8. අනනුසොචියජාතකවණ‍්ණනා 328 අට‍්ඨකථා

8. අනනුසොචිය ජාතකය (328)

‘බහූනං විජ්ජති භොති’ යන මේ ගාථා කොටස අයත් ජාතක ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙර වැඩවාසය කරන සේක්, බිරිය මළ, එක් කෙළෙඹි පුත්‍රයකු අරබයා වදාළ සේක. ඒ කෙළෙඹි පුත්‍රයා සිය බිරිය මළ දා සිට නො නායි, අනුභව නොකරයි. සිය කර්මාන්තයද අත්හළේය. මුළුමනින්ම ශෝකී ජීවිතයක් ගත කළ ඔහු, ඇගේ සොහොනට ගොස්, වැලපෙමින් කාලය ගතකරයි. එහෙත් ඈත කඳු මුදුනක දිලෙන පහනක් මෙන්, ඔහු තුළ සෝවාන් වීමට තරම් වූ පෙර කළ පිනක් තිබුණි. බුදුරජාණන් වහන්සේ අලුයම ලොව බලා වදාරන සේක්, ඔහුගේ පින් ඵල දැක, ‘මොහුගේ ශෝකය දුරුකොට සෝවාන් ඵලය ලබාදීමට, මා හැර අන් කෙනකු නැතැ’යි, සලකා ‘ඔහුට පිහිට වන්නෙමැ’යි සිතා, එය අත්‍යවශ්‍ය කාරණයක් සේ සලකා, සවස් වරුවෙහි තවත් තෙර කෙනකුන් සමග, කෙළෙඹි පුත්‍රයාගේ නිවෙස වෙත වැඩි සේක. කෙළෙඹි පුත්‍රයා බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩි බව අසා, වහා පෙර ගමන් ගොස්, සියලු සත්කාර සම්මාන දක්වා, අසුනක් පනවා බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වඩා හිඳුවා, තෙමේද එකත්පස්ව හිඳ ගත්තේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහු අමතා මෙසේ කී සේක. ‘උපාසකය, ඔබගේ චිත්ත පීඩාව කුමක් නිසා හට ගත්තක් ද?’ ‘ස්වාමීනි, මගේ බිරිය මළාය, ඈ ගැන සිහි කෙරෙමින් ශෝක කෙරෙමි’. ‘උපාසකය, බිඳෙන දේවල් කවදා නමුත් බිඳේ. එසේ ඒවා බිඳුණු කල්හි, ඒ ගැන කිසිත් නොසිතිය යුතුය, පෙර පඬිවරු ද එසේ කළහ’යි, වදාළ සේක. මේ අතීත කථා වස්තුව, දස වැනි නිපාතයෙහි ‘චුල්ල බෝධි’ ජාතකයෙහි, විස්තර වන්නේය. මේ එහි කෙටි විස්තරයකි.

අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරවන කල්හි, බෝසත් තෙමේ බමුණු කුලයක ඉපිද නිසි වියට එළඹ තක්ෂිලාවට ගොස් එහිදී සියලු ශිල්ප මනාව උගෙන, පෙරළා මවුපියන් වෙත පැමිණියේය. මේ ජාතකයෙහි බෝසත් තෙමේ කුමර බඹසර රකින්නෙකි. දිනක් බෝසතුන්ගේ මවුපියෝ තම පුතුට කාර බැඳීම සඳහා ඊට සුදුසු තරුණියක සොයන්නට තීරණය කළහ. එවිට බෝසත් තෙමේ සිය මවුපියන්ට කථා කොට, තමා තුළ විවාහ වීමේ අදහසක් හෝ, ගිහිගෙයි විසීමේ අදහසක් හෝ නොමැති බවත්, මව්පියන් නැතිකලෙක පැවිදි වන්නට අදහස් කරන බවත්, එකහෙළා කියා සිටියේය. පසුව මව්පියන්ගෙන් බේරෙන්නට බැරිම තැන, රනින් තරුණ ස්ත්‍රී රූපයක් මැනවින් කරවා ‘මෙවැනි කුමාරිකාවක ලැබුණොත් ඇය හා විවාහ වන්නෙමි’ යි බෝසත් තෙමේ පැවසීය. මෙය ඔහු සිය විවාහය නොකෙරෙන්නට යෙදූ උපායකි. එහෙත් බෝසතුන්ගේ දෙමාපියෝ, ඉහත කී රන්රුව ආවරණය කළ රථයක නංවා, එය රැගෙන යනු පිණිස පිරිසක් ද යොදා ඔවුන් අමතා ‘තෙපි මුළු දඹදිව පුරා මෙය රැගෙන යවු, මිනිසුන් රැස්ව සිටින තැන්වල රන් රුව ප්‍රදර්ශනය කරවු. යම් තැනක දී මේ රන්රුව හා සමාන බ්‍රාහ්මණ කුමරියක දුටුවොත්, මේ රන් රුව ඇයගේ දෙමාපියන්ට තෑගි කොට, ඇය කැඳවාගෙන එවු’යි, කියා මහත් පිරිවරක් සහිතව රථය පිටත්කොට යැවූහ.

