1 - 1 අට‍්ඨකථා

1 - 1

එහි මුල් සූත්‍රය කාමසූත්‍රයයි. එහිද මුල් ගාථාව කාමං කාමයමානස්ස යනුයි. එය (ඒ ගාථාව) උද්දේස, නිද්දේස වශයෙන් තුන් අයුරෙකින් සිටියේය. කාමං කාමය මානස්ස යන මේ ආදිය උද්දේසයි. ‘කාමා’ ති උද්දානතො ද්වෙ කාමා, වත්‍ථුකාමො කිලෙසකාමොච යනුවෙන් (වෙසෙසා) දැක්වීම නිද්දේසයි. කතමෙ වත්‍ථුකාමා, මනාපිකා රූපා යන මේ ආදිය පටිනිද්දෙසයි.

එහි කාමං මනාප වූ ප්‍රියරූපාදී ත්‍රෛභූමක ධර්ම නම් වූ වස්තු කාමයයි. කාමයමානස්ස යනු, කැමැති වන්නහුටයි. තස්ස චෙ තං සමිජ්ඣති යනු, ඒ කැමතිවන සත්ත්වයා හට, ඉදින් ඒ කැමතිවන කාම සංඛ්‍යාත වස්තුව සමෘද්ධ වේ නම්, ‘ඉදින් ඔහු එය ලබතොත්” යයි කී නිසයි. අද්ධා පීති මනො හොති යනු ඒකාන්තයෙන් සතුටු සිත් ඇත්තෙක් වේ. ලද්ධා යනු ලැබ, මච්චො යනු ඒ සත්ත්වයායි. ‘යදිච්ඡති’ යමක් කැමැති වෙතොත් එයයි. මේ වනාහි සංක්‍ෂේප වශයෙන් පදාර්ථයන් දැක්වීම පමණෙකි. විස්තරය වනාහි පෙළෙහි (මහා නිද්දේස පාළියෙහි) ආ නයින්ම දතයුතුය. මෙහි යම් සේද, මින්මතු සියලු තන්හි එසේය.

‘කාමා’ යනු මතුකොට දැක්විය යුතු පදයයි. ‘උද්දානතො’ යනු, වර්ග වශයෙන් නැවත ගැනීමයි. ‘කිණෙය්‍ය’ (තෝරා) මිලට ගන්නේය) යන ආදියෙහි මෙන් නැතහොත්, මතු මත්තෙහිත් දැක්වීම් වශයෙන් විස්තර කිරීමයි. මතු මත්තෙහිද සේදීමෙන් පිරිසිදු කිරීමේ අර්ථයෙන් ‘වොදාන’ යන වචනය මෙනි. විස්තර කරන බැවින් හෝ ‘කාමා’ යන පදය වෙන්කොට දැක්විය යුතුය. ද්වෙ යනු, සංඛ්‍යාව දෙක යයි පිරිසිඳ දැක්වීමයි. එකක් හෝ තුනක් නොවෙති’යි යනුවෙනි. වත්‍ථුකාමාච යනු ප්‍රියමනාප රූපාදී වූ වස්තු කාමයෝ ද, තැවීම් අරුතින් හා බාධා කිරීම් අරුතින් ද ක්ලේශ කාමයෝද ගැනෙති. ඔවුන් (වස්තුකාම ක්ලේශකාමයන්) අතරෙන් වස්තු කාමය පිරිසිඳ දතයුතුය. ක්ලේශකාමය පහකළ යුතුය. එහි වස්තුකාමය ක්ලේශකාමය මගින් පැතිය යුත්තේ නුයි, පතනු ලබන්නේ නුයි ‘කාම’ නම් වේ. ක්ලේශකාමය වස්තුකාමයන් පිළිබඳ අපේක්‍ෂාවනට හේතුවන බැවින්, මෙය (ක්ලේශ කාමය) හේතු කොටගෙන පතනු ලැබේනුයි ‘කාම’ නම් වේ. එහි රූපාදී වූ ස්කන්ධය තුළ සංගෘහීත වූයේ වස්තු කාමයයි. සංඛාර ස්කන්ධය තුළ සංගෘහීත වූයේ ක්ලේශකාමයයි. (චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී) ෂඩ් විඥානයන් මගින් දතයුත්තේ වස්තු කාමයයි. හුදෙක් මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දතයුත්තේ ක්ලේශ කාමයයි. කෙලෙසුනට පිහිට ආධාර වෙතැ’යි හේතු වෙතැ’යි යන අරුතින්ද වස්තුකාම නම් වේ.

න තෙ කාමා යානි චිත්‍රානි ලොකෙ සංකප්පරාගො පුරිසස්ස කාමො, තිට්ඨන්ති චිත්‍රානි තථෙව ලොකෙ අථෙත්‍ථ ධීරා විනයන්ති ඡන්‍දං’ති

නන්‍ද මානවක සෝරෙය්‍ය සිටු පුත් ආදීන්ගේ කථා වස්තු මෙහිලා නිදර්ශන වේ. ක්ලේශ කාමයෝ තැවීම් අරුතින් ද, බාධා කිරීමේ අරුතින්ද, තුමූම කැමැති වෙත්නුයි ‘කාම’ නම් වේ. කියන ලදමැයි. ‘බ්‍රාහ්මණය, රාගයට හසු වූයේ, රාගයෙන් මඩනා ලද්දේ තමාට දුක් පිණිස සිතයි. -පෙ- දෙපිරිසේම දුක් පිණිස සිතයි’ යනු ද, බ්‍රාහ්මණය, රාගයට ගොදුරු වූයේ පර පණද නසයි. නුදුන් දෙයද ගනියි. පරඹුවන් කරාද යෙයි. බොරුද කියයි’ යනුද නිදර්ශන වේ. එයම පටිනිද්දේස වශයෙන් විස්තර කොට කියනු කැමැතිව කතමෙ වත්‍ථුකාමා යන ආදිය කීහු. එහි ‘කතමෙ’ යනු, (තමාම) කියනු කැමැතිව ප්‍රශ්න කිරීම (කථෙතු කම්‍යතා පුච්ඡා) යි. පුච්ඡාව (ප්‍රශ්න කිරීම) පස්වැදෑරුම් වේ. ඒ පිළිබඳ විභාගය පෙළෙහිම මතු විස්තර වශයෙන් දැක්වේ. ඒ (පස්වැදෑරුම්) පුච්ඡාවන් අතුරෙන් මෙය කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡා’යි.

එහි මනාපිකා යනු, මන පිනවති’යි, මන වඩති’යි යන අරුතින් ‘මනාප’ නමි. මනාප වූයේම (තදර්ථ තද්ධිත) ‘මනාපික’ වේ. රූපා යනු කම්ම, චිත්ත, උතු, ආහාර යන මොවුන්ගෙන් හටගැනීම් වශයෙන් ඇතිවන චතු සමුට්ඨානික රූපාරම්මණයෝයි. රූපයන්තී’ති, රූපා-රූපණය වෙති’යි ‘රූප’ නමි. වර්ණ විකාරයට පත්වෙමින් හදවත කරා ළඟා වන බව පවසති’යි යන අර්ථයි. එහි, කවර අරුතෙකින් ‘රූප’ නම් වේද, විනාශ වෙතැ’යි යන අරුතෙනි.

වදාරන ලදමැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්;

‘මහණෙනි, ‘රූප’ යනු කුමකැ’යි කියහුද? මහණෙනි, විනාශ වෙති’යි යන අරුතින් ‘රූප’ යයි කියනු ලැබේ. එය කුමකින් විනාශ වේද? සීතලෙන් විනාශ වේ. උණුසුමින් විනාශ වේ. සාගින්නෙන් විනාශ වේ. පිපාසයෙන් විනාශ වේ. මැසි, මදුරු, අවු, සුළං, සර්ප ස්පර්ශ ආදියෙන් ද විනාශ වේ යන අරුතින්, ‘මහණෙනි, ‘රූප’ යයි කියනු ලැබේ.

