4. සුවණ‍්ණකක‍්කටකජාතකවණ‍්ණනා 389 අට‍්ඨකථා

4. සුවණ්ණකක්කටක ජාතකය (389)

‘සිංගීමිගො’ යන මේ ගාථා කොටස අයත් ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනයෙහි වැඩවෙසෙන සේක්, තමන් වහන්සේ වෙනුවෙන් ආනන්ද තෙරුන් සිදුකළ ජීවිත පරිත්‍යාගයක් නිමිති කොටගෙන වදාළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථා වස්තුව, බුදුරදුන්ට විරුද්ධව දුනුවායන් යෙදවීමේ සිද්ධිය දැක්වෙන ‘ඛණ්ඩහාල’ ජාතකයෙහි ද, ‘ධනපාල’ හස්තිරාජයාගේ ගර්ජනය දැක්වෙන ‘චුල්ල හංස’ ජාතකයෙහි ද, විස්තර කරන ලදි. එක්දිනක් දම් සභාවෙහි රැස්වුණු භික්‍ෂූහු ‘ඇවැත්නි, ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආනන්ද තෙරණුවෝ, සේඛ-සිව්පිළිසිඹියා පත් උතුමෙක්ව ධනපාල හස්තියා බුදුරදුන් ඉදිරියට පැමිණෙද්දී, සිය ජීවිතය බුදුරදුන් වෙනුවෙන් පරිත්‍යාග කළාහු නොවේදැ’යි, ඒ ගැන කථා කරමින් හුන්හ. ඒ අතර එතැනට වැඩි බුදුරජාණන් වහන්සේ, භික්‍ෂූන් සාකච්ඡා කළ කරුණු ඔවුන්ගෙන්ම අසා දැන, ‘මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙර ද ආනන්ද, මා වෙනුවෙන් දිවි අත් හළේ යැ’යි, වදාරා මේ අතීත කථා පුවත දේශනා කළ සේක.

අතීතයෙහි රජගහ නුවර පෙරදිග ශාලාවෙහි ‘සාලින්දය’ නමින් ප්‍රකට බමුණු ගමක් විය. අප බෝසත් තෙමේ, එදා ඒ ගමේ ගොවි කටයුතු කරන බමුණු කුලයක ඉපිද, තරුණ වියට පත් වූයේ, මුළු පවුලේම බර කරට ගෙන, කටයුතු කෙළේය. ඔහු ඒ ගමට ඊසාන දෙසින් පිහිටි මගධ කෙතෙහි, වී අමුණු දහසක පමණ කුඹුරක් අස්වැද්දීමේ කටයුතුවල නිරතව සිටියේය. මේ තරුණ බ්‍රාහ්මණයා, එක්දිනක් තම මිනිසුන් සමග කෙතට ගොස්, සීසෑම් ආදී ඒ ඒ කටයුතුවලට කම්කරුවන්ට අණකොට, මුහුණ සෝදා ගැනීම පිණිස කෙතෙහි කෙළවර පිහිටා තිබූ විලක් වෙත එළඹියේය. ඒ විලෙහි රන්වන් වූ එක් කකුළුවෙක් වාසය කරයි. ඉතා ලස්සන සතකු වූ, මේ කකුළුවා දුටුවන්ට ප්‍රසාදය එළවයි. දැහැට්ටක් හපමින් පැමිණි බෝසත් බමුණා, විලට බැස්සේය. ඔහු මුව දෝවනය කරන කල්හි, කකුළුවා සෙමින් සෙමින් එතුමා වෙතට ළං වූයේය. ඒ දුටු බෝසත් තෙමේ, ඌ අතින් ගෙන තමාගේ උතුරු සලුවෙහි හොවා, ඌත් රැගෙන ගොස් කෙතෙහි සියලු කටයුතු, අත් නොහැර සිදුකොට, ආපසු නිවෙස බලා යන්නට සූදානම් වී, පෙර පරිද්දෙන්ම විලට ගොස්, කකුළුවා එහි දියට දමා, ගෙදර ගියේය. එතැන් පටන් කෙතට පැමිණෙන බෝසත්තුමා, පළමුකොට විලට යයි. එතැනින් කකුලුවා අතට ගන්නා ඔහු, ඌ උතුරුසළුව අතරත තබා ගෙන, වැඩ කරන්නට පටන් ගන්නේ ඉන් අනතුරුවය. මෙසේ මේ දෙදෙනාගේ මිත්‍රත්වය කලක් යනවිට, නොබිඳිය හැකි එකක් බවට පත්විය.