මෙකල කසී රට නියම්ගමෙක අසූ කෙළක් ධනය ඇති, එක් බ්‍රාහ්මණ පවුලක සම්මිල්ල භාසිනී නම් වූ දූ කුමාරිකාවක් වූවාය. ඇය බඹලොවින් චුතව විත්, මෙහි ඉපිද සිටි පින්වත් තැනැත්තියකි. වයස සොළොසක් වනවිටදී, ඇය ඉතා රූමත්, ප්‍රසාදය ඇති කරවන සුලු, මනා වූ අඟපසඟින් සම්පූර්ණ, දිව්‍ය අප්සරාවක බඳු රූප සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූවාය. එහෙත් අල්ප මාත්‍රයකින්වත්, රාගික සිතක් කිසිදා ඇතිකොට නොගත් ඈ, බ්‍රහ්මචාරී දිවිපෙවෙතක් ගත කළාය. මේ අතර රන්රුව රැගෙන ගමින්ම යන පිරිස, ‘සම්මිල්ල භාසිනී’ වෙසෙන ගමට අනුක්‍රමයෙන් පැමිණියහ. එහිදී ගම්වැසියෝ රන් රුව දැක, ‘සම්මිල්ල භාසිනී’ කුමරිය මේ රථයෙහි කුමක් කෙරේදැ’යි පුදුමයට පත්ව, ඒ ගැන අවට සිටි අයගෙන් ප්‍රශ්න කළහ. මේ ඇසූ, රථය ගෙන ආ නියෝජිත පිරිස, ඒ මිනිසුන්ගෙන් කුමරිය සම්බන්ධයෙන් විස්තර අසා දැන, ඒ නිවෙසට ගොස්, සියලු විස්තර ඔවුන්ට කියා, රන් රුව ඔවුන්ට දී, කුමාරිකාව ඉල්ලූහ. එවිට කුමරිය මව්පියන් අමතා, තමා කිසිදා විවාහය අපේක්‍ෂා නොකළ බවත්, දෙමාපියන් නැති කලෙක, පැවිදි වීමට සිතා සිටි බවත්, පැවසුවාය. ‘අප නැති කල, නුඹ තනිවම කුමක් කරන්නදැ’යි, කියා ඇයගේ දෙමාපියෝ ඇගේ එම අදහස තරයේ ප්‍රතික්‍ෂේප කළහ. එසේ කොට රන්රුව පිළිගෙන, කුමරිය පෙරහැරකින් කැඳවා ගෙනගොස්, මඟල් උත්සව සිදුකොට, ‘සම්මිල්ල භාසිනිය’ගේ අකමැත්තෙන්ම, ඇය බෝසතුන්ට විවාහ කොට දුන්හ. මෙසේ විවාහ දිවියට පත්වූ ඉහත කී දම්පති යුවල, එකම යහන් ගැබක, එකම යහනක සැතපුන ද රාගික හැඟීමකින්වත් ඔවුනොවුන් දෙස, කිසිදිනෙක නොබැලූහ. එක් කාමරයක වෙසෙන භික්‍ෂූණ් දෙනමක මෙන් ද, බමුණන් දෙදෙනකු මෙන් ද, ඔවුහු දෙදෙනා එක තැන, වාසය කළහ.

පසු කලෙක බෝසතුන්ගේ මව්පියවරු කලුරිය කළහ. බෝසත් තෙමේ ඔවුන්ගේ අවසන් කටයුතු සිදුකොට, සම්මිල්ල භාසිනිය ළඟට කැඳවා, ‘සොඳුර, මේ ගෙදර මට අයත් රන් මිල කෝටි අසූවක් ද, ඔබ මෙහි ගෙනා කෝටි අසූවක් දැයි යන මේ මෙපමණ වූ ධනය, සියල්ලම දැන් ඔබටම භාරය. මේවා ඇතුළු මට අයත් සෙසු සියල්ලම අදින් පසු ඔබටම අයත්ය. ඒවා ඔබ කැමති ලෙස පරිහරණය කරනු මැනවි, මම පැවිදි වන්නෙමි’යි කීය. එවිට කුමරිය ‘ආර්ය පුත්‍රය, ඔබ පැවිදි වූ කල්හි, මෙහි ජීවත් වීමෙන් මට පලක් නැත. ඔබ අතහැර දැමීමට ද මට නොහැකිය. ඔබතුමා පැවිදි වන්නේ නම්, මම ද පැවිදි වන්නෙමි’යි කීවාය. පසුව මේ දෙදෙනා ම එකතුව අලුයම වූ කෙළපිඩක් මෙන් සලකා තම සියලු ධනය දන් දී, සෙසු සියලු සම්පත් හැර දමා, හිමාලයට පිවිස දෙදෙනාම, තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වී, වන පලවැල හා අල වර්ග අනුභව කරමින්, එහි බොහෝ කලක් වැස ලුණු-ඇඹුල් සේවනය කිරීම පිණිස, හිමවතින් බැස අවුත්, අනුපිළිවෙලින් බරණැසට ළඟාවූවාහු රාජකීය උයනෙහි ලැගුම් ගත්හ.

ඔවුන් එහි වෙසෙන අතරතුරේදී, දිනක් නිසරු ආහාර නිසාම, සියුමැලි පරිබ්‍රාජිකාවට ‘ලේ අතීසාරය’ නම් වූ දරුණු රෝගයක් වැළඳුණි. රෝගයට ගැළපෙන නිසි බෙහෙත්, නොලැබීම නිසා ඇය, අතිශයින් දුර්වල වූවාය. එදින බෝසත් තෙමේ පිඬු පිණිස පිටත් වීමට සූදානම් වූ අසනීප තැනැත්තිය තනිකර ද, යා නොහැකි බැවින්, ඇයද වත්තන් කොට ගෙන නුවර දොරටුව දක්වා කැටුව ගොස්, කිසියම් ශාලාවක තිබූ ලෑල්ලක් මත, ඇය හොවා තබා තනිවම, පිඬු පිණිස නුවර පිවිසියෝය. ඔහු ඉහත කී ශාලාවෙන් නික්මෙනවාත් සමගම, ඇය කලුරිය කළාය. මෙය සැළ වූ වහාම මහජනයා එතැනට රැස් විය. ඔවුහු පරිබ්‍රාජිකාවගේ අසමාන රූ සිරි දැක වටකොට ගෙන හඬන්නට වැලපෙන්නට වූහ. මේ අතර බෝසත් තෙමේ, පිණ්ඩපාතය ද ගෙන, ආපසු ශාලාවට පැමිණියේය. එහිදී පරිබ්‍රාජිකාව මළ බව දැක, ‘බිඳෙන සැම දේ කවදා නමුත් බිඳේ. සියලු සංස්කාර ධර්මයෝ අනිත්‍ය වෙති. මෙය ඒ ස්වභාව ධර්මයේ ප්‍රතිඵලයකැ’යි සිතා, මළ සිරුර තිබූ ලෑල්ල මත ම පැත්තකින් වාඩි වී පිණ්ඩපාතය අනුභව කොට, සිය මුව ද සෝදා ගත්තේය. මේ දුටු මහජනයා ‘ස්වාමීනි, මේ පරිබ්‍රාජිකාව ඔබගේ කවරියක්දැ’යි, බෝසතුන්ගෙන් විමසීය. ‘ඇය මාගේ ගිහි කල බිරිය’යි. ‘ස්වාමීනි, අපට ද මේ මරණය ඉවසිය නොහැකිය. එබැවින් අපි හඬමු. වැලපෙමු. එහෙත් ඔබතුමා කුමක් නිසා නොහඬා හිඳීද?’ ‘පින්වතුනි, ජීවමාන කාලයේ ඇය හා සම්බන්ධයක් තිබුණු මුත් පරලොව ගිය ඇය හා මාගේ කිසිදු සම්බන්ධයක් නැත. ඇය වෙනත් ලොවකට ගියාය. ඉතින් මම කුමට හඬම්දැ’යි, බෝසත් තෙමේ රැස්ව සිටි පිරිසට දහම් දෙසමින් මෙසේද පැවසීය.

බහූනං විජ්ජති හොති - තෙහි මෙ කිං භවිස්සති, තස්මා එවං නසොචාමි - පියං සම්මිල්ලභාසිනිං

2. යම් යම් දෑ තමාට අහිමි වීද? ඒ ඒ ගැන සිතා, ශෝක කරන්නේ ය. මුළුමනින් මාරයාගේ වසඟයට නතු වූ මා ගැන, මම ශෝක කරන්නෙමි.

3. සිටියකු, හුන්නකු, නිදාගත්තකු, වැදහොත්තකු නැත. ඇසිපිය හෙළන ඇසිල්ලේ පවා, වයස ගෙවී යයි.

4. එහි ලා තමා ස්ථිර ලෙස ආයු ගෙවා දැමීමෙහි යෙදී සිටි කල්හි, වෙන්වීම නිසැක කල්හී, ඇති දේට දයාව දැක්විය යුතුය. මළවුන් ගැන ශෝක නොකළ යුතුය.

මෙහි ‘බහූනං විජ්ජති’ යනු ‘මේ පිනැත්තිය අප හැර දමා, වෙනත් බොහෝ වූ මළවුන් අතරට එක් වූවාය. එහි දක්නට ඇත. එහි දක්නට ලැබේ’ යන අර්ථයි. ‘තෙහි මෙ කිං භවිස්සති’ යනු ‘ඒ මළවුන් සමග වසන ඇය හා මා අතර දැන් කුමන සම්බන්ධයක් නම්, වන්නේද? මළවුන් සමග වැඩිපුර සබඳකම් පවත්වන්නියක වශයෙන් ඇය මට කවර නම්, පිටුබලයක් වන්නීද? දැන් ඇය මාගේ කවුද? බිරියද? නැතහොත් සොහොයුරියද?’ යන අර්ථයි. ‘තෙහි මෙකං’ යනුවෙන් ද පාඨයක් වේ. ‘ඒ මළවුන් සහ මේ සිරුරත්, මට එකක්ම වන්නේය’ යන අර්ථයි. ‘තස්මා’ යනු ‘යම් හෙයකින් මළවුන් අතරට එක්වූ ඇය, මාගේ කවරියක හෝ නොවේද? එබැවින් ඈ ගැන ශෝක නොකරමි’ යන අර්ථයි.

‘යං යං තස්ස’ යනු ‘ඈ ගැන ශෝක වන අයට, යම් යම් සබඳතා ඇති බවක් නොපෙනේ. එබන්දක් නැත. එහෙත් ජනයා ඒකාන්ත වශයෙන් ප්‍රාණය නිරුද්ධ වූ ඇගේ, ඒ ඒ අංගයන් අනුව ශෝක කරන්නේය’, යන අර්ථයි. ‘යස්ස’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. ‘යමකුට යම් යම් දෑ පෙනේද? ඒ අනුව ඔහු ශෝක කරන්නේය’ යන අර්ථයි. ‘මච්චුවසං පත්තං’ යනු ‘එසේ ඇති කල්හි, නිරතුරු මාරයාගේ වසඟයට යන්නා වූ ද, ගියා වූ ද, තමා ගැන ම ශෝක කරන්නේය. ඒ හේතුවෙන් ඔහුට ශෝක නොකරන කාලයක් නොවන්නේය’ යන අර්ථයි.

තෙවන ගාථාවෙහි ‘න හෙව ඨිතං නාසීනං න සයානං න පද්ධගුං’ ‘ආයු සංස්කාරය, කිසියම් සතකු අනුගමනය කරන්නේය’, යනු පාඨයේම කොටසකි. එහි ‘පද්ධගුං’ යනු ‘බිම පෙරළෙමින් වැද හොත්තකු, යන අර්ථයි. මින් කියන ලද්දේ මේ අර්ථයයි. එනම් ‘මේ සත්ත්වයෝ සිටි ඉරියව්හි ප්‍රමාදව වෙසෙති. ආයු සංස්කාරයෝ වනාහී, දිවා රෑ දෙක්හි සියලු ඉරියව්හි අප්‍රමාදීව ස්වකීය ක්‍ෂය වීමේ කාර්යයෙහි නිරතව ක්‍රියා කෙරෙති’ යන අර්ථයි. ‘යාවපාති නිම්මිසති’ යනු ‘මේ වූ කලී එකල ව්‍යවහාර ක්‍රමයයි. මින් කියන ලද්දේ මේ අදහසයි. යම් විටෙක ඇස් හරීද? ඇස් වසාද? ඒ ක්‍රියාව තුළද මෙසේ අල්පමාත්‍ර කාලයක වයස් ගතවීමක් වේ. වයස් තුන අතුරෙන්, ඒ ඒ වයස පිරිහෙනු මිස නොවැඩේ’, යන අර්ථයි.

‘තත්‍ථත්තනි වතප්පද්ධො’ යනු ‘එහි දී, ඒකාන්තයෙන් සිය ආයු විඳින කල්හි’ යන අර්ථයි. ඒ මෙසේද කියන ලදි. ‘ඒකාන්තයෙන් ඔහු මෙසේ ආයු විඳින කල්හි, ‘මේ ආත්මය යැ’යි යන සංඛ්‍යාවට වැටුණු ආත්මභාවය ‘පද්ධ’ නම් වේ. එය වයසින් අඩකි. අපරිපූර්ණ කොටසකි. මෙසේ එහිදී, මේ ආත්මභාවයෙහි උපන් අයගේ යම් ඒ වෙන්වීමක් වේ න්ම, එය නිසැක වූවකි. එසේ වෙන්වීම නිසැක කල්හී, එනම්, සැක නැති කල්හි, ජීවත්වන සෙසු අය එනම්, නො මැරී ඉතිරිව ජීවත් වන්නවුන්ට දයාව දැක්විය යුතුය. මෛත්‍රී කළ යුතුය. මේ සත්ත්වයා නිරෝගී වේවා! ක්‍රෝධ නැත්තේ වේවා! මෙසේ ඔහු කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩීම කළ යුතුය. යම් ඒ මෙලොව හැර යාමක්, පහවීමක්, මරණයට පත්වීමක් වේද? ඒ ගැන ශෝක නොකරන්නේය. ඒ අනුව ශෝක කිරීම නොකළ යුතුය’, යන අර්ථයි.

මෙසේ බෝසත් තෙමේ ගාථා හතරකින් සසර අනිත්‍ය බව දක්වමින් පැහැදිලි කරමින්, දහම් දෙසීය. ඒ ඇසූ මහජනයා, අනතුරුව පරිබ්‍රාජිකාවගේ අවසන් කටයුතු සිදු කෙළේය. බෝසත් තෙමේ ඉන්පසු නැවත හිමාලයට ගොස් ධ්‍යාන හා අභිඥාවන් උපදවා, ඩීවත්ව සිට මරණින් මතු, බඹලොව උපන්නේය.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ දම් දෙසුම සිදුකොට, සත්‍ය ප්‍රකාශ කොට ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයේදී කෙළෙඹි පුත්‍රයා සෝවාන් විය. එදා ‘සම්මිල්ල භාසිනී’ නම්, රාහුල මාතාවය. තවුසා වූ කලී, ‘මම ම වීමි’ යි බුදුරජාණන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේ දක්වා වදාළ සේක.