අසුභභාවනා අට‍්ඨකථා

අසුභභාවනා

අශුභ භාවනා වශයෙන් වනාහී මෙහි වර්‍ණනාව මෙසේ දත යුතුය. මෙසේ මේ ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමේ ශික්ෂාපදය ආදී ප්‍රභේද ඇති ශීලයෙහි පිහිටීමෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධියෙන් ආශය ශුද්ධිය ලැබීම සඳහා ද්වත්තිංසාකාර කර්‍මස්ථාන භාවනාවෙහි යෙදෙනු කැමති ආදිකම්මික කුලපුත්‍රයා විසින් - පළමුව ඔහු ආවාස, කුල, ලාභ, ගණ (සමූහයා), කම්ම (නව කර්‍මාන්ත) අද්ධාන (දිගු ගමන්), ඥාති, ආබාධ, ගන්‍ථ (පොත්), ඉද්ධි යන පළිබෝධයන්ගෙන් (බාධකයන්ගෙන්) හෝ නැතහොත් (ඉද්ධි පළිබෝධය වෙනුවට) කීර්ති පළිබෝධය සමග පළිබෝධයෝ දහයක් වෙත්ද ඉක්බිති මේ ආවාස, කුල, ලාභ, ගණ, ඥාති, කීර්ති යන පළිබෝධයන්හි නොයෙදීමෙන් ද රෝගයට පිළියම් කිරීමෙන් ද මෙසේ දශ පළිබෝධ සිඳ දැමිය යුතුය. ඉක්බිති සිඳින ලද පළිබෝධ ඇති නොසිඳින ලද නෛෂ්ක්‍රම්‍ය අභිලාෂය ඇති මොහු විසින් කෙළවරට පත් සැහැල්ලු පැවැත්ම හාත්පසින් ගෙන කුඩා වූ ද අනුකුඩා වූ ද විනයාචාරයක් අත් නොහරිමින් ආගම අධිගමයෙන් යුක්ත වූ හෝ එයින් එක්තරා අඞ්ගයගෙන් යුක්ත වූ හෝ කමටහන් දෙන ඇඳුරුතුමෙකු වෙත විනයානුකූල ක්‍රමයට එළඹිය යුතුය. වත් පිහිටුවීමෙන් සතුටු කරන ලද සිත් ඇති එතුමන්ට තම අදහස දැන්විය යුතුය. ඒ ඇඳුරුතුමා විසින් ඔහුගේ නිමිත්ත, අධ්‍යාශය, චරියා, අධිමුත්ති ආදිය දැන ඉදින් මේ කමටහන සුදුසු වේද ඉක්බිති යම් විහාරයක තමා වසයි ද ඉදින් ඔහු ද එහිම වසනු කැමැත්තේ නම් එහිදී කෙටියෙන් කමටහන දිය යුතුය. වෙනත් තැනක වසනු කැමැත්තේ නම් එහිදී දුරුකළ යුතු දේ හා ගත යුතු දේ කීම් වශයෙන් අභිමුඛ කිරීම් සහිතව ද රාග චරිතාදී වශයෙන් (ඒ ඒ චරිතයට අනුකූලව) කීම් වශයෙන් ප්‍රභේද සහිතව ද විස්තර සහිතව කිව යුතුය. ඔහු විසින් ඒ පුරෂ්කාර සහිත ප්‍රභේද සහිත කමටහන ඉගෙන ආචාර්‍ය්‍යයන් වහන්සේ විමසා යම් ඒ :

මහා විහාර, අභිනව විහාර, දිරාපත් විහාර, මාර්‍ගාසන්න විහාර, ගල් පොකුණු ඇති විහාර, පලාකොළ ඇති විහාර, මල් ඇති විහාර, ඵල ඇති විහාර, බොහෝ දෙනා ප්‍රාර්ථනා කරන විහාර ද

නගර ආශ්‍රිත විහාර, දැව ඇති විහාර, කුඹුරු සීමා ඇසුරු කළ විහාර, විසභාග පුද්ගලයන් ඇති විහාර, සමුද්‍ර තීර ඇසුරු කළ විහාර, ප්‍රත්‍යන්ත ඇසුරු කළ විහාර, රාජ්‍ය සීමා ඇසුරු කළ විහාර, සප්පාය නැති විහාර, යම් විහාරයක කල්‍යාණ මිත්‍රයන් නැත්තේ ද එබඳු විහාරය ද

යන මේ අටළොස් විහාරයන් මෙසේ දොස් සහිත යයි දැන පණ්ඩිත තෙමේ බිය සහිත මාර්‍ගයක් මෙන් දුරින්ම දුරු කරන්නේය.

මෙසේ දහ අටක් සේනාසනයෝ දුරුකළ යුත්තාහ”යි කියනු ලැබෙත් ද ඒවා දුරුකොට යම් ඒ

“මහණෙනි, සෙනසුන කෙසේ නම් අඞ්ග පහකින් යුක්ත වන්නේ වේද මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි සෙනසුන ගමට ඉතා දුර නොවේද ඉතා ආසන්නද නොවේද ගමනාගමන පහසුකම් සහිතවේද, දහවල් (මිනිසුන්) නොගැවසුණේ රාත්‍රියට අල්ප ශබ්ද ඇත්තේ නිර්ඝෝෂ වූයේ වේද මැසි මදුරු සුළං අව් සර්පයන්ගෙන් ස්පර්ශය අල්ප වූයේ වේද ඒ සෙනසුනෙහි වසන්නන්ට නිදුකින් චීවර, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලානප්‍රත්‍ය, බෙහෙත් පිරිකර උපදනේ වේද එම සෙනසුනෙහි බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති හසළ ආගම ඇති, ධර්‍මධර, විනයධර, මාතිකාධර, ස්ථවිර භික්ෂූහු වෙසෙත්ද කලින් කල උන්වහන්සේලා වෙත එළඹ “ස්වාමීනි, මෙය කෙසේද? මෙහි කවර අර්‍ථ ඇත්තේදැයි විමසයිද ප්‍රශ්න කරයිද ඔහුට ඒ ආයුෂ්මත්හු විවෘත නොවූ අර්‍ථ විවර කෙරෙත් ද ප්‍රකට නොවූ අර්‍ථය ප්‍රකට කෙරෙත් ද නොයෙක් ආකාර සැකයට කරුණු වූ ධර්‍මයන්හි සැක දුරු කෙරෙත් ද මහණෙනි, මෙසේ සෙනසුන අඞ්ග පහකින් යුක්ත වූයේ වෙයි.” යනුවෙන්

මෙසේ අඞ්ග පහකින් යුත් සේනාසනයක් කියන ලද්දේ ද එබඳු වූ සෙනසුනකට එළඹ කළ සියලු කිසෙන් කාමයන්හි ආදීනවත් නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි ආනිසංසත් සිහිකොට බුදුරජාණන් වහන්සේ චතුරාර්‍ය්‍ය සත්‍ය මැනවින් අවබෝධ කරගත් හෙයින් ද ධර්‍මය යහපත් ධර්‍මයක් වන හෙයින් ද සංඝයා මනා පිළිවෙතට පිළිපන් හෙයින් ද ඒ බව සිහි කිරීමෙන් සිත පහදවාගෙන යම් ඒ :

“වචනයෙන්, සිතින්, වර්‍ණ වශයෙන්, සණ්ඨාන වශයෙන්, දිශා වශයෙන්, අවකාශ වශයෙන්, පරිච්ඡේද වශයෙන් යන සප්ත ආකාරයෙන් උද්ග්‍රහයන් දත යුතුය’යි

මෙසේ සප්තවිධ උද්ග්‍රහ කෞශල්‍ය ද අනුපූර්‍ව වශයෙන්, අතිශීඝ්‍ර නොවීම් වශයෙන්, අතිසනික නොවීම් වශයෙන්, වික්ෂේප දුරු කිරීම් වශයෙන් ප්‍රඥප්ති ඉක්මීම් වශයෙන්, අනුපූර්‍ව මුඤ්චන වශයෙන්, අර්‍පණා වශයෙන්, ත්‍රිවිධ සූත්‍ර (අධිචිත්ත, සීති භාව, බොජ්ඣඞගකොසල්ල) වශයෙන් යන මේ දශවිධ මනසිකාර කෞශල්‍යයක් කියන ලද්දේ ද එය දුරු නොකරමින් ද්වත්තිංසාකාර භාවනාව ආරම්භ කළ යුතුය. මෙසේ ආරම්භ කරන තැනැත්තාටම සියලු ආකාරයෙන් ද්වත්තිංසාකාර භාවනාව සමෘද්ධ වේ. වෙනත් අයුරකින් නොවේ.

එහි මුලින්ම තච පඤ්චකය ගෙන ත්‍රිපිටකධරයෙකු විසින් වුවද ‘කෙසා, ලොමා’ යන මේ ආදී ක්‍රමයට අනුලෝම වශයෙන් ද එය ප්‍රගුණ වූ පසු “තචො, දන්තා” යන මේ ආදී ක්‍රමයට පටිලෝම වශයෙන් ද පිටත විසිරී ගිය සිතුවිලි සිඳීම සඳහා මෙන්ම පාඨය ප්‍රගුණවීම සඳහා වචනයෙන් ද ඒ ඒ කොටස්වල ස්වභාවය වටාගැනීම සඳහා මනසින් ද අඩමසක් වැඩිය යුතුය. ඔහුගේ වචනයෙන් කරන භාවනාව පිටත විසිරී ගිය සිතුවිලි සිඳ මනසින් කරන භාවනාවෙන් පාඨය ප්‍රගුණ වීමට ද ප්‍රත්‍යය වෙයි. මනසින් කරන භාවනාව අශුභවර්‍ණ ලක්‍ෂණයන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් අවබෝධ කරගැනීමට ද උපකාර වන්නේය. ඉක්බිති ඒ ක්‍රමයටම වක්ක පඤ්චකය ද අඩමසක් වැඩිය යුතුය. ඉන්පසු පප්ඵාස පඤ්චකය අඩමසක් ද ඉන්පසු ඒ පඤ්චක තුනම අඩමසක් ද ඉක්බිති මත්‍ථලුඞ්ගය (මොළය) අගට කියන ලද්දේ නමුදු (පෘථිවි ධාතු බහුල බැවින්) පෘථිවි ධාතු ආකාරයන් සමග එක්වන බැවින් භාවනාව සඳහා මෙහි ඇතුළත් කොට ඒ මත්‍ථලුඞ්ග පඤ්චකය අඩමසක් ද ඉන්පසු පඤ්චක හතරම අඩමසක් ද ඉක්බිති මේද ඡක්කය (හයේ කොටස) අඩ මසක් ද අනතුරුව මේද ඡක්කය සමඟ පඤ්චක හතරම අඩ මසක් ද ඉක්බිති මුත්ත ඡක්කය අඩමසක් ද අනතුරුව සියලුම ද්වත්තිංසාකාරය අඩ මසක් ද වශයෙන් මෙසේ සය මසක් වර්ණ, සණ්ඨාන, දිසා, ඔකාස, පරිච්ඡේද වශයෙන් නියම කරමින් වැඩිය යුතුය. මෙය මධ්‍යම ප්‍රාඥ පුද්ගලයා සඳහා කියන ලදී. මන්ද ප්‍රාඥයා විසින් වනාහි දිවි ඇති තෙක් වැඩිය යුතුය. තීක්‍ෂණ ප්‍රඥාවන්තයාට නොබෝ කලකින්ම භාවනාව සමෘද්ධ වන්නේය යනුයි.

මෙහිදී කීය :- මෙතෙම වනාහි මේ ද්වතිංසාකාරය වර්‍ණාදි වශයෙන් කෙසේ ව්‍යවස්ථා කෙරේද? මෙතෙම වනාහී “අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා” යයි මේ ආදී ක්‍රමයට තචපඤ්චකාදි බෙදීම් ක්‍රම අනුව ද්වත්තිංසාකාරය වඩන්නේ පළමුකොට “කෙසෙ” කෙස් පිළිබඳව වර්‍ණ වශයෙන් කළු පාට යයි නියම කෙරේ. නැතහොත් ඔහු විසින් දකින ලද කෙස් වර්‍ණ වශයෙන් යම්බදු වේද එසේ නියම කෙරේ. සණ්ඨාන වශයෙන් දිස් වටකුරු තරාදි දඬු වැනි යයි නියම කෙරේ. දිශා වශයෙන් වනාහි යම් හෙයකින් මේ ශරීරයෙහි නාභියෙන් උඩ උපරිම දිශාවය (නාභියෙන්) යට හෙට්ඨිම දිශාවයි කියනු ලැබේද එහෙයින් මේ කයෙහි උපරිම දිශාවෙහි හටගත්තේ යයි කියනු ලැබේ. අවකාශ වශයෙන් නළල කෙළවරින් ද කන් සිළුවෙන් ද ගලවටුවෙන් ද සීමාවූ හිසෙහි සමේ හටගත්තේ යයි තීරණය කෙරේ. එහි යම් සේ තුඹස මත හටගත් කුන්තතණ “අපි තුඹස මත හටගත්තෙමු”යි නොදනී ද එසේම තුඹස මුදුන “මා මත කුන්ත තණ හටගත්තේය’යි නොදනීද එසේම කෙස්, “අපි හිසේ සම මත හට ගත්තෙමු”යි නොදනී, හිස් සම ද මා මත කෙස් හටගන්නා ලද්දේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීමෛත් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීමෙන් තොරවූ මේ ධර්‍ම අචේතනිකය, අව්‍යාකෘතය, ශූන්‍යය, ඉතා දුගඳින්, ජුගුප්සාවෙන් පිළිකුලෙන් යුක්තය. සත්ත්වයෙක් නොවේ, පුද්ගලයෙක් නොවේ යයි තීරණය කෙරේ.

පරිච්ඡේද වශයෙන් සැලකීමේ දී සභාග, විසභාග වශයෙන් පරිදය දෙආකාර වේ. එහි කෙස් හිස වසා සිටි සමෙහි වියනක් පමණ ඇතුළුව පිහිටි ඒ කේශයන්ගේ මුල් තලයෙන් යට ද උඩින් අහසින් ද සරස ඒ ඒ කෙස් ගසින් ද පරිච්ඡින්න වේ යයි මෙසේ සභාග පරිච්ඡේද වශයෙන් ද කෙස් සෙසු එක් තිස් කොටස් බඳු නොවේ. සෙසු එක් තිස් කොටස් කෙස් බඳු නොවේ යයි මෙසේ විසභාග පරිච්ඡේද වශයෙන් ද තීරණය කෙරේ. මෙසේ පළමුකොට කෙස් වර්‍ණාදී වශයෙන් තීරණය කරේ.