බෝසත්තුමා නිබඳව කෙතට පැමිණෙයි. ඔහුගේ දෑසෙහි ප්‍රසාද පහකි. මණ්ඩල තුනකි. එබැවින් අතිශය දීප්තිමත් වූ ඒ ඇස්වලට හැමදේම ඉතා පිරිසිදුව පෙනෙයි. මේ කෙතේ කෙළවරක එක් තල්ගසක් ඇත. එහි කපුටු කූඩුවකි. කූඩුවෙහි කපුටු ජෝඩුවක් වෙසෙති. බෝසතුන්ගේ ඇස් දැකීමෙන් පසු, කපුටියට ඒවා කෑමට තදබල ආශාවක් ඇතිවිය. ඒ නිසා සිය සැමියා වන කපුටාට කථා කළ ඇය ‘හිමියනි, මට දොළදුකක් ඇතිවී යැ’යි කීවා යි. ‘සොඳුර, ඒ කිනම් දොළදුකක්ද?’ ‘හිමියනි, අර බමුණාගේ ඇස් භක්‍ෂණය කිරීමට, මට ආශාවක් ඇතිවිය.’ ‘සොඳුර, ඔබට ඇතිවූයේ ඉටුකොට ගැනීමට ඉතා අමාරු දොළදුකකි. එය ගෙන එන්නට කවුරු නම්, සමත් වෙත්ද?’ ‘ස්වාමීනි, ඔබට එය කළ නොහැකි නම්, මම ඊට කදිම උපායක් කියන්නෙමි. අප වෙසෙන මේ තල්ගසට නුදුරෙහි, අර පෙනෙන තුඹසෙහි. කළු නයෙක් වෙසේ. ඔබ ඌට උදව් කළ යුතුය. පසුව ඌ ලවා බමුණා මරවා, බමුණාගේ ඇස් උපුටාගෙන ඒමට ඔබ සමත් නොවේදැ’යි කපුටිය ඇසුවාය. ‘මැනව සොඳුර, මම එසේ කරන්නෙමි’යි, පැවසූ කපුටා එතැන් පටන්, කළු නයාට උපස්ථාන කරයි. මේ අතර බෝසත් තෙමේ. කුඹුරෙහි බණ්ඩි ගොයම් හටගන්නා කාලය වනවිට, දවසට කීපවිටක් කුඹුරට පැමිණීනම පුරුද්දක් කොටගත්තේය. මේ වනවිට රන් කකුළුවා ද, ශරීරයෙන් ඉතා විශාලත්වයට පැමිණ සිටියේය. එක් දිනක් නයා කපුටාට කථා කොට, ‘යහලුව, ඔබ නිරතුරු මට උදව් කරයි. මම ඔබ වෙනුවෙන් කල යුත්තේ කුමක්දැ’යි ඇසීය. ‘ස්වාමීනි, ඔබේ දාසියට, අර කෙත් හිමියා වන බමුණාගේ ඇස් උපුටා කන්නට දොළදුකක් ඇතිවිය. ඒ නිසා එය ඔබතුමාගේ උදව් ඇතිව, ඉටුකර ගැනීමේ බලාපොරොත්තුවෙන්, ඔබට මෙතෙක් උපස්ථාන කෙළෙමි. ඉතින් ඔබ මට ඊට උදව් වෙනවා නොවේදැ’යි කපුටා ඇසීය. ‘කපුට, එසේම වේවා! මෙය මට එතරම් ලොකු වැඩක් නොවේ. ස්ථිරවම ඔබට බමුණාගේ ඇස් ලැබෙන්නේයැ’යි කී කළු නයා කපුටා අස්වසා, පසුදා බමුණා කුඹුරට පැමිණෙන ගමන් මගෙහි, කෙත පටන් ගන්නා සීමාවෙහි, ඒ සමීපයේ වූ තණකොළ ගොමුවක සැඟවී, බමුණාගේ ආගමනය බලාපොරොත්තුවෙන්, ඒ මේ අත බලමින්, නො ඉවසිල්ලෙන් හුන්නේය.

