8. අට‍්ඨිසෙනජාතකවණ‍්ණනා 403 අට‍්ඨකථා

8. අට්ඨිසේන ජාතකය (403)

‘යෙ මෙ අහං ජානාමි’ යන මේ ගාථා කොටස අයත් ජාතක කථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ, අලවු නුවර ‘අග්ගාලව’ චෛත්‍ය ස්ථානයේ දී කුටිකාර ශික්‍ෂාපදය නිමිති කොටගෙන, වදාළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථාවස්තුව, මීට ඉහතින් ‘මණිකණ්ඨ’ ජාතකයෙහි දක්වන ලදි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එම භික්‍ෂූන් අමතා, ‘මහණෙනි, පෙර අබුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි, බාහිර පැවිදි භාවයන් ලැබූ පැවිද්දෝ පවා, රජවරුන් විසින් සිය කැමැත්තෙන් යම් යම් දේ පැවරූ නමුත් ‘ඉල්ලීම්’ නම් අනුන්ට අප්‍රිය අමනාප ඇති කරන දෙයක් බැවින්, කිසිදා කිසිවක් කාගෙන්වත් නොඉල්ලූහ’යි වදාරා, මේ අතීත කථා පුවත දේශනා කළ සේක.

පෙර බරණැස් නුවර බඹදත් රජු රාජ්‍යය කරවන කල්හි, අප බෝසත් තෙමේ, කිසියම් නියම්ගමෙක බ්‍රාහ්මණ පවුලක ඉපදුණේය. දෙමාපියෝ ඔහුට ‘අට්ඨිසේන’ කුමාරයා යැයි නම් කළහ. තරුණ වියට පත් වූ ඔහු, තක්‍ෂිලාවට ගොස් එහිදී සියලු ශිල්ප-ශාස්ත්‍ර ඉගෙන, පසුකලෙක කාමයන්හි ආදීනව මැනවින් තේරුම් ගෙන, සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි බිමට පත්විය. අභිඥාවන් ද, සමාපත්ති ද, උපදවා ගත් එතුමා හිමාල වනයෙහි බොහෝ කලක් වැස, ලුණු-ඇඹුල් සේවනය කිරීම සඳහා මිනිස් පියසට බැස, බරණැසට අවුත් රජතුමාගේ උයනෙහි නවාතැන් ගෙන, පසුදා භික්‍ෂාවෙහි හැසිරෙමින් රජ මිදුලට පැමිණියේය. එතුමාගේ හැසිරීම් ආදි විහරණයන්හි පැහැදුණු රජතුමා, එතුමා කැඳවාගෙන රජමැදුරේ උඩුමහල් තලයට කැටුව ගොස්, එහි මාහැඟි අසුනක වඩා හිඳුවා රාජ භෝජන වළඳවා, දානයෙන් පසු අනුමෝදනා බණ අසා, එතුමා කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී, සිය උයනෙහි රඳන මෙන් පොරොන්දු කරවාගෙන, බෝසතුන් එහි නවත්වා ගත්තේය. එදා පටන් රජතුමා දවසට දෙතුන් වරක්, තවුසාට උවටැන් පිණිස උයනට යයි. එක්දිනක් තවුසාගේ ධර්ම දේශනාවකට පැහැදුණු රජතුමා, එතුමාට ‘ස්වකීය රාජ්‍යය ප්‍රධානකොට, ඕනෑම දෙයක් ඔබතුමාට අවශ්‍ය වී නම්, එය මට කියනු මැනවැ’යි බලය පැවරුවේය. බෝසත් තෙමේ ‘මෙය මට අවශ්‍යය. එය මට දෙනු මැනවැ’යි කිසිදා රජුට නො කියයි. වෙනත් යාචකයෝ ‘අපට මේ මේ දෑ දෙනු මැනවැ’යි කැමති කැමති දෑ රජුගෙන් ඉල්ලති. රජතුමා ද කිසිදු පැකිලීමකින් තොරවම, ඒ ඒ දෑ ඔවුන්ට දෙයි. දිනක් රජතුමා ‘වෙනත් යාචකයෝ ද, වණිබ්බකයෝ ද, ‘මේ මේ දෑ අපට දෙනු මැනවැ’යි කියමින් ඉල්ලීම් ඉල්ලති. එහෙත් අපේ මේ අට්ඨිසේන උත්තමයා ‘ඕනෑ දෙයක් ඉල්ලන්න’ යැයි කියා තිබියදීත්, කිසිවක් නො ඉල්ලයි. ඔහු ඒකාන්තයෙන් උපායෙහි දක්ෂ නුවණැත්තෙකි. එබැවින් ඔහුගෙන් මේ ගැන විමසා බැලිය යුතුයැ’යි රජතුමා තරයේ සිතා ගත්තේය. පසුදා උදේ ආහාරය නිම කළ රජතුමා, තවුසා වෙත ගොස්, එතුමාට වැඳ එකත්පසෙක හිඳ, අන් අයගේ ඉල්ලීම් ගැන ද, තවුසාගේ නො ඉල්ලීම ගැන ද, ප්‍රශ්න විචාරමින් මෙසේ කීවේය.