එහි, ‘රුප්පති’ යනු, ඇවිසෙති’යි, ගැටෙති’යි, පෙළෙති’යි, බිඳෙති’යි යන අර්ථයි. ශීතයෙන් විනාශවීම ලෝකාන්තරික නරකයෙහි ප්‍රකට වේ. මහංස රට ආදී හිම වැටෙන ශීත ප්‍රදේශයන්හිද එය ප්‍රකට වේමය. එහි ජීවත්වන සත්ත්වයෝ ශීතයෙන් පෙළුණ ශරීර ඇතිව ජීවිතක්‍ෂයට පවා පැමිණෙති.

උෂ්ණයෙන් විනාශ වීම අවීචි මහා නිරයෙහි ප්‍රකට වේ. එහි රත් වූ ලෝහමය පොළොව මත හොවා පංචවිධ වධ බන්ධනයන් කරන කල සත්ත්වයෝ මහ දුක් විඳිති.

සාගින්නෙන් වන විනාශය ප්‍රේත ලෝකයෙහි මෙන්ම දුර්භික්‍ෂ කාලයෙහිද ප්‍රකට වේ. ප්‍රේත ලෝකයෙහි සත්ත්වයෝ බුද්ධාන්තර දෙක තුනක් කිසිම ආහාරයක් අතින් ගෙන මුවෙහි බහාලන්නාහු නම් නොවෙති. උදරය ඇතුළත ගිනිගත් සිදුරු සහිත ගසක් මෙන් දැවේ. දුර්භික්‍ෂ කාලයෙහිදී කැඳිත්තක් පමණකුදු නොලැබ මරණයට පත් වන්නන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත.

පිපාසයෙන් වන විනාශය කාලකංජ ආදී ලෝකයන්හි ප්‍රකට වේ. එහි වනාහි සත්ත්වයෝ බුද්ධාන්තර දෙක තුනක් මුළුල්ලෙහි හදවත තෙමන පමණකුදු, දිව තෙමන පමණකුදු පැන්පොදක් ලැබීමට නොහැකි වෙති. පැන් බොන්නමු’යි ගඟට බටවුනට ගඟෙහි වැලිතලාවම මතුවී එයි. මහ මුහුදට පනිනවුනට පවා මහ මුහුද මතුපිට පාෂාණයක්ම (ගල්තලාවක්ම) වේ. ඔව්හු මෙසේ වියලෙන්නාහු බලවත් දුකින් පෙළෙමින් හඬති. මැසිමදුරු ආදීන්ගෙන් විනාශවීම මැසිමදුරුවන් බහුල ප්‍රදේශයන්හි ප්‍රකටය. එය වනාහි, ‘කතමං තං රූපං, සනිදස්සනං සප්පටිසං’ (නිදර්ශන සහිත වූ, ප්‍රතිඝ සහිත වූ ඒ රූපය කවරේද) යන ආදී වශයෙන් අභිධර්මයෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය.

ශබ්ද කරනු ලැබෙත්නු’යි සද්දා ශබ්ද නම් වෙති. කියනු ලැබෙතැ’යි යන අර්ථයි. ශබ්දයෝ ඍතු හා චිත්ත වශයෙන් ද්විසමුට්ඨානික වෙති. වහනය කෙරෙති’යි ගන්‍ධා ගන්‍ධ නම් වෙති. තමාට අයත් වස්තූන් ප්‍රකාශ කෙරෙති’යි යන අර්ථයි. සත්ත්වයෝ එහි රස විඳිති’යි යන අරුතින් රසා රස නම් වෙති. ආශ්වාදනය කෙරෙති යන අර්ථයි. ස්පර්ශ කරනු ලැබෙත්නුයි. ඵොට්ඨබ්බ ස්පර්ශ නම් වෙති. මෙකී ගන්‍ධ ආදිය චතු සමුට්ඨානිකම වේ. එහි පිළිවෙල විභාගය අභිධර්මයෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය.

එම අර්ථයම විස්තර වශයෙන් දක්වන්නාහු අත්‍ථරණා, පාපුරණා යන ආදිය කීහු. එහි, අතුරා හොවිති’යි යන අරුතින් අත්‍ථරණා, ආස්තරණ නම් වෙති. ශරීරය වෙලා පොරොවනු ලැබෙති’යි පාපුරණ ප්‍රාවරණ නම් වෙති. (තමා සතු ගම් බිම් සීමා) ඇතුළත උපන් (පාරම්පරික) ආදී සතර වර්ගයකට අයත් දාසී දාසා දැසි දස්සෝ මෙහි ‘ඛෙත්ත වත්‍ථු’ ශීර්ෂයෙන් කෙත්වතු මෙන්ම වැව් තඩාගාදියද ගන්නා ලදි. හිරඤ්ඤං යනු කහවණුය. සුවණ්ණං යනු රන්ය. හිරණ්‍ය ස්වර්ණ යන දෙක ගැනීමෙන් ලොහො මුවා, ලහ මුවා, දැවමුවා ආදී සියලු මසු (කාසි) වර්ග ගැනේ. ගම නිගම රාජධානියෝ යනු, ඒකකුටික (යටත් පිරිසෙයින්) එක් නිවෙසක් හෝ (දෙකක්, තුනක් ආදි වශයෙන්) ඇත්තේ ගමයි. ආපණ (සල්පිල්) සහිත වූයේ නිගම (නියම්ගම්)යි, එක් රජකුගේ ආඥාව පවත්නා ප්‍රදේශ සීමාව රාජධානියයි. රට්ඨං (රට) යනු, ජනපදයෙක එක් කොටසකි. ‘ජනපදො’ (ජනපදය) යනු කාසි, කෝසල ආදී ජනපදයි. කොසො (ක්‍රෝධ) යනු, දුර ප්‍රමාණයකි. එය සතර වැදෑරුම් වේ. ඇත්, අස්, රිය, පාබල යනුවෙනි. කොට්ඨාගාරං (කෝෂ්ටාගාර) යනු, ධන කෝෂ්ටාගාර, ධාන්‍ය කෝෂ්ටාගාර, වස්ත්‍ර කෝෂ්ටාගාර යන ත්‍රිවිධ කෝෂ්ටාගාරයි. යංකිඤ්චි යනු, කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ, සියල්ල ඇතුළත් කොට දැක්වීමේ වචනයෙකි. රජනීයං යනු, ඇලුම් කළයුතුය යන අරුති.

අනතුරුව, ත්‍රික වශයෙන් (තුනක් තුනක් බැගින්) කාමය වර්ගකොට දක්වනු සඳහා, අතීත තිකය, අජ්ඣත්ත තිකය, හීන තිකය, ඕකාස තිකය, පයෝග තිකය, කාමාවචර තිකයයි ත්‍රික සයක් කීහු. එහි පළමුකොට අතීත තිකයෙහි, තමාගේ ස්වාභාවය උප්පාද (ඉපදීම) ආදී ලක්‍ෂණයන්ට පමුණුවා ඉක්මගියහ’යි අතීතා අතීත නම් වෙති. (ඉපදීම, ඉක්මයාම යන) දෙකම (මෙතෙක්) නෝ ආහ’යි අනාගතා අනාගත නම් වෙති. ඒ ඒ කාරණය නිසා උපන්හ’යි යන අරුතින් පච්වුප්පන්නා (වර්තමාන) නම් වෙති. මෙය භවයෙන් සීමා වූවෙකි. පිළිසිඳීමේ පටන් අතීත (ඉකුත් වූ) භවයන්හි අවසන්වරට ඉකුත් භවයෙහි හෝ උපන්නාහු වෙත්වයි, කල්ප කෝටි සියදහසක් පෙර උපන්නාහු හෝ වෙත්වයි ඒ සියලු කාමයෝ අතීත නම් ම වෙති. ච්‍යුතියෙහි පටන් අනාගත භවයන්හි උපදින කාමයෝ, අනතුරුව (මීළඟ) භවයෙහි උපදින කාමයෝ වෙත්වයි, කල්ප කෝටි සියදහසක් මතුයෙහි උපදින කාමයෝ වෙත්වයි, ඒ සියලු කාමයෝ අනාගත නම් ම වෙති. ච්‍යුතිය හා ප්‍රතිසන්ධිය යන දෙක අතර වූ කාමයෝ පච්චුප්පන්න වර්තමාන නම් වෙති.

