3. කුම‍්භකාරජාතකවණ‍්ණනා 408 අට‍්ඨකථා

3. කුම්භකාර ජාතකය (408)

‘අම්බාහමද්දං වනමන්තරස්මි’ යන මේ ගාථා කොටස අයත් ජාතක කථා වස්තුව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙර වැඩවෙසෙන සේක, ක්ලේශ නිග්‍රහයක් නිමිති කොටගෙන වදාළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථාවස්තුව ‘පාණීය’ ජාතකයෙහි දැක්වේ. ඒ අනුව සැවැත්නුවර විසූ පන්සියයක යහලු පිරිසක් සසුනෙහි පැවිදි වී දෙව්රම් වෙහෙර විශ්‍රාම ශාලාව තුළ කෙළවරෙහි වාසය කළහ. නොනිදා හුන් කිසියම් දවසක රෑ මැදියමේ දී ඔවුන්ට කාම විතර්කයක් ඇතිවිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ තම ශ්‍රාවකයන් ගැන දවල්ට තුන්වරක් බැගින් ද, රෑට තුන්වරක් බැගින් ද, සය වරක් සොයා බලන සේක. කිරල් දෙනක් තම බිත්තර රකින්නාක් මෙන් ද, සෙමර මුවකු වලිගය රකින්නාක් මෙන් ද, මවක ස්වකීය ප්‍රිය පුත්‍රයා රකින්නාක් මෙන් ද, කණකු තම එකම ඇස රකින්නාක් මෙන් ද, බුදුරජාණන් වහන්සේ තම සව්වන් රකින සේක. ඒ ඒ අවස්ථාවල උපන් ක්ලේශයන්ට නිග්‍රහ කරන බුදුරජාණන් වහන්සේ, එම කෙලෙසුන්ගෙන් මිදෙන අයුරු, භික්‍ෂූන්ට උගන්වන සේක. එදා ද බුදුරජාණන් වහන්සේ රෑ මැදියම් වේලෙහි භික්‍ෂූන් ගැන සොයා බලද්දී, මුළු ජේතවනයම පිරික්සද්දී, එකී භික්‍ෂූන්ට ඇති වූ විතර්කය දැක, ‘මේ භික්‍ෂූන්ගේ සිත් තුළ, මේ කාම විතර්කය වැඩුණහොත්, එය මොවුන්ගේ රහත්වීමට ඇති හේතුව සිඳ දමන්නේය. එබැවින් දැන්ම ම ඔවුන්ගේ ක්ලේශ, නිගරු කොට බැහැර කිරීමෙන්, ඔවුන්ට රහත් බව ලබා දෙන්නෙමි’යි, ගඳකිළියෙන් නික්ම ආනන්ද තෙරුන් කැඳවා, ‘ආනන්දය, සන්ථාගාරයෙහි කෙළවර වෙසෙන සියලු භික්‍ෂූන් මෙතැනට රැස් කරවන්නැ’යි වදාරා, ඔවුන් එතැනට රැස් කොට, තමන් වහන්සේ, පනවන ලද බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හිඳ, ‘මහණෙනි, සිත තුළ ඇතිවන කෙලෙසුන්ට වසඟ වීම, කිසිසේත් නොවටී, වැඩෙන කෙලෙස් වනාහි සතුරකු වැනිය. ක්ලේශයෙන් යුත් භික්‍ෂුව මහා විපතකට පැමිණෙයි. එබැවින් භික්‍ෂූන්ට නම් අල්පමාත්‍ර වූ ද ක්ලේශයක් ඇති වූ කල්හි, එයට නිග්‍රහකොට බැහැර කරන්නට වටී. පැරණි පඬිවරු අල්පමාත්‍ර වූ ද අරමුණක් දැක, තම සිතේ පැවති කෙලෙසුන් බැහැරකොට, පසේ බුදු බව උපදවා ගත්හ’යි කියා මේ අතීත කථාව මෙසේ වදාළ සේක.