මේ අතර කුඹුරට පැමිණෙන බෝසත්තුමා, ප්‍රථමයෙන් සුපුරුදු ලෙස විලට ගොස්, එහි බැස මුහුණ සෝදා, සෙනෙහස පෙරදැරිව රන් කකුළුවා වැළඳගෙන, උතුරු සළුව අතරත කකුළුවා රුවාගෙන කෙතට පිවිසියේය. බමුණා කෙතට පැමිණෙනු දුටු නයා, ඉතා වේගයෙන් පැන බමුණාගේ කකුල වෙලාගෙන, බමුණාගේ තට්ටම් ප්‍රදේශයට දෂ්ට කෙළේය. බමුණා එතැනම ඇද වැටුණි. ඒ දුටු සර්පයා, වහා ගොස් තුඹසට වැදුණි. බෝසතුන් බිම ඇද වැටෙනවාත් සමගම, රන් කකුළුවා සාටකය තුළින් ඉවතට පැන ගත්තේය. අනතුරුව එතැනට පියඹා ආ කපුටා, බෝසතුන්ගේ පපුව මත වැසුවේය. මේ කාරණා තුනම එනම්, බෝසතුන්ගේ සිරුර බිමට ඇද වැටීමත්, කකුළුවා ඉවතට පැන ගැනීමත්, කපුටා බෝසතුන්ගේ පපුව වෙත ළංවීමත්, එකම අවස්ථාවක සිදුවිය. කපුටා බමුණාගේ මුහුණට නැඹුරු වී සිය තුඩග, බමුණාගේ ඇස් දෙකට දිගු කෙළේය. එවිටම කකුළුවා, ‘මේ කපුටා නිසා මගේ මිතුරාට, හානියක් සිදුවන්නට යනබව පෙනේ. එබැවින් මූ අල්වා ගතහොත්, ඒ මාර්ගයෙන් සර්පයා මෙතැනට ගෙන්වාගත හැකි වන්නේ යැ’යි සැණෙකින් සිතා තීරණයකට එළඹ, යකඩ අඬුවකින් යමක් තරයේ ගන්නාක් මෙන්, පැනපු ගමන් කපුටාගේ බෙල්ල, සිය අඬුවෙන් දැඩිව අල්ලාගෙන, මඳක් තද කිරීමෙන් කපුටා මහත් බියට පත්කොට, අනතුරුව අඬුව තරමක් ලිහිල් කෙළේය. එවිට කපුටා ඉතා අපහසුවෙන් කථා කරමින්, නාගයා අමතා ‘මිතුරු නාගයාණෙනි, ඔබ මා හැර දමා, මෙසේ පලා යන්නේ ඇයි? මේ කකුළුවා මට හිංසා කරයි. මා මැරෙන්නට පෙර, මෙහි එනු මැනවැ’යි සර්පයා කැඳවමින් මෙසේ කීය.