යෙ මෙ අහං න ජානාමි - අට්ඨිසෙන වණිබ්බකෙ, තෙ මං සංගම්ම යාචන්ති කස්මා මං ත්‍වයා නයාවසී ති

මෙහි ‘වණිබ්බකෙ’ යනු ‘යාචකයෝ ය’ ‘සංගම්ම’ යනු ‘වෙත පැමිණි’ යන අර්ථයි. මින් කියන ලද්දේ මේ අර්ථය යි. එනම්, ‘අට්ඨිසේන උතුමාණෙනි, අන් යාචකයන් ගැන ජාති-ගෝත්‍ර-කුල-ප්‍රදේශ වශයෙන්, මේ මේ උදවිය යැයි මම නො හඳුනමි. ඔවුහු මා වෙත අවුත් කැමති කැමති දෑ මගෙන් ඉල්ලති. ඉතින් ඔබ කුමක් නිසා මගෙන් කිසිවක් නොඉල්ලන්නෙහිද?’ යන අර්ථයි.

ඒ අසා බෝසත් තවුසා, රජුට මෙසේ උත්තර දුන්නේය.

2. ඉල්ලන්නා අප්‍රිය වේ. ඉල්ලූ දේ නො දෙන්නා ද අප්‍රිය ය. තරහවට මම අකැමැති වෙමි. එබැවින් මම නො ඉල්ලමි.

මෙහි ‘යාචකො අප්පියො හොත’ යනු ‘මහරජතුමනි, යම් පුද්ගලයෙක් ‘මෙය මට දෙන්නැ’යි කියා යමක් ඉල්ලයි ද? ඒ යාචකයා මවුපියන්ට ද මිත්‍රයන්ටද අප්‍රිය හා අමනාප වේ’ යන අර්ථයි. ඒ අප්‍රිය භාවය ගැන මණිකණ්ඨ ජාතකයෙහි ද දක්වා ඇත. ‘යාචං’ යනු ‘ඉල්ලිය යුතු දේ’ ය. ‘අදදං’ යනු නො දෙන්නාය. මින් කියන ලද්දේ මේ අර්ථය යි. එනම් ‘යමෙක් ඉල්ලපු දේ නො දේ ද? ඒ නො දෙන අය මවුපියන් වුවත්, ඔවුන් ඉල්ලූ තැනැත්තාට අප්‍රිය වේ’ යන අර්ථයි. ‘තස්මා’ යනු ‘යම් හෙයකින් යාචකයා දායකයාටත්, ඉල්ලූ දේ නො දෙන දායකයා, යාචකයාටත් අප්‍රිය වේද? එබැවින් මම නො ඉල්ලමි’ යන අර්ථයි. ‘මා මෙ විද්දෙසනා අහු’ යනු ඉදින් මම යමක් ඉල්ලන්නෙම් නම්, ඔබත් එය දෙන්නෙහි නම්, එවිට ඔබට ඉන් අමනාපයක් ඇතිවිය හැකිය. ඔබට ඇති වූ ඒ අමනාපය මා නිසා වූවකි. ඉදින් ඔබ, ඉල්ලූ දේ මට නොදෙන්නේ නම්, ඒ අමනාපය මට ඇති වූවකි. ඉදින් ඔබ, ඉල්ලූ දේ මට නොදෙන්නේ නම්, ඒ අමනාපය මට ඇතිවිය හැකිය. මගේ ඒ අමනාපය ඔබ නිසා වූවකි. එබැවින් ඒ අමනාපයට මම මුළුමනින් අකැමැති වෙමි. එවිට අප දෙදෙනාගේම මෛත්‍රිය නොබිඳේ. මේ කාරණය දන්නා නිසා, මම ඔබෙන් කිසිවක් නො ඉල්ලමි’ යන අර්ථයි.

මෙසේ තවුස්තුමාගේ වචනය ඇසූ, රජතුමා මේ අදහස් ප්‍රකාශ කෙළේය.

3. ඉදින් ඉල්ලීමෙන් ජීවත්වන යමෙක්, සුදුසුවිට නොඉල්ලයි නම්, ඔහු අනෙකා පිනෙන් බැහැර කරයි. ඔහු ද (යහතින්) ජීවත් නොවේ.