පෙර බරණැස් නුවර බඹදත් රජු රාජ්‍යය කරවන කල්හි, අප බෝසත් තෙමේ බරණැස් නුවර ප්‍රධාන වාසල් දොරටුව සමීපයෙහි කිසියම් කුඹල් පවුලක උපත ලැබ, නිසි වියට පත්ව පවුල් බර කරට ගෙන එක් පුතකු ද එක් දියණියක ද ලැබ, වළං සාදා විකිණීමෙන් අඹු දරුවන් පෝෂණය කරයි. මෙකල කළිඟු රටේ දන්ත පුරයෙහි ‘කරණ්ඩු’ නම් රජතුමා මහත් වූ පිරිවරින් උයනට යන කල්හි, උයන් දොරටුව සමීපයෙහි ගෙඩිවලින් පිරී අතු බරවුණු, මිහිරි රසැති ගෙඩි ඇති, අඹ ගසක් දැක ඇතුපිට ම හිඳගෙන, අත දිගුකොට ඉදුණු එක් අඹගෙඩියක් කඩාගෙන, උයනට පිවිස මඟුල් ගල්තලාවෙහි වාඩි වී, දිය යුතු අයට ද දී, අඹගෙඩිය අනුභව කෙළේය. එතෙක් කිසිවකු විසින් අතක් නොතැබූ, අඹගසට රජු අත තැබීමෙන් පසු, මහත් අපල කාලයක් උදා විය. රජු ගෙඩියක් කඩා ගනු දුටු ඇමතිවරු ද, බ්‍රාහ්මණ-ගෘහපති ආදීහුද, සෙසු පරිවාර ජනයෝ ද, අඹ කඩාගෙන කන්නට පටන් ගත්හ. පසුව එතැනට පැමිණි පැමිණි අය, පොලු මුගුරුවලින් ගසා ද, ගසට නැග අතු පිටින් බිඳගෙන ද අඹ කෑහ. අන්තිමේ දී ගසේ අමු අඹ ගෙඩියක්වත් ඉතිරි නොවීය.

මුළු දවස පුරාම උයන් ක්‍රීඩාවෙහි නිරත වූ රජතුමා, සැඳෑ කාලයේ, අලංකාර කරන ලද ඇතුපිට නැගී, පෙරළා වාසල වෙත යන්නට පිටත් විය. උයන් දොරටුව ළඟට පැමිණි රජතුමා ඉහත කී අඹ ගස දැක, එක්වරම ඇතුපිටින් බිමට බැස්සේය. තනිව ම අඹගස වෙතට ගිය රජතුමා අඹ ගස දෙස බලා, ‘මේ අඹ ගස උදෑසන දුටු අයට කෙතෙක් බලා සිටියත්, සෑහීමකට පත් නොවන අයුරින් තිබුණේය. ගෙඩිවලින් පිරී, අතු බර වී, ශෝභමානව තිබුණේය. දැන් වනාහි ගෙඩි කඩා ගැනීමෙන් අතු සුණු විසුණු වී, විනාශ වූ අඹ ගසක්ව අශෝභමානව පවතී යැ’යි සිතුවේය. මෙසේ සිතන රජතුමා වටපිට බලන අතර, වෙනත් ගෙඩි නැති අඹ ගසක් දැක, ‘මේ අඹගස මේ විපතට මුහුණ දුන්නේ, තමාගේ ගෙඩි නිසාමය. මේ ගිහි ජීවිතයද, ගෙඩි ඇති අඹ ගසක් වැනිය. පැවිද්ද වූ කලී ගෙඩි නැති ගසක් වැනිය. කරදර එනුයේ ගෙඩි ඇති ගසටය. බිය ඇති වන්නේ යමක්-කමක් ඇති පුද්ගලයාටමය. ධනය නැත්තකුට බියක් ද නැත. මා ද, ගෙඩි නැති ගසක තත්ත්වයට පත්විය යුතු යැ’යි සිතා, ගෙඩි ඇති ගස අරමුණු කොටගෙන, ගස මුලදීම හිටගෙන ම තිලකුණු මෙනෙහි කොට, විදර්ශනා වඩා, ‘පච්චේක බෝධි ඥානය’ උපදවා ගත්තේය. අනතුරුව ‘මම මාගේ මව්කුස නමැති කුටිය සිඳ-බිඳ දැමුවෙමි. භව තුනම සින්දෙමි. ප්‍රතිසන්ධිය බැහැර කෙළෙමි. සසර නමැති නිසරු භූමිය පිරිසිදු කෙළෙමි. කඳුළු සමුදුර වියලා දැම්මෙමි. ඇටසැකිල්ල නමැති පවුර බිඳ දැම්මෙමි. මට නැවත පිළිසිඳ ගැනීමක් කැල ම නැතැ’යි මෙසේ ආවර්ජනා කළ රජතුමා සර්වාභරණයෙන් ම සැරසී, ගස ළඟ හිටිවනම සිටියේය.

මේ දුටු ඇමැතිවරු ‘මහරජතුමනි, ඔතැන බොහෝ වේලාවක් සිටගෙන සිටියේ නොවේදැ’යි කීහ. ‘ඇමැතිවරුනි, මම රජෙක් නොවෙමි. මම වූ කලී පසේ බුදුවරයෙක්මි’යි එතුමා කීය. ‘රජතුමනි, පසේ බුදුවරු නම් ඔබ වැන්නෝ නොවෙති.’ ‘ඇමැතිවරුනි, ඔවුහු කෙබඳු වෙත්ද?’ ‘රජතුමනි, උන්වහන්සේ කෙස්රවුලු බහා, කසාවතින් වැසී, කුලයෙහි හෝ පිරිස් හි නො ඇලී, සුළඟින් වෙන්වුණු වලාකුළක් මෙන්, රාහුගෙන් මිදුණු සඳමඬල මෙන්, බබළමින් හිමාල වනයෙහි ‘නන්‍දමූලක’ පර්වත ප්‍රාන්තයෙහි වාසය කෙරෙති. දේවයිනි, පසේ බුදුවරු නම්, එබඳු ස්වරූප ඇත්තෝ යැ’යි ඇමැතිවරු උත්තර දුන්හ. එකෙණෙහි ම එතුමා සිය දකුණු අත ඔසවා, තම හිස පිරිමැද්දේය. ඒත් සමගම ගිහි බව අතුරුදන් විය. ශ්‍රමණ භාවය පහළ විය.