අජ්ඣත්ත තිකයෙහි මෙසේ (අතීත, අනාගත, පච්චුප්පන්න වශයෙන්) පවත්නා වූ, ‘අපි ආත්මය’යි යන ග්‍රහණයට යන්නමෝය යන මෙවන් අභිප්‍රායයෙන් මෙන්, තමා අධිකාරී කොට තම සන්තානයෙහි පවත්නා, ඒ ඒ පුද්ගලයාට ආවේණික වූ කාමයෝ අජ්ඣත්තිකා කාමා අභ්‍යන්තර කාම නම් වෙති. එයින් පිටත පවත්නා, ඉන්‍ද්‍රියබද්ධ වූ හෝ, ඉන්‍ද්‍රියබද්ධ නොවූ හෝ කාමයෝ බහිද්ධා බාහිර වූ කාමයෝය. මෙහි තුන්වන පදය වශයෙන් මේ දෙක්හිම මිශ්‍ර බව අජ්ඣත්ත බහිද්ධා කාමා යන්නෙන් කියන ලදි.

හීනත්තිකයෙහි, හීනා යනු ලාමක වූ කාමයෝය. මජ්ඣිමා යනු හීන-ප්‍රණීත යන දෙක මැද පවතිත්නු’යි මධ්‍යම නම් වෙති. සෙසු කාමයෝ උත්තමාර්ථයෙන් ප්‍රණීතා ප්‍රණීත නම් වෙති. තවද එකිනෙක සංසන්දනය කොට උසස් පහත් බව සැලකීමෙන් හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත බව දතයුතුය. නිරය වැසි සතුන්ගේ කාමයෝ (පහත්ම) කෙළවරට පැමිණියාහු හීනා හීන නම් වෙති. ඔවුන් හා සමග සසඳන කල තිරිසන් යෝනියෙහි, නාග සුපර්ණාදීන්ගේ කාමයෝ පණිතා නම, ප්‍රණිත නම් වෙති. සෙසු තිරිසන් සතුන්ගේ කාමයෝ මජ්ඣිමා මධ්‍යම නම් වෙති. එම (නාග සුපර්ණයන්ගේ) කාමයෝ ද හීන නම් වෙති. ඔවුන් සමග සසඳන කල මහේශාක්‍ය ප්‍රේතයන්ගේ කාමයෝ පණීත ප්‍රණීත වෙති. සෙසු ප්‍රේතයන්ගේ කාමයෝ මජ්ඣිමා, මධ්‍යම නම් වෙති. ඔවුන්ගේ (මහේශාක්‍ය ප්‍රේතයන්ගේ) කාමයෝ ද හීන වෙති. ඔවුන් හා සමග සසඳන කල ජනපද වැසියන්ගේ කාමයෝ පණීතා, ප්‍රණීත නම් වෙති. පිටුසර වැසියන්ගේ කාමයෝ මජ්ඣිමා මධ්‍යම නම් වෙති. ඔවුන්ගේ (ජනපද වැසියන්ගේ) කාමයෝද හීන වෙති. ඔවුන් හා සසඳන කල ග්‍රාම භෝජකයන්ගේ කාමයෝ පණීත ප්‍රණීත වෙති. ඔවුන්ගේ (ග්‍රාම භෝජකයන්ගේ) සේවකයන්ගේ කාමයෝ මජ්ඣිමා මධ්‍යම නම් වෙති. ඔවුන් (ග්‍රාම භෝජකයා) ද, කාමයෝ හීනා හීන නම් වෙති. ඔවුන් හා සසඳන කල ජනපද ස්වාමීන්ගේ කාමයෝ පණීතා ප්‍රණීත නම් වෙති. ඔවුන්ගේ සේවකයන්ගේ කාමයෝ මජ්ඣිමා, මධ්‍යම නම් වෙති. ඔවුන් (ජනපද ස්වාමීන්)ගේද කාමයෝ හීනා හීන වෙති. ඔවුන් හා සසඳන කල ප්‍රදේශ රජවරුන්ගේ කාමයෝ පණීතා ප්‍රණීත නම් වෙති. ඔවුන්ගේ ඇමතිවරුන්ගේ කාමයෝ මජ්ඣිමා මධ්‍යම නම් වෙති. ඔවුන් (ප්‍රදේශ රජුන්)ගේද කාමයෝ හීනා හීන නම් වෙති. ඔවුන් හා සසඳන කල චක්‍රවර්ති රජවරුන්ගේ කාමයෝ පණීතා ප්‍රණීත නම් වෙති. ඔවුන්ගේ ඇමතිවරුන්ගේ කාමයෝ මජ්ඣිමා, මධ්‍යම නම් වෙති. ඔවුන් (වක්‍රවර්ති රජුන්) ද කාමයෝ හීනා හීන නම් වෙති. ඔවුන් හා සසඳන කල බුමාටු දෙවියන්ගේ කාමයෝ පණීතා, ප්‍රණිත නම් වෙති. ඔවුන්ගේ සේවක දෙවියන්ගේ කාමයෝ මජ්ඣිමා, මධ්‍යම නම් වෙති. ඔවුන් (බූමාටු දෙවියන්) ගේද, කාමයෝ හීනා, හීන නම් වෙති. ඔවුන් හා සසඳන කල වාතුර්මහාරාජික දෙවියන්ගේ කාමයෝ පණීතා, ප්‍රණීත නම් වෙති. යන (ආදී වශයෙන් අකනිටා වැසි දෙවියන් කාමයෝ උසස්තම බවට පත්වූවාහු ප්‍රණීත නම් වෙති. මෙසේ ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ කාමයන් නැවත නැවත සංසන්දනය කිරීමෙන් හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත කාමයෝ දතයුත්තාහ.

ඕකාසතිකයෙහි, ආපායිකා කාමා යනු, ‘අනභිවෘද්ධිය’යි කියනු ලබන, අභ්‍යුදයෙන් (අභි+උද්+අය) තොර වූ, සිවු අපායෙහි (අප+අය) උපන් කාමයෝ ආපායිකා ආපායික නම් වෙති. මිනිස්ලොවෙහි උපන් කාමයෝ ‘මනුස්ස කාමා’, මනුෂ්‍යකාම නම් වෙති. දෙවියන් අතර උපන් කාමයෝ දිබ්බා දිව්‍ය නම් වෙති.

පයෝගත්තිකයෙහි, එළඹ සිටි කාමයන් වළඳන හෙයින් නිරය වැසියන් හැර, සෙසු තුන් අපාය වැසි සතුන්ගේද, මනුෂ්‍යයින්ගේද, චාතුර්මහා රාජිකයෙහි පටන් තුසිත දෙව්ලොව දක්වා වූ දෙවියන්ගේ කාමයෝ පච්චුපට්ඨිතා කාමා, පච්චුපට්ඨිත (එළඹ සිටි) කාම නම් වෙති. ප්‍රකෘතියෙන් (ස්වාභාවික වශයෙන්) පිළියෙල වූ ආරම්මණයෙන් බැහැරව, අතිරේක වශයෙන් කෙරෙති’යි නිර්මාණරතී දෙවියන්ගේ කාමයෝ නිම්මිතා කාමා නිර්මිත කාම නම් වෙති. තමන්ගේ අදහස දැන අනුන් විසින් නිර්මිත අරමුණු සේවනය කරත්නු’යි පරනිර්මිත වසවර්ති දෙවියන්ගේ කාමයෝ පරනිම්මිතා කාමා පරනිර්මිත කාම නම් වෙති. පරිග්ගහිතා යනු, මෙය මාගේය’යි ග්‍රහණය කරගත් කාමයෝ ය. අපරිග්ගහිතා යනු, එසේ නොගන්නා ලද උතුරුකුරු වැසියන්ගේ වැනි කාමයෝය. මමායිතා යනු, තෘෂ්ණා වශයෙන් මෙය මාගේය’යි ගන්නා ලද කාමයෝය. අමමායිතා යනු, මෙකී කාමයනට ප්‍රතිපක්‍ෂ (එසේ නොගන්නා ලද කාමයෝය.)