සෙසු කොටස් අතුරෙන් “ලොමා” ලෝමයෝ වර්‍ණ වශයෙන් බොහෝ සෙයින් නීල වර්‍ණයයි හෝ ඔහු විසින් දන්නා ලද්දේ යම් ආකාරයකට ද එලෙස තීරණය කෙරේ. සණ්ඨාන වශයෙන් පහතට නැමුණු දුන්නක හැඩය ඇත්තේය. නැතහොත් අග නැමීගිය තල්මලක හැඩය ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් උඩ, යට, යන දිශාවන් දෙකෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් අතුල් පතුල් හැර බොහෝ සෙයින් සෙසු ශරීර සමෙහි හටගත්තේය.

එහි යම්සේ පැරණි ගමක් පිහිටි තැනක හටගත් කුස තණ “අපි පරණ ගමක් පිහිටි ස්ථානයක හටගත්තෙමු”යි නොදනීද එසේම පැරණි ගම පිහිටි ස්ථානය “මා කෙරෙහි කුස තණ හටගත්තේය”යි නොදනීද ඒ අයුරින් ලෝමයෝ “අපි ශරීර සමෙහි හටගත්තෙමු”යි නොදනී. ශරීර සම ද “මා කෙරෙහි ලෝමයෝ හට ගත්හ”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂ කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍ම වනාහී අචේතනිකය. අව්‍යකෘතය. ශුන්‍යය. ඉතා දුඟදින් ජුගුප්සාවෙන් පිළිකුලෙන් යුක්තය. සත්ත්වයෙක්, නොවේ. පුද්ගලයෙක් නොවේ යයි තීරණය කෙරේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් යටින් සිරුර වසා සිටි සමෙහි ලේඩිත්තෙකු පමණ ඇතුළට පිවිස පිහිටි තමන්ගේ මුල් තලයෙන් ද උඩින් ආකාශයෙන් ද සරසින් ඒ ඒ රෝමයන්ගෙන් ද පරිච්ජින්නව (සීමා වී) පිහිටියේ යයි තීරණය කෙරේ. මේ මොවුන්ගේ සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ ලෝමයන් වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව “නඛා” නියයි. යමෙකුට සම්පූර්‍ණ වූයේ නම් ඔහුට (නිය) විස්සක් වේ. ඒ සියල්ලම වර්‍ණ වශයෙන් මසින් තොර ප්‍රදේශයෙහි සුදු වර්‍ණ ද මස් හා සම්බන්ධ කොටස තඹ වර්‍ණ ද වේ යයි තීරණය කෙරේ. සණ්ඨාන වශයෙන් තම තමාට අයත් පරිදි පිහිටි අවකාශ සටහන් ඇත්තේය. බොහෝ සෙයින් මී ගෙඩියේ ඇටයක සටහන් ඇත්තේය. නැතහොත් මසුන්ගේ කොරපොතු සටහන් ඇත්තේ යයි තීරණය කෙරේ. දිශා වශයෙන් දිශා දෙකෙහි හට ගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් ඇඟිලි අග්හි පිහිටියේය.

එහිදී යම්සේ ගම් දරුවන් විසින් දඬු අග්හි මී ඵල ඇට තබන ලද්දේ “අපි දඬු අග්හි තබන ලද්දාහු වෙමු”යි නොදනී ද දඬු ද අප මත මී ඵල ඇට තබන ලද්දේ යයි නොදනීද ඒ අයුරින් නිය “අපි ඇඟිලි අග පිහිටියෙමු”යි නොදනී. ඇඟිලි ද අපගේ කෙළවර නිය පිහිටියේ යයි නොම දනී. මෙනෙහි කිරීමෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් තොර මේ ධර්‍මයෝ වනාහි අචේතනිකය. -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ යයි තීරණය කෙරේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් යට සහ මුල ඇඟිලි මසින් ද උඩ හා අග අහසින් ද දෙපසින් ඇඟිලිවලින් ද දෙකෙළවරින් සමෙන් ද පරිච්ඡන්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙම නියවල සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ නිය වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් පසුව “දන්තා” දත්ය. යමෙකුගේ දත් සම්පූර්‍ණ ද ඔහුට දත් තිස් දෙකකි. ඒ සියල්ලම වර්‍ණ වශයෙන් සුදු පාටයයි තීරණය කෙරේ. යමෙකුගේ දත් සමව පිහිටා ඇත්නම් තියුණු පතකින් සිඳින ලද සක් පටලක් මෙන් ද සමව ගොතන ලද සුදු මල් කැකුළු මාලාවක් මෙන් ද හැඟෙත්. යමෙකුගේ දත් විසමව පිහිටියේ නම් ඔහුගේ දත් දිරාගිය ආසන ශාලාවක පුටු පේළියක් මෙන් නොයෙක් සටහන් ඇත්තේ යයි සණ්ඨාන වශයෙන් තීරණය කෙරේ. ඔවුන්ගේ දත් පේළි දෙකෙළවර යටින් සහ උඩින් ද දෙක දෙක වශයෙන් දත් අටක් කෙළවරවල් හතරක් හා මුල් හතරක් ඇත්තේ ඇඳි පුටුවක සටහන් ඇත්තේය. ඔවුන්ට පූර්‍වයෙන් ඒ ක්‍රමයටම පිහිටි දත් අටක් කෙළවරවල් තුනක් හා මුල් තුනක් ඇත්තේ කෙකටිය අලයක සටහන් ඇත්තේය. ඔවුන්ගේ ද පූර්‍වයෙන් ඒ පිළිවෙළින්ම යටින් හා උඩින් එක එක වශයෙන් පිහිටි දත් හතරක් කෙළවරවල් දෙකක් හා මුල් දෙකක් ඇත්තේ නැව් බඳනා කණුවක සටහන් ඇත්තේය. ඔවුන්ගේ ද පූර්‍වයෙන් ඒ ක්‍රමයෙන් පිහිටි සතර දළ දත්හු එක් කෙළවරක් හා එක් මුලක් ඇත්තාහු දැසමන් කැකුලක සටහන් ඇත්තාහ. අනතුරුව දත්පේලි දෙකෙහි මැද පිහිටි යටි පෙලෙහි හතරක් ද උඩ පෙලෙහි හතරක් ද වශයෙන් වූ දත් අට එක් කෙළවරක් හා එක් මුලක් ඇත්තේ ලබු ඇට බඳු සටහන් ඇත්ත්ය. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙන් පිහිටියේය. අවකාශ වශයෙන් උඩ දත් උඩ හනු ඇටයෙහි යටට කෙළවර ඇතිව ද යට දත් යටහනු ඇටයෙහි උඩට කෙළවර ඇතිව ද වී පිහිටියේය.

එහි යම්සේ - නව කර්‍මාන්තයක් කරන පුරුෂයෙකු විසින් යට ගල් තලාවේ පිහිටුවන ලද උඩ තලයෙහි පිවිසවන ලද කණු “අපි යට ගල් තලාවේ පිහිටුවන ලද්දාහු උඩ ගල් තලාවේ පිවිසවන ලද්දෝ වෙමු”යි නොදනී ද යට ගල් තලාව “මා කෙරෙහි කණු පිහිටුවන ලද්දේ යයි නොදනීද ඒ අයුරින්ම දත් “අපි යට හනු ඇටයෙහි පිහිටියාහු උඩ හනු ඇටයෙහි පිවිසියාහු වෙමු”යි නොදනී. යට හනු ඇටය ද “මා කෙරෙහි දත් පිහිටියේ යයි නොදනී. උඩ හනු ඇටය ද “මා කෙරෙහි දත් පිවිසියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීමෙන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීමෙන් තොර වූ මේ ධර්‍මයෝ -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේය. පරිච්ඡේද වශයෙන් යට හනු ඇට කුහරයෙන් හනු ඇටයට පිවිස පිහිටි තම මුල් තලයෙන් ද මතු අහසින් ද සරසින් ඔවුනොවුන් විසින් ද පරිච්ජින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙම දත් පිළිබඳ සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමමය. මෙසේ දත් පිළිබඳ වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ඇතුළු ශරීරයෙහි නොයෙක් කුණප සමූහය වසා සිටින “තචං” සම වර්‍ණ වශයෙන් සුදු පාට යයි තීරණය කෙරේ. ඒ සම වනාහි ඉදින් කළු සුදු ආදී වශයෙන් සිටියේ වර්‍ණයෙන් වර්‍ණවත් වීම නිසා නොයෙක් වර්‍ණයෙන් දිස්වන්නේ නමුදු ස්වභාවික වශයෙන් සුදු පාටමය. එම සමෙහි සුදු බව ගිනිදැල්වලින් පහර ලැබුවා වූ ද අවි ප්‍රහාරයන්ගෙන් සිවිය විනාශ වූ ද කල්හි ප්‍රකට වේ. සණ්ඨාන වශයෙන් සැකෙවින් ශරීර කූඩුවෙහිම සටහන් ඇත්තේය. විස්තර වශයෙන් නොයෙක් සටහන් ඇත්තේය. ඒ එසේමය. පා ඇඟිලි සම පටපණු කෝෂ බඳුය. පිටිපා සම සියලු පිටිපතුල වැසෙන සේ සෑදූ පාවහනක සටහන් ඇත්තේය. කෙණ්ඩයේ සම බත් ගොටුවක තල් කොළයේ සටහන් ඇත්තේය. කලවේ සම හාල් පිරුණු දිග පසුම්බියක සටහන් ඇත්තේය. ආනිසද (තට්ටම) සම ජලය පිරුණු රෙදි පෙරහනක සටහන් ඇත්තේය. පිටෙහි සම පුවරුවක් වැසූ සමක සටහන් ඇත්තේය. කුසෙහි සම වීණා ඔරුව වැසූ සමක සටහන් ඇත්තේය. පපුවෙහි සම බොහෝ සෙයින් සතරැස් සටහන් ඇත්තේය. දෙබාහුවේ සම හියවුරක් වැසූ සමක සටහන් ඇත්තේය. පිටි අල්ලෙහි සම දැලිපිහියා කොපුවක සටහන් ඇත්තේය. නැතහොත් පණාවැස්මක (පෙණයක් මෙන් කළ උපකරණයක වැස්ම) සටහන් ඇත්තේය. දෙඅත් ඇඟිලි සම යතුරු පසුම්බියක සටහන් ඇත්තේය. ගෙලෙහි සම ග්‍රීවා සැට්ටයක සටහන් ඇත්තේය. මුවෙහි සම කුඩා මහත් සිදුරු ඇති දිමි ගොටුවක සටහන් ඇත්තේය. හිසෙහි සම පාත්‍ර ථවිකයක සටහන් ඇත්තේය.

සම අරමුණු කොට භාවනා වඩන යෝගාවචරයා විසින් උඩු තොල පටන් සමට හා මස් වලට අතරින් සිත මෙහෙයවමින් පළමුකොට මුහුණ වසා සිටි සම ව්‍යවස්ථා කට යුතුය. ඉන්පසු හිසෙහි සම ද ඉක්බිති පිටත බෙල්ලෙහි සම ද ඉන්පසු අනුලෝම වශයෙන් හා පටිලෝම වශයෙන් දකුණු අතෙහි සම ද ඉක්බිති ඒ ක්‍රමයටම වම් අතෙහි සම ද ඉන්පසු පිටෙහි සම ද ඉක්බිති තට්ටමේ සම ද ඉන්පසු අනුලෝම වශයෙන් හා පටිලෝම වශයෙන් දකුණු පාදයේ සම ද ඉක්බිති වම් පාදයේ සම ද ඉන්පසු වස්ති සම ද උදර සම ද හෘදය සම ද ඇතුළත ග්‍රීවා සම ද ඉන්පසු යටි හනුවේ සම ද මෙසේ නැවත යටිතොල දක්වා සම ව්‍යවස්ථා කට යුතුය. දිශා වශයෙන් (උඩ යට වශයෙන්) දෙදිශාවෙහි හට ගන්නේය. අවකාශ වශයෙන් සියලු ශරීරය වසා පිහිටියේය.

එහි යම් සේ පෙට්ටියක් තෙත් සමකින් හාත් පසින් වසා ඇති විට තෙත් සම “මවිසින් පෙට්ටිය හාත්පසින් වසන ලදැයි නොදනී පෙට්ටිය ද “මම තෙත් සමකින් වටකරන ලද්දේ වෙමි”යි නොමදනීද ඒ අයුරින් සම “ම විසින් මේ සතර මහා භූතයන්ගෙන් හටගත් ශරීරය හාත්පසින් වටකරන ලදැයි නොදනී. මේ චාතුම්මහාභූතික ශරීරය ද මම සමෙන් හාත්පසින් වසන ලද්දේ වෙමි”යි නොදනී. මේ ධර්‍මයෝ වනාහී මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරිම් විරහිත වෙති. -පෙ පුද්ගලයෙක් නැත. හුදෙක් වනාහී:

තෙත් සමකින් වසන ලද්දේ දොරටු නමයක් ඇත්තේ මහා වණයක් වූයේ හාත්පසින් කුණු ගඳ ඇත්තේ අශූචි වැගිරේ” යි.

පරිච්ඡේද වශයෙන් යටින් මසින් ද නැතහොත් එහි පිහිටි තලයෙන් ද උඩින් සිවියෙන් ද පරිච්ඡින්න යැයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහී කෙස් හා සමානමය. මෙසේ සම වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි නවසියයක් වූ මස් පිඬු ඇති “මංසං” මස් වර්‍ණ වශයෙන් එරබදු මල් සමාන රතු පැහැය ඇත්තේ යයි තීරණය කෙරේ. සණ්ඨාන වශයෙන් නොයෙක් සටහන් ඇත්තේය. ඒ එසේමය: එහි කෙණ්ඩා මස් තල්පත වැසූ බත්මුලක සටහන් ඇත්තේය. සමහරු විකසිත නොවූ වැටකෙයියා කැකුලක සටහන් ඇත්තේ යයි ද කියති. කලවා මස ඇඹරුම් ගලෙහි දූගලෙහි සටහන් ඇත්තේය. තට්ටමේ මස ලිප් කෙළවර සටහන් ඇත්තේය. පිටිමස තල් හකුරු පට්ටයක සටහන් ඇත්තේය. ඉලඇට දෙකෙහි මස් පෙතැලි රූ කුසෙක තුනී කොට ඇලවූ මැටි ආලේපයක සටහන් ඇත්තේය. පියයුරෙහි මස සිටගෙන බිම හෙලූ තෙල් මැටි පිඬක සටහන් ඇත්තේය. බාහු දෙකෙහි මස නගුට, හිස, පා සිඳ හම ගසා තබන ලද මහ මීයෙකුගේ සටහන් ඇත්තේය. සමහරු ලොඹුවක සටහන් ඇත්තේ යයි කියති. කම්මුලෙහි මස් කම්මුල ප්‍රදේශයෙහි තබන ලද කරඳ බීජයක සටහන් ඇත්තේය. සමහරු මැඩියෙකුගේ සටහන් ඇත්තේ යයි ද කියති. දිවේ මස දළුක් පත්‍රයක සටහන් ඇත්තේය. නාසයෙහි මස් යටිකුරුව තබන ලද කොළ කොපුවක සටහන් ඇත්තේය. ඇස්වළෙහි මස් අඩක් පැසුණු දිවුලක සටහන් ඇත්තේය. හිසෙහි මස් පාත්‍ර පුළුස්සන කටාරමෙහි තුනී ආලේපයක සටහන් ඇත්තේය. මාංශ පිළිබඳව පරීක්ෂා කරන යෝගාවචරයා විසින් මේ ඕලාරික මාංශයන්ම සටහන් වශයෙන් ව්‍යවස්ථා කටයුතුය. මෙසේ ව්‍යවස්ථා කරන්නාහට සියුම් මස් ඥානයට අරමුණු වශයෙන් පැමිණෙන්නේය. දිශා වශයෙන් (උඩ යට) යන දෙදිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් තුන්සීයකට අධික ඇටවල තැවරී සිටියේය.