1. තුන් සිවුර ද, පාත්‍රය ද, දැලි පිහිය ද, ඉඳිකටුව හා නූල් ද, පටිය ද, පෙරහන්කඩ ද, යෝගී භික්‍ෂුවට සුදුසුය.

මෙසේ දක්වන ලද, මේ සියලු ශ්‍රමණ පිරිකර, එතුමාගේ කය හා සම්බන්ධ විය. මොහොතකින් අහසට නැගුණු මේ පසේ බුදුරජ තෙමේ අහසෙහි සිට මහජනයාට අවවාද දී, අහසින් ම උතුරු හිමාලයෙහි පිහිටි නන්‍දමූලක පර්වත ප්‍රාන්තයට වැඩියේය.

ගන්ධාර රටේ තක්‍ෂිලා නුවර ‘නග්ගජි’ නම් රජතුමා ස්වකීය ප්‍රාසාදයෙහි උඩුමහල් තලයට නැග, එහි පනවා තිබුණු මාහැඟි ආසනය මත වැඩ හුන්නේය. ඒ සමීපයෙහි බිම හිඳගත් එක් වනිතාවක්, අවට සුවඳ ගැන්වීම සඳහා, සුවඳ කුඩු අඹරමින් හුන්නාය. ඇගේ එක් අතෙක එක් මැණික් වළල්ලක් බැගින් තිබුණි. දෑතින් ම මඳ වේලාවක් සුවඳ කුඩු ඇඹරූ ඈ එක් අතෙක තිබූ වළල්ල ගලවා අනෙකෙහි පැළඳ ගෙන වළල්ල නැති අතින් සුවඳ කුඩු එක්තැන් කරමින් ද, අලුත් කොටස් එකතු කරමින් ද, නැවත අරඹන්නට පටන් ගත්තාය. ඒ දුටු රජතුමා ‘මේ තැනැත්තියගේ අතෙහි වළලු දෙකක් එක් වූ පමණින්, ගැටෙන්නට පටන් ගත්තේය. නාදය පටන් ගත්තේය. වළලු දෙක වෙන්ව දෑතේ පවතිද්දී, කිසිදු ගැටීමක් නැත. එකතුවෙන්ම ගැටුමත්, ශබ්දයත් ඇතිවිය. මෙපරිද්දෙන් ම මෙලොව සත්ත්වයෝ ද වෙන් වෙන්ව සිටින කල්හි නො ගැටෙති. ශබ්ද නො කරති. එකට එකතු වූ කල්හිම එනම්, දෙන්නෙක් තුන්දෙනේක එක් වුවත්, ඔවුනොවුන් හා ගැටෙති. කලහ කෙරෙති. මම වනාහි කාශ්මීර-ගන්ධාර යන රාජ්‍ය දෙකෙහිම රටවැසියන්ට රජකම් කරමි. මේ සියල්ලම අත්හැර දමා තනිව වාසය කරන්නට වටී. එවිට මෙතෙක් පැවති කිසිදු ගැටුමක් මා ඉදිරියට නොපැමිණේ යැ’යි හිඳගෙනම වළලුවල ගැටීම අරමුණට ගෙන තිලකුණු මෙනෙහි කොට, විදර්ශනා වඩා, පච්චේක බෝධි ඥානය’ උපදවා ගත්තේය. සෙසු විස්තර මීට මුලින් කී කථාවට සමානය.