සබ්බෙපි කාමාවචර ධම්මා යනු, යටින් අවීචි නිරය කෙළවර කොටැ’යි යන මේ ආදි වශයෙන් කියන ලද කාමාවචර ධර්මයන්හි ඇතුළත් වූ කාමයෝය. මේ එහි වචනාර්ථයි. විස්තර වශයෙන් වස්තුකාමය, ක්ලේශකාමයයි දෙකකි. කිලෙසකාමො ‘ක්ලේශ කාම’ යනු, අර්ථ වශයෙන් ඡන්‍ද රාගයයි. වත්‍ථු කාමා, වස්තුකාම යනු, ත්‍රෛභූමක වූ පැවැත්මයි. මෙහි, ක්ලේශකාමය, ‘ආශා කෙරේනු’යි කාමා, කාම නම් වෙයි. අනෙක (වස්තු කාමය) ආශා කරනු ලැබෙති’යි යන අරුතින් ‘කාම’ නම් වේ. යම් පෙදෙසෙක්හි මේ ද්විවිධ වූම කාමයෝ පැවතීම් වශයෙන් හැසිරෙත්ද, එය සතර අපාය, මනුෂ්‍යලෝකය හා ෂඩ් දිව්‍යලෝක වශයෙන් එකොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රදේශයයි. මෙහි කාමය හැසිරේනුයි කාමාවචරො කාමාවචර නම් වේ. එයට අයත් සියලු ධර්මයන් (ස්වභාවයන්) සඳහා ‘සබ්බෙපි කාමාවචරා ධම්මා’යි කියන ලදි. තමාගේ ස්වභාවය දරත්නු’යි ධම්මා, ධර්ම නම් වෙති. රූපාවචරා ධම්මා යනු, පහළින්ම පිහිටි බ්‍රහ්මලෝකය ඇතුළු කොටැ’යි යන ආදී නයින් කියන ලද රූපාවචර ධර්මයන්ගේ වශයෙන් සියලුම ධර්මයෝ රූපාවචර ධර්ම නම් වෙති. අරූපාවචර ධම්මා යනු, යටින් ආකාසානඤ්චායතන (අරූප) ලෝකයෙහි දෙවියන් ඇතුළු කොටැ’යි යන ආදී නයින් කියන ලද සියලුම අරූපාවචර ධර්මයෝයි. එහි රූප විෂයයෙහි හැසිරෙත්නුයි රූපාවචර නම් වෙති. අරූප විෂයයෙහි හැසිරෙත්නු’යි අරූපාවචර නම් වෙති. තණ්හා වත්‍ථුකා ප්‍රතිෂ්ඨා යන අර්ථයෙන් ද, ‘හේතු’ යන අර්ථයෙන්ද තණ්හාවට වස්තු වූවාහුය. තණ්හාරම්මණා යනු, ඔවුහු (වස්තු කාමයෝ) එල්බගෙනම තණ්හා-ප්‍රවෘත්ති වශයෙන් එයට අරමුණු වූවාහුය. කමනීයත්‍ථෙන යනු, ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය යන අර්ථයෙනි. රජනීයත්‍ථෙන යනු, ඇලීමට යෝග්‍ය වූ යන අර්ථයෙනි. මදනීයත්‍ථෙන යනු කුල මද ආදිය ඉපැදවිය හැකිය යන අර්ථයෙනි.

‘තත්‍ථ කතමෙ වත්‍ථුකාමා මනාපිකා රූපා’ (එහි, වස්තු කාමයෝ කවරහුද යත්, මනාප වූ රූපයෝ) යනුවෙන් අරඹා ‘යං කිඤ්වි රජනීය වත්‍ථුං’ (යම්කිසි ඇලුම් කටයුතු වස්තුවක්) යනුවෙන් (සවිඤ්ඤාණික අවිඤ්ඤාණික වශයෙන් අවසානය කියන ලදි. ඉතිරිය එක් වතුෂ්කයක් හා ත්‍රිකයන් සයක් වෙති’යි දතයුතුය.

මෙසේ වස්තුකාමය දක්වා ක්ලේශකාමය දක්වනු පිණිස, ‘කතමෙ කිලෙසකාමා’ (ක්ලේශකාමයෝ කවරහුද යත්) යන ආදිය කීහු. එහි ඡන්‍දො (ඡන්‍දය) යනු දුර්වල රාගය යි. රාගො (රාග) යනු, එයට වඩා බලවත් රාගයයි. මතු පැවසෙන රාග විශේෂ තුනම මෙකී දෙකට වඩා බලවත් වේ. කාමෙසු යනු, පංචකාම ගුණයන් විෂයයෙහි ය. කාමච්ඡන්‍දො (කාමච්ඡන්‍ද) යනු ‘කාම’ යයි කියනු ලබන ඡන්‍දය (කැමැත්ත)යි. කත්තුකම්‍යතා ඡන්‍දය (කුසල් කරනු කැමැත්ත) නොවේ. ධර්මය කෙරෙහි ඇති කැමැත්ත හෝ නොවේ. කැමැති කරවීම් වශයෙන් ද ඇඳුම් කරවීම් වශයෙන්ද, කාමයම රාගය වෙති’යි කාමරාගො කාමරාග නම් වේ. කැමැති කරවීම් වශයෙන්ද, සතුටු කරවීම් වශයෙන්ද කාමයම නන්‍දී (සතුට) වෙති’යි, කාමනන්‍දි, කාමනන්‍දි නම් වේ. සියලු තන්හි මෙසේයි. ‘කාම’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දැන, තෘෂ්ණා ඉපදවීමේ අරුතින් කාම තණ්හා කාම තෘෂ්ණා නම්ද, සෙනෙහ දැනවීමේ අරුතින් කාම සිනෙහ (කාම ස්නේහ) නම් ද, දාහ දැනවීමේ (අරුතින් කාම පරිළාහ කාම පරිදාහ නම්ද, මුසපත් කරවීමේ අරුතින් කාම මුච්ඡා (කාම මූර්ඡා) නම්ද ගැලී අවසන් කිරීමේ අරුතින් කාමජ්ඣොසානං (කාම අධ්‍යවසාන) නම්ද, සසර වටෙහි ගැලෙති’යි, ගිලෙති’යි කාමොඝො කාමෝඝ නම්ද, සසර වටෙහි යොදවති’යි කාමයෝගා කාමයෝග නම් වෙති’යි දතයුතුය. දැඩි වශයෙන් තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි ගැනීම උපාදානං උපාදාන නම් වේ. සිත වසා දමති’යි, හාත්පසින් වෙළා ගනිති’යි නීවරණං නීවරණ නම් වේ.

අද්දසං යනු, දිටිමි’යි යන අර්ථයි. කාමා යනු, එම්බා කාමය යි ද ඇමතීමයි. තෙ යනු තොපගේ යන අර්ථයි. මූලං යනු, ප්‍රතිෂ්ටාවයි. මුලයි. සංකප්පා යනු, පරිකල්පනයෝයි. තොප ගැන සංකල්පනය නොකරමි’යි නොතකමි’යි යන අර්ථයි. න භොහිසි යනු, නො වන්නෙහිය. නො උපදනෙහි’යි යන අර්ථයි.