සිංගී මිගො ආයත චක්ඛු නෙත්තො, අට්ඨිත්තමො වාරිසයො අලොමො, තෙණාභි භූතො කපණං රුදාමි, භරෙ සංඛා කිස්සනු මං ජහාසීති

මෙහි ‘සිංගීමිගො’ යනු ‘රන්වන් පැහැ ඇති බැවින් හෝ, අඬු නමැති අං ඇති බැවින් හෝ, කකුළුවාට ඒ නම කියන ලදි’ යන අර්ථයි. ‘ආයත චක්ඛු නෙත්තො’ යනු ‘දීර්ඝ වූ ඇස් සංඛ්‍යාත, නෙත්වලින් සමන්විත’ යන අර්ථයි. ‘අට්ඨිතචො’ යනු ‘කකුළුවාගේ ඇට ද, හම ද, එකක් ම වේ’ යන අර්ථයි. ‘හරෙසඛා’ යනු ඇමතුමකි. පින්වත් යහලුව, යන අර්ථයි.

සිය මිතුරා වන කපුටාගේ මර හඬ ඇසූ නාගයා මහත් වූ පෙණය පුම්බා ගෙන කාක්කා අස්වසමින්, වහා ඌ සිටි තැනට පැමිණියේය. එතැන දී සිදුවූ සිදුවීම් කුළුගන්වමින්, බුදුරජාණන් වහන්සේ පසුකලෙක දේශනාකොට වදාළ ගාථාවක් පහත දැක්වේ.

2. කපුටාගේ මිතුරා වූ ඒ නාගයා මහත්කොට පෙණය පුම්බාගෙන, පිඹිමින් මිතුරා රැකගනු වස්, කකුළුවා සමීපයට පැමිණියේය. (එවිට) කකුළුවා, ඒ නයා ද සිය ග්‍රහණයට ගත්තේය.

මෙහි ‘කක්කටමජ්ඣපත්තො’ යනු ‘කකුළුවා ළඟටම පැමිණියේය’ යන අර්ථයි. ‘සඛා සංඛාරං’ යනු ‘මිතුරෙක් මිතුරකුට’, යන අර්ථයි. ‘සකංසඛාරං’ යනු ද පාඨයකි. ‘තමාගේ මිතුරා’ යන අර්ථයි. ‘පරිතායමානො’ යනු ‘ආරක්‍ෂා කරමින්’ යන අර්ථයි. ‘ගහෙසි’ යනු අනෙක් අඬුවෙන් දැඩි ලෙස, බෙල්ලෙන් අල්ලා ගත්තේය’ යන අර්ථයි.

ඉක්බිති නාගයාගේ බෙල්ල ද, අල්ලා ගත් කකුළුවා එය ද, තදකොට මදක් බුරුල් කෙළේය. එවිට නයා ‘කකුළුවෝ නම්, කවදාවත් කපුටු මස් නොකති. සර්ප මස්ද, නොකති. එසේ නම්, කුමන කරුණක් නිසා, මොහු අප දෙදෙනා අල්ලා ගත්තේදැ’යි, සිතා එය විචාරමින් මෙසේ කීය.

3. කකුළුවෙක් ආහාර සඳහා කපුටකු හෝ, සර්ප රාජයකු හෝ අල්ලා නොගන්නේය. ඉදිරියට නෙරා ගිය ඇස් ඇති තැනැත්තාණෙනි, මම ඔබෙන් විචාරමි. කුමන හේතුවක් නිසා අපි දෙදෙනා, අල්ලා ගන්නා ලද්දෝ වෙමුද?

මෙහි ‘සාසත්‍ථිකො’ යනු ‘ආහාර අවශ්‍ය වී’ යන අර්ථයි. ‘අදෙය්‍ය’ යනු ‘ගන්නේය’, යන අර්ථයි. මෙය ‘න’ කාරය සහිතව ගත්විට නොගන්නේය, යන අර්ථයි.

මෙය ඇසූ කකුළුවා, තමා ඔවුන් අල්ලා ගත් කාරණය ප්‍රකාශ කරමින්, මෙසේ පැවසුවේය.