විදේහ රටේ මියුලු නුවර ‘නිමි’ රජතුමා උදේ ආහාරය නිමවා ඇමැති ගණයා පිරිවරාගෙන, උඩුමහල් තලයේ සීමැදුරු කවුළුව විවරකොට ගෙන, වීථිය දෙස බලාගෙන සිටියේය. ඒ අතර කිසියම් මස් කඩයකින් මස් පෙත්තක් ඩැහැගත්, උකුස්සෙක් අහසට පියඹා ගියේය. ඒ දුටු එහෙන් මෙහෙන් පියඹා ආ ගිජු ලිහිණි ආදි වෙනත් පක්‍ෂීහු ඒ උකුස්සාට, මස් කැබැල්ල හේතු කොටගෙන, ඌ වටකොට හොටවලින් කොටන්නටත්, පියාපත්වලින් පහර දෙන්නටත්, පාවලින් පාගන්නටත් පටන් ගත්හ. තමාට ඇති වූ වධය ඉවසාගත නොහුණු, උකුස්සා මස් පෙත්ත බිම හෙළීය. බිම වැටෙන්නට පෙරාතුවම එය වෙනත් කුරුල්ලෙක් ඩැහැ ගත්තේය. සැණෙකින් උකුස්සා අත්හළ පක්‍ෂීහු, මස් පෙත්ත ඩැහැගත් කුරුල්ලා පසුපස එලවමින් පහර දෙන්නට, ලුහුබඳින්නට පටන් ගත්හ. ඌ ද එය අත් හළේය. වෙනෙකෙක් එය ඩැහැ ගත්තේය. මේ දුටු රජතුමා ‘යම් යම් පක්‍ෂියෙක් මස් පෙත්ත ගත්තේ ද? ඔහුට ම දුක ඇතිවිය. ඔහුම පීඩාවට පත්විය. යමෙක් එය අත්හළේ ද, ඒ ඒ අයට සැනසීම ලැබුණි. මේ පංචකාම සම්පත්තිය එසේමය. යමෙක් යමෙක් එය ගනීද? ඔහුට ම දුක ලැබේ. අනෙකාට එනම්, එයින් මිදුණු තැනැත්තාට සැපය. මෙය හැමෝට ම සාධාරණ දහමකි. මට ස්ත්‍රීන් පමණක් සොළොස් දහසකි. එබැවින් උකුස්සා අත්හළ මස් කැබැල්ල මෙන්, මේ සියලු පස්කම් ගුණයන් බැහැරකොට, සැපවත් වන්නට මේ සුදුසු කාලයයි. මෙසේ කල්පනා කළ ඔහු, ඒ ගැන නුවණින් මෙනෙහි කොට බලා, තිලකුණු මෙනෙහිකොට, විදසුන් වඩා හිටිවන ම ‘පච්චේක බෝධි ඥානය උපදවා ගත්තේය. ඉතිරි විස්තරය මීට මුලින් කී කථාවට සමානය.

උත්තර පංචාල රටේ කම්පිල්ල නුවර ‘දුම්මුඛ’ නම් රජෙක් රාජ්‍යය විචාළේය. උදෑසන ආහාරය වැළඳූ රජතුමා සියලු අලංකාරයෙන් සැරසුනේ, ඇමැති ගණයා විසින් පිරිවරන ලදුව, විවර කළ සීමැදුරු කවුළුවෙන් රජමිදුල දෙස බලමින් සිටියේය. එවිට ම රජගෙදර ගොපල්ලෝ හරක් ගාල් විවෘත කළහ. ගාලෙන් නික්මෙන හරක් අතර සිටි ගොන්නු කිහිප දෙනෙක්, එක් වැස්සියක කෙරෙහි හැඟීම් ඇතිකොට ගෙන, ඈ පසුපස ලුහුබැන්දාහ. එහි සිටි ඉතා සියුම් උල් සහිත අං යුවලක් ඇති, විශාල ගොනෙක් වැස්සියගේ ළඟින් ම යන කල්හි, තවත් ශක්තිමත් ගොනකු එතැනට පැමිණෙනු දැක, වහා නැවතී ඌ දෙස තරහින් බැලුවේය. ලිංගික ඊර්ෂ්‍යාවෙන් මැඩුණු (උල් සහිත අං යුවලක් ඇති) ඒ ගොනා ඔහු හා තරගයට පැමිණි ගොනාගේ පිටුපසින් ගොස්, උගේ දෙකලවා අතරට වැරෙන් පහර දුන්නේය. තුවාලය බරපතල විය. සිරුරෙහි ඇතුළත කොටස් තුවාලයෙන් එළියට පැන්නේය. පහර කෑ ගොනා එතැනම මරණයට පත්විය. ඒ දුටු රජතුමා ‘තිරිසනුන්ගේ පටන් මේ සත්ත්වයෝ ඇල්ම නිසා දුකට පත්වෙති. කාමයෙන් වැනසෙති. මේ ගොනා කාමය වෙනුවෙන් දිවි පිදුවේය. කාමයෙන් මුළාවට පත් සත්ත්වයෝ, ඒ නිසාම කම්පනයට පත්වෙති. එබැවින් සත්ත්වයන් කම්පනයට පත් කරන, මේ කාමයන් දුරු කිරීම ම වටී යැ’යි, කල්පනා කෙළේය. මෙසේ හිටිවනම බොහෝ වේලාවක් කල්පනා කළ රජතුමා තිලකුණු මෙනෙහි කොට විදසුන් වඩා, ‘පච්චේක බෝධි ඥානය’ ඉපදවීය. සෙසු සියලු විස්තර පෙර පරිදිමය.

