කපටි නම තෙරුන් වහන්සේ ලැගුම් ගෙයින් එළියට එන වේලාවේදී, අතෙහි ඉදලක් දරාගෙන මුළු පන්සලම තමා හැමදූ බව හඟවමින් තෙරුන් අවට හැසිරේ. දිනක් වත්පිළිවෙත් පුරන සාමණේර නම, ‘මේ කපටි තැනැත්තා මා කළ සියල්ල, ඔහු කළ බව හඟවා, කටයුතු කරයි. එබැවින් මොහුගේ කපටිකම එළිදරව් කළ යුතු යැ’යි, සිතා ගත්තේය.

දිනක් පිණ්ඩපාතේ ගොස් ආපසු වැඩි කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ දානය වළඳා, මඳක් සැතපුණු සේක. ඒ අතර වත් පුරන හිමිනම තෙරුන් වහන්සේ සඳහා නාන ජලය රත් කරමින් සිටියේය. නිසි පමණට ජලය රත් වූ පසු, භාජනයේ ජලය ස්වල්පයක් තිබෙන්නට හැර ඉතිරි සියල්ල නාන කොටුවේ පිටත තැබුවේය. මේ අතර කපටි නම වහා අවදිව උදුන සමීපයට ගොස්, ලිප මත තිබූ ජල බඳුනෙන් දුම් නගිනු දැක, ‘තෙරුන්ට නෑම සඳහා ජලය සකසා නාන කොටුව තුළ තබා ඇතැ’යි, සලකා වහා තෙරුන් වෙත ගොස් ‘ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ සඳහා උණු වතුර සකසා, නාන කොටුවේ තබා ඇත. එහි ගොස් නානු මැනවැ’යි, ආරාධනා කෙළේය. තෙරුන් වහන්සේ ද, නෑම සඳහා සූදානම් වී නාන කොටුවට ඔහුත් සමගම වැඩ, එහි ජලය නොමැති බව දැක, ‘ජලය කොහිදැ’යි ඔහුගෙන් විමසූහ. මෙහිදී වහා ක්‍රියාත්මක වූ කපටිම ගිනිහල් ගෙට ගොස්, ලිප මත තිබූ වතුර භාජනයට කිණිස්ස දැමීය. එවිට කිණිස්සේ කෙළවර භාජන පතුලේ වැදී හඬක් නැඟුණි. ඔහු ලජ්ජාවට පත්විය. එදා සිට ඔහුට ‘කිණිසි හඬා’ යැයි නමක් පටබැඳුණි.

පසුව වත් ගරුක හිමිනම කොටුවෙන් පිටත තබා තිබුණු උණු ජලය, කොටුව තුළට ගෙනවිත් සකස්කොට, මහකසුප් තෙරුන්ට නෑම සඳහා ආරාධනා කෙළේය. කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ පැන් සනහා, සිදුවූ දේ සම්බන්ධ වත් නො හික්මුණු සාමණේරයා සම්බන්ධවත් මැනවින් සිතා බලා, සවස උවටැන් පිණිස සාමණේර දෙනම අතුරෙන්, බොරු කී තැනැත්තා අමතා ‘ඇවැත්නි, මහණකු විසින් තමා කළ දේ ම කියන්නට වටී. නො කළ දේ කීම දැන දැන බොරු කීමකි. මින් පසු එසේ නො කරව’යි, අවවාද කළ සේක. අවවාදයෙන් කිපුණු හිමි නම, පසු දා තෙරුන් සමග පිණ්ඩපාතයේ නො ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ අනෙක් නම සමග වැඩියහ. මේ අතර තෙරුන්ගේ දායක නිවෙසකට ගිය, ‘කිණිසි හඬා’ ගෙදර අය ‘තෙරුන් කොහිදැ’යි විමසූ විට, ලෙඩ වී පන්සලේ ඉන්නා බව පැවසීය. එවිට ගෙදර අය ‘හිමියනි, තෙරුන්ට අප කුමක් සකසා දිය යුතු දැ’යි, ඇසූ විට ‘මේ මේ දේ අවශ්‍ය යැ’යි කියා, තමා කැමති දේ ලබාගත් හිමිනම තමාට රිසි තැනකට ගොස්, අනුභව කොට විහාරයට ගියේය.