ඉච්ඡමානස්ස යනු, අපේක්‍ෂා කරන්නා හටයි. සාදිය මානස්ස යනු, ආශ්වාදනය කරන්නා හටයි. පත්‍ථය මානස්ස යනු, ප්‍රාර්ථනය උපදවන්නා හටයි. පිය මානස්ස පැමිණෙනු පිණිස කැමැත්ත උපදවන්නා හටයි. අභිජප්ප මානස්ස යනු, තණ්හා වශයෙන් තෘප්තිය උපදවන්නා හටයි. නොහොත් අභිවදන්තස්ස ඛත්තියස්ස වා (මනාකොට පවසන ක්‍ෂත්‍රියයකුට හෝ) යන ආදිය ක්‍ෂත්‍රිය ආදී චතු ජාති වශයෙන් කියන ලදී. ‘ගහට්ඨස්සවා පබ්බජිතස්සවා’ (ගිහියකුට හෝ පැවිද්දකුට හෝ) යනු ලිංග වශයෙන් කියන ලදි. දෙවස්සවා මනුස්සස්සවා (දෙවියකුට හෝ මිනිසකුට හෝ) යනු, උත්පත්ති වශයෙන් කියන ලදි. ඉජ්ඣති (නිපැදේ) සමිජ්ඣති මනාකොට නිපැදේ. ඉජ්ඣති යනු විශේෂ රූප ප්‍රතිලාභ වශයෙනි. ‘ලභති’ යනු දර්ශනීය රූප ප්‍රතිලාභ වශයෙනි. ඵලභාති යනු ප්‍රාසාදනීය රූප ප්‍රතිලාභ වශයෙනි. අධිගච්ඡති යනු, සණ්ඨාන රූප ප්‍රතිලාභ වශයෙනි. වින්‍දති යනු, අභිප්‍රසාද රූප ප්‍රතිලාභ වශයෙනි. නොහොත්, ඉජ්ඣති යනු සෞභාග්‍ය මහත්වයෙනි. ලභති යනු, ජාති මහත්වයෙනි. පටිලභති යනු ඓශ්වර්ය මහත්වයෙනි. අධිගච්ඡති යනු, සුඛ මහත්වයෙනි. වින්‍දති යනු, සම්පත් මහත්වයෙනි.

එකංස වචනං යනු, ඒකාංශයක් (එක් කොටසක්) ගැන පැවසෙන වචනයයි. එකංසං චීවරං කත්‍වා’ (සිවුර ඒකාංශකොට) එකංස ව්‍යාකරණීයො පඤ්හො ඒකාන්ත ලෙස විවරණය කළයුතු ප්‍රශ්නය යන ආදී තන්හි සෙයින් අනේක අංශයන් ගැනීම ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීමයි. නිස්සංසය වචනං යනු, සැකයෙන් තොරව (ඒකාන්ත කොට) කියන වචනයි. සන්දේශය (සැකය) නිෂේධ කරන වචනයි. නික්කංඛා වචනං යනු, මෙය කෙසේද, මෙය කෙසේදැ’යි සංකා ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීමේ වචනයි යන අර්ථයි. අදෙවජ්ඣ වචනං යනු ද්විවිධත්වය (දෙවැදෑරුම් බව) ‘දෙවජ්ඣ’ යනුවෙන් (තද්ධිත) වේ. එසේ (ද්විධත්වයක්) නොවන හෙයින් අද්වෙජ්ඣ වචනයි. ද්විවිධ භාව විරහිතය යන අර්ථයි. ‘අද්වෙජ්ඣ වචනා බුද්ධා’ (බුදුවරයෝ වචන දෙකක් නැත්තාහු වෙති) යන ආදී තන්හි සෙයින් විමති ප්‍රතික්‍ෂේප වචනයි. අද්වෙළ්හක වචනං යනු, දෙසිතක් (දෙබිඩියාවක්) නොවූ හෙයින් අද්වෙළ්හක නම් වේ. ඉතිහාස (ඉති+ඉහ+ආසි) (මෙහි මෙසේ වීලූ) යන්න වැනි පරෝක්‍ෂ (දෙබිඩියා) වචන ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීමයි. නියොග වචනං එක් අර්ථයෙක්හි වචන දෙකක් නොයෙදෙතැ’යි නියෝග වචන’ නමි. ද්විවිධ මාර්ග (දෙබිඩි මං) ප්‍රතික්‍ෂේපයයි. අන්තැනෙක්හි වනාහි ‘නියොගා’, නියෝග යනු, අනාගත (තවමත් නොපැමිණි) අරමුණයයි (පවත්වාගෙන) ආයේය. අපණ්ණක වචනං යනු, ප්‍රලාප රහිත වූ, අවිරුද්ධ කාරණ රහිත වූ සාරවත් වචන යි. අපණ්ණකං ඨානමෙතො (‘නිරවද්‍ය කාරණය’යි ඇතැමෙක් යෙති) යන ආදී තන්හි කියයි. නිරවද්‍ය ක්‍රියාවක් කරනවිට (එය අනුමත කරනු පිණිස) දෙනු ලබන පිළිතුර වැනි වචනයෙකි. අවත්‍ථාපන වචනමෙතං යන මේ වචනය, ගැඹුරට මුල්බැසගෙන තිරව පිහිටි දෙයක් තවදුරටත් තහවුරුකොට නිමකිරීමයි.

මේ මහා නිද්දේසයෙහි බෙදීමට නගන ලද පද බෙදීමට යන කල හේතු තුනක් අනුව බෙදීමට යෙයි. නානත්වයට පත්වන කල හේතු සතරක් අනුව නානත්වයට පත්වේ. මෙහි වනාහි පසුව කරනු ලබන අර්ථ විවරණ කරුණු දෙකක් අනුව කරනු ලැබේ. කෙසේද යත්, එසේ බෙදීමට යන පද බ්‍යඤ්ජන වශයෙන්ද, උපසර්ග වශයෙන්ද, (අර්ථ වශයෙන්දැ’යි යන කරුණු තුන අනුව බෙදීමට යෙයි. එහි, කොධො (ක්‍රෝධය), කුජ්ඣන (කිපීම), කුජ්ඣිතත්තං (කිපෙන බව), දොසො (ද්වේෂය), දුස්සනා (ද්වේශ කිරීම), දුස්සිතත්තං (ද්වේෂ කිරීමේ ස්වභාවය යනුවෙන් මෙසේ බ්‍යඤ්ජන වශයෙන් බෙදීමට යාම දතයුතුය. මෙහි වනාහි එක්ම ක්‍රෝධය ව්‍යඤ්ජන වශයෙන් බෙදීමට ගියේය. ‘ඉජ්ඣති (ඉටු වේ) සමිජ්ඣති (සමෘද්ධ වේ), ලභති (ලැබේ), පටිලභති (නතු වේ) අධිගච්ඡති (සාක්‍ෂාත් කැරේ) යනුවෙන් වනාහි උපසර්ග වශයෙන් මෙසේ බෙදී යාම දතයුතුය. ‘පණ්ඩිච්චං (පාණ්ඩිත්‍යය), කොසල්ලං (කෞශල්‍යය), නෙපුඤ්ඤං (නෛපුණ්‍යය) වෙභව්‍ය (විභූතිය) චින්තා (චින්තනය), උපපරික්ඛා (මනසිකාරය) යනුවෙන් මෙසේ අර්ථ වශයෙන් බෙදී යාම දතයුතුය.