ඉක්බිති කිසියම් දවසක මේ පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සතර නම, පිඬු සිඟා යන වේලාව සලකා, නන්‍දමූලක පර්වත ප්‍රාන්තයෙන් නික්ම ‘අනෝතත්ත’ විලට පැමිණ, එහි දී නාලිය දැහැටි වළඳා, සිරුරු පිළිදැගුම් (අත-පය-මුහුණ-කට සෝදා) කොට, ඒ සමීපයෙහි වූ හිරියල් පර්වත තලාවෙහි සිට, සිවුරු හැඳ පොරවා පා සිවුරු ගෙන, සෘද්ධියෙන් අහසට පැන නැගී, පංච වර්ණ වලාකුළු මඩිමින් අහසින්ම ගොස්, බරණැස් නුවර වාසල් දොරටු සමීපයෙහි වූ ගමකට නුදුරෙන් බැස, කිසියම් සුවපහසු තැනකදී සිවුරු පොරවා පාත්‍රා ගෙන, එකී ගමේ පිඬු පිණිස හැසිරෙමින් අනුක්‍රමයෙන් බෝසතුන්ගේ නිවෙස වෙත පැමිණි සේක. පසේ බුදුවරුන් දුටු බෝසත් තෙමේ සතුටු සිතින්, උන්වහන්සේ ගේ තුළට වැඩමවා පනවන ලද අසුන්හි වඩා හිඳුවා, පැන් පිළිගන්වා ප්‍රණීත වූ කෑම හා භෝජනයන්ගෙන් ද, පාන වර්ගයන්ගෙන් ද, සංග්‍රහ කොට, එකත්පසෙක හිඳ ඒ පසේබුදුවරුන් අතුරෙන් සංඝත්‍ථෙර (වැඩිමහලු ම) තෙරුන්ට වැඳ, ‘ස්වාමීනි, ඔබේ පැවිදි ස්වරූපය අතිශයින් බබළයි. ඉතා ප්‍රසන්න ඉඳුරන් ඇත. සමේ වර්ණය පිරිසිදුය. පැහැපත්ය. ඔබවහන්සේ කුමක් නම් අරමුණු කොටගෙන, මේ භික්‍ෂාවෙන් යැපෙන පැවිද්දට එළඹුනාහු දැ’යි විචාළේය. එයින් නො නැවතුනු බෝසත් තෙමේ සෙසු පසේ බුදුවරුන් වෙත ද එළඹ, ඒ ප්‍රශ්නයම විචාළේය. අනතුරුව ඒ පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සතර නම අතුරෙන් එක් එක් නම වශයෙන් ‘මම අසවල් රටේ, අසවල් නුවර, අසවල් රජතුමා වී, ආදි වශයෙන් තම-තමන්ගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණයන්ට හේතුභූත වූ කරුණු පැහැදිලි කරමින්, එක් එක් ගාථාව බැගින්, අනුපිළිවෙලට මෙසේ ප්‍රකාශ කළහ.

අම්බාහං මද්දං වන මන්තරස්මිං, නීළොභාසං එලිතං සංවිරූළ්හං, තමද්දසං ඵලහෙතු විභග්ගං, තං දිස්වා භික්ඛාචරියං චරාමි

3. කාන්තාවක්, දක්‍ෂ ශිල්පීන් විසින් නිමවන ලද, මටසිලිටි, හඬ නැගීමකින් තොර, වළලු දෙකක් දැරුවාය. එක් වළල්ලක් අනෙක වෙත එකතු වූ කල්හි, නාද විය. ඒ දැක භික්‍ෂු චර්යාවෙහි හැසිරෙමි.

4. කුණපයක් රැගෙන එන තනි වූ කුරුල්ලකුට, බොහෝ කුරුල්ලෝ එකතු වී, ආහාර හේතු කොටගෙන, වටකොට පහර දෙන්නට පටන් ගත්හ. ඒ දැක භික්‍ෂු චර්යාවෙහි හැසිරෙමි.

5. (ගව) රංචුව මැද, සැලෙන මොල්ලියක් ඇති, වර්ණයෙන් හා බලයෙන් යුක්ත ගොනකු මම දුටුවෙමි. ඌ කාම හේතුවෙන් ඇණුම් කනු ද දුටුවෙමි. ඒ දැක භික්‍ෂු චර්යාවෙහි හැසිරෙමි.