එහිදී යම්සේ බිත්තියක ගනකමට මැටිවලින් ආලේප කර ඇති කල්හි ඒ ගනකම් මැටි “මවිසින් බිත්තිය ආලේප කරන ලද්දේය”යි නොදනී ද බිත්තිය ද මම ගනකම් මැටියෙන් ආලේප කරන ලද්දේ වෙමි” යි නොදනීද ඒ ආකාරයට මාංශ පේශි නවසීයකින් යුත් මස් “ම විසින් තුන්සීයක් අස්ථීහු ඇලී සිටින ලද්දාහු වෙතියි නොදනී. තුන් සියයක් අස්ථීහු ද “මම පේශි නවසියයකින් යුත් මසෙන් ඇලෙන ලද්දෙම් වෙමි”යි නොදනී. ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් තොරවූ මේ ධර්‍මයෝ වනාහි -පෙ පුද්ගලයෙක් නොවෙයි. හුදෙක් වනාහී

“ශරීරය නවසියයක් මාංශ පේශීන්ගෙන් යුත් මාංශයෙන් ආලේපිතය. නොයෙක් කෘමි වර්‍ගයාගෙන් ගැවසීගත්තේ අපවිත්‍ර වූ අශූචින්ට ස්ථානයකි”යි.

පරිච්ඡේද වශයෙන් යටින් ඇට සැකිලෙන් හෝ එහි පිහිටි තලයෙන් ද උඩින් සමෙන් ද සරස ඔවුනොවුන්ගෙන් ද පිරිසිඳියේ යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහී කෙස් හා සමානමය. මෙසේ මස් වර්‍ණාදී වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි ප්‍රභේද නවසියයක් වූ “නහාරු” නහර වර්‍ණ වශයෙන් සුදු යයි තීරණය කෙරේ. සමහරු මීපැණි පාට යයි කියති. සටහන් වශයෙන් නොයෙක් සටහන් ඇත්තේය. ඒ එසේය. එහි මහත් මහත් නහර කැණහිල්මල් කැකුළුවල සටහන් ඇත්තේය. ඊට වඩා සියුම් වූ නහර ඌරු වරදැල් රැහැන් බඳුය. ඊටත් වඩා සියුම් වූ නහර රසකිඳ වැල් බඳුය. ඊටත් වඩා සියුම් වූ නහර සිංහලයන්ගේ මහ වීණාවේ තතක් බඳුය. ඊටත් වඩා සියුම් නහර දළ නූල් බඳුය. අත්, පිටි පා, පිට, යන මේ තන්හි නහර කුරුළු පා බඳුය. හිසෙහි නහර ගම් දරුවන්ගේ හිසෙහි දමන ලද ඉතා විරල දුහුල්පිළි බඳුය. පිටෙහි නහර තෙමා අවුවෙහි දැමූ මාළු දැලක් බඳුය. මේ ශරීරයෙහි ඒ ඒ අඟ පසඟ අනුව ගිය සෙසු නහර ශරිරයෙහි දැමූ දැල් සැට්ටයක් බඳුය. දිශා වශයෙන් (උඩ යට) දෙදිශාවෙහි පිහිටියේය. ඔවුන් අතුරෙන් ද දකුණු කණ සිළුවේ පටන් කණ්ඩර නම් වූ මහ නහර පහක් ඉදිරියෙන්ද පිටුපසින්ද ශරීරය වෙළමින් වම් පසට ගියේය. වම් කණ සිළුවේ පටන් ඉදිරියෙන් සහ පිටුපසින් නහර පහක් ශරීරය වෙළමින් දකුණු පසට ගියේය. දකුණු ගෙල වැළේ පටන් ඉදිරියෙන් සහ පිටුපසින් නහර පහක් ශරීරය වෙළමින් වම් පසට ගියේය. වම් ගෙල වළේ පටන් ඉදිරියෙන් සහ පිටුපසින් නහර පහක් ශරීරය වෙළමින් දකුණු පසට ගියේය. දකුණු අත වෙළමින් ඉදිරියෙන්ද පිටුපසින්ද පහක් පහක් බැගින් කණ්ඩර නම් වූ මහ නහර දහයක් මෙසේ නැංගේය. වම් අත ද දකුණු පාදය ද වම් පාදය ද එසේමය. මෙසේ මේ හැටක් වූ මහ නහර ශරීරය දරන, ශරීරය මෙහෙයවන නහර යයි තීරණය කෙරේ. අවකාශ වශයෙන් සියලු ශරීරයෙහි ඇට හා සම ද ඇට හා මස් ද අතර ඇට හා බද්ධවෙමින් සිටියේය.

එහි යම්සේ බිත්තියක වරිච්චි දැව වැල් සමූහයකින් බඳින ලද කල්හි වැල් සමූහය “අප විසින් වරිච්චි දැව බැඳගන්නා ලද්දේ යයි නොදනීද වරිච්චි දඬු ද “අපි වැල් සමූහය විසින් බැඳගන්නා ලද්දේ වෙමු”යි නොදනීද මේ ආකාරයට නහර “අප විසින් තුන් සියයක් ඇට බඳනා ලද්දේ යයි නොදනී. තුන් සියයක් ඇට ද “අපි නහර විසින් බඳින ලද්දෝ වෙමු”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම්වලින් තොර මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. හුදෙක් වනාහී :

“බඹයක් පමණ වූ ශරීරයෙහි නහර නවසියයක් වේ. ගෙයක් වැල්වලින් බඳින්නාක් මෙන් ඒ නහර ඇට සැකිල්ල බඳිත්”ය.

පරිච්ඡේද වශයෙන් යටින් තුන්සියයක් ඇටවලින් හා එහි පිහිටි තලයන්ගෙන් හෝ උඩින් හමෙන් හා මස්වලින් ද සරස ඔවුනොවුන්ගෙන් ද පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මොවුන්ගේ සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහී කෙස් හා සමානමය. මෙසේ නහර වර්‍ණාදි වශයෙන් ව්‍යවස්ථා කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි දෙතිසක් දත් ඇට වෙනම ගත් නිසා සෙසු ඇටය - හැට හතරක් අත් ඇටය, හැට හතරක් පා ඇටය, මස් ඇසුරු කොට ඇති හැට හතරක් මෘදු ඇටය, විලුඹ ඇට දෙකය, එක් එක් පාදයක දෙක බැගින් ගොප් ඇටය, දෙක බැගින් කෙණ්ඩා ඇටය, එක බැගින් දණිස් ඇටය, එක බැගින් කලවා ඇටය, උකුළු ඇට දෙකය, දහ අටක් පිට කටු ඇටය, විසි හතරක් ඉල ඇටය, දහ හතරක් ළය ඇටය, එකක් හෘද ඇටය, දෙකක් අකු ඇටය, දෙකක් පතු ඇටය, දෙකක් බාහු ඇටය, දෙක බැගින් අග්බාහු ඇටය, හතක් උගුරු ඇටය, දෙකක් හණු ඇටය, එකක් නාසා ඇටය, එකක් නලල් ඇටය, නවයක් හිස් කබල් ඇටය යන මේ ආදී වශයෙන් කියන ලද ප්‍රභේද ඇති “අට්ඨිනි” ඇට සියල්ලම වර්‍ණ වශයෙන් ස්වේත (සුදු) වර්‍ණ යයි තීරණය කෙරේ.

සටහන් වශයෙන් නොයෙක් සටහන් ඇත්තේය. ඒ එසේමය. පා ඇඟිලි අග ඇට ඉඟිනි ඇට බඳුය. ඉන් අනතුරුව ඇති ඇඟිලිවල මැද පුරුකෙහි ඇට සම්පූර්ණ නොවූ කොස් ඇට බඳුය. මුල් පුරුකෙහි ඇට පණාබෙර බඳුය. සමහරු මිහිඟු බෙර බඳු යැයි ද කියති. පිටි පතුලෙහි ඇට කෙටූ කැණහිල්ල අල රැසක් බඳුය. විලුඹේ ඇට එකට සිටි තල් ගෙඩියක ලොඳ බඳුය. ගොප් ඇට එකට බැඳි ක්‍රීඩා ගෝලයක් බඳුය. ජඞ්ඝා ඇට අතුරින් කුඩා ඇටය දුනු දණ්ඩක් බඳුය. විශාල ඇටය සා පිපාසාවෙන් වැහැරී ගිය ගැරඩි පිටක් බඳුය. කෙණ්ඩා ඇට ගොප් ඇටයන්හි පිහිටි තැන පොතු නොගැලවූ ඉදි ගොබයක් බඳුය. කෙණ්ඩා ඇට දණහිස් ඇටයෙහි පිහිටි තැන මිහිඟු බෙරයක මුදුන බඳුය. දණහිස් ඇටය එක් පැත්තකින් නැමුණු පෙණ පිඩක් බඳුය. කලවා අට නපුරු ලෙස සසින ලද වෑපොරෝ දණ්ඩක් බඳුය. කලවා ඇටය කටී ඇටයෙහි පිහිටි තැන රන්කරුවන්ගේ ගිනි දල්වන කුරු සමූහයක් බඳුය. එය පිහිටි අවකාශය අග කැපූ දොඹ ගෙඩියක් බඳුය. ඒකාබද්ධව පිහිටි කටී ඇට දෙක කුඹල්කරුවන් විසින් කරන ලද උඳුනක් බඳුය. සමහරු තවුසන්ගේ කුඩා බිස්සක් බඳු යැයි කියති. ආනිසදයෙහි (තට්ටමෙහි) ඇට යටිකුරු කර තබන ලද සර්‍ප පෙණයක් බඳුය. සත් තැනෙක්හි කුඩා සිදුරු සහ මහත් සිදුරු ඇති දහ අටක් වූ පිට කටුවෙහි ඇට ඇතුළතින් මතු මතුයෙහි තබන ලද හිස් වෙළුම් පටි බඳුය. පිටතින් නව ගුණ වැලක් බඳුය. ඔවුන්ගේ තැනින් තැන කියත් දත් බඳු කටු දෙක තුනක් ඇත. සූවිසි ඉල ඇට අතුරෙන් සම්පූර්‍ණ වූ ඇට සම්පූර්‍ණ සිංහල දෑකැතක් බඳුය. අසම්පූර්‍ණ ඇට අසම්පූර්‍ණ සිංහල දෑකැත්තක් බඳුය. සියල්ලම සුදු කුකුලෙකුගේ විදහාගත් පියාපත් දෙක බඳුයයි ද සමහරු කියති. තුදුස් ලය ඇට දිරා ගිය රළු කූඩුවක් බඳුය. හෘදය ඇට හැඳි පොලොත්තක් බඳුය. අකු ඇට කුඩා ලෝහ වෑයක දණ්ඩක් බඳුය. ඔවුන්ගේ යටින් පිහිටි ඇට අඩ සඳක් බඳුය. පිටිබා ඇට පොරෝ තලයක් බඳුය. භාගයක් ගෙවුණු සිංහල උදැල්ලක් බඳු යයි සමහරු කියති. බාහුවෙහි ඇට කැටපත් මිටක් බඳුය. සමහරු මහ වෑයක දණ්ඩක් බඳුයයි ද කියති. බාහුවේ අග ඇට යුග්ම (දෙක) වූ තල් කඳක් බඳුය. වළලුකර ඇට එක්කොට අලවා තැබූ හිස් වෙළුම් පටක් බඳුය. පිටි අල්ලේ ඇට තැළු කැණහිල්ල අල රැසක් බඳුය. අතැඟිලිවල මුල් පුරුකේ ඇට පණාබෙර බඳුය. මැද පුරුකේ ඇට නොපිරිපුන් කොස් ඇට බඳුය. අග පුරුකේ ඇට ඉඟිනි ඇට බඳුය. උගුරු ඇට හත දණ්ඩෙහි විද පිළිවෙළින් තැබූ උණ ගොබ කැබලි බඳුය. යටි හණු ඇටය ලෝකරුවන්ගේ යකුලක බැඳි වළල්ලක් බඳුය. උඩ හනු ඇටය ලියන සැතක් බඳුය. නළල් ඇට යටිකුරු කර තබන ලද බිඳුණු හක් කබලක් බඳුය. කන්සිළු ඇට කරණවෑමියාගේ දැලිපිහි කොපුවක් බඳුය. නළලින් හා කන්සිළුවෙන් උඩ පට බඳනා තන්හි ඇට ගිතෙල් පිරුණු පටරෙදි කඩක් බඳුය. මුදුනෙහි ඇට මුහුණ ඇද පොල් ගෙඩියක් බඳුය. හිසෙහි ඇට මසා තැබූ දිරා ගිය ලබු කබල් බඳුය. දිශා වශයෙන් උඩ යට යන දෙදිශාවෙහි පිහිටියේය.

අවකාශ වශයෙන් සාමාන්‍යයෙන් සියලු ශරීරයෙහි පිහිටියේය. විශේෂයෙන් වනාහී හිසෙහි ඇට උගුරු ඇට මත පිහිටියේය. උගුරු ඇට පිට කටු ඇට මත පිහිටියේය. පිට කටු ඇට කටී ඇට මත පිහිටියේය. කටී ඇට කලවා ඇට මත පිහිටියේය. කලවා ඇට දණ ඇට මත ද දණ ඇට කෙණ්ඩා ඇට මත ද කෙණ්ඩා ඇට ගොප් ඇට මත ද ගොප් ඇට පිටිපතුල් ඇට මත ද පිහිටියේය. පිටිපතුල් ඇට ද ගොප් ඇට ඔසවා සිටියේය. ගොප් ඇට කෙණ්ඩා ඇට ද -පෙ- උගුරේ ඇට හිසෙහි ඇට ඔසවා සිටියේ යයි මේ අනුසාරයෙන් සෙසු ඇට ද දත යුතුය.