4. ඉල්ලීමෙන් ජීවත්වන යමෙක්, ඔහුගේ ඉල්ලීම සුදුසු කල්හි කරයි නම්, ඔහු අනෙකාට ද, පින් ලබා දෙන්නේය. ඔහු ද (යහතින්) ජීවත් වේ.

5. නුවණැත්තෝ තමන් වෙත පැමිණි යාචකයන් දැක, ඒකාන්තයෙන් නො කිපෙති. බ්‍රහ්මචාරිය, ඔබ මට ප්‍රිය ය. එබැවින් කැමති දෙයක් කියා, මගෙන් ඉල්ලනු මැනවි.

මෙහි ‘යාවනජීවානො’ යනු ‘ඉල්ලීමෙන් ජීවත් වන’ යන අර්ථයි. ‘යාචනජීවමානො’ යන මෙයම පාඨය හෝ විය හැකිය. මින් කියන ලද්දේ මේ අර්ථය යි. එනම්, ‘අට්ඨසේන උතුමාණෙනි, සිඟීමෙන් ජීවත්වන දැහැමි වූ යම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ, ඉල්විය යුතු අවස්ථාවේ, ඉල්විය යුතු කිසිවක් නොඉල්ලයි ද? ඔහු දායකයා පිනෙන් බැහැර කරයි. පිරිහෙලයි. තමා ද සැපසේ ජීවත් නොවේ’ යන අර්ථයි. ‘පුඤ්ඤං ලබ්භෙති’ යනු ඉල්ලන්නට සුදුසු කල ඉල්ලන්නා, අනුන්ට පින් පමුණුවයි. තමා ද සැප සේ ජීවත් වේ’ යන අර්ථයි. ‘න වෙ දිස්සන්ති’ යනු ‘මම ද්වේෂයට අකැමැති වෙමි යි, ඔබ යමක් කීවෙහිද? එය කුමක් නිසා කී වෙහිද? දානයත්, එහි විපාකයත් දන්නා වූ බුද්ධිමත් පඬිවරු යාචකයන් එනු දැක, ද්වේෂ නො කෙරෙති. නො කිපෙති. ඒකාන්තයෙන්ම මුදිතාවෙන් යුතු වෙතැ’යි දක්වයි’ යන අර්ථයි. ‘යාචකමාගතෙ’ යන්නෙහි ‘ම’ කාරය ව්‍යඤ්ජන සන්ධි වශයෙන් යොදන ලදි. ‘යාචකයන් පැමිණි කල්හි’ යන අර්ථයි. ‘බ්‍රහ්මචාරි පියෝ මේසී’ යනු ‘අට්ඨිසේන උතුමාණෙනි, පිරිසිදු හැසිරීම් ඇති, මහා ප්‍රඥාවෙන් යුතු ඔබ මට අතිශයින් ම ප්‍රියය. එබැවින් මගෙන් ඕනෑ දෙයක් ඉල්ලනු මැනවි’ යන අර්ථයි. ‘භඤ්ඤමිච්ඡසි’ යනු ‘ඔබ යමක් ඉල්ලනු කැමැත්තෙහි නම්, ඒ සියල්ල මට කියන්න, මගේ රාජ්‍යය වුවද, මම ඔබට දෙන්නෙමි’ යන අර්ථයි.

මෙසේ රජතුමා විසින් තම රාජ්‍යයෙන් පැවරූ නමුත්, බෝසත් තෙමේ ඔහුගෙන් කිසිවක් නොඉල්ලීය. රජතුමා තම අදහස තවුසා ඉදිරියෙහි දී පැහැදිලි කළ කල්හි, බෝසත් තවුසා රජතුමාට ප්‍රවෘජිත ප්‍රතිපදාව පැහැදිලි කරමින්, ‘මහරජතුමනි, ඉල්ලීම් යන මේ කාරණය කාමභෝගී ගිහියන්ගේ පුරුද්දකි. එය කිසිසේත් පැවිද්දන්ගේ පුරුද්දක් නොවේ. පැවිද්දකු විසින් පැවිදි වූ දා පටන්, ගිහියන්ගේ වෙනස් වූ, පිරිසිදු ආජීවයකින් යුක්ත විය යුතු යැ’යි මෙසේ පැවිදි ආකල්ප තවදුරටත් පැහැදිලි කරමින් මෙසේ ද කීයේය.

6. නුවණැත්තෝ ඒකාන්තයෙන් නොඉල්ලති. පණ්ඩිතයා අවබෝධයට සුදුසු ය. ආර්යයෝ ‘උදෙසා’ සිටිති. මෙය වූ කලී උතුමන්ගේ යාචනා ක්‍රමයයි.

