6. චෙතියජාතකවණ‍්ණනා 422 අට‍්ඨකථා

6. චේතිය ජාතකය (422)

‘ධම්මො භවෙ හතො හන්ති’ යන මේ ගාථා කොටස අයත් ජාතක කථා වස්තුව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙර වැඩවාසය කරන සේක්, දෙව්දතුන්ගේ ‘පොළොව පලා යාම’ නිමිති කොටගෙන වදාළ සේක. එදිනම දම් සභාවෙහි රැස් වූ භික්‍ෂූහු ‘ඇවැත්නි, දෙව්දත් තෙමේ මුසාබස් කියා පොළොව පලා අවීචියට ගොස්, එහි උපත ලැබුවේ යැ’යි, මෙසේ ඒ ගැන කතා කරමින් හුන්හ. එවිට එතැනට වැඩි බුදුරජාණන් වහන්සේ, භික්‍ෂූන් සාකච්ඡා කළ කරුණු ඔවුන්ගෙන් ම අසා දැන, ‘මහණෙනි, දෙව්දතුන්ට මුසා බස් කීම නිසා පොළොව පලා යාමට සිදු වූයේ දැන් මතු නොව, පෙර ද ඔහු බොරුව හේතු කොටගෙන ම පොළෝ ගැබ තුළට පිවිසියේ ම යැ’යි වදාරා මේ අතීත කතාපුවත මෙසේ ගෙනහැර දැක්වූ සේක.

පෙර ප්‍රථම කල්පයෙහි ‘මහා සම්මත’ නමින් රජෙක් පහළ ව, වසර අසංඛ්‍යයක් ආයු වින්දනය කෙළේය. ඔහුගේ පුතා ‘රෝජ’ නමි. රෝජගේ පුතා ‘වරරෝජ’ ය. ඔහුගේ පුතා ‘කල්‍යාණ’ නමි. කල්‍යාණගෙ පුතා ‘වරකල්‍යාණ’ ය. ඔහුගෙ පුතා ‘උපෝසථ’ ය. උපෝසථගේ පුතා ‘වරඋපෝසථ’ නමි. වරඋපෝසථට ‘මන්ධාතු’ නමින් පුතෙක් විය. ඔහුගේ පුතා ‘උපචර’ ය. ‘අපචර’ යනු ද ඔහුටම කියන තවත් නමෙකි. ඔහු ‘චේතිය රටේ ‘සොත්‍ථිවතී’ නුවර රජකම් කෙළේය. ඔහු චතුර්විධ සෘද්ධියෙන් සමන්විත රජෙකි. පොළොවට ඉහළින් හැසිරිය හැකි ඔහු, අහසින් යා හැකි පුද්ගලයෙකි. කඩු අතින් ගත් දිව්‍ය පුත්‍රයෝ සිවුදෙනෙක්, සිවු දිසාවන්හි සිට මේ රජු රකිති. රජුගේ සිරුරින් නිති සඳුන් සුවඳ වහනය වෙයි. ඔහුගේ මුවින් උපුල් මල් සුවඳ හමා යයි. රජුගේ පුරෝහිත තනතුර දැරුවේ ‘කපිල’ නම් බ්‍රාහ්මණ උතුමෙකි. කපිල බමුණාට ‘කෝරකලම්බ’ නමින් බාල සොයුරෙක් විය. ඔහු රජු සමග එකම ආචාර්යවරයකු ළඟ ශිල්ප උගත්තෙකි. කුඩා කල සිටම, එක්ව හැදී වැඩුණු රජුගේ මිතුරෙකි. ඒ මිතුරුකම නිසා කුමාර කාලයේ දී ම ඔහු තම මිතුරා අමතා, ‘මම කවදා නමුත් මේ රටේ අගරජු වන්නෙමි. එදින මම ඔබ මගේ පුරෝහිතයා කොට ගන්නෙමැ’යි කියා, කෝරකලම්බට පොරොන්දු විය. එහෙත් ඔහු රාජ්‍යයට පත්වූ නමුදු, තම පියරජතුමාගේ පුරෝහිතයා වන කපිල බමුණා. පුරෝහිත තනතුරින් පහකිරීමට අපොහොසත් විය. පුරෝහිතතුමා, රජුට සේවය කිරීම සඳහා රජමැදුරට පැමිණෙන කල්හි, ඔහු කෙරෙහි ගෞරවයෙන්, සැලකිලි දක්වන්නට රජුට සිදුවිය. පුරෝහිත බමුණා ද රජුගේ තමාට ඇති ගෞරවය හා සැලකිලි ප්‍රමාණවත් කොට ගෙන, ‘නියම රජයක් නම්, සමවියේ ඇති අය විසින් මැනවින් ආරක්ෂා කොටගත යුත්තකි. එබැවින් මම රජුගෙන් අසා බලා පැවිදි වන්නෙමැ’යි සිතා, රජු හමුවට ගොස්, දේවයිනි, මම දැන් මහලුය. මට තරුණ පුත් කුමරෙක් ද ඇත. ඔහු පුරෝහිතයා කරගනු මැනව. මම පැවිදි වන්නෙමැ’යි කීය. මෙසේ රජුගේ අනුමැතිය ලැබූ, කපිල බමුණා සිය පුත්‍ර කුමාරයා මාලිගාවට කැඳවා ගෙනැවිත් ඔහු පුරෝහිත තනතුරෙහි පිහිටුවා, ඉන් අනතුරුව රාජකීය උද්‍යානයට පිවිස, සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදිව, ධ්‍යාන හා අභිඥා උපදවා ගෙන, සිය පුතු ඇසුරනේ යැපෙමින් ඒ උයනෙහිම වාසය කෙළේය.

මේ අතර කෝරකලම්බක තෙමේ, සිය වැඩිමල් සොයුරා ගැන කල්පනා කරමින්, ‘මොහු පැවිදි වූ මුත් ඔහුගේ තනතුර මට ලබා නොදුන්නේ යැ’යි, සිය සහෝදරයා කෙරෙහි වෛර බැඳගෙන, තරහින් කාලය ගත කෙළේය. කිසියම් දිනෙක රජු හමුවට ගිය ඔහු, රජු සමග සුව-දුක් කතා කරමින් සතුටු සාමීචියේ යෙදුණේය. එහිදී රජතුමා, ‘හිතවත් කෝරකලම්බක, ඔබ තවම පුරෝහිත තනතුරට පත් නොවූයෙහි දැ’යි ඇසීය. ‘එසේය දේවයිනි, පුරෝහිත තනතුරේ අයිතිය ඇත්තේ මාගේ සහෝදරයාටය. ‘හිතවත, ඔබේ සොයුරා පැවිදි වූයේ නොවේද? ‘එසේය දේවයිනි, පුරෝහිත තනතුරේ අයිතිය ඇත්තේ මාගේ සහෝදරයාටය. ‘හිතවත, ඔබේ සොයුරා පැවිදි වූයේ නොවේද? ‘එසේය දේවයිනි, ඔහු පැවිදි වූයේ පුරෝහිත තනතුර සිය පුතුට දීමෙන් අනතුරුවය. ‘හිතවත, එස් වී නම්, ඒ තනතුර ඔබ බාරගෙන කරන්න. ‘දේවයිනි, ප්‍රවේණියෙන් පැමිණෙන තනතුරකින් එනම් මගේ සොයුරාට ඇති අධිකාරියෙන්, ඔහු පහකොට, එය මාගේ අයිතියට ගැනීම, කිසිසේත් නො කළ හැක්කකි. ‘එසේ නම් හිතවත, මට නුඹ, වැඩිමහලු පුද්ගලයා බවට, ප්‍රකාශයට පත්කොට, ඔබේ වැඩිමහල් සොයුරා, බාලයා බවට ප්‍රකාශයට පත් කරන්නෙමි.’ ‘දේවයිනි, එය කෙසේ නම් කළ හැක්කක්ද?’ ‘හිතවත, එය කළ හැක්කේ මුසාවාද කීමෙනි.’ ‘දේවයිනි, මාගේ සහෝදරයා මහත් වූද, විස්මයජනක වූ ද, පුදුම සහගත හැකියාවන්ගෙන් සමන්විත විද්‍යාධරයෙකි. ඒ බව ඔබවහන්සේ නො දන්නා සේක්ද? ඔහු නැති දේ මවා පෙන්වීමෙන් ඔබ මුළා කරන්නේය. ඔබ ආරක්ෂා කෙරෙන දේව පුත්‍රයන් සිවුදෙනා පවා, අතුරුදහන් වූවන් මෙන්, ඔබට පෙනෙන්නට සලස්වන්නේය. ඔබේ කයෙන් හා මුවෙන් හමා විහිදෙන සුවඳ දුඟදක් මෙන් කරන්නේය. එපමණක් නොව ඔබ අහසින් ඇද දමා, බිම හෙළූ තැනැත්තකු මෙන්, කරන්නේය. එයින් නොනැවතී ඔබ පොළොවට පිවිසෙන්නකු බවට මවා පෙන්වන්නේය. එවිට ඔබතුමා ඔබේ කතාවෙහි ස්ථිරව පිහිටා සිටින්නට, අපොහොසත් වන්නෙහිය.’ ‘හිතවත, ඔබ මට මෙසේ අනතුරු හැඟවීම් නො කරව. මම එය ඔබට සිදුකොට ම, පෙන්වන්නෙමි.’ ‘දේවයිනි, ඔබවහන්සේ එය කවදා නම් කරන සේක්ද?’ ‘මම එය අදින් සත්වැනි දිනයේ කරන්නෙමැ’යි රජතුමා කීයේය. සතියක් ඇතුළත මේ කතාව, මුළු නුවර පුරා පැතිර ගියේය. රටේ විවිධ උදවිය, මේ ගැන නොයෙක් කතා කීහ. ‘අපේ රජතුමා මුසාවාද කියා, වැඩිමහල්ලකු ලාබාලයකු කරන්නේය. එසේ කොට පුරෝහිත තනතුර, බාලයාට ලැබෙන්නට සලස්වන්නේය. මේ මුසාවාදය යනු කුමක්ද? කෙබඳු දෙයක්ද? මුසාවාදය නම්, නිල් පැහැති හෝ කහ පැහැති හෝ දෙයක්ද? නැතිනම් එය වෙනත් කෙබඳු පැහැයක් ඇති දෙයක්දැ’යි, මෙසේ මහජනයාට මේ මුසාවාදය, විවිධ පරිකල්පනාවන් උපදවන්නක් විය. එසේ වීමට හේතුව එවකට ලෝකය සත්‍යවාදී අදහස්, ප්‍රකාශ කරන කාලයක් වීමයි. ‘මුසාවාදය නම් මෙබඳු යැ’යි, කිසිකෙනෙක් නොදත්හ.

ඒ නිසා පුරෝහිත පුත්‍රයා, රටේ පැවැති මේ කතාව අසා, සිය පියා වන කපිල තවුසා හමුවට ගොස්, ‘පියාණෙනි, රජතුමා මුසාබස් කියා ඔබ බාලයා බවට පත්කොට, අපේ ප්‍රවේණිගත පුරෝහිත තනතුර, මාගේ සුලු පියාට දෙන්නේ යැ’යි කීයේය. ‘පුත, බොරු කියා අපේ තනතුර මගේ සොයුරාට ලබාදීම වූ කලී, රජුට ලේසි පහසු දෙයක් නොවේ. මෙය කරන්නට යන්නේ කවදාද?’ ‘පියාණෙනි, අදින් සත්වැනි දිනයෙහි, එය සිදුකිරීමට බලාපොරොත්තු වන බව සැලයි.’ ‘පුත, එසේ වීනම්, එදාට මට එය දැනුම් දෙවැ’යි, තාපසතුමා සිය පුතුට කීයේය. නියමිත දිනය උදාවිය. රටේ මහජනයා ‘මුසාවාදය බලන්නෙමු’යි රාජාංගනයට (රජමිදුලට) රැස්ව, මැසිපිට මැසි බැඳ, වාඩි වී බලා සිටියහ. තරුණ පුරෝහිත කුමාරයා ද, වහා ගොස් තම පියතුමාට ඒ බව දැනුම් දුන්නේය. රාජාභරණයෙන් අලංකාර වූ රජතුමා රජමැදුරෙන් නික්ම මහජනතාව මැද, රාජාංගනයෙහි අහසෙහි සිටියේය. තාපසතුමා ද අහසින් ම එතැනට අවුත්, රජුගේ ඉදිරියෙහි පත්කඩයක් එලා, ආකාශය මතය වාඩි විය. අනතුරුව තවුසා රජු අමතා, ‘මහරජතුමනි, ඔබ මුසාවාද කියා, ලාබාලයකු වැඩිමහල්ලකු කොට, ඔහුට පුරෝහිත තනතුර ප්‍රදානය කිරීමට කැමැත්තේය යන මෙය, කිමෙක්ද? සත්‍යයක්දැ’යි ප්‍රශ්න කරනු කැමැත්තේද? ‘ආචාරීනි, එසේය. එය මා විසින් ප්‍රකාශයට පත්කරන ලද්දකැ’යි රජතුමා උත්තර දුන්නේය. එවිට තාපසයා රජුට අවවාද කෙරෙමින් ‘මහරජතුමනි, මුසාවාදය නම්, ඉතා බැරෑරුම් ක්‍රියාවෙකි. ඇති ගුණ නසන්නකි. සිවු අපායන්හි, උපත ලබා දෙන්නකි. මුසාබස් කියන රජෙක් ධර්මය නසන්නෙකි. ධර්මය නසන ඔහු, තෙමේ ම වැනසේ යැ’යි කියා, මේ පළමු ගාථාව ප්‍රකාශ කෙළේය.

ධම්මො භවෙ භතෙ හන්තී - නාහතො හන්ති කිඤ්චනං, තස්මා භි ධම්මං න හනෙ - මා තං ධම්මො හතො හනී ති

මෙහි ‘ධම්මො’ යනුවෙන් ‘වැඩිහිටියන්ට සැලකීමේ ධර්මය අදහස් කරන ලදි’ යන අර්ථයි.

මෙයින් නොනැවතුණු තවුස්තුමා තවදුරටත් රජුට ඔවදන් දෙමින් ‘මහරජතුමනි, ඉදින් ඔබ මුසාබස් කියන්නෙහි නම්, ඔබේ චතුර්විධ සෘද්ධීන් අතුරුදන් වන්නේ යැ’යි කියා, මෙසේ ද පැවසීය.

2. විමසන ලද ප්‍රශ්නයට යමෙක්, දැන දැන ම වැරදි පිළිතුරු සපයයිද? බොරු කියන ඔහු වෙතින් දෙවියෝ ඉවත් වෙති. ඔහුගේ මුවින් ද කුණු ගඳ වහනය වෙයි. සිටි තැනින් ද ඔහු ගිලිහෙයි.

මෙහි ‘අපක්කමන්ති දෙවතා’ යනු ‘රජතුමනි, ඉදින් ඔබ බොරුවක් කියන්නෙහි නම්, දිව්‍ය පුත්‍රයෝ සතරදෙනා ආරක්‍ෂක කටයුතු අතැර දමා, අතුරුදන් වන්නාහුය, යන අදහසින් මෙය කීය’ යන අර්ථයි. ‘පූතිකඤ්ච මුඛං වා’ යනු ‘ඔබේ මුවින් ද, කයින් ද, යන දෙතැනින් ම කුණු ගඳ වහනය වන්නේය, යන අදහසින් කීය’ යන අර්ථයි. ‘සකට්ඨානාච ධංසති’ යනු ‘අහසින් පහළට වැටී, පොළොවට පාත් වන්නේ යැයි, දක්වමින් මෙසේ කීය’ යන අර්ථයි.

තවුසාගේ මේ කතාව අසා, බියට පත්වූ රජතුමා කෝරකලම්බක දෙස බැලීය. එවිට ‘මහරජතමුනි, බිය නොවනු මැනව. මම මගේ අයියණ්ඩියගේ තරම, ඔබවහන්සේට කල් ඇතිවම කීවෙම් නොවෙම් දැ’යි, කෝරකලම්බකයන් රජු අස්වැසුවේය. එවිට රජතුමා කපිල සෘෂියාගේ වචනය අසා, තමා දරන අදහසම පෙරටු කරමින්, ‘ස්වාමීනි, ඔබ කනිටු සොයුරා වෙහිය. දෙටු සොයුරා නම්, කෝරකලම්බක යැ’යි කීය. රජුගේ මේ මුසාවාදයත් සමගම, දිව්‍ය පුත්‍රවරු සතර දෙනා, ‘මෙබඳු මුසාවාදියකු ආරක්‍ෂා නොකරන්නෙමු’යි කියා, අත්හි දැරූ කඩු පාමුලම හෙළා, අතුරුදන් වූහ. රජුගේ මුහුණ බිඳුනු කිකිළි බිත්තරයක් වැනි විය. වැසිකිළියක් විවර කළාක් මෙන්, රජු කෙරෙන් දුගඳ හමන්නට විය. කෙමෙන් අහසින් බිමට පාත් වූ, ඔහු පොළොව මත හිට ගත්තේය. චතුර්විධ සෘද්ධීහු අතුරුදන් වූහ. එවිට සෘෂිවරයා රජු අමතා, ‘මහරජතුමනි, බිය නොගන්න. ඉදින් දැන් ඔබ ඇත්ත කියන්නෙහි නම්, නැති වූ ඔබේ ඒ සියල්ල, නැවත ප්‍රකෘතිමත් කොට දෙන්නෙමැ’යි පවසා, මෙසේ ද කීය.

3. රජතුමනි, ඉදින් ඇත්ත කියන්නෙහි නම්, පෙර තත්ත්වයට පත් වන්නෙහිය. චේතිය රජතුමනි, ඉදින් (ඔබ) බොරු කියන්නෙහි නම්, පොළොවෙහි ම සිටිනු මැනව.

මෙහි ‘භූමියං තිට්ඨ’ යනු ‘දේවයිනි, බිම සිටිනු මැනව. නැවත අහසට පනින්නට, නොහැකි වන්නේය’ යන අර්ථයි.

තවදුරටත් රජු ඇමතූ සෘෂිවරයා, ‘මහරජතුමනි, ඔබේ පළමු මුසාවෙන් ම චතුර්විධ සෘද්ධීන් අතුරුදන් වූ බව සලකනු මැනව. දැන් වුවත්, අහිමි වූ දේවල් හිමිකර ගැනීමට, බැරිකමක් නැත. මා මෙසේ ඔබට කියා තිබියදීත්, ඔබ කල්පනා කළේ මා ඔබ රැවටීමට උත්සාහ ගන්නකු ලෙසය. එසේ කල්පනා කළ ඔබ, නැවත වරක් ඒ බොරුව ම කියා, පයේ වළලුකර දක්වාම, පොළොවට පිවිසියේය. මෙසේ කී තවුසා නැවත වරක් උත්සාහ කරමින්, ‘මහරජතුමනි, මෙය ද කල්පනාවට ගනු මැනවැ’යි කියා මෙසේ පැවසීය.

4. විමසන ලද ප්‍රශ්නයකට, යමෙක් දැන දැන ම වැරදි පිළිතුරු සපයයි ද, ඔහුගේ රටට, නොකල් වැසි වසී. (සුදුසු) කල්හි වැසි නොවසී.

මෙහි ‘තස්ස’ යනු ‘ඇසූ ප්‍රශ්නයට යමෙක් දැන දැන බොරු කොට, වෙනෙකක් කියයිද? ඒ රජුගේ විජිතයෙහි, සුදුසු කල්හි වැසි නොවැස, අකල්හි වැසි වසී’ යන අර්ථයි.

තවුසා මෙසේ කී නමුත්, එය ගණන් නොගත්, රජතුමා නැවත ඒ මුසාව ම කීයේය. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් රජුගේ කෙණ්ඩා තෙක් පොළොවෙහි කිඳී ගියේය. එය දුටු තවුසා, ‘මහරජතුමනි, මෙය ද සලකා බලනු මැනවැ’යි කියා, මේ ගාථාව කීයේය.

සචෙහි සච්චං භණාසි හොභිරාජා යථාපුරෙ, ඉසා චෙ භාසසෙ රාජ, භූමිං පවිස චෙතියා

තවුසා රජුට මෙසේ අනතුරු හැඟවූ නමුත්, රජතුමා තෙවත වරටත්, ‘ස්වාමීනි, ඔබ කනිටු ය. ජ්‍යෙෂ්ඨයා නම්, කෝරකලම්බක යැ’යි, මුසාවාදයම කීයේය. ඒ හේතුවෙන් රජ දණ මඬල තෙක් පොළොවෙහි එරී ගියේය. එය දුටු තවුසා ‘මහරජතුමනි, මෙය ද සලකා බලනු මැනවැ’යි කියා ගාථා දෙකක් කීයේය.

ජිව්හා තස්ස ද්විධා හොති උරගස්සෙව දිසම්පති, යොජානං පුච්ඡිතො පඤ්හං අඤ්ඤථා නං වියාකරෙ

7. ‘රජතුමනි, ඉදින් ඇත්ත කියන්නෙහි නම්, පෙර තත්ත්වයට පත් වන්නෙහිය. චේතිය රජතුමනි, ඉදින් බොරු කියන්නෙහි නම්, තව තවත් පොළොවට පිවිසෙනු මැනව.

මෙසේ කී තවුසා ‘රජතුමනි, දැන් වුවත් නැති වූ හැම දෙයක් ම, ලබාගත හැකිය. එබැවින් සත්‍යය ම කියනු මැනවැ’යි කීයේය. තවුසාගේ වචන නො පිළිගත් රජතුමා, ‘ස්වාමීනි, ඔබ බාලයා ය. වැඩිමහලු තැනැත්තා නම්, කෝරකලම්බක යැ’යි. සිවුවැනි වරටත් මුසා කියා, ඉඟටිය දක්වා පොළොවෙහි ගිලුනේය. අනතුරුව තාපසයා ‘මහරජතුමනි, මෙය ද සලකා බලනු මැනවැ’යි, කියා මෙසේ පැවසූය.

ජිව්හා තස්ස නහවති මච්ඡස්සෙව දිසම්පති, යො ජානං පුච්ඡි තො පඤ්හං අඤ්ඤථා නං වියාකරෙ

9. ‘රජතුමනි, ඉදින් ඇත්ත කියන්නෙහි නම්, පෙර තත්ත්වයට පත්වන්නෙහිය. චේතිය රජතුමනි, ඉදින් ඔබ බොරු කියන්නෙහි නම්, තව-තවත් පොළොවට පිවිසෙනු මැනව.

මෙහි ‘මච්ඡස්සෙව’ යනු ‘උපනුපන් තන්හි මුසා කියන්නාට, කතා කිරීමට ප්‍රයෝජනවත් වන දිව, මාලුවකුට මෙන් අහිමි වේ. ගොළුවෙක්ම වේ’ යන අර්ථයි.

රජතුමා ඒ බොරුව ම, නැවත වතාවක් කියා, පෙකණිය තෙක් පොළොවෙහි කිඳා බැස්සේය. එය දුටු තවුසා ‘මහරජතුමනි, තවදුරටත් සිතා බලනු මැනවැ’යි කියා, මෙසේ පැවසීය.

ථිංයොව තස්ස ජායන්ති - නපුමා ජායරෙ කුලෙ, යො ජානං පුච්ඡිතො - පඤ්හං අඤ්ඤථා නං වියාකරෙ

11. රජතුමනි, ඉදින් ඇත්ත කියන්නෙහි නම්, පෙර තත්ත්වයට පත් වන්නෙහිය. චේතිය රජතුමනි, ඉදින් බොරු කියන්නෙහි නම්, තව තවත් පොළොවට බසිනු මැනව.

මෙහි ‘ථීයොව’ යනු ‘උපනුපන් තන්හි, මුසා කියන්නාට දූවරුම උපදිත්. පුත්තු නූපදිත්’ යන අර්ථයි.

තවුසාගේ මේ වචනය ද, තඹේකට නො සැලකූ රජතුමා, සවැනි වරටත් ඒ බොරුව ම කියා, තන මත්තක් දක්වා, පොළොවෙහි ගිලා බැස්සේය. මේ දුටු තවුසා එයින් පසු නොබැස, ‘දේවයිනි, මෙය ද සලකා බලනු මැනවැ’යි කියා, මෙසේ පැවසීය.

පුත්තා තස්ස න භවන්ති - පක්කමන්ති දිසොදිසං [missing pali]

13. ‘රජතුමනි, ඉදින් ඇත්ත කියන්නෙහි නම්, පෙර තත්ත්වයට පත් වන්නෙහිය. චේතිය රජතුමනි, ඉදින් බොරු කියන්නෙහි නම්, තවතවත් පොළොවට පිවිසෙනු මැනව.

මෙහි ‘පක්කමන්ති’ යනු ‘ඉදින් බොරුකාරයාට පුතුන් වෙතත්, ඔවුහු මව්පියන්ට උපකාර නොවී, පැන යති’ යන අර්ථයි.

පවිටු මිතුරකුගේ ඇසුර ලැබීමේ වැරැද්ද නිසා, තවුසාගේ වචනය ඉවත දැමූ රජතුමා, සත්වැනි වරටත් එයම කීයේය. එවිට ම රජු සිටි තැන පොළොවෙහි මහා විවරයක් ඇති විය. අවීචියෙන් ආ ගිනිදළුවක්, රජු පටලවාගෙන ඇතුළට ඇද ගත්තේය. ඒ අවස්ථාව නිමිති කොටගෙන, බුදුරදුන් වදාළ ගාථා දෙකක් පහත දැක්වේ.

සරාජා ඉසිනා - සත්තො අන්තලික්ඛෙ චරොපුරා, පාවෙක්ඛි පඨවිං වෙච්චො - හීනත්තො අත්ත පරියායං

තස්මාහි ඡන්‍දාගමනං - නප්පසන්ති පණ්ඩිතා, අදුට්ඨ චිත්තො භාසෙය්‍ය - ගිරං සච්චූප සංහතන්තා

මෙහි ‘සරාජා’ යනු ‘මහණෙනි, ඒ චේතිය රජු ම, පෙර ආකාශචාරීව සිට, සෘෂිවරයකු විසින් අභිෂේක කරන ලද නමුත්, පසුව තමා ම පිරිහී, කාලානුරූප ව, තමන් විසින් ම පොළොවට පිවිසියේය’ යන අර්ථයි. ‘තස්මා’ යනු ‘යම් හෙයකින් චේතිය රජ ඡන්දයෙන් අගතියට ගොස්, අවීචියට ගියේ ද, එබැවිනි’ යන අර්ථයි. ‘අදුට්ඨචිත්තො’ යනු ‘ඡන්‍දාදියෙන් දූෂිත නොවූ සිත් ඇත්තා, සත්‍යය ම කතා කරන්නේය’ යන අර්ථයි.

මෙසේ ‘චේතිය රජතුමා සෘෂිවරයාට නොමනා බස් හා මුසාබස් කියා, අවීචියට වැටුණේ යැයි, මහජනයා අතිශයින් බියට පත්විය. චේතිය රජතුමාට පුතණුවරු පස්දෙනෙකි. මේ අවස්ථාවේ තවුසා ළඟට පැමිණි ඔවුහු, තවුසාගේ දෙපා ළඟ වැටී, ‘ස්වාමීනි, අපට පිහිට වනු මැනවැ’යි කීය. එවිට තවුසා ‘දරුවනි, තොපගේ පියා දහම් නසා මුසා බස් කියා, සෘෂිවරයකුට දොස් නඟා, අවීචියට පිළිපන්නේය. ඔහු ධර්මය නැසූවෙකි. එබැවින් තොපට මෙහි විසීමට සුදුසු නැතැ’යි කියා, ඒ කුමාරවරුන් අතුරෙන් හැමට ම වඩා වැඩිමල් කුමාරයා ළඟට කැඳවා ‘දරුව, ඔබ නැගෙනහිර වාසල් දොරටුවෙන් නික්ම, සෘජුව ම ගමන්කොට, අවට විමසා බලන්න. එවිට කොතැනක දී හෝ මුළුමනින් සුදු පැහැති, ස්ථාන හතක් පොළොව ස්පර්ශ කෙරෙන, උතුම් ඇත් රාජයෙක්, ඔබට දක්නට ලැබෙන්නේය. ඒ සංඥාවෙන්, ඔබ එහි නගරයක් සකසාගෙන, එහි වාසය කරන්න. එය ‘හස්තිපුරය’ නම් වන්නේ යැ’යි කීය. දෙවනුව, දෙවැනි කුමරා ඇමතූ සෘෂිවරයා, ‘දරුව, නුඹ දකුණු වාසල්දොරින් නික්ම, සෘජු වම ගමන් කරන්න. එවිට ඔබට මුළුමනින් සුදු, අශ්ව රත්නයක් දක්නට ලැබෙනු ඇත. ඒ සුබ ලකුණින්, ඔබ එහි නුවරක් ඉදි කොටගෙන, එහි වසන්න. ඒ ඔබේ නුවර ‘අස්සපුර’ නම් වන්නේ යැ’යි කීය. තෙවැනි කුමාරයා ඇමතූ සෘෂිවරයා, ‘දරුව, නුඹ බටහිර වාසල් දොටුවෙන් පිටව, සෘජුව ඉදිරියට යන්න. එවිට ඔබට කේශර සිංහයකු දක්නට ලැබෙන්නේය. ඒ සලකුණින්, එහි නුවරක් ඉදිකොට, වාසය කරන්න. ඒ නුවර ‘සිංහපුර’ නම් වන්නේ යැ’යි කීය. අනතුරුව සිව්වැන්නාට කතා කළ සෘෂිවරයා, ‘දරුව, ඔබ උතුරු වාසල් දොරටුවෙන් නික්ම, සෘජුව ගමන් කරන්න. එහිදී ඔබට සත්රුවනින් නිමකළ, රථ කූඩුවක් දක්නට ලැබෙනු ඇත. ඒ සලකුණින්, එහි නුවරක් ඉදිකොට ගෙන වසන්න. ඒ නගරය ‘උත්තරපඤ්චාල’ නුවර නම් වන්නේ යැ’යි කීය. ඊළඟට පස්වැන්නාට කතා කළ සෘෂිවරයා, ‘දරුව, ඔබට මෙහි විසීමට සුදුසු නැත. එබැවින් මේ නුවර මහා ස්තූපයක් තනවා, ඉන්පසු මෙතැනින් නික්ම, වයඹ දෙසට සෘජුව ගමන්කොට, විමසා බලන්න. එහිදී ඔබට පර්වත දෙකක් ඔවුනොවුන් හා ගැටෙමින්, ‘දද්දර’ යනුවෙන් ශබ්ද කරනු ඔබට දැකීමට ද, ඇසීමට ද ලැබෙනු ඇත. ඒ සලකුණින්, ඔබ එහි නුවරක් ඉදිකොට ගෙන, එහි වසන්න. ඒ නුවර ‘දද්දරපුර’ නම් වන්නේ යැ’යි කීය. මෙසේ මේ කුමාරවරු පස්දෙනා, ඒ ඒ සලකුණු අනුව ගොස්, ඒ ඒ තන්හි, නගරයක් ඉදිකොට ගෙන සුවසේ විසූහ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, ‘මහණෙනි, දෙව්දත් දැන් පමණක් නොව, පෙර ද, මුසාබස් කියා, පොළොව පලා ගියේ යැ’යි වදාරා, මේ ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. එදා චේතිය රජතුමා නම්, දේවදත්තය. කපිල තවුසා වූ කලී, මම ම යැ’යි බුදුරජාණන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේ දක්වා වදාළ සේක.