එහි යම් සේ ගඩොල් පරාල ආදිය ඒකරාශි වූ තන්හි මතු පිටින්ම ඇති ගඩොල් ආදිය “අපි යටින්ම පිහිටි (ගඩොල්) ආදිය මත පිහිටියෙමු”යි නොදනී ද යටින් පිහිටි දේ ද “අපි උඩින් ඇති දේ ඔසවාගෙන සිටියෝ වෙමු” යි නොදනීද ඒ අයුරින්ම හිසෙහි ඇට “අපි යටිපතුල් ඇට මත පිහිටියෝ වෙමු”යි -පෙ- ගොප් ඇට “අපි යටිපතුල් ඇට මත පිහිටියෝ වෙමුයි ද පිටිපතුල් ඇට “අපි ගොප් ඇට ඔසවාගෙන සිටියෝ වෙමු” යි ද නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. හුදෙක් වනාහී මේ තුන්සියයකට අධික වූ ඇට හා නවසියයක් නහරවලින් ද නවසියයක් මාංශපේශිවලින් ද එකට බැඳුණු, එකට ආලේප වූ, ඒක ඝන වූ, සමෙන් හාත්පසින් වටවූ, සත් සියයක් රසනහර අනුව ගිය ස්නේහයෙන් තෙත් වූ අනූ නම දහසක් රෝම කූපයන්ගෙන් වැගිරෙන දහඩිය කුණු තට්ටුවෙන් යුත් අසු කුලයක පණුවගෙන් ගැවසී ගත් යමක් ස්වභාව වශයෙන් පරික්ෂා කරන යෝගාවචරයා ගතයුතු කිසිවක් නොදකී ද හුදෙක් වනාහී නහරවලින් සම්බන්ධ වූ නොයෙක් කුණපයන්ගෙන් ගැවසී ගත් ඇට සැකිල්ලක් පමණක් දකී ද යමක් දැක දශබලධාරින් වහන්සේගේ පුත්‍ර භාවයට එළඹියේ ද එය ශරීරය යයි ව්‍යවහාරයට පත් විය. යම් සේ කීවේද

“කෙළවර දක්වා පිළිවෙළින් ඇට පිහිටියේය. නොයෙක් සන්ධි ඇත්තේය. කිසිවෙකු විසින් එය ප්‍රමාණ නොකරන ලදී.

එය නහරයන්ගෙන් බැඳුණේය. ජරාව විසින් මෙහෙයවන ලද්දේය. අචේතනික වූ එය ලී කොටයකට සමානය.

අපවිත්‍ර තැනක හටගත් කුණපයකි. අශූචියෙහි, කුණ වූ තැනක හටගත්තකි. දුගඳ හමන තැනක හටගත් දුගඳ දෙයකි. බිඳෙන තැනක හටගත් වෙනස් වීම ස්වභාව කොට ගත් දෙයකි.

ඇට පොදියක ඇට පොදියක් හටගත්තේය. කුණු වූ ශරිරයෙහි කුණු ගොඩක් උපන්නේය. එබඳු වූ ශරීරයෙහි කැමැත්ත දුරු කරවු. දශබලයන් වහන්සේගේ පුත්‍රයෝ වන්නෙහුයි.

පරිච්ඡේද වශයෙන් ඇතුළත ඇට මිදුළෙන් ද උසින් මාංශයෙන් ද අගින් සහ මුලින් ඔවුනොවුන්ගෙන් ද පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මොවුන්ගේ සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහී කෙස් හා සමානමය. මෙසේ ඇට වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි ඉහත සඳහන් කළ ප්‍රභේද සහිත අස්ථීන්ගේ ඇතුළත පිහිටි “අට්ඨිමිඤ්ජං” ඇට මිදුළු වර්‍ණ වශයෙන් සුදු පාටයයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් තම අවකාශයට අනුකූල වූ සටහන් ඇත්තේය. ඒ කෙසේද යත්? මහත් මහත් ඇටවල ඇතුළත වූ ඇටමිදුළු තම්බා ගුළිගසා මහත් වූ උණ පුරුකක දමන ලද මහා වේවැල් අංකුරයක් බඳුය. කුඩා අණු කුඩා ඇටවල ඇතුළත පිහිටි ඇට මිදුළු තම්බා ගුළි ගසා කුඩා අණු කුඩා උණ පුරුක්හි දමන ලද තුනී වේවැල් අංකුර බඳුය. දිශා වශයෙන් උඩ යට යන දෙදිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් අස්ථින්හි ඇතුළත පිහිටියේය.

එහිදී යම් සේ උණ පුරුක් ආදියෙහි ඇතුළට දැමූ දීකිරි මීපැණි ආදිය “අපි උණ පුරුක් ආදියෙහි ඇතුළත පිහිටියෙමු”යි නොදනීද උණ පුරුක් ආදිය ද දී කිරි මීපැණි ආදිය අපගේ ඇතුළත පිහිටියේය”යි නොදනීද ඒ අයුරින්ම ඇට මිදුළු “මම ඇටවල ඇතුළත පිහිටියෙමි”යි නොදනී. ඇට ද ඇට මිඳුළු අපගේ ඇතුළත පිහිටියේ යයි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් ඇටවල ඇතුළත තලයන්ගෙන් ද ඇටමිදුළු කෙළවරින් ද පරිච්ඡින්නය. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහී කෙස් හා සමානමය. මෙසේ ඇටමිදුළු වර්‍ණාදී වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරය අභ්‍යන්තරයෙහි පිහිටි මස් පිඬු දෙකක් වශයෙන් වූ “වක්කං” වකුගඩුව වර්‍ණ වශයෙන් මඳක් රතු වූයේ එරබදු ඇට පැහැය ඇතැයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් ගම් දරුවන්ගේ එක්කොට බැදි ක්‍රීඩා බෝලයක සටහන් ඇත්තේය. සමහරු එක නටුවෙහි හටගත් අඹ ගෙඩි දෙකක් බඳු යැයි කියති. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි පිහිටියේය. අවකාශ වශයෙන් ගළවළුයෙන් නික්ම එක් මුලක් ඇතිව මඳක් ගොස් දෙකකට බෙදී දළ නහරින් බැදී හෘදය මාංශය වටකොට පිහිටියේය.

එහි යම්සේ නටුව හා බැඳුණු අඹ ගෙඩි දෙක “මම නටුවෙන් බැදුණේ වෙමි” යි නොදනීද නටුව “මවිසින් අඹ ගෙඩි දෙක බඳින ලද්දේ යයි නොදනීද ඒ අයුරින් වකුගඩුව “මම දළ නහරින් බඳින ලද්දේ යයි නොදනී. දළ නහර මවිසින් වකුගඩුව බඳින ලද්දේ යයි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් වකුගඩු කෙළවරින් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහී කෙස් හා සමානමය. මෙසේ වකුගඩුව වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරිරය අභ්‍යන්තරයෙහි ‘හදයං’ හදවත වර්‍ණ වශයෙන් රක්තවර්‍ණ වූයේ රත්පියුම් පෙත්තක පිටපැත්ත බදු වර්‍ණ ඇත්තේ යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් පිට පෙති ඉවත්කොට යටිකුරු කර තබන ලද පියුම් කැකුළක් බඳුය. එයද අග සිඳි දොඹ ගෙඩියක් මෙන් විවෘත වූ එක් පැත්තක් ඇත්තේ පිටතින් මටසිලුටු වූයේ ඇතුළත වැටකොළු ගෙඩියක ඇතුළත බඳුය. ප්‍රඥා බහුල අයගේ මඳක් විකසිතය. මඳ වූ ප්‍රඥාව ඇත්තන්ගේ මුකුලිතමය. යම් රූපයක් ඇසුරු කොට මනෝ ධාතුව ද මනෝ විඥාන ධාතුව ද පවතීද එය හැර ඉතිරි කොටස මස් පිඩක් බඳුය. එහි ඇතුළත අඩ පතක් පමණ ලෙයක් ඇත. ඒ ලෙය රාග චරිතයාගේ රතු පාටය. ද්වේෂ චරිතයාගේ කළු පාටය. මෝහ චරිතයාගේ මස් සේදූ ජලය හා සමානය. විතර්‍ක චරිතයාගේ කොල්ලු යුෂ පාටය. ශ්‍රද්ධා චරිතයාගේ කිණිහිරිමල් පාටය. ප්‍රඥා චරිතයාගේ පැහැදිලිය. මැනවින් ප්‍රසන්නය. නොකැලඹුණේය. ඔප දැමූ දෑරඟ මිණක් මෙන් ප්‍රභාස්වර යයි හැඟේ. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් ශරීරය ඇතුළත දෙතන මැද පිහිටියේය.

එහිදී යම් සේ වාපාන කවුළු දෙකක් මැද පිහිටි අගුල් ටැඹ “මම වාපාන කවුළු දෙකක් මැද පිහිටියේ වෙමි”යි නොදනීද වාපාන කවුළුව ද “අපගේ මැද අගුල් ටැඹ පිහිටියේය”යි නොදනීද ඒ ආකාරයට හදවත “මම දෙතන මැද පිහිටියේ වෙමි” යි නොදනී. දෙතනද “හදවත අපගේ මැද පිහිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් හදවත හෘදය භාගයෙන් පරිච්ඡන්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විභාග පරිච්ඡේදය වනාහී කෙස් හා සමානමය. මෙසේ හදවත වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරය ඇතුළත “යකනං” අක්මාව නමින් හැඳින්වෙන මස් පිඬු දෙක වර්‍ණ වශයෙන් රතුය. රතු කුමුදු මලක බාහිර පෙත්තක පිට පැත්තෙහි වර්‍ණය බඳු යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් මුලින් එක්වී අගින් දෙකක් වූ කොබෝලීල පත්‍රයක් බඳුය. එයද අඥානයන්ට එකක්ම වූයේ මහත්ව පිහිටියේය. ප්‍රාඥයන්ට කුඩා වූ දෙකක් හෝ තුනක් හෝ පිහිටියේය. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් දෙතන අතර දකුණු පස ඇසුරු කොට පිහිටියේය.

එහිදී යම් සේ මහ සැළියක පැත්තක ඇලුණු මස් කැබැල්ල “මම මහ සැළියක පැත්තක ඇලුණේ වෙමි” යි නොදනී ද මහ සැළිය “මා කෙරෙහි මස් කැබැල්ල ඇලුණේ යයි නොදනී ද ඒ ආකාරයට අක්මාව “මම දෙතන අතර දකුණු පස ඇසුරු කොට පිහිටියේ වෙමි”යි නොදනී. දෙතන අතර දකුණු පස “මා ඇසුරු කොට අක්මාව පිහිටියේ යයි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරිම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් වනාහී අක්මාව අක්මා භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහී කෙස් හා සමානමය. මෙසේ අක්මාව වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි පටිච්ඡින්න, අප්පටිච්ඡින්න වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ “කිලොමකං” දලඹුව වර්‍ණ වශයෙන් සුදුය. දුහුල් රෙදි කඩක පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් තමන්ගේ අවකාශයේ සටහන් ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් (උඩ යට) දෙදිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් පටිච්ඡින්න දලබුව හදවත හා වකුගඩුව පිරිවරා ද අප්පටිච්ඡින්න දලබුව සියලු ශරීරයෙහි සමට යටින් මස වසා වැළඳ ගෙනද සිටියේය.

එහි යම්සේ රෙදි කඩකින් මස් වෙළා ඇති කල්හි රෙදිකඩ “මවිසින් මස් වෙළන ලදැයි නොදනීද මස් “මම රෙදිකඩ විසින් වෙළන ලද්දේ වෙමි”යි නොදනීද මේ ආකාරයට දලබුව “මවිසින් වකුගඩුව හා හදවත ද සියලු ශරීරයෙහි සමට යටින් ඇති මස ද වෙළන ලද්දේ යයි නොදනී. වකුගඩුව හා හදවත ද සියලු ශරීරයෙහි මස් ද “මම දලබුව විසින් වෙළන ලද්දේ වෙමි”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් ආදියෙන් තොර මේ ධර්‍මයෝ -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් යටින් මසෙන් ද උඩින් සමෙන් ද සරස දලබු භාගයෙන් ද පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ දලබුව වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරය ඇතුළත “පිහකං” බඩදිව වර්‍ණ වශයෙන් නිල් වූයේ පරවුණු නිකමලෙහි පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් බොහෝ සෙයින් අඟල් සතක් පමණ වූයේ බැඳුමක් නැති කලු වස්සෙකුගේ දිවක් බඳුය. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි හට ගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් හදවතට වම් පසින් උදර පටලයේ මතු භාගය ඇසුරු කොට සිටියේය. මෙය ආයුධ පහරකින් පිටතට නික්මුණු කල්හි සත්ත්වයන්ගේ මරණය සිදු වේ.

එහි යම්සේ කොටුවක මතුභාගය ඇසුරු කොට සිටි ගොම පිඬ “මම කොටුවේ මතුභාගය ඇසුරු කොට සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද කොටු මතුපිට භාගය “ගොම පිඬ මා ඇසුරු කොට සිටියේය”යි නොදනීද මේ ආකාරයට බඩදිව “මම උදර පටලයේ මතුභාගය ඇසුරු කොට සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. උදර පටලයාගේ මතුභාගය බඩදිව මා ඇසුරු කොට සිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහි -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් බඩදිව් භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ බඩදිව වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරය ඇතුළත මස් කැබලි දෙතිසකින් යුත් “පප්‍ඵාසං” පපු මස වර්‍ණ වශයෙන් රතුය. ඉතා නොඉදුණු දිඹුල් ගෙඩියක පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් නොසමකොට කැපූ කැවුමක සටහන් ඇත්තේය. සමහරු වහල උළු කැබලි ගොඩක සටහන් ඇත්තේ යයි කියති. ඒ මේ පපුමස කෑ බිව් කිසිවක් ඇතුළත නොමැති විට නැගෙන කර්‍මජ තේජෝ උෂ්ණයෙන් මඩින ලද බැවින් මැනවින් සැපූ පිදුරු පිඩක් මෙන් නීරස ඕ රහිත වේ. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් ශරීරය ඇතුළත දෙතන අතර හදවත හා අක්මාව මත්තෙන් වසාගෙන එල්බෙමින් සිටියේය.