මෙහි ‘අම්බාහමද්දං’ යනු ‘මම අඹගසක් දුටුවෙමි’ යන අර්ථයි. ‘වනමන්තරස්මිං’ යනු ‘වනය අතරේ එනම්, වනය මැද’ යන අර්ථයි. ‘සංවිරූළ්හං’ යනු ‘මනාව වැඩුණු’ යන අර්ථයි. ‘තමද්දසං’ යනු ‘උයනින් නික්මෙන මම, ‘ඒ ගස ගෙඩි හේතුවෙන් කඩාබිඳ දමනු’ දුටුවෙමි’, යන අර්ථයි. ‘තං දිස්වා’ යනු ‘ගෙඩි හේතුවෙන් කඩා බිඳ දමන ලද, ඒ ගස දැක, හටගත් සංවේග ඇති මම, ‘පච්චේක බෝධි ඥානය’ උපදවා ගෙන, මේ භික්‍ෂාචාර පැවිද්දට, ඒ හේතුවෙන් පැමිණියේ වෙමි’ යන අර්ථයි. ‘භික්ඛාචරියං චරාමි’ යනු ‘ඒ මේ ඵල හේතුවෙන් හානියට පත් අඹ ගස, දුටු තැන් පටන් සිත තුළ ඇති වූ සියලු අදහස් කීවේය’ යන අර්ථයි. සෙසු ගාථා පැහැදිලි කිරීමේ න්‍යාය මෙයම වේ. මේ දක්වනුයේ මෙතෙක් නොකියන ලද පදයන්හි වර්ණනා ය. ‘සේලං’ යනු ‘මැණික් වළල්ල’ය. ‘නරවීරනිට්ඨිතං’ යනු ‘වීර මිනිසුන් විසින් නිමවන ලද, පණ්ඩිත පුරුෂයන් විසින් කරන ලද’ යන අර්ථයි. ‘යුගං’ යනු ‘එක් අතෙක එක බැගින් වන පරිද්දෙන් තිබූ, එක් වළලු ජෝඩුවක්’ යන අර්ථයි. ‘දිජා දිජං’ යනු ‘සෙසු කුරුල්ලෝ, මස් කැබැල්ල ගත් කුරුල්ලාට’ යන අර්ථයි. ‘කුණපමාහරන්තං’ යනු ‘ඒ මස් පිඬ රැගෙන යන්නා වූ’ යන අර්ථයි. ‘සමෙච්ච’ යනු ‘එක් වී, රැස් වී’ යන අර්ථයි. ‘පරිපාතයිංසු’ යනු ‘කොටමින් ලුහුබැන්දාහ’ යන අර්ථයි. ‘උසභාහමද්දං’ යනු මම ගොනකු දුටුවෙමි’ යන අර්ථයි. ‘චලක්කකුං’ යනු ‘සෙලවෙන මොල්ලියක් ඇති’ යන අර්ථයි.

බෝසත් තෙමේ මේ එක් එක් ගාථාවක් අසා ‘මැනව ස්වාමීනි, ඒ අරමුණු ඔබවහන්සේට ම අනුරූප ඒවා යැ’යි, එක් එක් පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේට ස්තුති කෙළේය. ඒ සතරදෙනා වහන්සේ විසින් දේශිත වූ දහම් කථා අසා, ගිහිගෙයි කලකිරුණු බෝසත් තෙමේ, උන්වහන්සේ වැඩි පසු උදේ ආහාරය නිමවා, සුවපහසු ලෙස වාඩි වී, සිය බිරිය ළඟට කැඳවා, ‘සොඳුර, ඒ පසේ බුදුවරු සතර නම ස්වකීය රාජ්‍යයන් අත්හැර පැවිදි වී, දැන් කිසිදු බරක් නැතිව, කිසිදු කරදරයකින් තොරව, පැවිදි සුවයෙන් කල් ගෙවති. මම වනාහි කුලී වැඩ කිරීමෙන් දිවි ගෙවන්නෙක්මි. මේ ගිහි ජීවිතයෙන් කවර නම් ප්‍රයෝජනයක්ද? එබැවින් ඔබ දරුවන් බලාගෙන ගෙදර වෙසෙනු මැනවැ’යි මේ ගාථා දෙක කීවේය.

6. කළිඟු රටේ ‘කරණ්ඩු’ නම් රජ ද, ගන්ධාරයේ ‘නග්ගජි’ නම් රජ ද, විදේහ රටේ ‘නිමි’ රජ ද, පංචාලයේ ‘දුම්මුඛ’ රජ ද, යන මොවුහු සිය රටවල් ද, අන් සියල්ල ද, අත්හැර පැවිදි වූහ.

7. මෙහි වැඩි ‘විසුද්ධි දේව’ නම් වූ මේ සියලු දෙනා, දිලිසෙන ගිනි වැනිය. භාර්ගවිය, අධික වූ මේ කාමයන් හැර දමා, මම ද තනිව ම (භික්‍ෂා චර්යාවෙහි) හැසිරෙන්නෙමි.