මෙම බෙදීම්වලදී, පළමුකොට ‘පීති’ යන පදය නිර්දේශ කිරීමේදී මෙකී ත්‍රිවිධ වූම බෙදීම් ලැබේ. ‘පීති (ප්‍රීතිය, පාමොජ්ජ (ප්‍රමෝදය, හාසො (හාස්‍යය) යනුවෙන් බ්‍යඤ්ජන වශයෙන් බෙදී යාම වේ. ‘ආමොදනා (අධික මෝදනය) පමොදනා (බලවත් මෝදනය) හාසො (හාස්‍යය) පහාකයා (අධික හාස්‍යය) යනුවෙන් උපසර්ග වශයෙන් බෙදීම වේ. ‘ඔදග්ගං (ඔකඳ බව), අත්තමනතා (සතුටු සිත් ඇති බව) යනුවෙන් අර්ථ වශයෙන් බෙදීම වේ. මේ නයින් සියලු පද නිර්දේශයන්හි බෙදීයාම දතයුතුය.

නානාවිධ වන්නාහු ද නාම නානත්තය, ලක්ඛණ නානන්තය කිච්ච නානත්තය, පටික්ඛෙප නානත්තය යන මේ සතර කාරණයෙන් නානාවිධ වෙති. ‘තත්‍ථ කතමො ව්‍යාපාදො යො තස්මිං සමයෙ දොසො දුස්සතා’ (එහි ව්‍යාපාදය යනු කවරේද යත්, එසමයෙහි යම් ද්වේෂයක් කිපීමක් වේ) යන මෙහි ව්‍යාපාද යයි ද ද්වේෂ යයි ද යන වචන දෙකින් ම අදහස් කෙරේනුයේ එකම ක්‍රෝධයයි. නමුත් නම් වශයෙන් නානත්වයට ගියේය. මෙසේ නාම නානත්වයෙන් වන විවිධත්වය දතයුතුයි.

රාශි අර්ථයෙන් පංචස්කන්ධය එකම ස්කන්ධයක් වේ. මෙහි වනාහි ‘රූපය විනාශවීමේ ලක්‍ෂණයෙන් යුක්තය. වේදනාව විඳීම් ලක්‍ෂණයෙන් යුක්තය. සංඥාව හැඳිනීම් ලක්‍ෂණයෙන් ද චේතනාව සිතීම් ලක්‍ෂණයෙන් ද විඤ්ඤාණය දැනගැනීමේ ලක්‍ෂණයෙන් ද යුක්ත වේ’ යනුවෙන් පංචස්කන්ධය මේ ලක්‍ෂණ නානත්වයෙන් යුක්ත වන බව දතයුතුයි. මෙසේ ලක්‍ෂණ නානත්වයෙන් වන නානාවිධ බව දතයුතුයි.

චත්තාරො සම්මප්පධානා, ඉධ භික්ඛූ අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති’ (සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්ය සතරකි. මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂු තෙමේ නූපන් පාපී වූ අකුශල ධර්මයන් නො ඉපදවීම පිණිස සිත දැඩිකර ගනී. දැඩි ලෙස උත්සාහ කරයි.) යනුවෙන් එකම වීර්යය කෘත්‍ය නානත්වයෙන් සතර තැනෙක්හි ආයේය. මෙසේ කෘත්‍ය නානත්වයෙන් නානාවිධ වන බව දතයුතුයි.

‘චත්තාරො අසද්ධම්මා, කෝධගරුකා න සද්ධම්ම ගරුතා මක්ඛගරුතා න සද්ධම්මගරුතා ලාභගරුතා න සද්ධම්මගරුතා සක්කාරගරුතා න සද්ධම්ම ගරුතා’ මේ ආදී තන්හි වනාහි පටික්ඛේපනානත්ත වශයෙන් නානත්වය දතයුතුය.

මේ සතර නානත්වය වනාහි හුදෙක් ‘පීති’ විෂයයෙහිම ලැබෙනුයේ නොවේ. යථාලාභ වශයෙන් (ලැබෙන පරිද්දෙන්) සියලු තන්හි ම ලැබේ. ප්‍රීතිය පිළිබඳ (එම) පීති යන නාමය (චිත්තස්ස චිත්තං) ‘සිතට ධනය වෙති’යි යන අරුතිනි. (මෙහි පෙළෙහි එන චිත්තසස චිත්තං යනු මුද්‍රණ දෝෂයක් විය යුතුයි.)

ප්‍රීතිය ද පැතිරෙන ලක්‍ෂණයෙන් යුතුය. වේදනාව විඳින ලක්‍ෂණයෙන් යුතුය. සංඥාව හැඳිනීමේ ලක්‍ෂණයෙන් යුතුය. චේතනාව සිතීමේ (ලක්‍ෂණයෙන් යුතුය. විඤ්ඤාණය දැනගැනීම් ලක්‍ෂණයෙන් යුතුය. (මේ ලක්‍ෂණ නානත්වයයි.) එසේම ප්‍රීතිය පැතිරීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය. වේදනාව විඳීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය. සඤ්ඤාව හැඳිනීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය. චේතනාව සිතීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය. විඤ්ඤාණය දැනගැනීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය. මෙසේ කෘත්‍ය නානත්වයෙන් නානාවිධ බව දතයුතුයි. පටික්ඛෙප නානත්වය පීති පදයෙහි නොමැත.

අලෝභාදී පද නිර්දේශයන්හි, ‘අලොභො අලුබ්භතා අලුබ්භිතත්තං’ (අලෝභය, ලෝභ නොකීරීම, ලෝභ නොකරන බව) ආදී ක්‍රමයෙන් ලැබෙන්නේ යැ’යි මෙසේ පටික්ඛේප නානත්වයෙන් නානත්වය දතයුතුයි. මෙසේ සියලුම පද නිර්දේශයන්හි ලැබෙන පරිදි චතුර්විධ වූ ම නානත්වය දතයුතුය.

අපරදීපතාව (තවදුරටත් විස්තර කිරීම) පදත්‍ථුති වශයෙන් හෝ දළ්හීකම්ම වශයෙන් හෝ මෙසේ ආකාර දෙකකට යයි. සැරයටි කෙළවරින් මඩින්නාක් මෙන් එක්වරක්ම ‘පීති’යි කී කල්හි, මෙසේ ඒ පදය පිපී ගිය, අලංකෘත වූ විභූෂිත වූවක් නම් නොවේ. නැවත නැවත ව්‍යඤ්ජන වශයෙන්, උපසර්ග වශයෙන් හා අර්ථ වශයෙන් ‘පීති පාමොජ්ජං ආමොදනා ‘පමොදනා හාසො පහාසො විත්ති’යි පැවසූ කල්හිම පිපී ගිය, අලංකෘත වූ විභූෂිත වූ පදයක් නම් වේ. යම්සේ ළදරුවෙකු නහවා මනරම් වස්ත්‍රයක් අන්දවා, මලින් සරසා අඳුනින් ඇස් ගල්වා, ඉන්පසු ඔහුගේ නළලේ එකම රත්සිරියල් බින්‍දුවක් තබන්නේ නම්, එපමණකින් එය විසිතුරු තිලකයක් නම් නොවේ. නානා වර්ණයෙන් පිරිවරා බින්‍දුව තැබූ විට එය විසිතුරු තිලකයක් නම් වේ. මේ කරුණ මෙසේ දතයුතුයි. මෙය පදත්‍ථුති (පද වර්ණනය) නම් වේ.