එහි යම් සේ දිරා ගිය කොටුවක් ඇතුළත එලෙන කුරුළු කූඩුවක් “මම දිරූ කොටුවක් තුළ එලෙමින් සිටියේ වෙමි”යි නොදනීද දිරූ කොටු ඇතුළත ද “කුරුළු කූඩුව මා කෙරෙහි එල්ලෙමින් සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද මේ අයුරින් පපුමස “මම ශරීරය ඇතුළත දෙතන අතර එල්ලෙමින් සිටියේ වෙමියි නොදනී. ශරීරය ඇතුළත දෙතන අතර ද “මා කෙරෙහි පපුමස එල්ලෙමින් සිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහි -පෙ පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් පපුමස පපුමස් භාගයෙන් පරිච්ජින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහී කෙස් හා සමානමය. මෙසේ පපුමස වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරය ඇතුළත පුරුෂයාගේ දෙතිස් රියන් පමණ වූ ද ස්ත්‍රියගේ අටවිසි රියන් පමණ වූ ද එක් විසි තැනකින් නැමුණු “අන්තං” බඩවැල වර්‍ණ වශයෙන් සුදුය. වැලි මුසු කළ හුණු බදාමයක පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් හිස සිඳ ලේ ඔරුවක නමා දැමූ සර්‍ප සිරුරක් බඳුය. දිශා වශයෙන් (උඩ යට) දෙදිශාවෙහි පිහිටියේය. අවකාශ වශයෙන් උඩ ගලවළුයෙහි ද යට මල මාර්‍ගයෙහි ද බැඳී සිටි බැවින් ගලවළු හා ගුද පියස කෙළවර කොට ඇති ශරීරාභ්‍යන්තරයෙහි පිහිටියේය.

එහිදී යම් සේ ලේ ඔරුවක නමා දමන ලද හිස සිඳි සර්‍ප සිරුර “මම ලේ ඔරුවක සිටියේ වෙමි”යි නොදනීද ලේ ඔරුව ද මා කෙරෙහි හිස සිඳි සර්‍ප සිරුර පිහිටියේය”යි නොදනීද ඒ අයුරින් බඩවැල “මම ශරීරය ඇතුළත පිහිටියේ වෙමි”යි නොදනී. අභ්‍යන්තර ශරීරය ද මා කෙරෙහි බඩවැල පිහිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් බඩවැල බඩවැල් භාගයෙන් පරිච්ඡින්නය. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහී කෙස් හා සමානමය. මෙසේ බඩවැල වර්‍ණාදී වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරය ඇතුළත අතරතුරෙහි “අනන්තගුණං” අතුණුබහන් වර්‍ණ වශයෙන් සුදුය. හෙල්මැලි මුලක් බඳු යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් ද හෙල්මැලි මුලක් බඳුමය. සමහරු ගෝ මුත්‍රයක් (මැණික් වර්‍ගයක්) බඳු යයි කියති. දිශා වශයෙන් (උඩ යට) දෙදිසාවෙහි පිහිටියේය. අවකාශ වශයෙන් උදලු පොරෝ ආදී කර්‍මාන්ත කරන්නවුන්ගේ යන්ත්‍ර අදිනා කල යන්ත්‍ර පෝරු බැඳගෙන සිටින යන්ත්‍ර නූල් මෙන් අතුනු වැටි ගිලිහිය නොදී එකොට බැඳගෙන පා පිස්නා බිස්සෙහි දරන මඩුල්ල අතර මසා සිටින රැහැන් මෙන් එක් විසි අතුනු වැටි අතරෙහි පිහිටියේය.

එහි දී යම් සේ පා පිස්නා බිස්සෙහි රැහැන් සමූහය මසා සිටින රැහැන “ම විසින් පා පිස්නා බිස්සෙහි රැහැන් සමූහය මසා සිටින ලද්දේ යයි නොදනී ද පාපිස්නා රැහැන් මඩුල්ල “රැහැන මා මසා සිටින ලදැයි නොදනීද ඒ අයුරින් අතුනුබහන් “මම බඩවැල එක්විසි අතුනුවැටි අතරෙහි බැඳ සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. බඩවැල ද “අතුනුබහන් මා බැඳගෙන සිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් අතුනුබහන් භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමානමය. මෙසේ අතුනුබහන් වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

අනතුරුව ඇතුළත ශරීරයෙහි “උදරියං” උදරයෙහි වූ අනුභව කළ දේ වර්‍ණ වශයෙන් වැළඳු ආහාරයන්ගේ පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් පෙරහනෙක ලිහිල් ලෙස බඳනා ලද සහල් බඳුය. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් උදරයෙහි පිහිටියේය. උදරය නම් දෙකොණින් මිරිකනු ලබන තෙත වස්ත්‍රයක මැද හටගත් බුබුලක් හා සමාන අන්තස්ථානයයි. පිටතින් සිලිටි ඇතුළ මස් කසළ වෙළන ලද පොරෝනා කඩක් බඳුය. සමහරු කුණු වූ කොස් ගෙඩියක ඇතුළත හා සමාන යයි කියති. එහි තක්කොටක, ගණ්ඩුප්පාදක, තාලහීරක, සුචිමුඛ, පටතන්තුක, සුත්තක යන මේ ආදී දෙතිස් කුලයකට අයත් පණුවෝ ආකූල ව්‍යාකූලව සමූහ සමූහව හැසිරෙන්නෝව වසති. ඔවුහු ආහාරපාන නොමැති කල්හි පැන පැන ශබ්ද කරමින් හෘදය මාංශයට පීඩා කරති. පාන භෝජන ආදිය අනුභව කරන වේලාවෙහි ද උඩුකුරු කළ මුව ඇත්තාහු පළමුව අනුභව කළ දෙතුන් පිඩ වහ වහා පැහැර ගනිති. යමක් මේ පණුවන්ගේ තිඹිරිගෙය ද, වැසිකිළිය ද, ගිලන්හල ද, සොහොන ද වන්නේ ද ඒ එම උදරයම වන්නේය. යම් සේ යම් සැඩොල්ගම් දොරටුවක ගවර වළක (අපවිත්‍ර දේ දමන වළ) සරත් කාලයක මහ පොද ඇති වැසි වසිනා කල ජලයෙන් ගෙනවිත් දැමූ මූත්‍ර, මල, සම්, ඇට, නහර කොටස්, කෙළ, සොටු, ලේ ආදී නොයෙක් කුණු කන්දල් වැටී මඩ දියෙන් කැළඹී, හටගත් පණු කැලගෙන් ගැවසී ගත්තේ වී දෙතුන් දිනක් අවෑමෙන් සූර්‍ය්‍ය රශ්මි වේගයෙන් තැවී කැකෑරී මතුයෙහි පෙණ බුබුලු නගිමින් ඉතා නිල්වන්ව දැඩි දුගඳින් යුක්තව දැඩි පිළිකුල් සහගතව ආඝ්‍රාණය කිරීම හෝ රස විඳීම, තිබියේවා සමීපයට යාමට හෝ දැක ගැනීමට හෝ නුසුදුසු බවට පත්ව සිටින්නේ ද ඒ ආකාරයට නොයෙක් ආකාරයේ පාන භෝජනාදිය දත් නැමති මෝලෙන් අඹරා දිව නැමති අතින් පෙරළා කෙළවලින් කලතා ඇසිල්ලෙන් පහ වූ වර්‍ණ ගන්ධ, රසාදිය ඇත්තේ රෙදි වියන්නන්ගේ නානු සේ ද බල්ලන්ගේ වමනයක් සේ ද වැටී පිත් සෙම් වායෙන් වෙළන ලද්දේ වී ජඨරාග්නි තාප වේගයෙන් කැකෑරී පණු කුලයෙන් ගැවසී ගත්තේ මතු මතුයෙහි පෙණ බුබුළු නගිමින් දැඩි කසල බවට, දුගඳ හමන බවට, පිළිකුල් බවට පැමිණ සිටී. මෙය නුවණැසින් බලන කල ඇතිවන අමනොඥත්වය කියනුම කවරේද කියනු ඇසෙන විටද ආහාර පානාදියෙහි අමනෝඥත්වය වන්නේය. මේ උදරයෙහි වැටුණු පානභෝජනාදිය පස් ආකාරයකට බෙදී යයි. එක් කොටසක් පණුවෝ කති. එක් කොටසක් උදරයේ ගින්නෙන් දැවී යයි. එක් කොටසක් මූත්‍ර බවට පත්වෙයි. එක් කොටසක් මල බවට පත්වෙයි. එක් කොටසක් රස බවට පැමිණ ලේ මස් ආදිය වඩයි.

එහි යම්සේ ඉතාමත් පිළිකුල් සහගත බල්ලන්ට කෑම දෙන ඔරුවක පැවති බලු වමනය “මම බල්ලන්ට කෑම දෙන ඔරුවක සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද බල්ලන්ට කෑම දෙන ඔරුව ද “මා කෙරෙහි බලු වමනය සිටියේය”යි නොදනී ද ඒ ආකාරයට කුසෙහි නොදිරූ ආහාර පාන ද “මම මේ ඉතා දුගඳ පිළිකුල් සහගත උදරයේ සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. උදරය ද “මා කෙරෙහි නොදිරූ ආහාරපාන සිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් නොදිරූ ආහාර උදර භාගයෙන් පරිච්ඡින්නය. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ උදරයෙහි නොදිරූ ආහාර පාන වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ඇතුළත ශරීරයෙහි “කරීසං” අශුචි වර්‍ණ වශයෙන් බොහෝ සෙයින් වැළඳූ ආහාරයන්ගේ පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් අවකාශ ස්ථානය බඳුය. දිශා වශයෙන් යට දිශාවෙහි හට ගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් පක්වාශයෙහි පිහිටියේය. පක්වාශය නම් යට නාභියට හා පිටකටු මුලට අතර බඩවැල කෙළවර උසින් අටඟුලක් පමණ වූ උණ නළයක් ඇතුළත හා සමාන ප්‍රදේශයයි. එහි යම්සේ උඩ භූමිභාගයක වැටුණු වැසි ජලය ගිලිහී යට භූමි භාගය පුරා සිටීද ඒ ආකාරයට ආමාශයෙහි වැටුණු පාන භෝජන ආදිය බඩගින්නෙන් පෙණ නගමින් පැසි පැසී ඇඹරුම් ගලකින් පිටි අඹරන්නාක් මෙන් සියුම් බවට පැමිණ අතුනු සිදුරෙන් ගිලිහී අඹරා උණ නළයක දමන ලද පඬුවන් මැටි සේ රැස්ව සිටී.

එහි යම් සේ උණ නළයක මිරිකා දමන ලද පඬුවන් මැටි “මම උණ නළයක සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද උණ නළය “මා කෙරෙහි පඬුවන් මැටි සිටියේය”යි නොදනීද ඒ ආකාරයට අශුචි “මම පක්වාශයෙහි පිහිටියේ වෙමි” යි නොදනී. පක්වාශය ද “මා කෙරෙහි අශුචි සිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් අශුචි අශුචිභාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ අශූචි වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි හිස් කබල අතර පිහිටි “මත්‍ථලුඞ්ගං” හිස් මොළය වර්‍ණ වශයෙන් සුදුය. නයිහතු පිඩක පාට යයි තීරණය කෙරේ. සමහරු නරක්වුණු දීකිරි පාට යයි කියති. සටහන් වශයෙන් අවකාශ ස්ථානයට බඳුය. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි හට ගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් හිස් කබළ තුළ මැහුම් සතර මග ඇසුරු කොට එක්කොට තැබූ පිටි පිඩු හතරක් මෙන් එක්ව හිස් මොළ පිඩු හතරක්ව සිටියේය.

එහි යම්සේ පැරණි ලබු කබලක දමන ලද පිටිපිඩු හෝ නරක් වූ දීකිරි හෝ “මම පැරණි ලබු කබලක සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද පැරණි ලබු කබල ද මා කෙරෙහි පිටි පිඩු හෝ නරක් වූ දී කිරි හෝ සිටියේය’යි නොදනී ද ඒ ආකාරයට හිස් මොළය “මම හිස් කබල තුළ සිටියේය”යි නොදනී. හිස් කබල ඇතුළත මා කෙරෙහි හිස් මොළය සිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් හිස් මොළය හිස් මොළ භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් සමානමය. මෙසේ හිස් මොළය වර්‍ණා වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි බද්ධ, අබද්ධ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ ද “පිත්තං” පිත වර්‍ණ වශයෙන් ඝන මී තෙල් පාට යයි තීරණය කෙරේ. සමහරු අබද්ධ පිත මැළවුණු රණවරා පාට යයි කියති. සටහන් වශයෙන් ස්වකීය අවකාශයට අනුකූල සටහන් ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් (උඩ යට) දෙදිශාවෙහි හට ගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් අබද්ධ පිත කෙස්, ලොම්, නිය, දත්, යන මේවායේ මසින් තොර තැන් ද තද වියලි සම ද හැර දියෙහි තෙල් බිංදුවක් මෙන් සෙසු සියලු ශරීරයෙහි පැතිරී සිටියේය. එය කිපුණු කල්හි ඇස් කහපාට වේ. කරකැවිල්ල සෑදේ. ශරීරය කම්පා වේ. කැසීම ඇති වේ. බද්ධ පිත හදවත හා පපුව අතර අක්මාව නිසා පිහිටි මහ වැටකොළු කොස්සක් බඳු පිත් කෝෂයෙහි පිහිටියේය. එය කිසි කල්හි සත්ත්වයෝ උමතු වෙති. සිහි විකල් වෙති. විලිබිය හැරපියා නොකළ යුතු දේ කරති. නොකිව යුතු දේ කියති. නොසිතිය යුතු දේ සිතති.

