1. සරණගමනවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

බුද්ධවිභාවනා

දැන් “බුද්ධංසරණාගමනං ගමකඤ්ච විභාවයෙ” යයි යමක් කියන ලද්දේද (එය විස්තර කරමි) එහි සියලු ධර්‍ම විෂයෙහි නොපැකිළ පවත්නා වූ දතයුතු හැම දෙයක නොහැනී පවත්නා වූ සර්‍වඥතා ඥානයට නිමිත්ත වූ අර්හත් මාර්‍ගයාගේ අධිගමයෙන් පරිභාවිත වූ ස්කන්ධ සන්තානය ඇසුරු කොට ගත් නම් ඇති හෝ සර්‍වඥතා ඥානය පදනම් කොට ගෙන හෝ සත්‍යාවබෝධය අරමුණු කොට පනවන ලද සත්ත්ව විශේෂයකි බුද්ධ නම්. යම්සේ කීවේද :-

“බුද්ධො’’ යනු යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් තෙමේම (සත්‍යයන්) අවබෝධ කළේ ආචාර්‍ය්‍යයන් නොමැත්තේ පෙර නොඇසූ විරූ දහම්හි තෙමේම සත්‍යයන් අවබෝධ කළේ ඒ සත්‍යයන්හිදු සර්‍වඥත්වයට පැමිණියේ බල ධර්‍මයන්හිදු වශීභාවයට පැමිණියේ වේද හෙතෙමේය” යනුයි. මේ පළමුකොට

අර්‍ථ වශයෙන් “බුද්ධ” පිළිබඳ විස්තර කිරීමයි.

ඛ්‍යඤ්ජන වශයෙන් වනාහී “අවබෝධ කළේනුයි බුද්ධ වේ. අවබෝධ කරවානුයි “බුද්ධ” යි යන මේ ආදී ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මෙයද කියන ලද්දේය.

“බුද්ධො” යනු කවර අර්‍ථයකින් ‘බුද්ධ” වේද යත් :- සත්‍යයන් අවබෝධ කළේනුයි බුද්ධය. ප්‍රජාවට අවබෝධ කරවානුයි බුද්ධය. සර්‍වඥ බැවින් බුද්ධය. සියල්ල දක්නා සුලු බැවින් බුද්ධය. අනෙකෙකු විසින් අවබෝධ නොකරවන ලද බැවින් බුද්ධය. (නානාගුණ) සුවඳ විහිදුවන බැවින් බුද්ධය. ආශ්‍රව ක්‍ෂය කළ බැවින් බුද්ධය. උපක්ලේශ රහිත බැවින් බුද්ධය. ඒකාන්තයෙන් පහකළ රාග ඇති හෙයින් බුද්ධය. ඒකාන්තයෙන් පහකළ ද්වේශ ඇති හෙයින් බුද්ධය. ඒකාන්තයෙන් පහ කළ මෝහ ඇති හෙයින් බුද්ධය. ඒකාන්තයෙන් නික්ලේශී වන හෙයින් බුද්ධය. ඒකායන මාර්‍ගයට ගිය හෙයින් බුද්ධය. එකලාව අනුත්තර සම්‍යක් සම්බෝධිය අවබෝධ කළ හෙයින් බුද්ධය. මෝහය නැසූ හෙයින් බුද්ධිය පිළි ලැබූ හෙයින් බුද්ධය. බුද්ධ යන ඒ නම මව විසින් නොකරන ලදය. පියා විසින් නොකරන ලදය. සොහොයුරා විසින් නොකරන ලදය. සහෝදරිය විසින් නොකරන ලදය. මිත්‍රාමාත්‍යයන් විසින් නොකරන ලදය. සහලේ නෑයන් විසින් නොකරන ලදය. මහණ බමුණන් විසින් නොකරන ලදය. දෙවියන් විසින් නොකරන ලදය. භාග්‍යවත් බුදුවරයනට යම් “බුද්ධ” යන නාමයෙක් වේ නම් අරිහත් ඵලයාගේ අන්තයෙහි උපන් ඒ නාමය මහබෝමැඩ දී සර්‍වඥතා ඥානයාගේ ප්‍රතිලාභය සමග අර්හත් ඵලය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙන් උපන් ප්‍රඥප්තියකි.”

මෙහිදී ද යම්සේ ලෝකයෙහි අවබෝධයට යන තැනැත්තා අවබෝධයට ගිය තැනැත්තේ යැයි කියනු ලැබේද මෙසේ සත්‍යයන් අවබෝධ කළේනුයි “බුද්ධ” වේ. යම්සේ කොළ වියලවන වාතය “පණ්ණසුසා” යයි කියනු ලැබේ ද මෙසේ ප්‍රජාවට අවබෝධ කරවානුයි “බුද්ධ” වේ. “සබ්බඤ්ඤුසුතාය බුද්ධො” යනු සියලු ධර්‍මය අවබෝධ කර ගැනීමට සමත් බුද්ධියෙන් යුක්ත හෙයින් “බුද්ධ” යැයි කියන ලද්දේ වෙයි. “සබ්බදස්සාවිතාය බුද්ධො” යනු සියලු ධර්‍මයන් අවබෝධ කරවීමට සමත් බුද්ධියෙන් යුක්ත වන හෙයින් “බුද්ධ” යයි කියන ලද්දේ වෙයි. “අනඤ්ඤනෙය්‍යතාය බුද්ධො” යනු අනෙකෙකු විසින් අවබෝධ නොකරවන ලද්දේ තමාම අවබෝධ කරගත් හෙයින් “බුද්ධ” යයි කියන ලද්දේ වෙයි. “විසවිතාය බුද්ධො” යනු නොයෙක් ගුණ උපදවන හෙයින් පියුමක් මෙන් විකසනාර්ථයෙන් “බුද්ධ” යයි කියන ලද්දේ වෙයි. “ඛීණාසව සඞ්ඛාතෙන බුද්ධො” යනු මේ ආදී වූ සිත හැකිළීම කරන ධර්‍මයන්ගේ ප්‍රහාණයෙන් නිදි හැර පිබිදුණු පුරුෂයෙක් මෙන් සියලු කෙලෙස් නිදි දුරු කිරීමෙන් පිබිදුණු බැවින් බුද්ධ යයි කියන ලද්දේ වෙයි. “එකායන මග්ගං ගතොති බුද්ධො” යනු බුද්ධියෙන් ප්‍රයෝජන ඇත්තන්ගේ ගමනාර්ථ පර්‍ය්‍යායයෙන් යම්සේ මගට ගියේ නමුදු පුරුෂ තෙම ගියේ යයි කියනු ලැබේද? මෙසේ ඒකායන මාර්‍ගයෙහි ගිය බැවින් ද “බුද්ධ” යයි කියනු ලැබේයයි දැක්වීමට කියන ලදී. “එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධාති බුද්ධො” යනු අනුන් කරණ කොටගෙන බුදු වූ බැවින් ‘බුද්ධ’ වූයේ නොවේ. හුදෙක් තමාම අනුත්තර වූ සම්‍යක් සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින් “බුද්ධ” වූයේ යයි කියන ලද්දේ වෙයි. “අබුද්ධි විහතත්තා බුද්ධි පටිලාභා බුද්ධො” යනු බුද්ධි, බුද්ධ, බෝධ යන මේ පද පර්‍ය්‍යාය වචනය. එහි යම්සේ නිල්, රතු ආදී වර්ණ යෙදීමෙන් නිල් වස්ත්‍රය, රතු වස්ත්‍රය යයි කියනු ලැබේ ද එසේම බුද්ධ ගුණයෙන් යුක්ත හෙයින් “බුද්ධ” යයි හැඟවීමට කියන ලද්දේ වෙයි. ඉන් අනතුරුව “බුද්ධ යන මෙය නාමයක් නොවේ” යනාදිය මේ බුද්ධ නාමය අර්‍ථානුගත ප්‍රඥප්තියකැයි අවබෝධ කරවීමට කියන ලද්දේය යනාදී වශයෙන් සියලු පදයන්ගේ බුද්ධ ශබ්දය සෑදීමට සමත් අර්‍ථය දත යුතුය.

මේ ඛ්‍යඤ්ජන වශයෙන් ‘බුද්ධ’ පිළිබඳ විස්තරයයි.

සරණගමනගමකවිභාවනා

දැන් සරණාගමනාදියෙහි හිංසා කෙරේනුයි ‘සරණ’ වේ. සරණ ගියවුන්ගේ ඒ සරණාගමනය කරණකොට ගෙන බිය, තැතිගැන්ම, දුක, දුගතිය, කරදර හිංසා කෙරේ, විනාශ කෙරේ, බැහැර කෙරේ, නිරුද්ධ කෙරේ යන අර්‍ථයයි. නැතහොත් හිත දෙයෙහි පැවැත්වීමෙන් ද අහිත දෙයින් වැළැක්වීමෙන් ද සත්ත්වයින්ගේ භය හිංසා කෙරේයි “බුද්ධ” වේ. බව කතරින් එතෙර කිරීමෙන් ද අස්වැසිලි දීමෙන් ද “ධම්ම” වේ. ස්වල්ප වශයෙන් කරන්නා වූ දීම් පිදීම් වශයෙන් එළවන සත්කාරයන්ට මහත්ඵල ලබාදීම කරන හෙයින් “සංඝ” වේ. එබැවින් මේ ක්‍රමයෙන් ද ඒ රත්නත්‍රය “සරණ” වේ. එහි ප්‍රසාදය ඇති කරන එයට ගරුකරන තැනැත්තේ වනාහී නසන ලද විනාශ කළ කෙලෙස් ඇත්තේ ඒ සරණ පිහිට කොට ගැනීම් ස්වභාව ඇත්තේ නැතහොත් වෙනත් බාහිර පිහිට නොපතන සිත්හි පහළවීම සරණාගමනයයි. එයින් සමන්විත සත්ත්ව තෙම ඒ සරණ යයි. කියන ලද ආකාරයට සිත් උපදවා ගැනීමෙන් “මෙයම මට සරණය, මෙයම මට පිහිටයයි මෙසේ මේ රත්නත්‍රය වෙත එළඹෙයි” යන අර්ථයයි. එළඹෙන්නෝ ද “ස්වාමීනි, මේ අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ධර්‍මය ද සරණ යමු. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අප උපාසකයන් ලෙස පිළිගන්නා සේක්වා”යි තපස්සු භල්ලිකාදීන් මෙන් සමාදන් වීමෙන් හෝ “ස්වාමීනි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ ශාස්තෲවරයාය. මම ශ්‍රාවකයා වෙමි”යි මහා කාශ්‍යපාදීන් මෙන් ශිෂ්‍යභාවයට පැමිණීමෙන් හෝ මෙසේ කී කල්හි බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණ තෙම අසුනින් නැගිට උතුරු සළුව ඒකාංශ කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක ද එහි ඇඳිලිබැඳ නැමද තුන්වරක් “ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා පෙ බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා’යි උදන් ඇනීය” යනුවෙන් බ්‍රහ්මායු ආදීන් මෙන් ඒ තෙරුවන් වෙත නැඹුරුවීම් වශයෙන් හෝ කර්‍මස්ථාන වඩන්නන් මෙන් ආත්මය පවරාදීම් වශයෙන් හෝ ආර්‍ය්‍ය පුද්ගලයන් මෙන් සරණාගමන උපක්ලේශයන් සිඳීම් වශයෙන් හෝ මේ ආදි නොයෙක් ආකාරයෙන් විෂය වශයෙන් හෝ කෘත්‍ය වශයෙන් හෝ එළඹෙයි.

මේ සරණාගමනයේ ද එළඹෙන්නාගේ ද පැහැදිලි කිරීමයි.

භෙදාභෙදඵලදීපනා

දැන් “හෙදාභෙදං ඵලඤ්චාපි ගමනීයඤ්ච දීපයෙ” යයි කියන ලද භේද ආදියෙහි පැහැදිලි කිරීම මෙසේය. මෙසේ සරණ ගිය තැනැත්තාගේ සරණය බිඳීම සාවද්‍ය නිරවද්‍ය වශයෙන් දෙආකාර වේ. කාලක්‍රියා කිරීමෙන් නිරවද්‍ය සරණභේදය වේ. සාවද්‍ය සරණභේදය අන්‍ය ශාස්තෲවරයෙක් දේශනා කළ ආකාරයට පැවැත්මෙන් ද ශාස්තෲවරයා දේශනා කළ ආකාරයට වෙනස්ව පැවැත්මෙන් ද වේ. මේ දෙආකාරයම පෘථග්ජනයන්ටම වේ. බුද්ධ ගුණයන්හි නොදැනීමෙන් ද සැක කිරීමෙන් ද මිථ්‍යා ඥානය නිසාද අනාදර ආදී පැවැත්මෙන් ද ඔවුන්ගේ සරණය කිළිටි වේ. ආර්‍ය්‍ය පුද්ගලයෝ වනාහි නොබිදුණු සරණ ඇත්තෝ ද නොකිළිටි සරණ ඇත්තෝ ද වෙති. යම්සේ “මහණෙනි යම් දෘෂ්ටිසම්පන්න පුද්ගලයෙක් අනෙක් ශාස්තෲවරයකු උදෙසා සිටියේය” යන ඒ කාරණය හේතුරහිතය. අවකාශ රහිතයයි වදාළේ එහෙයිනි. පෘථග්ජනයෝ ද යම්තාක් සරණ භේදයට නොපැමිණෙත් ද ඒතාක් නොබිඳුණු සරණ ඇත්තෝම වෙති. ඔවුන්ගේ සාවද්‍යා සරණ භේදය වනාහී කෙළෙස් සහිත ද අනිටු ඵල ගෙන දෙන්නේ ද වෙයි. නිරවද්‍ය සරණභේදය විපාක නොමැති බැවින් ඵල රහිතය. නොබිඳුණු සරණාගමනය ඵල වශයෙන් ඉෂ්ට ඵල දෙයි.

යම්සේ වදාළේද :

“යම් කිසිවෙක් බුදුන් සරණ ගියාහුද ඔවුහු අපායට නොයන්නාහ. මිනිස් කය අතහැර දේවකාය පුරවන්නාහ.” (සංයුත්ත නිකාය) යනුයි.