බ්‍යඤ්ජන වශයෙන්, උපසර්ග වශයෙන් හා අර්ථ වශයෙන් නැවත නැවත පැවසීම ම දළ්හීකම්ම (අවධාරණය) නම් වේ. යම්සේ ද, ඇවැත්නි! ස්වාමීනි!යි හෝ යක්‍ෂයෙක, සර්පයෙකැයි හෝ පැවසූ පමණින් එය දළ්හීකම්ම නම් නොවේ. ‘ඇවැත්නි! ඇවැත්නි’යි හෝ ‘ස්වාමීනි! ස්වාමීනි!යි හෝ යක්‍ෂයෙක යක්‍ෂයෙක’යි හෝ ‘සර්පයෙක සර්පයෙක’යි හෝ පැවසූ කල්හිම දළ්හීකම්ම නම් වේ. මෙලෙසින් එක්වරක්ම සැරයටි කෙළවරින් අවුස්සන්නාක් මෙන් ‘පීති’යි පැවසූ පමණින් දළ්හීකම්ම නම් නොවේ. නැවත නැවත බ්‍යඤ්ජන වශයෙන් ද උපසග්ග වශයෙන් ද අර්ථ වශයෙන් ද ‘පීති, පාමොජ්ජං, ආමොදනා, පමොදනා, හාසො, පහාසො, විත්තී’ යැයි පැවසූ කල්හිම දළ්හීකම්ම නම් වේ. මෙසේ අපරදීපනාව ආකාර දෙකකට යයි. (ස්වරූප දෙකකින් සිදුවේ.) මේ අපරදීපනා වශයෙන් ද ලැබෙන පද නිද්දේසයන්හි දී සෑම තැනකම අර්ථ දතයුතුයි.

එහි පිනා යනුයේනුයි පීති නම් වේ. ඒ ප්‍රීති මැනවින් ප්‍රිය කරවීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. කය සිත පිනවීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය. ඔකඳ බවේ වැටහීම් කරණ කොට ඇත්තේය. යම් ප්‍රීතියක් පංචකාම ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ ද රූපාදී පංචකාම ගුණ කොට්ඨාසයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ ද ඒ ප්‍රීතිය පිනා යන්නේනුයි පීති නම් වේ. මෙය ස්වභාව පදයකි. ප්‍රමුදිතභාවය පාමොජ්ජං (පාමොජ්ජ නම් වේ.) ආමෝදයට පත්වීම් ආකාරය ආමොදනා (ආමෝදනා නම් වේ.) ප්‍රමෝදයට පත්වීම් ආකාරය පමොදනා (පමෝදනා නම් වේ.) යම්සේ බෙහෙත් හෝ තෙල් හෝ උණුදිය, සිසිල්දිය හෝ එක්කිරීම ‘මෝදනා’ යැයි කියනු ලැබේ ද එසේම මේ ධර්මයන්ගේ එක්වීමෙන් මොදනා (මෝදනා නම් වේ.) උපසර්ග වශයෙන් සරසා ‘අමොදනා පමොදනා’ යැයි කියන ලදී.

සිනහ නගනුයේ නුයි හාසො නමි. ප්‍රහර්ෂය ගෙනදෙනුයේනුයි පහාසො නම් වේ. තුටුපහටු ආකාරයට මේ අධිවචන යි. වින්දනය කරත්නේනුයි විත්තං (විත්ත නම් වේ.) මේ ධනයට නමෙකි. මේ ප්‍රීතිය වනාහි සොම්නසට ප්‍රත්‍යය (හේතු) වූ බැවින් (සතුට ගෙනදෙන හෙයින්) ධනය හා සමාන වූ නිසා විත්ති නම් වේ. යම්සේ ධනවතාට ධනය නිසා සොම්නසක් උපදියි ද එසේම ප්‍රීතිමත් පුද්ගලයාට ප්‍රීතිය නිසා සොම්නසක් උපදියි. එනිසා ‘විත්ති’ යැයි කියන ලදී. තුෂ්ටි ස්වභාවයෙන් යුක්ත හෙයින් ප්‍රීතියට මේ නම යෙදේ. ප්‍රීතිමත් පුද්ගලයා කය සිත ඔදවැඩීමෙන් උද්යෝගවත් වීමෙන් උදග්ග (උදග්‍ර) යැයි කියනු ලැබේ. උදග්‍ර වූ ස්වභාවය ඔදග්ගං නම් වේ.

තමා සතු සිතක් ඇති බව (තුටු සිත් ඇති බව) අත්තමනතා නමි. සතුටින් තොර පුද්ගලයාගේ සිත දුකට පදනම් වූ හෙයින් තමා සතු සිත නම් නොවේ. සතුටින් යුතු පුද්ගලයාගේ සිත සැපයට පදනම් වූ හෙයින් තමා සතු සිත නම් වේ. (සතුටු සිත) මෙසේ තමා සතු සිත් ඇති බව අත්තමනතාව නම් වේ. ස්වකීය සිත් ඇති බව යන අර්ථයයි. ඒ අත්තමනතාව යම්හෙයකින් අන් කිසිවකුගේ ‘තමා සතු සිත් ඇති බව’ නොව, සිත පිළිබඳ වූම ශෝභන ස්වභාව ඇති චෛතසික ධර්මයක් වේද, එහෙයින් අත්තමනතා චිත්තස්ස යි කියන ලදී.

සිත චිත්‍ර විචිත්‍ර වූ බැවින් චිත්තං නම් වේ. අරමුණු මැනීම දන්නේනුයි ‘මන’ නම් වේ. ‘මානසං’ යනු මනෝ යන්නෙහිම ස්වාර්ථ පදයෙකි. ‘අන්තලික්ඛචරො පාසො ස්වායං චරති මානසො’ (අහසෙහි හැසිරෙන මලපුඩුවක් ඒ මේ සිත හැසිරෙයි) යන මෙහි සිතේ මනාව යෙදුණු (සම්ප්‍රයුක්ත වූ) ධර්මය ‘මානස’ යැයි කියන ලදී.

කථං හි භගවා තුය්හං සාවකො සාසනෙ රතා, අප්පත්තමානසො සෙඛො කාලං කයිරා ජනෙසුතා’තී

යන මෙහි රහත් බව ‘මානසං’ යැයි කියන ලදී. මෙතැන්හිදී මන නම් වූ සිතම (ස්වාර්ථ වශයෙන්) ‘මානසං’ නම් වේ. බ්‍යඤ්ජන වශයෙන් මේ පදය වර්ධනය කරන ලදී.

හදයං ‘චිත්තං වා තෙ ඛිපිස්සාමි, හදයං වා තෙ ඵලෙස්සාමි (තාගේ සිත හෝ සුණු කරන්නෙමි. ළය හෝ ඵලන්නෙමි.) යන තැන්හි උරස්ථලය (පපුව) සඳහා හදය යැයි කියන ලදී. ‘හදයා හදයං මඤ්ඤ අඤ්ඤාය තච්ඡතී’ (සිතින් සිත දැන සසිති’යි හඟිමි.) යන තැන්හි හදයං යනු සිතයි. ‘වක්කං හදයං’ යන තැන්හි හදයං යනු හදවතයි. මෙතැනදී හදයං යනු සිතමයි. ශරීරාභ්‍යන්තරයේ යන අර්ථයෙන් ‘හදය’යි කියන ලදී. එයම ඉතා පිරිසිදුය යන අරුතින් පණ්ඩරං නම් වේ. භවාංග සිත සඳහා මෙය කියන ලදී. ‘පභස්සරමිදං භික්ඛවෙ චිත්තං තඤ්ච ඛො ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං (මහණෙනි, මේ සිත ප්‍රභාස්වරය. එය වනාහි ආගන්තුක වූ උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වී ඇත.) යනුයි. ඒ භවංග සිතින් නික්මෙන හෙයින් කුසලය ද (පෙළෙහි අකුසලම්පි යනු මුද්‍රණ දෝෂයෙකැයි හැඟේ. එය ‘කුසලම්පි’ යනුවෙන් නිදොස් විය යුතුය.) මහා ගංගාවෙන් නික්මෙන (බෙදී යන) නදිය ගංගා නම් වන්නාක් මෙන් ද ගෝදාවරී ගඟින් නික්මෙන නදිය ගෝදාවරී නම් වන්නාක් මෙන් ද ‘පණ්ඩර’ යැයි මා කියන ලදී.