එහි යම්සේ ජලයේ පැතිරී සිටි තෙල් “මම ජලයේ පැතිරී සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද ජලය ද “තෙල් මා කෙරෙහි පැතිර සිටියේය”යි නොදනී ද ඒ ආකාරයට අබද්ධ පිත “මම ශරීරයෙහි පැතිරී සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. ශරීරය ද “අබද්ධ පිත මා කෙරෙහි පැතිරි සිටියේය”යි නොදනී. යම්සේ වැටකොළු කොස්සෙහි පැවති වැසි ජලය “මම වැටකොළු කොස්සෙහි සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද වැටකොළු කොස්ස ද “මා කෙරෙහි වැසි ජලය සිටියේය”යි නොදනී ද ඒ ආකාරයට බද්ධ පිත “මම පිත් කෝෂයෙහි පිහිටියේ වෙමි”යි නොදනී. පිත් කෝෂය ද “මා කෙරෙහි බද්ධ පිත පිහිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් පිත පිත් භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ පිත වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරය ඇතුළත එක් පාත්‍රයක් පුරාලන තරම් “සෙම්හං” සෙම වර්‍ණ වශයෙන් සුදුය. කෑලිය කොළ මිරිකූ දියෙහි පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් තමා සිටින අවකාශ ස්ථානය බඳුය. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් උදර පටලයෙහි පිහිටියේය. පාන භෝජනාදිය වළඳනා කල්හි යම්සේ ජලයෙහි දිය සෙවෙල් තට්ටුව දඬු හෝ කැබලිති හෝ වැටෙන කල්හි සිදී දෙබෑවී නැවත එක්වී සිටීද ඒ ආකාරයට පානභෝජන ආදිය වැටෙන කල්හි මේ සෙම ද සිඳී දෙබෑවී නැවත එක්වී සිටියි. මේ සෙම මඳ වූ කල්හි පැසුණු ගඩුවක් මෙන්ම කුණු වූ කිකිළි බිත්තරයක් මෙන් ද උදරය ඉතා පිළිකුල් කුණු ගඳින් යුක්ත වෙයි. එයින් නැගුණු ගඳින් ඔක්කාරය ද වේ. මුඛය ද දුගඳව පිළිකුල් කුණු වූ මළකුණක් බඳු වේ. ඒ පුරුෂයා ද ‘පිටව යව, කුණු ගඳ ගසහි” යයි කිව යුතු බවට පැමිණේ. මේ සෙම වනාහි වැඩී ඝන බවට පත්වූයේ වැසිකිළියේ පියන් පතින් මෙන් උදර පටලයේ ඇතුළතම කුණප ගඳ අනුරාගෙන සිටියි.

එහි යම්සේ ගවර වළෙහි උඩ පෙණ පටලය “මම ගවර වළෙහි සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද ගවර වළ ද “මා කෙරෙහි පෙණ පටල සිටියේය”යි නොදනී ද ඒ ආකාරයට සෙම “මම උදර පටලෙහි සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. උදර පටලය ද “මා කෙරෙහි සෙම පිහිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් සෙම සෙම් භාගයෙන් පරිච්ජින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් සමානමය. මෙසේ සෙම වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි “පුබ්බං” සැරව වර්‍ණ වශයෙන් ඉදුණු කොළයක පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් අවකාශයට අනුකූල සටහන් ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් (උඩ යට) දෙදිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් සැරව සඳහා නිබඳ අවකාශ යයි කිවයුතු තැනක් නැත. යම්තැනක සැරව රැස්වී සිටියේ ද, යම් යම් තන්හි කණු, කටු, අවි, ගිනි දැල් ආදියෙන් පහර ලැබූ ශරීර ප්‍රදේශයෙහි ලේ නැග පැසේ ද ගඩු පිළිකා ආදිය හෝ උපදී ද ඒ ඒ තැන සිටී.

එහි යම්සේ ගසෙහි ඒ ඒ තැන පොරෝ තල ආදියෙන් පහර ලැබූ පෙදෙසෙහි වැගිරී සිටි මැලියම් “මම ගසෙහි පහර ලැබූ පෙදෙසෙහි සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද ගසෙහි පහර ලැබූ ප්‍රදේශය “මා කෙරෙහි මැලියම් සිටියේය”යි නොදනී ද ඒ ආකාරයට සැරව “මම ශරීරයෙහි ඒ ඒ කණු කටු ආදියෙන් පහර ලැබූ ප්‍රදේශයෙහි හෝ ගඩු පිළිකා ආදිය නැගී සිටි ප්‍රදේශයෙහි හෝ සිටියේය”යි නොදනී. ශරීර ප්‍රදේශය ද “මා කෙරෙහි සැරව පිහිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් සැරව සැරව භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් සමානමය. මෙසේ සැරව වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි සන්නිචිත (එක්රැස් වූ) ලේ සහ සංසරණ (විසිරී පැවති) ලේ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ “ලොහිතෙ” ලෙයින් සන්නිචිත ලෙය වර්‍ණ වශයෙන් කැකෑරූ ඝන ලාකඩ දියර පාට යයි තීරණය කෙරේ. සංසරණ ලේ, පැහැදිලි ලාකඩ දිය පාටය. සටහන් වශයෙන් තමාගේ අවකාශයට අනුකූල සටහන් ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් සන්නිචිත ලේ උඩ දිශාවෙහි හටගත්තේය. සංසරණ ලේ උඩ යට දෙදිශාවෙහිම වේ. අවකාශ වශයෙන් සංසරණ ලේ කෙස්, ලොම්, නිය, දත්හි මස් නොමැති තැන් ද තද වියලුණ සම ද හැර ධමනි ජාලාවේ අනුසාරයෙන් සියලු උපාදින්න ශරිරයෙහි පැතිරී සිටියේය. සන්නිචිත ලේ අක්මාවෙන් යට කොටස පුරා පාත්‍රයක් පිරෙන තරම්ව වකුගඩුව, හදවත, පපුමස යන මේවායේ මතුයෙහි ටික ටික බින්දු වැසෙමින් වකුගඩු හෘදය පපුව තෙමමින් සිටියේය. වකුගඩු හෘදය ආදිය නොතෙමෙන කල්හි සත්ත්වයෝ පිපාසිත වෙති.

එහි යම්සේ දිරාගිය ලබු කබලක වූ ජලය යට ගල් කැට කැබලි ආදිය තෙමෙන්නේ “මම දිරාගිය ලබු කබලක සිටියේ ගල්කැට කැබලි ආදිය තෙමමි”යි නොදනී ද දිරාගිය ලබු කබල හෝ යට ඇති ගල් කැට කැබලි ආදිය හෝ “මා කෙරෙහි ජලය පැවතියේය කියා හෝ අපව තෙමමින් සිටියේය”යි කියා හෝ නොදනී ද ඒ ආකාරයට ලෙය “මම අක්මාවට යට භාගයෙහි වකුගඩු හෘදය ආදිය තෙමමින් සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. අක්මාවට යට භාගස්ථානය හෝ වකුගඩු හෘදය ආදිය හෝ “මා කෙරෙහි ලෙය පවතී කියා හෝ අපව තෙමමින් සිටියේය”යි කියා හෝ නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් මෙය ලේ භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් සමානමය. මෙසේ ලෙය වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි “සෙදං” ඩහදිය වර්‍ණ වශයෙන් ප්‍රසන්න තල තෙල් පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් අවකාශයට අනුකූල සටහන් ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් (උඩ යට) දෙදිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් ඩහදියට නිබඳවම පිහිටි අවකාශයක් නම් නැත. ලේ මෙන් ඩහදිය ද හැම කල්හි හැමතැනම පවතින්නේය. ගිනි රශ්මියෙන් හෝ සූර්‍ය්‍ය රශ්මියෙන් හෝ සෘතු විපර්‍ය්‍යාසාදියෙන් හෝ ශරීරය තැවුණු කල්හි දියෙන් නගා ගත් ඇසිල්ලෙහි නොසම කොට කැඩූ නෙළුම් දඬු කුමුදු නාල කලඹකින් ජලය වැගිරෙන්නාක් මෙන් සියලු කෙස් ලොම් කූප විවරයන්ගෙන් වැගිරෙන්නේය. එබැවින් ඒ කෙස් ලෝම කූප විවරයන්ගේ වශයෙන් ඩහදියෙහි සටහන් තීරණය කෙරේ. ඩහදිය අරමුණු කොට භාවනා කරන යෝගාවචරයා විසින් කෙස් ලොම් කූප විවරයන් පුරවා සිටි වශයෙන්ම ඩහදිය මෙනෙහි කළ යුතුයයි පූර්‍වාචාර්‍ය්‍යයන් විසින් කියන ලදී.

එහිදී යම්සේ නෙළුම් දඬු කුමුදු දඬු කලාප විවරයන්ගෙන් වැගිරෙන ජලය “මම නෙළුම් දඬු කුමුදු දඩු කලාප විවරයන්ගෙන් වැගිරෙමි”යි නොදනී ද නෙළුම් දඬු කුමුදු දඬු කලාප විවරයෝ ද “අපගෙන් ජලය වැගිරේ යයි නොදනිත් ද ඒ ආකාරයට ඩහදිය “මම කෙස් ලොම් විවරයන්ගෙන් වැගිරෙමි”යි නොදනී. කෙස් ලොම් විවරයෝ අපගෙන් ඩහදිය වැගිරේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් ඩහදිය ඩහදිය භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් සමානමය. මෙසේ ඩහදිය වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි සම් හා මස් අතර ඇති “මෙදං” මේදය වර්‍ණ වශයෙන් පළන ලද කහ ගැටයක පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් අවකාශයට අනුකූල සටහන් ඇත්තේය. ඒ එසේය. සැපවත් මහත් ශරීර ඇත්තන්ගේ සම් මස් අතර පැතිරී සිටියේ කහපාටින් වර්ණ ගැන්වූ දුහුල් රෙදි කඩක සටහන් ඇත්තේය. කෘශ ශරීර ඇත්තාගේ කෙණ්ඩා මස්, කලවා මස්, හා පිටකටුව ඇසුරු කළ, පිටු මස හා උදරයේ මස නිසා ඔතා තබන ලද කහපාටින් වර්‍ණ ගැන්වූ දුහුල් රෙදි කඩක සටහන් ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් (උඩ යට) දෙදිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් මහත් ශරීර ඇත්තාගේ සියලු ශරීරයේ පැතිරී ද කෘශ ශරීර ඇත්තාගේ කෙණ්ඩා මස් ආදිය ඇසුරු කොට ද සිටියේය. මේ මේදය තෙලක් ලෙස සැලකුණත් ඉතාමත් පිළිකුල් සහගත බැවින් හිස ගානා තෙල් ලෙස හෝ කට පිනවීමට ගන්නා තෙල් වශයෙන් හෝ පහන් දැල්වීමට හෝ ගනු නොලැබේ.

එහිදී යම්සේ මස් පිඩු ඇසුරු කොට සිටි කහ පාටින් වර්‍ණ ගැන් වූ දුහුල් රෙදිකඩ “මම මස් පිඩු ඇසුරු කොට සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද මස් පිඩ ද “කහ පාටින් වර්‍ණ ගැන්වූ දුහුල් රෙදි කඩ මා නිසා සිටියේය”යි නොදනී ද ඒ අයුරින් මේදය සියලු ශරීරයේ හෝ කෙණ්ඩාදියෙහි මස් හෝ ඇසුරු කොට සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. සියලු ශරිරය හෝ කෙණ්ඩාදියෙහි මස් හෝ “මේදය මා ඇසුරු කොට සිටියේ යයි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහී -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් යට මසින් ද උඩ සමෙන් ද හාත්පසින් මේද භාගයෙන් ද පරිච්ඡින්නය. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් සමානමය. මෙසේ මේදය වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරිරයෙහි “අස්සු” කඳුළු වර්‍ණ වශයෙන් පහන් තල තෙල් පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් අවකාශයට අනුකූල සටහන් ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි හට ගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් ඇස්වළ පිහිටියේය. මේ කඳුළු පිත් කෝෂයෙහි පිත මෙන් ඇස් වළෙහි නිතර රැස් වී නොසිටී. වැළිඳු යම් කලෙක්හි හටගත් සොම්නස් ඇත්තේ මහ හඬින් සිනාසෙත්ද හටගත් දොම්නස ඇත්තේ හඬත්ද වැළපෙත් ද එබඳු වූ විසම ආහාරයක් හෝ වළඳත්ද යම් කලෙක ඔවුන්ගේ ඇස් දුම් දූවිලි පස් ආදියෙන් විඩාවට පත්වේද එකල්හි මේ සොම්නස් දොම්නස් විසමාහාර ආදියෙන් පැන නැගී ඇස්වළ පුරවා කඳුළු සිටී. එසේම වැගිරීම ද වේ. කඳුළු අරමුණු කොට ගෙන භාවනා කරන යෝගාවචරයා විසින් ඇස් වළෙහි පුරවා සිටි වශයෙන්ම එය සිහිකළ යුතු යයි පූර්‍වාචාර්‍ය්‍යවරු වර්‍ණනා කරති.

එහි යම්සේ මුදුන සිඳින ලද තරුණ තල් ගෙඩි තුළ ඇති ජලය “මම මුදුන සිඳින ලද තරුණ තල් ගෙඩි වළෙහි සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද මුදුන සිඳින ලද තල් ගෙඩිවල ද “අප කෙරෙහි ජලය පිහිටියේය”යි නොදනී ද මෙසේ කඳුළු “මම ඇස්වළෙහි සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. ඇස්වළ ද “අප කෙරෙහි කඳුළු පිහිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහි -පෙ පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් කඳුළු කඳුළු භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ කඳුළු වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි දිය වූ තෙල් බඳු “වසං” වුරුණු (තෙල්) වර්‍ණ වශයෙන් කැඳ වතුරෙහි ඉසින ලද තෙල් පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් අවකාශයට අනුකූල සටහන් ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් (උඩ යට) දෙදිශාවෙහි පිහිටියේය. අවකාශ වශයෙන් අත්තල, පිටි අත්, පා තල, පිටි පා, නාස් සිදුරු, නළල, උරහිස යන තැන්හි පිහිටියේය. මෙය මෙම අවකාශයන්හි සැම විට සැඟවීම නොසිටී. වැළිදු - ගිනි රශ්මියෙන්, සූර්‍ය්‍ය රශ්මියෙන්, විසභාග සෘතුයෙන්, විසභාග ධාතුවෙන්, ඒ ප්‍රදේශ උණුසුම් වේද එවිට ඒ තන්හි දියාරු වී ප්‍රසන්න ජලය ඇති දිය පොකුණුවල ජලය මෙන් හැසිරේ.

එහි යම්සේ දිය පොකුණු වසා පැතිරී සිටි ජලය “මම දිය පොකුණු වසා පැතිරී සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද දිය පොකුණු ද ජලය අප කෙරෙහි පැතිරී සිටියේය”යි නොදනීද ඒ ආකාරයට වුරුණු තෙල “මම අත්තල ආදිය වසා පැතිරී සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. අත්තල ආදිය ද “වුරුණු තෙල් අපව වසා පැතිරී සිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහි -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් වුරුණු තෙල් වුරුණු තෙල් භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ වුරුණු තෙල් වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව මුව තුළ “ඛෙළං” කෙළ වර්‍ණ වශයෙන් සුදු පෙණ පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් අවකාශ ස්ථානයට අනුකූල සටහන් ඇත්තේය. සමහරු මුහුදු පෙණ බඳු සටහන් ඇත්තේ යයි කියති. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි හට ගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් දෙකපොල් පෙදෙසින් බැස දිවෙහි පිහිටියේය. මේ කෙළ මෙහි හැම විටම රැස් වී නොසිටී. වැළිදු සත්ත්වයෝ යම් කලෙක උණු, තිත්ත, කටුක, ලුණු, ඇඹුල් අතුරෙන් යමක් මුවෙහි තබත් ද, එබඳු වූ ආහාරයක් දකිත් ද නැතහොත් සිහිකරත් ද, යම්කලෙක ඔවුන්ගේ හදවත ක්ලාන්ත වේ ද කිසියම් දෙයක් සඳහා පිළිකුලක් උපදී ද එකල්හි කෙළ ඉපදී දෙකපොලින් බැස දිවෙහි පිහිටයි. මේ කෙළ දිව අගදී තුනී වෙයි. දිව මුලදී ඝනය. මුවෙහි ලූ හබලපෙති හෝ හාල් හෝ වෙනත් කිසියම් කෑයුතු දෙයක් ගංගා වැල්ලක සෑරූ ළිඳක ජලය මෙන් අවසන් නොවීම හැමකල්හිම තෙමාලන්නට සමර්ථ වේ.