එහිදී ද යමෙක් සරණාගමන උපක්ලේශයන් සිඳීමෙන් සරණ ගියාහු ද ඔවුහු අපායට නොයන්නාහ. සෙස්සෝ වනාහී සරණාගමනයෙන් යුක්ත වුවත් වෙනත් අකුශල කර්‍මයකින් යන්නාහු යයි මෙසේ ගාථාවෙහි අදහස දත යුතුය.

මේ පළමුකොට භේදාභේද ඵල විස්තරයයි.

ගමනීයදීපනා

ගමනීය (සරණ යා යුතු ආකාරය) පැහැදිලි කිරීමේ දී චෝදක තෙමේ කීය - “බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි” යන මෙහි යමෙක් බුදුන් සරණ යයි ද හෙතෙම බුදුන් වෙත යන්නේ ද නැතහොත් සරණය වෙත යන්නේ ද, දෙආකාරයෙන් එකක ප්‍රකාශය අර්‍ථ විරහිතය. කුමක් හෙයින්ද යත්? ගමන ක්‍රියාවෙහි ද්විකර්මක බවක් නොමැති හෙයිනි. මෙහි “අජං ගාමං නෙති” ආදියෙහි මෙන් ද්විකර්‍මක බවක් අක්‍ෂර චින්තකයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) කැමති නොවෙති.

“ගච්ඡතෙව පුබ්බං දිසං ගච්ඡති පච්ජිමං දිසං” යනාදියෙහි මෙන් මෙය අර්‍ථ සහිත නොවන්නේද? නොවේ. බුද්ධ සරණ යන පදයන්ගේ සමානාධිකරණ භාවයක් අදහස් නොකරන හෙයිනි. මේ පදයන්ගේ සමානාධිකරණ භාවයක් අදහස් කළ කල්හි බුදුන් වහන්සේ පිළිබඳ විරුද්ධ සිත් ඇති තැනැත්තේ ද බුදුන් වෙත එළඹෙන්නේ බුදුන් සරණ ගියේ වන්නේය. යමෙක් වනාහි “බුද්ධ” යයි විශේෂිත වූ සරණයක් වේද මෙතෙම එයම සරණ කොට ගියේය යනුයි. “එතං ඛො සරණං ඛෙමං එතං සරණ මුත්තමං” යයි කී ආකාරයට සමානාධිකරණ භාවයක් ඇත්තේ වේද? නැත. එම ගාථා පාදයෙහි එම අර්‍ථය ඇති හෙයිනි. එම ගාථා පාදයෙහි “මේ බුද්ධාදි රත්නත්‍රය සරණ ගිය අයට භය දුරුකිරීම් සඞඛ්‍යාත සරණ භාවයන් (ඒකාන්ත) හෙයින් නිර්භය වූ උත්තම වූ සරණ වේ යයි යනුවෙන් මේ සමානාධිකරණ භාවය අදහස් කරන ලදී. අනෙක් තැන (සරණාගමනය) වනාහි ගමි සම්බන්ධය ඇති කල්හි සරණාගමනය වෙත පැමිණීම සිදු නොවන හෙයින් සමානාධිකරණය අදහස් නොකරන ලද්දේය. “එතං සරණමාගම්ම සබ්බදුක්ඛා පමුච්චති” යන මෙහි ගමි සම්බන්ධයෙහිලා සරණාගමනය සිද්ධ වන හෙයින් සමානාධිකරණ භාවය වන්නේ වේද? නැත. පෙර කියන ලද දෝෂයෙන් යුක්ත නිසාය. එහි වනාහි සමානාධිකරණ භාවය ඇති කල්හි මේ බුද්ධ ධම්ම සංඝ සරණයන් වෙත විරුද්ධ සිත් ඇති තැනැත්තා ද පැමිණ සියලු දුකින් මිදෙන්නේය යන මේ පෙර කියන ලද දෝෂයෙන් යුක්ත වීම වන්නේය. එම දෝෂයෙන් අපට ප්‍රයෝජනයක් නොමැති හෙයින් සමානාධිකරණ භාවය නොගන්නා ලදී.

යම්සේ ‘ආනන්දය, කල්‍යාණමිත්‍ර වූ මා වෙත පැමිණ ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇති සත්ත්වයෝ ඉපදීමෙන් මිදෙත්” (කෝසල සංයුත්ත) යන මෙහි කල්‍යාණ මිත්‍ර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් මිදෙන්නා වූ සත්ත්වයෝ කල්‍යාණ මිත්‍රයා වෙත එළඹ මිදෙත් යයි කියන ලද්දේ ද එසේම මෙහිද බුද්ධ ධම්ම සංඝ සරණානුභාවයෙන් මිදෙන්නේ “මේ සරණය වෙත එළඹ සියලු දුකින් මිදේය”යි කියන ලද්දේය යනුවෙන් මෙසේ මෙහි අදහස දත යුතුය.