‘සොඳුර, මේ සංඝත්‍ථෙර වූ පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ දන්තපුර නම් නුවර කළිඟු ජනපදයේ කරණ්ඩු නම් වූ රජතුමාය. දෙවැනි පසේ බුදුරදහු තක්‍ෂිලා නුවර ගන්ධාර ජනපදයේ නග්ගජි නම් රජතුමාය. තෙවැනි පසේ බුදුරදහු මියුලු නුවර විදේහ ජනපදයේ නිමි නම් වූ රජතුමාය. සිව්වෙනි පසේ බුදුරදහු කම්පිල්ල නුවර උත්තර පංචාල ජනපදයේ දුම්මුඛ නම් රජතුමාය. උන්වහන්සේ සතර නම එවැනි රටවල් අත්හැර, සියල්ලෙන් මිදී පැවිදි වූහ. මෙහි ‘සබ්බෙපි මෙ’ යනු ‘මේ සියලු දෙනා ‘විසුද්ධි දේව’ නම් වූ පූර්ව පසේ බුදුවරුන් හා සමාන වෙති. එකම තත්ත්වයට පැමිණියාහු වෙති.’ යන අර්ථයි. ‘අග්ගි යථා’ යනු ‘ඒ සියලු දෙනා වහන්සේ දිලෙන ගිනි මෙන් බබළති’ යන අර්ථයි. ‘තථෙවිමෙ’ යනු ‘එසේම උන්වහන්සේ ශීලාදී වූ පංචවිධ ගුණයන්ගෙන් ද බබළති’ යන අර්ථයි. ‘එකො චරිස්සාමි’ යනු ‘උන්වහන්සේ යම් සේ ද? මම ද එසේම පැවිදි වී හුදකලා ව හැසිරෙන්නෙමි’ යන අර්ථයි. ‘භග්ගවි’ යනුවෙන් සිය බිරිය අමතයි. ‘හිත්‍වාන කාමානි’ යනු ‘රූපාදී වූ වස්තු කාමයන් අත්හැර’ යන අර්ථයි. ‘යථොධිකානි’ යනු ‘සීමාසහිත ව තමාට අයත්ව තිබුණු’ යන අර්ථයි. මින් කියන ලද්දේ මේ අර්ථයයි. එනම් රූපාදී වශයෙන් සීමාසහිතව තිබූ, වස්තුකාමයන් අතහැර මම ද පැවිදි වී, එකලාව හැසිරෙන්නෙමි’ යන අර්ථයි. ‘යථො’ යනු ද පාඨයකි. එහි අර්ථය මෙසේය. යමෙකින් වෙන් වී ද, එහි සීමාව ‘යථොධිකානි’ නම් වේ. එනම්, වෙන් වූ කොටසයි. ‘පැවිදි වන්නෙමි’යි සිතූ තැන් පටන්, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් එක් කොටසක් නිමා වූයේ, නිරුද්ධ වූයේ වෙයි. ඔහුගේ ‘වස්තු කාම’ නම් වූ කොටස ද නිමා වූයේ වේ’ යන අර්ථයි.

ස්වාමි පුරුෂයාගේ මේ කථාව ඇසූ ඇය ‘ස්වාමීනි, පසේ බුදුවරුන්ගේ බණ ඇසූ තැන් පටන්, මගේ සිත ද ගිහිගෙයි නො ඇලේ’ යැයි කියා මේ ගාථාව පැවසුවාය.

8. භාර්ගවය, කාලය මෙයයි. වෙනත් අවස්ථාවක් නැත. පසුව මට අනුශාසනාවක් නොලැබෙන්නේය. මිනිසකුගේ අතින් මිදුණු කිරිල්ලක මෙන්, මම ද තනිවම (තපස් චර්යාවෙහි) හැසිරෙන්නෙමි.

මෙහි ‘අනුසාසිතා මෙ න භවෙය්‍ය පච්ඡා’ යනු ‘අනුශාසකයෙක්, අවවාද දෙන්නෙක් නො වන්නේ නම්, අවවාද දෙන්නන් දුර්ලභ බැවින්, ඒ නිසා මෙයම පැවිද්දට සුදුසු කාලයයි. වෙනත් අවස්ථාවක් නැතැයි දක්වයි’ යන අර්ථයි. ‘සකුණීව මුත්තා’ යනු ‘යම් සේ කුරුලු වැද්දකු විසින් අල්ලා ගෙන, කුරුලු කූඩුවක දමන ලද කිරිල්ලන් අතුරෙන්, ඔහුගේ අතින් මිදුණු එක් කිරිල්ලක් අහසට පැන, කැමති තැනකට ගොස් තනිවම හැසිරෙන්නේ ද, එසේ මම ද ඔබේ අතින් මිදී, හුදෙකලා වී හැසිරෙන්නෙමැයි තමා ද පැවිද්දට කැමති ව මෙසේ කීවාය’ යන අර්ථයි.

බෝසත් තෙමේ ඇයගේ කථාව අසා නිශ්ශබ්ද විය. ඇය වනාහි බෝසතුන් රවටා, ඔහුට කලින් පැවිදි වනු කැමතිව ‘ස්වාමීනි, මම දැන් පැන් තොටට යන්නෙමි. දරුවන් බලා ගනු මැනවැ’යි කියා, කළයද අතට ගෙන දිය ගෙන ඒමට යන්නියක මෙන්, ගෙදරින් පලාගොස් නුවර කෙළවර පිහිටි තාපසාරාමයකට ගොස් තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වූවාය. බෝසත් තෙමේ ඇය පෙරළා නොඑන බව දැන, තෙමේ ම දරුවන් පෝෂණය කරන්නට පටන් ගත්තේය. පසුකලෙක දරුවන් ටික ටික වැඩෙද්දී ඔවුන් හොඳ නරක තේරෙන වයසට පත්වූ කල්හි, දරුවන් පරීක්‍ෂා කිරීමට සිතූ බෝසත් තෙමේ, එදා බත පිසනවිට, නොපැසුණු බතක් සැකසීය. තවත් දිනෙක, කැඳ සහිත බතක් ද, වෙනත් දිනෙක මැනවින් පැසුණු බතක් ද, තවත් දිනෙක කැඳ ඉතා වැඩි බතක් ද, තවත් දවසෙක, ලුණු නැති ආහාරද ද, එක් දවසක, ලුණු වැඩි ආහාර ද වශයෙන් විවිධ අයුරෙන් කෑම සකස් කෙළේය. ඒ සෑම දිනකම ආහාරවල අඩුපාඩු, දරුවෝ සිය පියාට පෙන්වා දුන්හ. එවිට බෝසත් තෙමේ, දැන් මේ දරුවන්ට යමක් කමක් තේරෙන බව පෙනේ. ඔවුහු දැන් හොඳ නරක දනිති. එබැවින් කාරණා මැනවින් දැන ජීවත්වීම, මේ දරුවන්ට ගැටළුවක් නොවන නිසා, මේ මට පැවිදිවීමට සුදුසු කාලය යැ’යි කල්පනා කෙළේය. ඉක්බිති ඒ දරුවන් තම ඥාතීන්ට පවරා දුන් බෝසත්තුමා වැඩිහිටි ඥාතීන් අමතා ‘මෑණියෙනි, පියාණෙනි, මේ දරුවන් මැනවින් රැක බලාගෙන, පෝෂණය කරනු මැනවැ’යි කියා, ඔවුන්ගෙන් සමුගෙන නෑයන් වැලපෙද්දී ම නුවරින් නික්ම, සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදිව, නගරය කෙළවරෙහි අසපුවක වාසය කෙළේය.

කිසියම් දවසක ඔහු බරණස් නුවර පිඬු පිණිස හැසිරුණේය. ඒ දුටු පරිබ්‍රාජිකාව වහා ඔහු වෙත ගොස්, ඔහුට නමස්කාර කොට, ‘උතුමාණෙනි, ඔබතුමා දරුවන් අත්හැර දැමුවේ යැ’යි සිතමි’යි කීවාය. එවිට බෝසත් තවුසා ‘මම දරුවන් අත්හැර නො දැම්මෙමි. ඔවුන්ට හොඳ නරක තේරෙන අවදියේදී, ඒ සියලු දෙනා අපගේ ඥාතීන්ට පවරා දී, මම පැවිදි වූයෙමි.’ එබැවින් ඔබ ඔවුන් ගැන නොසිතා, පැවිද්දෙහි ඇලී කටයුතු කරනු මැනවැ’යි මේ ගාථාව පැවසුවේය.

9. (බතේ) අමු බව, පැසුණු බව (ඔවුහු) දනිති. තව ද ලුණු මඳ බව, ලුණු ඇති බවද දනිති. ඒ දුටු මම පැවිදි වීමි. ඔබද පැවිද්දෙහි හැසිරෙව. මම ද හැසිරෙමි.

මෙහි ‘තමහං’ යනු ‘මම දරුවන්ගේ ඒ ක්‍රියාව දැක පැවිදි වූයෙමි’, යන අර්ථයි. ‘චරෙව ත්‍වං චරාමහං’ යනු ‘ඔබ ද භික්‍ෂාචර්යාවෙහිම හැසිරෙව. මම ද භික්‍ෂාචර්යාවෙහිම හැසිරෙමි’, යන අර්ථයි.

බෝසත් තවුසා මෙසේ ඒ පරිබ්‍රාජිකාවට ඔවදන් දී, පිටත්කොට හැරියේය. ඇය ද, ඒ අවවාද පිළිගෙන බෝසතුන්ට වැඳ, ඈ කැමති තැනකට පිටත්ව ගියාය. එදා පටන් ඒ දෙදෙනා නැවත කිසිදා හමු නොවූහ. බෝසත් තෙමේ ධ්‍යාන හා අභිඥා උපදවා, දිගුකලක් ජීවත්ව සිට, පසුකලෙක මිය ගොස්, බඹලොව උපන්නේය.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, සත්‍යය ප්‍රකාශ කොට, ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයේ දී, පන්සියයක් භික්‍ෂූහු රහත් ඵලයෙහි පිහිටියහ. එදා දියණිය නම්, උප්පලවණ්ණා ය. පුතා නම්, රාහුල කුමාරයා ය. පරිබ්‍රාජිකාව නම්, රාහුල මාතාවය. තාපසයා වූ කලී, ‘මම ම යැ’යි බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ දක්වා වදාළ සේක.