4. මේ පුරුෂයා මගේ දියුණුව කැමැත්තෙකි. ඔහු මා ගෙන ගොස්, දියට දමයි. ඔහු මළ කල්හි, එය මට අතිවිශාල දුකකි. මමත් ඔහුත් දෙදෙනෙක් නොවෙමු.

5. වැඩුණු කය ඇති, මිහිරි වූ ද, මහත් වූද, මෘදු වූ ද මස් ඇති, මා දැක සියලු ජනයා, හිංසා කිරීමට කැමති වන්නේය. කපුටෝ ද මා දැක, වෙහෙසට පත් කරන්නාහ.

මෙහි ‘අයං’ යනුවෙන් බෝසතුන් පෙන්වයි’ යන අර්ථයි. ‘අත්‍ථකාමො’ යනු ‘හිත කැමති’ යන අර්ථයි. ‘දකාය නෙති’ යනු ‘යමෙක් මට ප්‍රියතාවය දක්වමින්, උතුරුසළුව මත තබාගෙන ගොස්, ජලයට අත්හරියිද? තමා වාසය කරන දියවළට පමුණුවයි’, යන අර්ථයි. ‘තස්මිං මතෙ’ යනු ‘ඉදින් ඔහු මෙතැන මැරෙන්නේද? එසේ ඔහු මළ කල්හි, එය මට කායික, චෛතසික වශයෙන් මහත් දුකක් වන්නේය’, යන අර්ථයි. ‘උභො න හොම’ යනු ‘අපි දෙදෙනෙක් නොවන්නෙමු’ යන අර්ථයි. ‘මමඤ්ච දිස්වා’ යන මේ ගාථාවෙහි මේ අර්ථය ද ඇත. මෙය අමතර අදහසකි. එනම්, මොහු මළ කල්හි, අනාථ වූ සහායකයා රහිත වූ, වැඩුණු කයක් ඇති මා දැක, ‘මේ කකුළුවාට මිහිරි වූ ද, මහත් වූද, මෘදු වූ ද, මස් ඇතැ’යි, මා මැරීමට කැමති වන්නේය. හුදෙක් මිනිසුන් පමණක් නොව තිරිසනුන් වූ කපුටෝ පවා, මා දැක හිංසා කරන්නාහුය. මරන්නාහුය යන අර්ථයි.

ඒ අසා සර්පයා ‘මේ කකුළුවා කිසියම් උපායකින් රැවටිය යුතුය. එසේ කොට, මගේ මිතුරා වන කපුටාත් යන අප දෙදෙනා ම මුගෙන් මිදිය යුතු යැ’යි, සිතා කකුළුවා රැවටීමේ අදහසින්, මෙසේ කීවේය.

6. ඉදින් මොහු වෙනුවෙන්, අපි දෙදනොම අල්වා ගන්නා ලද්දෙමු. මම (මොහුගේ) විෂ ඇද ගනිමි. එවිට මේ පුරුෂයා නැගිටිනු ඇත. එබැවින් මේ තැනැත්තේ විෂ, දැඩි සේ වැඩි වෙන්නට පෙර, මාත් කපුටාත් වහා මුදනු මැනවි.

මෙහි ‘සචෙතස්ස හෙතු’ යනු ‘ඉදින් මොහු වෙනුවෙන්’ යන අර්ථයි. ‘උට්ඨාතු’ යනු ‘විෂ නැති වේවා!’ යන අර්ථයි. ‘විසමාචමාමි’ යනු ‘මම මොහුගේ විෂ ඇදගනිමි, ඔහු විෂ රහිතයකු කරමි’ යන අර්ථයි. ‘පුරෙ විසං ගාළ්හමුපෙති මච්චං’ යනු ‘මා විසින් විෂ නොඇද්දොත්, මේ තැනැත්තාගේ විෂ බලවත් වේ. විෂ වැඩිවී මරණයට පත් වන්නේය. ඔහුට එසේ නොවන්නට වහාම, අප දෙදෙනා මුදනු මැනවි’ යන අර්ථයි.