මෙහි ‘සප්පඤ්ඤා’ යනු ‘බුදුවරු ද, බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ ද, බෝධිය සඳහා සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි වූ බෝධිසත්ත්වවරු ද, යන මේ ප්‍රාඥයෝ එනම්, නුවණැති, සිල්වත් එවැනි පඬිවරු, අපට මේ මේ දේ දෙවු යැ’යි, නො ඉල්ලති’ යන අර්ථයි. ‘ධීරො වෙදිතුමරහති’ යනු ‘ධෛර්යය සම්පන්න වූ නුවණැති උපස්ථායකයා ද, රෝගියෙකුට වුවත්, නිරෝගියකුට වුවත්, යම් යම් දෙයක් අවශ්‍ය නම්, ඒ සියල්ල තමාම තම සිතින් ම, අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වෙයි’ යන අර්ථයි. ‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති’ යනු ‘උතුමෝ වනාහි වචන කථා නොකොට’ යමක් බලාපොරොත්තු වෙත් නම්, පිණ්ඩපාතාකාරයෙන් උදෙසා සිටිති. කයින් හෝ වචනයෙන් හෝ, සිතැඟි නොපෙන්වති. කය හැසිරවීමෙන් හෝ, වචන හැසිරවීමෙන් හෝ, අවැසි දේ හැඟවීම ‘සිතැඟි පෙන්වීම’ නම් වේ. බුද්ධාදී උතුමෝ ඒවා නො කෙරෙති’ යන අර්ථයි. ‘එසා අරියාන යාචනා’ යනු ‘එසේ කයින්-වචනයෙන් සිතැඟි නොපෙන්වා, පිඬු පිණිස සිටීම, උතුමන්ගේ යාචනා ක්‍රමය නම් වේ’ යන අර්ථයි.

රජතුමා බෝසත් තවුසාගේ මේ වචන අසා, ‘ස්වාමීනි, ඉදින් නුවණැති උපස්ථායකයෙක්, තමා විසින්ම තේරුම් ගෙන, කුලුපග උතුමකුට දිය යුත්තක් දෙයි නම්, එය යහපත්ය. ‘මම ද ඔබතුමාට මේ මේ දේ දෙමි’යි මේ ගාථාව කීවේය.

7. බමුණුතුමනි, උතුමකු වන ඔබගේ දැහැමි ගාථා අසා, උතුමෙක් කෙසේ නම්, (යමක්) නො දෙන්නේද? (මම) ඔබට වෘෂභ රාජයකු සමග රතු පැහැති ගවයන් දහසක් දෙන්නෙමි.

මෙහි ‘රෝහිණීනං’ යනු ‘රතු පැහැති’ යන අර්ථයි. ‘ගවං සහස්සං’ යනු ‘කිරි-දී කිරි ආදී මිහිරි පස් ගෝ රස සඳහා, මෙබඳු ගවයන් දහසක් ඔබට දෙමි. මාගේ ඒ පූජාව පිළිගනු මැනවි’ යන අර්ථයි. ‘අරියො’ යනු ‘ආචාර සම්පන්න උත්තමයා’ය. ‘අරියස්ස’ යනු ආචාර සම්පන්න උත්තමයකුට’ යන අර්ථයි. ‘කථං න දජ්ජා’ යනු ‘කුමන කරුණක් නිසා, නොදෙන්නේද?’ යන අර්ථයි.

රජතුමා මෙසේ කී කල්හි, බෝසත් තවුසා ‘මහරජතුමනි, මම සියල්ල අත්හළ කිසිවක් නැති පැවිද්දෙක්මි. එබැවින් මට දෙනුන්ගෙන් කම් නැතැ’යි, එය ප්‍රතික්‍ෂෙප කෙළේය. රජතුමා ඉන්පසු බෝසතුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, දානාදී වූ පින්කම් කොට, පසුකලෙක මියගොස්, දෙව්ලොව උපන්නේය. නො පිරිහුණු ධ්‍යාන ඇති, බෝසත් තවුසා ද, පසුකලෙක මියගොස්, බඹලොව උපන්නේය.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්මදේශනාව ගෙනහැර දක්වා, සත්‍යය ප්‍රකාශකොට, ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයේදී, බොහෝ අය සෝවාන් ආදි මාර්ගඵලවලට පත්වූහ. එදා රජතුමා නම්, ආනන්ද තෙරණුවෝය. අට්ඨිසේන තවුසා නම්, ‘මම ම යැ’යි බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ දක්වා වදාළ සේක.