ඊට පසුදා තෙරුන් වහන්සේ ඉහත කී නිවෙසට වැඩියහ. එවිට ගෙදර අය, ‘ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේගේ අසනීපය කෙසේද? ඊයේ විහාරයේම වැඩසිටි ඔබවහන්සේට, අසවල් හිමි ම අතේ කැමැති කැමැති ආහාර එව්වෙමු. ඒවා වැළඳූ සේක් දැ’යි විමසූහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දවම වැඩ හිඳ, දානය වළඳා විහාරයට වැඩි සේක. සවස උවටැන් සඳහා තමා වෙත පැමිණි කුඩා දෙනමගෙන්, බොරුකාර හිමියන් අමතා තෙරුන් වහන්සේ ‘ඇවැත්නි, ඔබ ඊයේ අසවල් ගෙදරට ගොස්, තෙරුන්වහන්සේට මේ මේ දේ අවශ්‍ය යැ’යි කියා ඒවා ලබාගෙන, ඔබ අනුභව කළා නොවේද? යම් යම් දේ ඉල්ලීම භික්‍ෂුවකට නොවටී. නැවත මෙබඳු අනාචාර කටයුතු නො කරව’යි අවවාද කළ සේක. මේ අවවාදයෙන් තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛර බැඳගත්, ඒ හිමි නම ‘මොහු පෙරදිනක වතුර ටිකක් නිසා, මා සමග කලහ කෙළේය. අද දායක ගෙදරකින් බත් ටිකක් කෑවේ යැ’යි, එය ඉවසිය නොහැකිව යළි යළිත් කලහ කරයි. මීට කළයුතු දේ මම දනිමි’යි, කෝපයෙන් වෙවුලන්ට විය. පසුදා තෙරුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතයේ වැඩිකල්හී, ඉහත කී නොහික්මුණු හිමිනම, පොල්ලක් ගෙන වෙහෙරෙහි වූ සියලු පරිභෝග වස්තු බිඳ දමා, පන්සල ගිනි තියා පලා ගියේය. ඔහු තමා කළ අවැඩ නිසාම ජීවමාන මනුෂ්‍ය ප්‍රේතයෙක්ව, කෙට්ටු වී මැරී ගොස්, අවීචි මහා නිරයෙහි උපන්නේය. ඔහු විසින් කළ අනාචාරය රටේ ප්‍රචලිතව ගියේය.

මේ අතර කිසියම් භික්‍ෂු පිරිසක් රජගහ නුවර සිට සැවැත් නුවරට වැඩ, ජේතවනාරාමයෙහි සුදුසු තැනක සිය පා සිවුරු ආදිය තැන්පත් කොට තබා, බුදුරදුන් වෙත ගොස් වැඳ, එකත්පස්ව හුන්හ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන් සමග පිළිසඳර කථා කොට ‘ඔබ සැම කොහි සිට පැමිණියාහුදැ’යි, විචාළ සේක. ‘ස්වාමීනි, රජගහනුවර සිට පැමිණියෙමු.’ ‘ඔබට අවවාද දෙන ආචාර්යවරයා කවරෙක්ද?’ ‘ස්වාමීනි, අප ඇදුරුතුමා මහකසුප් තෙරණුවෝය.’ ‘මහණෙනි, කස්සප තෙරහු සැප සේ වෙසෙත් ද?’ ‘ස්වාමීනි, එසේය, තෙරුන් වහන්සේ සැපෙනි. එහෙත් උන්වහන්සේගේ එක් ගෝලයෙක් උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙන් කිපී, තෙරුන් නැති විටෙක පන්සලේ බඩු ආදිය පොඩි කොට දමා, පන්සලට ගිනිතියා පලා ගියේයැ’යි, ඒ භික්‍ෂූහු බුදුන්වහන්සේට සිද්ධිය විස්තර කොට පැවසූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මෙබඳු වූ බාලයන් සමග එක්ව විසීමට වඩා තනිවම විසීම උතුම්යැ’යි, වදාරා ධම්මපදයෙහි එන මේ ගාථාව දේශනා කළ සේක.

චරං චෙ නාධිගච්ඡෙය්‍ය - සෙය්‍යං සදිස මත්තනො, එකචරියං දළ්හං කයිරා - නත්‍ථි බාලෙ සහායතා

මෙසේ වදාරා නැවත ඒ භික්‍ෂූන් ඇමතූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, ඔබ ඔබ කී මහණ දැන් පමණක් නොව, පෙර ද ගෙවල් වැනසුවේය. දැන් පමණක් නොව පෙරද, අවවාද දායකයාට කිපුනේ යැ’යි, වදාරා එහි සිටි භික්‍ෂූන්ගේ අයැදුමෙන් මේ අතීත කථාව මෙසේ වදාළ සේක.

අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බඹදත් රජු රාජ්‍යය කරවන කල්හි, බෝසත් තෙමේ වඩුකුරුලු ජාතියෙහි ඉපිද නිසිවියට පත්ව තමාට මනාප වූ පරිද්දෙන් නො තෙමෙන ලෙස කූඩුවක් සාදාගෙන, හිමාල ප්‍රදේශයෙහි වෙසේ. ඉක්බිති එක් වඳුරෙක් වැඩිකල නොකඩවා වැසි වසින දිනක සීතලෙන් පීඩිතව දත් ඇඳි එකට හැපෙන සේ වෙවුලමින්, බෝසත් කුරුල්ලාගේ කූඩුව සමීපයෙහි හිඳගෙන හුන්නේය. ඒ දුටු බෝසත් තෙමේ වෙහෙසට පත්වූ, ඒ වඳුරා සමග කථා කරමින් මෙසේ කීය.