“ගච්ඡාමි” (යමි) යි දක්වන ලද යන්නාගේ යා යුතු බව කැමති වන්නේ නමුදු මෙසේ සියලු ආකාරයෙන් බුදුන් වහන්සේ වෙත යා යුතු බව නොයෙදේ. සරණයා වෙත ද නොයෙදේ. දෙදෙනා වෙත ද නොයෙදේ. එහෙයින් මෙහි සාධාරණ බව කිව යුතුය. කියනු ලැබේ :-

බුදුන් වහන්සේ මෙහි යා යුතු වස්තු දැක්වීමය. ඒ ‘සරණ’ වචනය ගමනාකාරය දැක්වීම සඳහාය. “බුද්ධං සරණන්ති ගච්ඡාමි” බුදුන් වහන්සේ මට සරණයයි යෙමි, මුන් වහන්සේ මට සරණය, මුන් වහන්සේ මට පිහිටය, දුක නසන්නාය, යහපත ද සලසන්නාය, යන මේ අදහසින් උන්වහන්සේ වෙත යමි. භජනය කරමි. සේවනය කරමි, ඇසුරු කරමි යනුයි. නැතහොත් යම් ධාතුන්ගේ වනාහි ගමනාර්ථය වේද බුද්ධි අර්‍ථය ද එහි වන හෙයින් මෙසේ දැන ගනිමි. අවබෝධ කරගනිමි යනුයි. මෙහි “ඉති” ශබ්දය යෙදී ඇති හෙයින් ඉහත සඳහන් අර්‍ථය නුසුදුසු නොවේද? එබඳු නුසුදුසු බවක් එහි නොවන්නේය. ඉදින් මෙහි ඉහත කී අර්‍ථය වන්නේ ද එහෙයින් “අනිච්චං රූපං අනිච්චං රූපන්ති යථාභූතං පජානාති (රූපය අනිත්‍යය, රූපය අනිත්‍යයයි ඇති සැටියෙන් දැනගනී) යන ආදී තන්හි මෙන් “ඉති” ශබ්දය යෙදිය යුතු වන්නේය. යෙදී නැත. එහෙයින් ඒ කියන ලද ප්‍රකාශය නුසුදුසු නේද? එසේ නොවේ. කුමක් හෙයින්ද යත්? එම අර්‍ථය ලැබෙන හෙයිනි.

“යොච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච සංඝඤ්ච සරණං ගතො” යන මේ ආදී තන්හි මෙන් මෙහි ද “ඉති” ශබ්දයාගේ අර්‍ථය ලැබේ. විද්‍යමාන අර්‍ථය ඇති බැවින් සියලු තන්හි “ඉති” ශබ්දය නොයොදති. (‘ඉති’ ශබ්දය) නොයොදන ලද මෙහි යෙදූ තැනක මෙන් “ඉති” ශබ්දයාගේ අර්‍ථය දත යුතුය. මෙබඳු අන් තැන්හි ද මෙසේමය. එහෙයින් එය දොස් රහිතමය. “අනුජානාමි භික්ඛවෙ තීහි සරණාගමනෙහි පබ්බජ්ජං” (මහණෙනි මේ ත්‍රිවිධ වූ සරණ ගමනින් පැවිද්ද අනුදනිමි) යනාදී තන්හි සරණය ගමනීයාර්ථයෙන් යමක් දේශනා කරන ලද්දේ ද “සරණ යන වචනය ගමනාකාරය දැක්වීම සඳහාය” යන ප්‍රකාශය එවිට නුසුදුසු නොවේද? නොවේ. සුදුසු හෙයිනි. කුමක් හෙයින්ද යත්? එම අර්‍ථය ලැබෙන හෙයිනි. එහිද වනාහි එම පදයාගේ අර්‍ථය ලැබේ. පෙර පරිදිම (“ඉති” ශබ්දය) යොදා නැතත් යෙදු තැනක මෙන් (අර්ථය) දත යුතුය. එසේ නොමැති කල්හි පෙර කියන ලද දෝෂය හා යෙදීම සිදු වේ. එහෙයින් දක්වන ලද අයුරින්ම අර්‍ථය ගත යුතුය.

මේ ගමනීය දීපනාවයි.

ධම්මසඞ්ඝසරණවිභාවනා

දැන් “ධම්මං සරණමිච්චාදි ද්වයෙපස නයොමතො” යයි යමක් කියන ලද්දේ ද එය මෙහි කියනු ලැබේ. “බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි” යන මෙහි යම් මේ අර්‍ථ වර්‍ණනා න්‍යායක් කියන ලද්දේ ද “ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සංඝං සරණං ගච්ඡාමි” යන මේ යෙදුම් දෙකෙහි ද ඒ අර්‍ථයම දත යුතුය. එහි වනාහී ධම්ම, සංඝ, යන පදයන්ගේ අර්‍ථ වශයෙන් ද ඛ්‍යාඤ්ජන වශයෙන් ද පැහැදිලි කිරීම් මාත්‍රයම අසමාන වේ. සෙස්ස කියන ලද පරිදිමය. යම් හෙයකින් ඉදින් මෙහි යමක් අසමාන වේද එය කියනු ලැබේ. සමහරු “මාර්‍ගඵල නිර්‍වාණයෝ ධම්ම වෙති” යි කියති. වඩන ලද මාර්‍ග ඇති පුද්ගලයන්ට ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළ නිර්‍වාණය ඇති පුද්ගලයන් ද අපායයන්හි නොවැටීම් වශයෙන් දරන හෙයින් ද පරම අස්වැසිල්ල ගෙන දෙන හෙයින් ද රාගයෙන් තොර (ආර්‍ය්‍ය අෂ්ටාංගික) මාර්‍ගයම මෙම අර්‍ථයෙහි “ධම්ම” වන බව අපගේ හැඟීමයි. අග්ගප්පසාද සූත්‍රය මෙහිදී සාධක වේ. එහිදී මෙය වදාරන ලදී. මහණෙනි, යම්තාක් ධර්‍මයෝ සංඛත වෙත්ද ආර්‍ය අෂ්ටාංගික මාර්‍ගය ඔවුන්ට අග්‍ර වේ” යන මේ ආදියයි.

චතුර්විධ ආර්‍ය මාර්‍ගයෙන් යුක්ත වූ චතුර්විධ සාමඤ්ඤඵලයන්හි මැනවින් වැස්වූ ස්කන්ධ සමූහය ඇති පුද්ගලයන්ගේ සමූහය දෘෂ්ටිශීල සමූහයෙන් (ඔවුනොවුන්) සම්බන්ධ වූ හෙයින් ‘සංඝ’ නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී -

“ආනන්දය, නුඹ කුමක් සිතන්නෙහිද? මා විසින් නුඹට යම් ධර්‍ම කෙනෙක් මැනවින් දැන දේශනා කරන ලද්දාහුද ඒ කවරේද යත්, සතර සතිපට්ඨානය, සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන, සතර සෘද්ධිපාද, පඤ්ච ඉන්ද්‍රිය, පඤ්චබල, සප්ත බෝධ්‍යඞග, ආර්ය අෂ්ටාඞගික මාර්‍ගයයි. ආනන්දය, මේ ධර්‍මයන්හි භික්ෂූන් දෙදෙනෙක්වත් නානාවාදීව සිටිනු නුඹ දක්නෙහිද? යනුයි.

මේ පරමාර්ථ සංඝයා (මා) සරණයයි යා යුතුය. සූත්‍රයන්හි ද (මේ ශ්‍රාවක සංඝයා) ආහුණෙය්‍යය (දුරිනුදු ගෙනහැර දිය යුතු ප්‍රත්‍යයට සුදුසුය) පාහුණෙය්‍යය (ආගන්තුක භෝජනය පවා පිළිගැන්වීමට සුදුසුය) දක්බිණෙය්‍යය (පරලොව සුව පතා දෙන දක්‍ෂිණාවට සුදුසුය) අඤ්ජලිකරණීය (නමස්කාරයට සුදුසුය) ලෝකයාගේ උතුම් වූ පින් කෙතකි” යි (ඉතිවුත්තකපාලි) වදාරන ලදී. අන්‍ය වූ භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි හෝ භික්ෂුණී සංඝයා කෙරෙහි හෝ බුද්ධ ප්‍රමුඛ සංඝයා කෙරෙහි හෝ සම්මුති සංඝයා කෙරෙහි හෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වූ චතුර්වර්‍ග ආදී ප්‍රභේදයන්ට අයත් පුද්ගලයන් කෙරෙහි හෝ වන්දනා කිරීම් ආදි ක්‍රියාවන්ගෙන් මේ සංඝයා සරණ ගිය තැනැත්තාගේ සරණාගමනය නොබිඳෙන්නේමය. කිළිටි නොවන්නේය. මෙය මෙහි විශේෂයයි. මේ දෙවෙනි සරණාගමනයාගේ කියන ලද විස්තරයේ ඉතිරිය ද භේදා භේදා දී නියමයන් ද පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මේ පළමුකොට “ධම්මං සරණමිච්චාදි ද්වයෙ පෙසනයො මතො” යන මෙහි වර්‍ණනාවයි.

අනුපුබ්බවවත්ථානකාරණනිද්දෙසො

දැන් “අනුපුබ්බවවත්‍ථානෙ කාරණඤ්ච විනිද්දිසෙ” යන මෙහි මේ සරණ වචනයන් තුන අතුරෙන් සියලු සත්ත්වයන්ට අග්‍ර යයි සලකා පළමුව බුදුන් වහන්සේය. උන්වහන්සේගෙන් පහළ වූ හෙයින් ද උන්වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද හෙයින් ද අනතුරුව ධර්‍මය වේ. ඒ ධර්‍මයට ආධාරක වන හෙයින් ද ඒ ධර්‍මය ඇසුරු කරන හෙයින්ද අවසානයට සංඝයා වේ. නැතහොත් සියලු සත්ත්වයන් යහපතෙහි යොදවන්නා බැවින් පළමුව බුදුන් වහන්සේය. උන්වහන්සේගෙන් පහළ වූ හෙයින්ද උන්වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද හෙයින්ද අනතුරුව ධර්‍මය වේ. ඒ ධර්‍මයට ආධාරක වන හෙයින්ද ඒ ධර්‍මය ඇසුරු කරන හෙයින්ද අවසානයට සංඝයා වේ. නැතහොත් සියලු සත්ත්වයන් යහපතෙහි යොදවන්නා බැවින් පළමුව බුදුන් වහන්සේය. උන්වහන්සේගෙන් පහළ වූ හෙයින් සියලු සත්ත්වයන්ට හිත බැවින් අනතුරුව ධර්‍මයයි. යහපත අවබෝධ කරගැනීම සඳහා පිළිපන් බැවින්ද අවබෝධ කරගත් යහපත ඇති බැවින්ද අවසානයට සංඝයා වේ. මෙසේ සරණභාවයෙන් වෙන්කොට ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ යයි මෙසේ අනුපිළිවෙළ නියම කිරීමෙහි හේතුව ද දක්වන ලදී.

උපමාපකාසනා

දැන් “සරණත්තය මෙතඤ්ච උපමාහි පකාසයෙ” යයි යමක් කියන ලද්දේ එයද කියනු ලැබේ. මෙහි වනාහි බුදුන් වහන්සේ පුන්සඳ වැනිය. උන්වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්‍මය සඳ රැස් සමූහය වැනිය. සංඝයා පුන්සඳ කිරණින් උපදවන ලද ප්‍රීතිය ඇති ලෝකයා වැනිය. බුදුන් වහන්සේ ළාහිරු වැනිය. කියන ලද ආකාර ඇති ධර්‍මය ඒ ළාහිරුගේ රශ්මි ජාලාව වැනිය. සංඝයා ඒ රශ්මි ජාලාවෙන් පහවූ අන්ධකාරය ඇති ලෝකය වැනිය. බුදුන් වහන්සේ වනය දවන පුරුෂයෙක් වැනිය. කෙලෙස් වනය දවන ධර්‍මය වනය දවන ගින්න වැනිය. දැවූ කෙලෙස් ඇති බැවින් පින් කෙතක් වූ සංඝයා දැවූ වනය ඇති බැවින් කෙතක් වූ භූමිභාගය වැනිය. බුදුන් වහන්සේ මහා මේඝයක් වැනිය. ධර්‍මය වැසි ජලය වැනිය. සන්සිඳුණු කෙලෙස් දූලි ඇති සංඝයා වැසි වැටීමෙන් සන්සිදුණු දූලි ඇති ජනපදය වැනිය. බුදුන් වහන්සේ යහපත් රියදුරෙක් වැනිය. ධර්‍මය ආජානේය අශ්වයන් හික්මවන උපාය වැනිය. සංඝයා මැනවින් හික්මුණු අජානේය අශ්ව සමූහයක් වැනිය. බුදුන් වහන්සේ සියලු මිසදිටු උල් උදුරන හෙයින් ශල්‍ය වෛද්‍යවරයෙක් වැනිය. ධර්‍මය උල් උදුරන උපාය වැනිය. ඉදිරූ මිසදිටු උල් ඇති සංඝයා උදුරන ලද උල් ඇති ජනයා වැනිය. නැතහොත් මෝහ පටලය උපුටා දමන හෙයින් බුදුන් වහන්සේ ශල්‍ය වෛද්‍යවරයෙක් වැනිය. ධර්‍මය පටලය උපුටා දමන උපාය වැනිය. උපුටා දැමූ මෝහ පටල ඇති, ප්‍රසන්න නුවණැස ඇති සංඝයා උපුටා දැමූ පටල ඇති ප්‍රසන්න ඇස් ඇති ජනයා වැනිය. නැතහොත් බුදුන් වහන්සේ අනුසය සහිත කෙලෙස් රෝග දුරු කිරීමට සමත් දක්‍ෂ වෛද්‍යවරයෙකු වැනිය. ධර්‍මය මැනවින් යෙදු බෙහෙතක් වැනිය. සන්සිඳුණු අනුසය ව්‍යාධි ඇති සංඝයා බෙහෙත් යෙදීමෙන් සන්සිදුණු රෝග ඇති ජනයා වැනිය.

නැතහොත් බුදුන් වහන්සේ යහපත් උපදේශකයෙකු වැනිය. ධර්‍ම ක්ෂේම භූමියට යන යහපත් මාර්‍ගයක් වැනිය. සංඝයා මඟට පිළිපන්නේ ක්‍ෂෙම භූමියට පැමිණි තැනැත්තෙකු වැනිය. බුදුන් වහන්සේ යහපත් නාවිකයෙකු වැනිය. ධර්‍මය නැවක් වැනිය. සංඝයා පරතෙරට පැමිණි සමෘද්ධිමත් ජනයා වැනිය. බුදුන් වහන්සේ හිමාලය වැනිය. ධර්‍මය එහි හටගත් බෙහෙතක් වැනිය. සංඝයා බෙහෙත් වැළඳීමෙන් නිරෝගී වූ ජනයා වැනිය. බුදුන් වහන්සේ ධනය දෙන්නෙකු වැනිය. ධර්‍මය ධනය වැනිය. මැනවින් ලැබූ ආර්‍ය්‍ය ධනය ඇති සංඝයා අභිමත පරිදි ධනය ලැබූ ජනයා වැනිය. බුදුන් වහන්සේ නිධානයක් දක්වන්නෙකු වැනිය. ධර්‍මය නිධානයක් වැනිය. සංඝයා නිධානය ලැබූ ජනයා වැනිය.

තවද බුදුන් වහන්සේ අභය දෙන ධෛර්යමත් පුරුෂයෙකු වැනිය. ධර්‍මය අභය වැනිය. ඉක්ම වූ සියලු භය ඇති සංඝයා අභයට පැමිණි ජනයා වැනිය. බුදුන් වහන්සේ සැනසිලිදායකයෙකු වැනිය. ධර්‍මය සැනසිල්ල වැනිය. සංඝයා සැනසිල්ලට පත් ජනයා වැනිය. බුදුන් වහන්සේ යහපත් මිත්‍රයෙකු වැනිය. ධර්‍මය හිතෝපදේශයක් වැනිය. සංඝයා හිතෝපදේශකරණයෙන් සඵල කරගත් සියලු අර්‍ථ ඇති ජනයා වැනිය. බුදුන් වහන්සේ ධනාකරයක් වැනිය. ධර්‍මය සාරවත් ධනයක් වැනිය. සංඝයා සාරවත් ධනය පරිභෝග කළ ජනයා වැනිය. බුදුන් වහන්සේ රාජකුමාරයන් නහවන්නෙකු වැනිය. ධර්‍මය හිසනාන ජලය වැනිය. සද්ධර්‍ම ජලයෙන් ස්නානය කළ සංඝයා මැනවින් ස්නානය කළ රාජකුමාරවරුන් සමූහයක් වැනිය. බුදුන් වහන්සේ අලංකාර කරන්නෙකු වැනිය. ධර්‍මය අලංකාරය වැනිය. සද්ධර්‍මයෙන් අලංකාර වූ සංඝයා අලංකාර කළ රාජපුත්‍ර සමූහයා වැනිය. බුදුන් වහන්සේ සඳුන් රුකක් වැනිය. ධර්‍මය ඒ සඳුන් රුකෙහි හටගත් සුවඳ පැනිය. සද්ධර්‍මය පිළිපැදීමෙන් සන්සිඳුණු පරිළාහ ඇති සංඝයා සඳුන් පරිභෝගයෙන් ශාන්ත වූ පරිළාහ ඇති ජනයා වැනිය. බුදුන් වහන්සේ ධර්‍ම දායාදය සපයා දෙන්නෙකු වැනිය. ධර්‍මය දායාදය වැනිය. සද්ධර්‍ම දායාදය ගෙන යන සංඝයා දායාදය ගෙන යන පුත්‍ර සමූහයා වැනිය. බුදුන් වහන්සේ විකසිත පියුමක් වැනිය. ධර්‍මය ඒ පියුමෙහි හටගත් පැණි වැනිය. සංඝයා ඒ පැණි අනුභව කරන බඹර සමූහයා වැනිය. මෙසේ මේ සරණත්‍රය උපමාවන්ගෙන් ප්‍රකාශ කලේ වන්නේය.

මෙපමණකින් මවිසින් පෙර “කෙන කත්‍ථ කදා කස්මා භාසිතං රතනත්තයං” ආදි ගාථා හතරකින් අර්‍ථ වර්‍ණනාව සඳහා යම් මාතෘකාවක් තබන ලද්දී ද එය අර්‍ථ වශයෙන් ප්‍රකාශ කළා වන්නේය .

සරණත්‍රය වර්‍ණනාව නිමියේය.