එහි යම්සේ ගංගා වැල්ලෙහි සෑරූ ළිඳෙහි පතුලේ පිහිටි ජලය මම ළිං පතුලේ පිහිටියේ වෙමි”යි නොදනීද ලිං පතුල ද කෙරෙහි ජලය පිහිටියේය”යි නොදනී ද එසේම කෙළ ද “මම දෙකපොල් පෙදෙසින් බැස දිව මත පිහිටියේ වෙමි”යි නොදනී. දිව්තලය ද “මා කෙරෙහි දෙකපොලින් බැස කෙළ පිහිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරිම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහි -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් කෙළ කෙළ භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ කෙළ වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරයෙහි “සිඞ්ඝාණිකා” සොටු වර්‍ණ වශයෙන් සුදුය. ලා තල්ලො ද පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් අවකාශ ස්ථානයට අනුරූප සටහන් ඇත්තේය. සමහරු හුමාලයෙන් තම්බා නාස් සිදුරෙහි නිරතුරුව බහාලන ලද වේවැල් ගොබයක සටහන් ඇත්තේ යයි කියති. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි හට ගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් නාස් සිදුරු පුරවා සිටියේය. මෙය මෙහි හැමවිටම රැස්වී නොසිටී. වැලිදු - යම්සේ පුරුෂයෙක් නෙලුම් කොළයක දී කිරි බැඳ නෙලුම් කොළය යටින් කටුවකින් සිඳින්නේ ද ඉක්බිති ඒ සිදුරෙන් දී පිඬු ගිලිහී පිටතට වැටෙන්නේ ද ඒ අයුරින් යම් කලෙක සත්ත්වයෝ හඬත් ද විසභාග ආහාර වශයෙන් හෝ සෘතු වශයෙන් හෝ හටගත් ධාතු කැළඹීම් ඇත්තේ වේ ද එහිදී හිස තුළින් නරක් වූ සෙම බවට පැමිණි හිස් මොළය ගිලිහී තල්ලේ උඩ සිදුරෙන් බැස නාස් සිදුරු පුරවා සිටී.

එහිදී යම්සේ බෙලි කටුවක දමන ලද කුණු දී කිරි “මම බෙලිකටුවේ සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද බෙලි කටුව ද “මා කෙරෙහි නරක් වූ දී කිරි පිහිටියේය”යි නොදනී ද ඒ ආකාරයට සොටු “මම නාස් සිදුරුවල සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. නාස් සිදුරු ද අප කෙරෙහි සොටු පිහිටියේ යයි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහි -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් සොටු සොටු භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ සොටු වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරය ඇතුළත “ලසිකා” සඳමිදුළුයි. එනම් ශරීර සන්‍ධීන්ගේ ඇතුළත ලිස්සන ස්වාභාවය ඇති කුණපයයි. එය වර්‍ණ වශයෙන් කිණිහිරි ලාටු පාට යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් අවකාශ ස්ථානයට අනුකූල සටහන් ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් (උඩයට) දෙදිශාවෙහි හට ගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් ඇට සන්‍ධිවල තෙල් ගැල්වීම් කාර්‍ය්‍ය සිදුකරමින් එකසිය අසූවක් සන්‍ධි අතරෙහි පිහිටියේය. යමෙකුගේ මේ සඳමිදුළු මඳ වේ ද නැගී සිටින්නාවූ ද හිඳගන්නා වූ ද ඉදිරියට යන්නාවූ ද ආපසු එන්නාවූ ද (අත්පා) හකුලන්නාවූ ද දිග හරින්නාවූ ද ඔහුගේ ඇට කට කට ගායි. අසුරු ගසන්නෙක් මෙන් හැසිරේ. එක් යොදුනක් හෝ යොදුන් දෙකක් පමණ හෝ ගමන් කළ විට වායෝ ධාතුව කිපේ. ශරීරය දුකට පත්වේ. යමෙකුගේ මේ සඳ මිදුළු අධික වේද ඔහුගේ නැගිටීම් හිඳගැනීම් ආදියේ දී ඇට කට කට නොගායි. දිග ගමනක් ගිය තැනැත්තාගේ වුව ද වායෝ ධාතුව නොකිපේ. ශරීරය දුකට පත් නොවේ.

එහිදී යම්සේ රථයේ අලවංගුවේ ගල්වාන තෙල් “මම අලවංගුවේ ගැල්වී සිටියේ වෙමි”යි නොදනී ද අලවංගුව ද “මා තෙල් ගැල්වී සිටියේය”යි නොදනී ද ඒ ආකාරයට සඳ මිදුළු ද “මම එකසිය අසූවක් සන්‍ධීන්හි ගැල්වී සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. එකසිය අසූවක් සන්ධීහු ද “සඳමිදුළු අපව ගල්වාගෙන සිටියේය”යි නොදනිති. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහි -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් සඳමිදුළු සඳමිදුළු භාගයෙන් පරිච්ඡින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ සඳමිදුළු වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

ඉන් අනතුරුව ශරීරය ඇතුළත “මුත්තං” මුත්‍ර වර්‍ණ වශයෙන් උඳු ගැරූ දියට බඳු වර්‍ණ යයි තීරණය කෙරේ. සටහන් වශයෙන් ජලය පුරවා යටිකුරු කර තබන ලද කළයක ඇතුළත් ජලයේ සටහන් ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් යට දිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් වස්තිය තුළ පිහිටියේය. වස්ති නාමයෙන් වස්ති කෝෂය කියනු ලැබේ. එහි යම්සේ ගවරවළෙක බහාලන ලද යටිකුරු කළ පැස සහිත කළයකට ගවර වළෙහි ජලය පිවිසෙයිද එයට ජලය පිවිසෙන මග නොපෙනේද ඒ ආකාරයට ශරීරයෙන් මුත්‍ර පිවිසෙයි. එහෙත් එහි මුත්‍ර පිවිසෙන මග නොපෙනේ. මුත්‍ර නික්මෙන මාර්‍ගය පමණක්ම ප්‍රකට වේ. වස්ති කෝෂයෙහි මුත්‍ර පිරුණු කල්හි මුත්‍රා කරමි”යි සත්ත්වයන්ට අදහස් පහළවෙයි.

එහි යම්සේ ගවර වළෙහි බහාලන ලද මුව යටිකුරු කළ පැස සහිත කළයෙහි පැවති ගවර ජලය “මම මුව යටිකුරු කළ පැස සහිත කළයෙහි සිටියේ වෙමි”යි නොදනීද පැස සහිත කළය ද “මා කෙරෙහි ගවර ජලය පිවිසියේය”යි නොදනීද ඒ ආකාරයට මුත්‍ර “මම වස්තියෙහි සිටියේ වෙමි”යි නොදනී. වස්තිය ද “මා කෙරෙහි මුත්‍ර සිටියේය”යි නොදනී. මෙනෙහි කිරීම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් විරහිත මේ ධර්‍මයෝ වනාහි -පෙ- පුද්ගලයෙක් නොවේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් වස්ති අභ්‍යන්තරයෙන් ද මුත්‍ර භාගයෙන් ද පරිච්ජින්න යයි තීරණය කෙරේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානමය. මෙසේ මුත්‍ර වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ.

මේ ද්වත්තිංසාකාරය මෙසේ වර්‍ණාදි වශයෙන් තීරණය කෙරේ. මේ ද්වත්තිංසාකාරය මෙසේ වර්‍ණාදි වශයෙන් ව්‍යවස්ථා කරන්නා වූ ඔහුට ඒ ඒ භාවනානුයෝගයට එළඹ කේශාදීහු ප්‍රගුණ වෙති. කොටස් වශයෙන් වැටහේ. එතැන් පටන් - යම්සේ එක් නූලක අමුණන ලද පාට තිස් දෙකකින් යුත් මල් මාලාවක් බලන්නා වූ ඇස් ඇති පුරුෂයෙකුට සියලු මල් පෙර පසු නොවී ප්‍රකට වේද ඒ ආකාරයට “අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා” මේ ශරීරයෙහි කේශයෝ වෙති”යි ආදී වශයෙන් මේ ශරීරය සිහියෙන් බලන තැනැත්තා හට ඒ සියලු ධර්‍මයෝ පෙර පසු නොවී ප්‍රකට වෙති. කේශයන් පිළිබඳව සිහිකළ කල්හි නූලකින් අමුණන්නාක් මෙන් සිහිය මුත්‍රා දක්වා පිහිටයි. එතැන් පටන් එහි ඇවිදින්නාවූ මිනිස්සු තිරිසන්නු ආදීහුද සත්ත්ව ස්වභාවය අත්හැර කොටස් රාශියක් වශයෙන්ම වැටහෙත්. ඔවුන් විසින් වළඳනු ලබන පානභෝජනාදිය කොටස් රාශියෙක්හි බහාලනු ලබන්නාක් මෙන් වැටහේ.

ඉක්බිති මේ යෝගාවචරයා විසින් ඉන් අනතුරුව කුමක් කළ යුතුද? කියනු ලැබේ. ඒ නිමිත්තම ඇසුරු කළ යුතුය. වැඩිය යුතුය. බහුල වශයෙන් කළ යුතුය. මනාසේ වෙන්කොට තීරණය කළ යුතුය. මේ යෝගාවචරයා ඒ නිමිත්ත කෙසේ සේවනය කරයිද? වඩයිද? බහුල වශයෙන් කරයිද? මනාලෙස වෙන්කොට තීරණය කෙරේද? මේ යෝගාවචරයා වනාහී කෙශාදීන්ගේ කොට්ඨාස භාවයෙන් උපට්ඨාන නිමිත්ත සේවනය කරයි. සිහියෙන් ඇලේ. භජනය කරේ. එළඹේ. සිහිය ගැබ් ගන්වයි. නැතහොත් එහි ලැබූ සිහිය වර්‍ධනය කරන්නේ එය වඩන්නේ යයි කියනු ලැබේ. බහුල වශයෙන් කරයි යනු නැවත නැවත සිහිය හා යෙදුණු විතක්ක විචාරයන් මඩින ලද්දක් කෙරේ. මනාලෙස වෙන්කොට ව්‍යවස්ථා කෙරේ යනු යම්සේ මැනවින් ව්‍යවස්ථා කළේ වේ ද නැවත අතුරුදහන්වීමට නොයෙදේ ද එසේ එය සිහියෙන් ව්‍යවස්ථා කෙරේ. සලකා බැලේ. සමීපව බැඳේ.

නැතහොත් යමක් පූර්‍වයෙහි “අනුපූර්‍ව වශයෙන් අතිසීඝ්‍ර නොවෙමින් අතිසනික නොවෙමින් වික්‍ෂේප දුරු කරමින් ප්‍රඥප්ති ඉක්මවීම් වශයෙන් අනුපිළිවෙළ අත්හැරීම් වශයෙන් ලක්‍ෂණ වශයෙන් (අධිචිත්ත, සීතිභාව, බොජඣඞ්ග, කොසල්ල) යන සූත්‍ර තුන වශයෙන්” යන මෙසේ වූ දශවිධ මනසිකාර කෞශල්‍යයක් කියන ලද්දේ ද එහි අනුපිළිවෙළින් සිහිකරන්නේ සේවනය කරයි. ඉතා සීඝ්‍ර නොවීම් වශයෙන් ඉතා සනික ද නොවීම් වශයෙන් සිහි කරන්නේ වඩයි. වික්ෂේප ප්‍රහාණ වශයෙන් සිහිකරන්නෝ බහුල වශයෙන් කරයි. ප්‍රඥප්ති ඉක්මවීම් ආදී වශයෙන් සිහි කරන්නේ මනාසේ වෙන්කොට තීරණය කෙරේ යයි දත යුතුය.

මෙහි “කෙසේ නම් මේ යෝගාවචරයා අනුපූර්‍වාදී වශයෙන් මේ ධර්‍මයන් සිහිකෙරේදැයි කීවේද එය කියනු ලැබේ. මේ යෝගාවචරයා වනාහී කේශයන් පිළිබඳව සිහි කොට ඉන් අනතුරුව ලෝමයන් සිහි කරයි. නිය පිළිබඳව නොවේ. එසේම ලෝමයන් පිළිබඳව සිහිකොට ඉන් අනතුරුව නිය පිළිබඳව සිහි කෙරේ. දත් පිළිබඳව නොවේ. සියලු තන්හි මේ ක්‍රමයමය. කුමක් හෙයින්ද? අපිළිවෙළින් සිහිකරන්නා යම්සේ අදක්‍ෂ පුරුෂයෙක් පාපුවරු දෙතිසක් ඇති හිණිමගක අපිළිවෙලින් නගින්නේ වෙහෙසට පත්වූ ශරීරය ඇතිව ඒ හිණිමගෙන් වැටේද හිණිමග නැගීම සම්පූර්‍ණ නොකරයි ද ඒ අයුරින් භාවනා සම්පත්ති වශයෙන් එළඹිය යුතු ආස්වාදයට නොඑළඹීම් වශයෙන් ක්ලාන්ත වූ සිත් ඇත්තේ ද්වත්තිංසාකාර භාවනාවෙන් වැටේ. භාවනාව සම්පූර්‍ණ නොවේ.

අනුපිළිවෙලින් සිහිකරන්නේ ද කෙසා ලොමා යයි අති සීඝ්‍රයෙන් මෙනෙහි නොකෙරේ. ඉතා සීඝ්‍ර වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නා “යම්සේ මහමග යන්නාවූ පුරුෂයෙක් සමවිසම තැන්, ගස්, ගොඩබිම්, පහත් බිම්, දෙමංහන්දි ආදි මග නිමිති වෙන්කොට සලකා ගැනීමට නොහැකිවේ ද ඒ හේතුවෙන් මාර්‍ගය පිළිබඳ දක්ෂයෙක් බවට පත්නොවේද ගමනද නිමාවට පත්වේද ඒ ආකාරයට වර්‍ණ සණ්ඨාන ආදි ද්වත්තිංසාකාර නිමිති වෙන්කොට සලකා ගැනීමට නොහැකි වේ. ඒ හේතුවෙන් ද්වත්තිංසාකාරයෙහි දක්‍ෂයෙක් බවට පත් නොවේ. කමටහන ද නිමාවට පත්වේ.