2. වානරය, නුඹේ හිසද, අත්පා ද, මිනිසකුගේ වැනිය. එසේ නම් කවර කරුණක් නිසා ඔබට නිවෙසක් නැත්තේද?

මෙහි ‘වණ්ණෙන’ යනු ‘කරුණක් නිසා’, යන අර්ථයි. ‘අගාරං’ යනු ‘කුමන කරුණක් නිසා, ඔබට නිවෙසක් නැත්තේදැ’යි, විචාළේය, යන අර්ථයි.

මෙය අසා සිටි වඳුරා මේ ගාථාව කීවේය.

3. වඩු කුරුල්ලාණෙනි, මාගේ හිස ද, අත්පා ද, මිනිසකුගේ වැනිය. මිනිසුන් අතර ‘ප්‍රඥාව ශ්‍රේෂ්ඨ යැ’යි කියා ද, ඒ ප්‍රඥාව මට නැත.

මෙහි ‘සිංගිල’ යනු ‘වඩු කුරුල්ලාට නම කියා ඇමතීම’යි. ‘යාහු සෙට්ඨා මනුස්සෙසු’ යනු ‘මිනිසුන් අතර ‘යමක් ශ්‍රේෂ්ඨ යැ’යි කියත් ද? ඒ විචාර බුද්ධිය මට නැත. හිස-අත්-පා-කාය බලය යන මේ ආදිය ලෝකයේ අපමණව ඇති නමුත් විචාර බුද්ධියම ශ්‍රේෂ්ඨය. එය මට නැත. ඒ නිසා මට ගෙයක්ද නැත’ යන අර්ථයි.

මේ ඇසූ බෝසත් තෙමේ මේ ගාථාව කීය.

4. ස්ථිරව නො පිහිටි සිත් ඇති, ලඝු සිත් ඇති, මිත්‍රද්‍රෝහී වූ, නිත්‍ය සීලයෙන් බැහැර වූ, තැනැත්තාට සත්‍යයෙන් ම සැපයක් නැත.

5. වඳුරාණෙනි, ඒ ඔබ උපායශීලීව වැඩ කරන්න. දුසිල් බව දුරු කොට සීත-වාත දෙකෙන් රැකිය හැකි කැදැල්ලක් තනන්න.

මෙහි ‘අනවට්ඨිතචිත්තස්ස’ යනු ‘මනා ව නො පිහිටි සිත් ඇති’, යන අර්ථයි. ‘දුබ්භිනො’ යනු ‘මිත්‍ර ද්‍රෝහියාට’ය. ‘අද්ධුවසීලස්ස’ යනු ‘සියලු කල්හි, සිල් නො රකින්නාට’ය. ‘සො කරස්සානුභාවංත්‍වං’ යනු ‘මිතුරු වඳුරාණෙනි, ඒ ඔබ ප්‍රඥාව ඉපදවීම සඳහා, ආනුභාවයත් බලයත් අනුව, උපායත් යොදන්න’, යන අර්ථයි. ‘වීතිවත්තස්සු සීලියං’ යනු ‘තමාගේ දුසිල් බව නමැති ස්වභාවය ඉක්මවා සිල්වත් වන්න’ යන අර්ථයි.’ කුටිකං’ යනු ‘සීතලෙන් සහ වාතයෙන් ආරක්‍ෂා විය හැකි ලෙස තමාගේ කූඩුව, කැදැල්ල, වාසස්ථානය, සාදාගන්න’ යන අර්ථයි.

මේ ඇසූ වඳුරා ‘මොහු නොතෙමෙන සේ තනා ගත් කූඩුවක හිඳින නිසා මම නින්දා කෙරේ යැ’යි සිතා, ‘තවදුරටත් නුඹට ඔය කූඩුවෙහි හිඳින්නට ඉඩ නො දෙමැ’යි කියා වඩු කුරුල්ලා අල්ලා ගැනීමට පැන්නේය. බෝසත් කුරුල්ලා එකෙණෙහි ම ඉවතට පැන අන් දෙසකට පියඹා ගියේය. වඳුරා කූඩුව කඩා සුණුවිසුණු කොට දමා, යන්නට ගියේය.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්මදේශනාව ගෙනහැර දක්වා, ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. එදා වඳුරා නම් අද මේ විහාරය ගිනි තැබූ තැනැත්තාය. වඩු කුරුල්ලා වූ කලී, ‘මම ම වීමි’ යයි බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ දක්වා වාදළ සේක.