නාගයාගේ කථාව අසා සිටි කකුළුවා ‘මොහු කිසියම් උපායකින් මාගෙන් මිදී, සිය මිතුරාත් මා ලවා මුදවාගෙන, පැන යන්නට උත්සාහ කරන බව පෙනේ. මේ අය මෙසේ කරනුයේ, මාගේ උපාය කෞෂල්‍යය හැරිහැටි නොදැනයි. මම මේ සර්පයා මුදා, ඌ ලවා මගේ මිතුරාගේ විෂ උරවන්නෙමි. එහෙත් කපුටා නම්, නො මුදන්නෙමි’යි සිතා, මෙසේ කීවේය.

7. (මම) කවුඩා නොව පළමුකොට සර්පයා මුදා හරිමි. ඒ තාක් කවුඩා ඇපයට හිඳිනු ඇත. මේ පුරුෂයා සුව අතට හැරෙනු, නිරෝගි වනු දැක, සර්පයා මෙන්ම, කපුටා ද මුදා හරිමි.

මෙහි ‘පටිබද්ධකො’ යනු ‘ඇපය’යි. ‘යථෙව සප්පං’ යනු ‘පින්වත් සර්පයා මිදුවේ, යම්සේද, එසේ කපුටා ද, මුදා හරිමි’ යන අර්ථයි. හුදෙක් නුඹ මේ බමුණාගේ සිරුරෙන්, වහා විෂ ඇද ගනුව’ යන අර්ථයි.

මෙසේ කී කකුළුවා නයාට සුවසේ ඇදී යනු පිණිස තම අඬුව ලිහිල් කෙළේය. නයා ද බෝසතුන්ගේ විෂ ඇද, සුවපත් කෙළේය. බෝසත් බමුණා කිසිවක් නොවූවාක් මෙන්, පියෙවි ස්වභාවයෙන් නැගී සිටියේය. මේ අතර කකුළුවා ‘යම් විදියකින් මුන් දෙන්නා ජීවතුන් අතර සිටියහොත්, මාගේ මිතුරාට යහපතක් නම් නොවන්නේය. එබැවින් මුන් විනාශ කළ යුතුම යැ’යි සිතා, කතුරකින් පුල් පොහොට්ටුවක් කපා දමන්නාක් මෙන්, සිය අඬුවලින් උන් දෙදෙනාගේ ම හිස් කපා දමා, ජීවිතක්‍ෂයට පැමිණවීය. ඒ දුටු කැවිඩිය, වහා එතැනින් පලා ගියාය. බෝසත් බමුණා සර්පයාගේ කඳ දඬුවක වෙළා පඳුරක් මතට දැමීය. අනතුරුව කකුළුවා ඔසවා ගත් ඔහු, උගේ නවාතැන වන විලට මුදාහැර, විලෙන්ම වතුර ද නා, සාලින්දය ගමට ගියේය. එතැන් පටන් බමුණාගේ ද, කකුළුවාගේ ද, මිත්‍රත්වය පැවතියාටත් වඩා, ඉතා අධිකතර විය.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, සත්‍යය ප්‍රකාශ කොට ජාතකය නිමවමින් මේ අවසාන ගාථාව වදාළ සේක.

8. එදා කපුටා නම්, දේවදත්තය. කළු නයා නම්, මාරයා ය. කකුළුවා නම්, ආනන්ද තෙරණුවෝය. එදා එහි බ්‍රාහ්මණ ව ඉපිද සිටියේ මම ම ය.

මේ දේශනාව අවසානයේ දී, බොහෝ අය සෝවාන් ආදී මාර්ගඵලවලට පත්වූහ. ඉහත සඳහන් ගාථාවෙහි කැවිඩිය ගැන නො කියැවේ. ඇය චිංචි මාණවිකාව වූවාය.