ඉතා වේගවත්ව සිහි නොකරන්නේ යම්සේද එසේම ඉතා සෙමින් ද සිහි නොකරයි. ඉතා සෙමින් සිහිකරන්නා “යම්සේ පුරුෂයෙක් දික් මගට පිළිපන්නේ අතරමග ගස්, පර්‍වත, පොකුණු ආදියෙහි නිකරුණේ කාලය ගත කරන්නේ අභිමත ප්‍රදේශයට නොපැමිණෙන්නේ අතරමගදීම සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගෙන් නොයෙක් විපතීන්ට පැමිණේද ඒ අයුරින්ම ද්වත්තිංසාකාර භාවනා සම්පත්තියට නොපැමිණෙන්නේ භාවනාව සිඳීමෙන් අතරදීම කාම විතර්‍කාදි නොයෙක් විපත්තීන්ට පැමිණේ.

සෙමින් මෙනෙහි කරන්නාද වික්ෂේප ප්‍රහාණ වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. වික්ෂේප ප්‍රහාණ වශයෙන් යනු යම්සේ වෙනත් නවකර්‍ම ආදියෙහි සිත වික්‍ෂිප්ත නොවේද එසේ සිහි කිරීමයි. පිටත් අරමුණු කෙරෙහි වික්ෂිප්ත වූ සිත් ඇති තැනැත්තේ වනාහි කෙස් ආදියෙහිම තැන්පත් නොවූ සිත් හා සිතුවිලි ඇත්තේ භාවනා සම්පත්තියට නොපැමිණ අතරමගදීම තක්‍ෂලා ගමනේ දී බෝධිසත්වයන්ගේ සහායකයෝ මෙන් නොයෙක් විපත්තීන්ට පැමිණේ. වික්‍ෂිප්ත නොවූ සිත් ඇති තැනැත්තේ වනාහි කේශාදියෙහිම තැන්පත් වූ සිත් හා සිතුවිලි ඇත්තේ බෝධිසත්වයන් තක්ෂලාවේ රාජ්‍ය සම්පත්තියට පත්වීම මෙන් භාවනා සම්පත්තියට පැමිණේ. මෙසේ වික්ෂේප දුරුකිරීම් වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නා වූ ඒ යෝගාවචරයා හට අධිකාර, චර්‍ය්‍යා, අධිමුත්ති වශයෙන් ඒ ධර්‍මයෝ අසුභ වශයෙන් හෝ වර්‍ණ වශයෙන් හෝ ශුන්‍යතා වශයෙන් හෝ වැටහෙති.

ඉක්බිති ප්‍රඥප්තිය ඉක්මවීම් වශයෙන් ඒ ධර්‍මයන් සිහි කෙරේ. ප්‍රඥප්ති ඉක්මවීම් වශයෙන් යනු “කෙස්ය, ලොම්ය යන මේ ආදී ව්‍යවහාරයන් ඉක්මවා අත්හැර යම්සේ එළඹ සිටි අශුභාදීන්ගේ වශයෙන් සිහි කිරීමයි. කෙසේද? :- යම් සේ වනයෙහි වාසයට එළඹි මිනිස්සු පිරිසිඳ නොදත් භූමිභාග ඇති හෙයින් ජලස්ථාන හඳුනාගැනීම සඳහා අතු බිඳීම් ආදි නිමිති තබා ඒ අනුසාරයෙන් ගොස් ජලය පරිභෝග කරන්නේ ද යම් කලෙක්හි වනාහි මැනවින් දත් භූමිභාග ඇත්තාහු වෙත්ද ඉක්බිති ඒ නිමිති අත්හැර සිහි නොකරම ජල ස්ථානයට එළඹ ජලය පරිභෝග කරත්ද ඒ අයුරින්ම මේ යෝගාවචරයා “කේසා ලොමා” ආදී ඒ ඒ ව්‍යවහාරයට අනුව පළමුව ඒ ධර්‍මයන් මෙනෙහි කළේ ද ඒ ධර්‍මයන්හි අශුභාදීන් අතුරින් එක් ස්වභාවයකට අනුව වැටහෙන කල්හි එම ව්‍යවහාරය ඉක්මවා අත්හැර අශුභාදි වශයෙන් සිහි කෙරේ.

මෙහිදී මෙසේ කීය :- මේ ධර්‍මයෝ මේ යෝගාවචරයා හට අශුභාදි වශයෙන් කෙසේ වැටහෙත්ද? වර්‍ණ වශයෙන් කෙසේ වැටහෙත්ද? ශුන්‍යතා වශයෙන් කෙසේ වැටහෙත්ද? මෙතෙම මේ ධර්‍මයන් අශුභ වශයෙන් කෙසේ මෙනෙහි කරයිද? වර්‍ණ වශයෙන් කෙසේ මෙනෙහි කරයිද? ශුන්‍යතා වශයෙන් කෙසේ මෙනෙහි කරයිද? මොහුගේ කේශයෝ වර්‍ණ, සණ්ඨාන, ගන්‍ධ, ආසය, අවකාශ වශයෙන් පස් ආකාරයකින් අශුභ වශයෙන් වැටහේ. මෙතෙම මේ ධර්‍මයන් පස් ආකාරයකින්ම අශුභ වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. ඒ කෙසේද යත්? කෙස් නම් වූ මේවා වර්‍ණ වශයෙන් අශුභය. ඉතාමත් පිළිකුල්ය. ඒ එසේමය. මිනිස්සු දහවල් ආහාර පානයෙහි වැටුණු කෙස් පැහැ ඇති කෙන්දක් හෝ නූලක් හෝ දැක කෙස් ගසක් යන හැඟීමෙන් මනරම් වුව ද ආහාර පාන ඉවත දමති. නැතහොත් පිළිකුල් කරති. කේශයෝ සණ්ඨාන වශයෙන් ද අශුභය. ඒ එසේමය. රාත්‍රියෙහි ආහාරපානයෙහි වැටුණු කෙස් ගසක සටහන් ඇති කෙන්දක් හෝ නූලක් හෝ හැපී කෙස් ගසක් යන හැඟීමෙන් මනහර වුවද ආහාර පාන ඉවත දමති. නැතහොත් පිළිකුල් කරති. කේශයෝ ගන්‍ධ වශයෙන් ද අශුභය. ඒ එසේමය. තෙල් ගැල්වීම්, මල් පැළඳීම්, දුම් ඇල්ලීම් ආදී සංස්කාරයන්ගෙන් තොර කේශයන්ගේ ගඳ පිළිකුල්ය. ගින්නෙහි දමන ලද කේශයන්ගේ ගඳ ආඝ්‍රාණය කොට සත්ත්වයෝ නාසය වසා ගනිති. මුවද හකුලා ගනිති. ආශය වශයෙන් ද අශුභය. ඒ එසේමය. මිනිස්සු නොයෙක් ආකාර වූ අපවිත්‍ර දේ බැහැර කිරීමෙන් කුණු දමන තැනක කුර ගස් ආදිය මෙන් පිත්, සෙම්, සැරව, ලේ වැගිරීමෙන් ඒ කේශයෝ රැස් වූවාහු, වර්‍ධනයට, අභිවෘද්ධියට, විපුල බවට ගියාහු වෙති. අවකාශ වශයෙන් ද අශුභය. ඒ එසේමය. කුණු ගොඩක කුරගස් ආදිය මෙන් ඉතාමත් පිළිකුල් සහගත ලොම් ආදි එක් රැස් කුණපයන් එක්රැස් වූ මිනිසුන්ගේ හිස වෙළා ඇති තෙත් හමෙහි හටගත්තේය. ලෝම ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයමය. මෙසේ පළමුකොට මේ ධර්‍මයන් අශුභ වශයෙන් වැටහෙන කල්හි අශුභ වශයෙන් සිහි කරති.

ඉදින් මේ යෝගාවචරයා හට වර්‍ණ වශයෙන් වැටහෙත් ද ඉක්බිති කේශයෝ නීලකසිණ වශයෙන් වැටහෙත්. එසේ ලොම් සහ දත් ඕදාත කසිණ වශයෙන් වැටහෙත්. සියලු තන්හි මේ ක්‍රමයමය. ඒ ඒ කසිණ වශයෙන්ද මේ යෝගාවචරයා මේ ධර්‍මයන් සිහි කරයි. මෙසේ වර්‍ණ වශයෙන් වැටහෙන කල්හි වර්‍ණ වශයෙන් සිහි කරයි. ඉදින් මොහුට ශුන්‍යතා වශයෙන් වැටහෙත් ද ඉක්බිති කේශයෝ කොටස්වලට බෙදා සලකා බැලීමෙන් ඕජස් අටවෙනි කොට ඇති සමූහයක් වශයෙන් වැටහෙත්. ලෝමාදිය ද එසේමය. මේ ධර්‍මයෝ යම්සේ වැටහෙත් ද යෝගාවචර තෙමේ එසේම සිහි කරයි. මෙසේ ශුන්‍යතා වශයෙන් වැටහෙන කල්හි ශුන්‍යතා වශයෙන් සිහි කෙරේ.

මෙසේ සිහි කරන්නේ මෙතෙම මේ ධර්‍මයන් අනුපූර්‍ව මුඤ්චන වශයෙන් ද සිහි කරයි. අනුපූර්‍ව මුඤ්චන වශයෙන් යනු අශුභාදීන් අතුරෙන් එක් ස්වභාවයකට අනුව වැටහෙන කල්හි කෙස් අර ලෝමයන් සිහිකරන්නේ - යම්සේ කූඩැල්ලෙක් නගුටින් ගත් ප්‍රදේශයෙහි සාපේක්ෂව තුඩින් වෙනත් ප්‍රදේශයක් අල්ලාගනී ද ඒ ආකාරයට කෙස් පිළිබඳව සාපේක්ෂව සිට ලෝම සිහි කරයි. ලෝමයන්හි ද සිහිය පිහිටි කල්හි කෙස්වලින් සිහිය මුදයි. සියලු තන්හි මේ ක්‍රමයමය. මෙසේ අනුපූර්‍ව මුඤ්චන වශයෙන් සිහි කරන්නා වූ මේ යෝගාවචරයා හට අශුභාදිය අතරින් එක් ආකාරයකට අනුව ඒ ධර්‍මයෝ වැටහෙන්නාහු නිරවශේෂ වශයෙන් වැටහෙත්. ප්‍රකට වූ රූපස්ථානයෝ වෙති.

“යම්සේ වඳුරෙක් තල් ගස් තිස් දෙකක් ඇති තල් වනයක වැද්දෙකු විසින් පහර දෙනු ලබන්නේ එකම ගසකවත් සිටිය නොහැකි වන්නේ හාත්පස දුව යම් කලෙක්හි වෙහෙසට පත්ව නැවතුණේ වේ ද ඉක්බිති එකම ඝන තල් කොළයෙන් වෙළුණු තල් ගොබයක් ඇසුරු කොට සිටී ද ඒ ආකාරයට ඒ යෝගාවචරයාගේ සිත නැමති වඳුරා දෙතිස් කොටසකින් සමන්විත මේ ශරීරයෙහි ඒ යෝගියා විසින් පහර දෙනු ලබන්නේ එක් කොටසෙක්හි ද රැඳි සිටිනු නොහැකි වන්නේ හාත්පස දුව යම් කලෙක්හි වෙහෙසට පත්ව, නොයෙක් අරමුණුවල දිවීමෙහි කැමැත්ත නොමැතිවීම හේතුවෙන් නැවතුණේ වේ ද ඉක්බිති යෝගාවචරයා හට කේශාදීන් අතුරෙන් යම් ධර්‍මයක් වඩා ප්‍රගුණ වූයේ වේ ද නැතහොත් යම් ධර්‍මයෙක්හි පෙර කළ පාලනය ඇත්තේ වේ ද එය ඇසුරු කොට උපචාර වශයෙන් සිටී. ඉක්බිති ඒ නිමිත්තම නැවත නැවත තර්‍කයට නගා විතර්‍කයට නගා පිළිවෙලින් ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවයි. එහි පිහිටා විදර්‍ශනාව අරඹා ආර්‍ය්‍යභූමියට පැමිණේ.

යමෙකුට වනාහී ඒ ධර්‍මයෝ වර්‍ණ වශයෙන් වැටහෙත් ද ඔහුට ද යම්සේ වඳුරෙක් -පෙ- ඉක්බිති මේ යෝගාවචරයා හට කේශාදිය අතුරින් යම් ධර්‍මයක් වඩා ප්‍රගුණවේද නැතහොත් චරිතයට වඩා සුදුසු වේද, නැතහොත් යම් ධර්‍මයෙක්හි පෙර කළ පාලනය ඇත්තේ වේ ද එය ඇසුරු කොට උපචාර වශයෙන් සිටී. ඉක්බිති ඒ නිමිත්තම නැවත නැවත තර්‍කයට නගා විතර්‍කයට නගා පිළිවෙළින් නීලකසිණ වශයෙන් හෝ පීත කසිණ වශයෙන් හෝ රූපාවචර ධ්‍යාන පහද උපදවයි. ඔවුන් අතුරින් ද යම් කිසිවක පිහිටා විදර්‍ශනාව අරඹා ආර්‍ය්‍ය භූමියට පැමිණේ.

යමෙකුට වනාහී ඒ ධර්‍මයෝ ශූන්‍යතා වශයෙන් වැටහෙත් ද හෙතෙම ලක්‍ෂණ වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. ලක්‍ෂණ වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නේ එහි සතර ධාතූන් වෙන්කොට දැක්වීම් වශයෙන් උපචාර ධ්‍යානයට පැමිණේ. ඉක්බිති මෙනෙහි කරන්නේ ඒ ධර්‍මයන් අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන සූත්‍ර තුනට අනුව මෙනෙහි කරයි. මේ මෙහි විදර්‍ශනා ක්‍රමයයි. හෙතෙම මෙම විදර්‍ශනාව අරඹා පිළිවෙළින් පිළිපැද ආර්‍ය්‍ය භූමියට පැමිණේ.

මෙපමණකින් “කෙසේ නම් මේ යෝගාවචරයා, අනුපූර්‍වාදි වශයෙන් මේ ධර්‍මයන් සිහි කරන්නේද?” යනුවෙන් යමක් කියන ලද්දේ ද එය විස්තර කරන ලද්දේ වෙයි. “භාවනා වශයෙන් මේ ද්වත්තිංසාකාරයෙහි වර්‍ණනාව මෙසේ දත යුතුය”යි යමක් කියන ලද්දේ ද එහි අර්‍ථය ද ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි.