3. මූසිකජාතකවණ‍්ණනා 373 අට‍්ඨකථා

3. මූසික ජාතකය (373)

‘කුහිං ගතා කත්‍ථ ගතා’ යන මේ ගාථා කොටස අයත් ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවෙසෙන සේක්, අජාසත් රජු අරබයා වදාළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථා වස්තුව මීට පෙර ‘ථූස’ ජාතකයෙහි විස්තර කරන ලදි. මේ ජාතකයට අනුව බුදුරදුන් දම් දෙසද්දී අජාසත් රජතුමා විටෙක තම පුතා සමග සෙල්ලම් කරයි. තවත් විටෙක බණ අසයි. මේ බව දුටු බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘කවදා හෝ මේ දරුවා නිසා රජුට බිය උපදවන්නේ යැ’යි දැන, ‘මහරජතුමනි, පැරණි රජවරු සැක කළ යුතු අවස්ථාවන්හි සැක කොට සිය පුතාට, ‘මා මියගිය කල්හි, ආදාහනයෙන් පසුව ඇවිත් රාජ්‍යය බාරගන්න යැ’යි කියා, ඔහු සිය රාජ්‍යයෙන් බැහැරකොට තැබූහ’යි වදාරා මේ අතීත කථාව දේශනා කළ සේක.

පෙර බරණැස් නුවර බඹදත් රජු රාජ්‍යය කරවන කල්හි, අප බෝසත් තෙමේ තක්‍ෂිලාවෙහි බමුණු කුලයක ඉපිද, දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා බවට පත්විය. ඔහු ළඟ බොහෝ දරුවෝ උගනිති. ඒ අතර බරණැස් රජුගේ පුත්‍රයා වන ‘යව’ කුමාරයා ද ශිල්ප උගනිති. සියලු ශිල්පශාස්ත්‍ර උගෙන අවසන් කළ කුමරු නිසි අනුයෝග ආචාර්යවරයාට දී සිය රට බලා යාමට අවසර ඉල්ලීය. අංග විද්‍යාවෙහි කෙළ පැමිණි ගුරුතුමා කුමරා පරීක්‍ෂා කොට බලා, ‘කවදා නමුත් මොහුට මොහුගේ පුතාගෙන් අනතුරක් වන්නේය. එබැවින් එය දුරු කරන්නෙමි’යි සිතා ගමනට අවසර නොදුන්නේය. අනතුරුව කුමරු බේරා ගැනීමට ඇදුරුතුමා කිසියම් උපායක් කල්පනා කරන්නට පටන් ගත්තේය. මේ ඇදුරුතුමාට අශ්වයෙක් සිටී. ඇදුරුතුමා උගේ කකුලේ ඇති තුවාලයක් නිසා, ඌ මඩුවක් ඇතුළේ තබාගෙන උවටැන් කරවයි. මේ මඩුව සමීපයෙහි එක් ළිඳක් විය. මඩුව තුළ හුන් එක් මී පැටික්කියක්, සිය ගුළෙන් නික්ම අවුත් අසුගේ තුවාලය කයි. ඇය මේ තුවාලය කා දැමීම දිගින් දිගටම කළාය. අශ්වයා උත්සාහ කළත්, ඇගෙන් මිදීමට අපහසු විය. එක් දවසක් මී පැටික්කිය අවුත් තුවාලය කන්නට පටන් ගත්තාය. වේදනාව ඉවසිය නොහැකි වූ අශ්වයා ඇයට පයින් වෙර යොදා ගැසීය. ඒ පහරින්ම මියගිය මී පැටික්කිය විසි වී ගොස්, අසල තිබූ ළිඳට වැටුණි. මේ අතර අසු බලාගන්නා අස්ගොව්වෝ මීපැටික්කිය දින කිහිපයකින් දක්නට නොලැබුණු බැවින්, ‘ඇය කොහි ගියාදැ’යි කියමින් ඔවුනොවුන් සමග කථා කරමින් හුන්හ.

මේ කාරණය තත් වූ පරිද්දෙන් දැනගත්, දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා ‘මේ අස්ගොව්වෝ මී පැටික්කිය කොහි ගියාදැ’යි ප්‍රශ්න කරති. ඇයට වූ දේ මම පමණක් දනිමි’යි සිතා ඒ කාරණය නිමිති කොටගෙන ගාථාවක් රචනා කොට එය රාජකුමාරයාට පාඩම් කරගැනීමට දුන්නේය. එයින් නොනැවතුණු ඇදුරුතුමා, තවත් උපායක් සොයමින් කල් හැරියේය. මේ අතර තුවාලය සුවපත් ව අශ්වයා දිනක් අසල තිබූ යව (බාර්ලි) වත්තක් සමීපයට ගොස් යව කන්නට සිතා වැටේ කපොල්ලකින් ඔලුව ඇතුලට දැමීය. ඒ දුටු ඇදුරුතුමා එය නිමිති කොට, තවත් ගාථාවක් රචනා කොට, එය ද පාඩම් කරගැනීම සඳහා කුමරුට දුන්නේය. ඊට අමතරව තමන්ගේම ප්‍රඥා මහිමයෙන් තවත් ගාථාවක් පද බැඳ, එය ද කුමරුට දී ‘පුත, නුඹ රජයෙහි පිහිටා දරුවන් ද ලැබ, පළමු පුත්‍රයාට සොළොස් වයස වන සමයේ දී කිසියම් දිනෙක ඔබට සැඳෑ කාලයක නාන්න යන්නට සිදුවුවහොත් නාන පොකුණට ගොස්, එහි පඩිපෙළ මුදුනේ සිට, මා දුන් පළමු ගාථාව කියමින් ගමන් කරන්නැ’යි කියා ඇදුරුතුමා උපසේ දුන්නේය. තවද කිසියම් දවසක ස්වකීය සිරියහන් ගබඩාවට යන්නට සිතා උඩුමහල් තලයට ගොඩවෙන තැන දී සැකයක් ඇති වුවහොත්, එහි පියගැටපෙළ මුලසිට මේ ගාථාව කියමින් ගමන් කරන්නැ’යි කියා ඒ සඳහා මේ දෙවන ගාථාව කටපාඩම් කොට තබාගත යුතුයැ’යි ඇදුරුතුමා කුමරුට උපදෙස් දුන්නේය. එයින් ද නො නැවතුණු ඇදුරුතුමා ‘පුත, යහන්ගැබට ඇතුළු වන්නට සූදානම් වන විටෙක දී සැකයක් ඇති වුවහොත්, පියගැට පෙළේ මුදුන්පඩිය මත සිට, ඔබට ද ඇති තෙවන ගාථාව ගායනා කරන්න. එසේ ගායනා කරමින් යහන් ගැබ වෙත පිය නගන්නැ’යි කුමරුට උපදෙස් ලබා දී, සිය රට බලා යන්නට අවසර දුන්නේය.

මෙසේ සිය රටට පැමිණි රාජ කුමාරයා පියරජු සතුටු කොට යුවරජ තනතුර ද ලබාගෙන, රාජ්‍ය කටයුතුවල නිරත වුණි. පසුකලෙක පියරජුගේ ඇවෑමෙන් යුවරජ, මහරජතුමා බවට පත්විය. කලක දී ඔහුට පුතෙක් ද ලැබුණි. පුත් කුමරුට, වයස දහසය වන විට රාජ්‍යයට ලෝභ සිතක් ඇතිවිය. ඒ නිසාම රාජ කුමාරයා තම පියරජු මරා, රාජ්‍යය පැහැර ගන්නට සිතුවේය. එසේ සිතා තමාගේ ආරක්ෂක පුරුෂයන් වෙත ගිය කුමරු ඔවුන් අමතා ‘හිතවතුනි, මගේ පියා තවම තරුණය. ඔහු මැරෙනතෙක් ඔහුගේ ආදාහනය සිදුවනතෙක්, බලා සිටියොත්, මම මහල්ලෙක් වන්නෙමි. නාකි වූ පසු ලැබෙන රජ සැපතින් කවර ප්‍රයෝජනයක්දැ’යි කීවේය. ඒ ඇසූ ආරක්ෂක පුරුෂයෝ ‘කුමරුනි, අපට පසල් දනව්වකට ගොස් සොරකම්කොට අවශ්‍ය දෑ සපයා ගෙන, රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීම, කිසිදා කළ නොහැක්කකි. එබැවින් කුමන හෝ උපායකින්, පියරජු මරා රාජ්‍යය ගනු මැනවැ’යි කුමරුට උපදෙස් දුන්හ. ආරක්‍ෂකයින්ගේ උපදෙස් අකුරට ම ක්‍රියා කිරීමට තීරණය කරගත් රාජ කුමාරයා පියරජු ඝාතනය කිරීමට මාන බලමින් සිටියේය. මේ අතර කිසියම් දිනක රජතුමා, නාන්නට අවශ්‍ය වූ බැවින් රජමාලිගය සමීපයේ ඇති, පොකුණ වෙත යන්නට තීරණය කර ගත්තේය. රජුගේ සාමාන්‍ය සිරිත නම්, ස්නානයට මඟුල් පොකුණට යාමයි. එහෙත් සැඳෑ කලෙක වුවහොත් මාලිගය සමීපයේ වූ පොකුණෙන් ස්නානය කිරීම රජතුමා පුරුද්දක් කොට ගත්තේය. රජු මේ සැන්දෑවේ නාන්නට සූදානම් වන බව දැනගත් රාජකුමාරයා, තමාගේ මනදොළ මුදුන්පත් කරගැනීමට අදිටන්කොට ගෙන, කඩුවක් ද අතෙහි දරා ‘මෙහිදී රජු මරා දමන්නෙමි’යි සිතා, පොකුණ සමීපයෙහි සැඟවී සිටියේය. රාජ මාලිගයෙහි ‘මූසිකා’ නමින් දාසියක් වූවාය. රජතුමා ඇයට කථාකොට ‘මම තව ටිකෙකින් ස්නානය සඳහා පැමිණෙන්නෙමි. නුඹ ගොස් පොකුණ අවට පිරිසිදු කරව’යි කියා, දාසිය පිටත්කොට හැරියේය. අණ ලද සැණින් එහි ගිය මූසිකා නම් වූ දාසිය, පොකුණ අවට පිරිසිදු කරගෙන යනවිට, සැඟව සිටි කුමරුන් දැක්කාය. එවිට ‘තමාගේ මේ ක්‍රියාව ප්‍රකට වේ යැ’යි, යන බියෙන් කුමරු වෙව්ලන්නට පටන් ගත්තේය. එම හේතුවෙන් ඉදිරියට පැන ගත් කුමරු, කඩුව ඇද එයින් දාසියට පහර දී ඇය දෙකට කපා, පොකුණෙහිම ගිල්වීය. මේ අතර රජතුමා නාන්නට එතැනට එමින් සිටියේය. රජු සමග පැමිණි පරිවාර ආරක්ෂක පුරුෂයෝ, ‘පොකුණ පිරිසිදු කිරීමට මෙහි පැමිණි මූසිකාව කොහිදැ’යි, කොතැනට ගියාදැ’යි ප්‍රශ්න කරමින් පොකුණ සමීපයේ සිටියහ. රාජපුරුෂයන් විසින් කියන ලද ‘මූසිකා’ යන වචනය ශ්‍රවණය කළ රජතුමාට, ඔහු පාඩම් කළ ගාථා අතුරෙන් පළමුවැන්න සිහිපත් විය. එබැවින් පොකුණුතෙර සිට රජතුමා එය මෙසේ පැවසීය.

කුහිං ගතා කත්‍ථ ගතා - ඉති ලාලප්පතී ජනො, අහමෙව එකො ජානාමි - උදපානෙ මූසිකා හතා

මෙහි ‘කුහිං ගතා කත්‍ථගතා’ යන වාක්‍ය දෙක එක හා සමානය. ‘ඉති ලාලප්පති’ යනු ‘මෙසේ දොඩයි’ යන අර්ථයි. මෙසේ මේ ගාථාව නො දන්නා ජනයා ‘මූසිකා දාසිය කොහි ගියාදැ’යි, ඒ ගැන කථා කරයි. ‘කුමරා විසින් මූසිකාව දෙකට කපා පොකුණට හෙළන ලද බව මම එකහෙළා දනිමි’යි, යන අදහස, ඒ ගැන කිසිත් නොදත් රජුගේ කියමනෙන් පැහැදිලි වෙයි.

මේ අතර ‘තමා කළ කර්මය පියරජු විසින් තේරුම් ගන්නා ලදැ’යි බියට පත් කුමාරයා, වහා හුන් තැනින් පලා ගියේය. ස්වකීය ආරක්ෂක පුරුෂයන් වෙත දිවැගිය රාජකුමාරයා, ඔවුන්ට සිදුවූ සියලු දේ නොවළහා පැවසීය. ඒ මොහොතේදී වික්‍ෂිප්ත වූ රාජ පුරුෂයෝ කිසිත් නො කියා සිට, දින හත අටකට පසු කුමරුට කථාකොට, ‘කුමරුවනි, ඉදින් ඔබේ ක්‍රියාව රජ දැනගත්තේ නම්, කිසිසේත් නිශ්ශබ්ද ව නොසිටී. රජුගේ කියමන, තර්කානුසාරයෙන් ගොතා ගත් එකක් විය යුතුය. එබැවින් කෙසේ හෝ රජු අවසන් කරනු මැනවැ’යි, උපදෙස්දුන්හ. ඒ උපදේශයෙන් නැවත ශක්තිමත් වූ රාජ කුමාරයා, පසුදිනෙක කඩුව ද අතෙහි තබාගෙන රාත්‍රී රජතුමා යහන් ගැබට පිවිසීම සඳහා උඩු මහලට නගින පියගැට පෙළ සමීපයට පැමිණෙන තෙක්, පුල පුලා බලා සිටියේය. කුමරුගේ අදහස පඩිපෙළ මුලදී ම, රජුට පහර දීමටයි. රජතුමා පැමිණෙන තෙක් කුමරු ඒ මේ අත ඇවිදිමින්, නො ඉවසිල්ලෙන් බලා සිටියේය. මේ අතර උඩුමහල් තලයට යන්නට සිතා, පියගැටපෙළ වෙතට පැමිණෙන රජුගේ සිත්හි, සැකයක් උපනි. වහා සිය ගුරුතුමා උගන්වන ලද ගාථාව සිහිපත් කළ රජතුමා, එය මෙසේ පැවසීය.

2. කොටළුවකු මෙන් ඒ මේ අත බලමින් යම් කාරණයකට පසුබසීද? ළිඳෙහි මූසිකාව මරා දමා, යව (රජු වන මා) කා දමන්නට කැමැත්තෙහිද?

මේ ගාථාව දක්වන අදහස මෙසේය. ‘යම් හෙයකින් නුඹ යම් යම් ආකාරයකින් පහර දීමට අවකාශ සොයමින්, කොටළුවකු මෙන් පසු බසිහිද? ඒ අයුරෙන්ම මම එය දනිමි. පෙර දා මූසිකා නම් වූ දාසිය මරා පොකුණෙහි දමා, යව රජු වන මා කා දමන්නට කැමැත්තෙහිද?’ යනුවෙනි. කිසිත් නො දැන කී, රජුගේ මේ ගාථාවෙන් ඉහත කී අදහස අර්ථවත් වේ.

රාජ කුමාරයාද ‘පියතුමා විසින් මම තේරුම් ගන්නා ලද්දෙමැ’යි, අතිශයින් බියට පත්වී පලා ගියේය. අඩ මසකට පසු නැවත වතාවක් රජු මරණයට පත් කිරීමට උපක්‍රමයක් කල්පනා කොට දිගටි දණ්ඩක කෙළවරේ සවිකළ යකඩ බෝලයක් අතැතිව උඩුමහල් තලයෙහි රජුගේ යහන් ගැබටත්, පියගැට පෙළෙහි මුදුනටත්, අතර ඒ සමීපයේ පිහිටි බැම්මක එල්ලීගෙන, රජු යහන්ගැබට පැමිණෙන තෙක්, බලා සිටියේය. මේ අතර රාත්‍රියෙහි සැතපීමට තීරණය කළ රජතුමා, පියගැටපෙළ සමීපයට පැමිණියේය. පියගැටපෙළ නගින්නට ආරම්භ කිරීමත් සමග සැකයක් ඇති වූ බැවින්, රජතුමා තෙවන ගාථාවත් ගායනය කරමින්ම සෝපානය මුදුනට නැග්ගේය. තෙවන ගාථාව මෙසේය.

3. මෝඩය, තෝ ළදරුවෙකි. උපතින් පළමු වයසෙහි සිටි බාලයෙකි. දිග දණ්ඩක් ගෙන පහරදීමට බලා සිටින තට ජීවත්වීමට ඉඩ නො දෙමි.

‘පඨමුප්පතිතො’ යනු ‘උපතින් පළමු වයසින් යුක්ත වූ, බාල වියේ සිටි’ යන අර්ථයි. ‘සුසූ’ යනු ‘තරුණ’ යන අර්ථයි. ‘දීඝං’ යනු දිග දණ්ඩක සවි කළ ආයුධය, යන අර්ථයි. මේ ගාථාව දක්වන අදහස මෙසේය. ‘මෝඩය, තෝ තගේ ආයු, පරිභෝග කිරීමට ඉඩ නො ලබන්නෙහිය. මම දැන් නිර්ලජ්ජිත වූ තට, ජීවත් වීමට ඉඩ නොදෙන්නෙමි. තා මරවා කෑලිවලට කපා හුල්වල ගස්සවන්නෙමි’ යනුවෙනි. කුමරාට තර්ජනය කරමින් කියන ලද ගාථාවක් වුවත්, රජු විසින් මෙය කියන ලද්දේ, කුමරාගේ කියා ගැන කිසිත් නොදැනය. (ගුරුවරයා උගන්වා තිබූ බැවිනි.)

කුමරාට එදින පලා යා ගත නොහැකි විය. එබැවින් ‘දේවයිනි, මට ජීවිත දානය දෙනු මැනවැ’යි රජුගේ පාමුල, කුමරා වැදහොත්තේය. එවිට කාරණය මැනවින් තේරුම් ගත් රජතුමා, තම පුතාට තර්ජනය කොට මාංචුවලින් දෑත් බැඳ, බන්‍ධනාගාරයෙහි දම්මවා, එතැනින් පිටත්ව ගොස් සේසත යට වූ අලංකෘත රාජාසනයෙහි වාඩි වී, ‘අපගේ ආචාර්ය වූ දිසාපාමොක් බ්‍රාහ්මණතුමා, මට මේ උවදුර ඇතිවන බව කල්තියා දැන, මේ ගාථා තුන ඉගැන්වූයේ යැ’යි, තුටු පහටුව උදන් අනමින්, මෙසේ පැවසීය.

4. පුතා විසින් මම මරණයට සමීප කරන ලද්දෙමි. දේව බලයකින් හෝ, අංගසම පුත්‍රයාගේ හොඳකම නිසා හෝ, නොව මේ ගාථා නිසාම, මරණයෙන් මිදුණෙමි.

5. උසස්-පහත්-මධ්‍යම යන සියල්ල අසා, දැන උගත යුතුය. ඒ හැම දෙයකම අර්ථය දැනගත යුතුය. එහෙත් ඒ සියල්ල පාවිච්චි නොකළ යුතුය. යම්කලෙක ඒ උගත් දේ, යහපත සලසා ද? (කවදා හෝ) එබඳු කාලයක් පැමිණේ.

මෙහි ‘නාන්තලික්ඛභවනෙන’ යනු ‘අන්තරීක්‍ෂ භවනය සඳහා කියන ලදි. මම අද දෙව් විමනකට, අන්තරීක්‍ෂ භවනයකට ගොඩවූයේ නැත. එබැවින් අද දින අන්තරීක්‍ෂ භවනය කරණකොට ගෙන, මරණයෙන් මිදුණේ නොවෙමි’ යන අර්ථයි. ‘නාඞ්ගපුත්තසිරෙන වා’ යනු ‘අංගසම පුතා නිසා නො මිදුණෙමි’ යන අර්ථයි. ‘පුත්තෙන හි පට්ඨයිතො’ යනු ‘මම වනාහි, මගේම පුතා විසින් අද මරණයට සමීප කරන ලද්දේ වෙමි’ යන අර්ථයි. ‘සීලොකෙහි පමොචිතො’ යනු ‘ඒ මම මගේම ගුරුතුමා විසින් රචනාකොට දෙන ලද, ගාථා කරණකොට ගෙන මිදුණේ වෙමි.’ යන අර්ථයි.

‘සුතං’ යනු ‘උගත් දෑ’ යන අර්ථයි. ‘අධීයෙථ’ යනු ‘ඉගෙන ගන්නේය, හික්මෙන්නේ ය’ යන අර්ථයි. ‘හීනමුක්කට්ඨමජ්ඣිම’ යනු ‘උසස්-පහත්-මධ්‍යම යන මේ සියල්ල උගත යුතුම යැ’යි දක්වයි. ‘න ච සබ්බ පයොජයෙ’ යනු ‘පහත් හෝ, මධ්‍යම හෝ මන්ත්‍ර හා ශිල්ප ප්‍රයෝජනයට නොගත යුතුය. උතුම් දේ පමණක් ප්‍රයෝජනයට ගත යුතුය’ යන අර්ථයි. ‘යත්‍ථ අත්‍ථාවහං සුකං’ යනු ‘මහෞෂධ පඬිතුමාගේ කුඹල් වැඩ මෙන්, උගත් ශිල්පයෙන් කිසියම් ප්‍රයෝජනයක් වේද? එවැනි කාලයක් එළඹේ ම ය’ යන අදහසයි.

පසුකලෙක රජතුමා මිය ගියේය. අනතුරුව කුමාරයා රජබවට පත්විය. බුදුහු මේ ධර්මදේශනාව ගෙනහැර දක්වා, ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. එදා දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා වූයේ මම ම යැ’යි බුදුහු වදාළහ.