මනො මනායතනං යන මෙහි වනාහි ‘මනො’ යනුවෙන් ගැනීම මනස ම (සිතම) ආයතන වන බව දක්වනු පිණීසයි. එහෙයින් මෙය පැහැදිලි කොට දක්වයි. ‘දේවායතන’ යන පදය මෙන් මනස පිළිබඳ ආයතනයක් වූ බැවින් ‘මනායතන’ යන පදය සිද්ධ වූයේ නොවේ. එහෙත් මනසම ආයතන වූ බැවින් ‘මනො එව ආයතනං’ විග්‍රහයෙන් ‘මනායතන’ නම් විය. එහි නිවාසයං යන අරුතින් ද ආකාරය යන අරුතින් ද සමොසරණ ස්ථාන අරුතින් ද සංජාතිදෙස අරුතින් ද කාරණ අරුතින් ද ආයතනං (ආයතන) නම් වූ බව දතයුතුයි. යම්සේ ලෝකයෙහි ඉස්සරායතනය, වාසුදේවායතනය යනාදියෙහි නිවාසය, වෙසෙන තැන ආයතන යැයි කියනු ලැබේ. ‘සුවණ්ණායතනං රජතායතනං’ (ස්වර්ණායතනය රජතායතනය) යනාදියෙහි ආකරය යන අර්ථයි. සසුනෙහි වනාහි ‘මනොරමෙ ආයතනෙ සෙවන්ති නං විහංගමා’ (අහසෙහි සැරිසරන පක්‍ෂීන් සෙයින් ඔවුහු මනරම් ආයතනයෙක්හි සැරිසරති.) යනාදියෙහි සමෝසරණ ස්ථානාර්ථයෙනි. ‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතනං’ (දක්‍ෂිණා පථය ගවයන්ගේ ජාතභූමියයි.) යනාදියෙහි සංජාතිදේශ (උපන් දේශය යන) අර්ථයයි. ‘තත්‍රතත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සති ආයතනෙ’ (හේතුවක් ඇති ඇති කල්හි දී සාක්‍ෂි පිණිස යෝග්‍යභාවයට පත් වේ.) යනාදියෙහි කාරණාර්ථයයි. (හේතු අර්ථයි.) මෙතැනදී ආයතන යන්නෙන් සංජාති දේශාර්ථය ද සමෝසරණ ස්ථානාර්ථය ද කාරණාර්ථය ද යන තුන් ආකාරයම සුදුසුය.

‘ස්පර්ශාදී ධර්මයෝ මෙහි හටගනිති’ යන අරුතින් සංජාති දේශාර්ථයෙන් මෙය ආයතනයකි. ‘බාහිර වූ රූප, සද්ද, ගන්‍ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බ යන ධර්මයෝ අරමුණු වශයෙන් මෙහි සැරිසරති’යි යන අරුතින් සැරිසරන ස්ථානය ද ආයතන වේ. ස්පර්ශාදීන් පිළිබඳ සහජාත ධර්මයන් ප්‍රත්‍යයාර්ථයෙන් කාරණ වන හෙයින් කාරණය (හේතුව) ආයතන බව දතයුතුය. එම මනසම මනන (සිතීම්) ලක්‍ෂණයෙන් ප්‍රධාන බව, අධිපති බව කරන්නේනුයි (ඉන්‍දට්ඨ කරොතීති) ඉන්‍ද්‍රිය නම් වේ. මනසම ඉන්‍ද්‍රිය වූයේ මනින්‍ද්‍රියං නම් වේ.

‘විජානනය කරන්නේනු’යි (විජානාතී ති) විඤ්ඤාණං (විඤ්ඤාණ නම් වේ. විඤ්ඤාණය ම ස්කන්ධය වූයේ විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධ නම් වේ. එහි රාශි ආදී වශයෙන් අර්ථ දතයුතුයි. ‘මහා උදකක්ඛන්‍ධොත්‍වෙව සංඛං ගච්ඡතී’ ති යනු ‘මහා දියකඳ’ මෙහි රාශිය යන අරුතින් ‘ඛන්‍ධො’යි කියන ලදී. ‘සීලක්ඛන්‍ධ, සමාධික්ඛන්‍ධ’ යන තැන්හි ගුණ අර්ථ (රූඪි) යෙන් ද ‘අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්‍ධං (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහත් දර ගොඩක් දුටු සේක.) යන තැන්හි ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයෙන් ද ‘ඛන්‍ධ’ යන්න යෙදී ඇත. මෙහි වනාහි රූඪි වශයෙන් ‘ඛන්‍ධ’ යැයි කියන ලදී. රාශි අර්ථයෙන් වනාහි විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයෙහි ඒකදේශයකි. (කොටසකි.) එක් විඤ්ඤාණයෙකි. එහෙයින්, යම්සේ ගසෙක එක් කොටසක් සිඳින කල්හි ‘ගස් සිඳිති’ යන වහර ඇතිවන්නාක් මෙන් විඤ්ඤාණයේ ඒකදේශයක් වූ එක් විඤ්ඤාණයකුදු රූඪි වශයෙන් ‘විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධ’ යැයි කියන ලදී.

තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතු (එයින් හටගත් මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව) යනු ඒ ස්පර්ශාදී ධර්මයන් නො උපදවන මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. මේ පදයෙහි එක ම සිත මැනීම් අර්ථයෙන් ‘මනො’ යැයි ද දැනගැනීම් (විජානන) අර්ථයෙන් විඤ්ඤාණ යයි ද ස්වභාවාර්ථයෙන් හෝ ‘සත්ත්වයකු නොවෙති යන අර්ථයෙන් ‘ධාතු’ යැයි ද යනුවෙන් ‘මනෝ නාම’ තුනෙකින් කියන ලදී. සහගතො නොහරන ලදුයේයි, සහජාතො ළංව යේයි. එකට උපන්නේයි. සංසට්ඨො මිශ්‍ර වී, එකිනෙක සම්බන්ධ වී සිටියේ යි. සම්පයුත්තො යනු සම ප්‍රකාරයෙන් එක්ව යෙදුණේයි. කවර ප්‍රකාරයෙන්ද? එකට ඉපදීම ආදී වශයෙනි. ‘අන් කිසි ධර්මයක් හා සමග එක්ව යෙදුණු කිසි ධර්මයක් නැද්දැ’යි මෙසේ අසන ලද මේ ප්‍රශ්නය ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීමෙන්, යම්කිසි ධර්මයක් සමග සහගත වූ, සහජාත වූ, සංසට්ඨ වූ, එකට උපන්, එකට නිරුද්ධ වූ, එක් වස්තුවක් වූ, එක් අරමුණක් වූ ධර්මයක් ඇත්තේ නොවේ ද? මෙසේ එකට ඉපදීම් ආදී වශයෙන් සම්ප්‍රයෝග (එකට යෙදුණු) අර්ථය කියන ලදී. මෙසේ ඒ එකුප්පාදතාදී සම ප්‍රකාරයෙන් යුතු බැවින් සම්ප්‍රයුක්තය. එකුප්පාදො යනු ‘එකට උපන්නේ යි. වෙන් නොවූයේ යි’ යන අර්ථයි. එකනිරොධො යනු එකට ම නිරුද්ධ වන්නේ යි. එකවත්‍ථුකො හදවතේ පැවතීම් වශයෙන් ඒකවස්තුක වූයේ යි. එකාරම්මණො රූපාදී වශයෙන් එක් අරමුණක පවත්නේ යි.

මෙහි ‘සහගත’ ශබ්දය, තබ්භාවයෙහි, ඔකිණ්ණයෙහි, ආරම්මණයෙහි, නිස්සයයෙහි, සංසට්ඨයෙහි යන අර්ථ පසෙහි යෙදී ඇති අයුර බුද්ධවචනයෙහි දක්නට ඇත. ‘යායං තණ්හා පොනො භවිකා නන්‍දිරාග සහගතා’ (පුනර්භවය ඇතිකරන නන්‍දිරාගයෙන් යුත් යම් මේ තෘෂ්ණාවක් වේ ද) යන තැන්හි තත්භාවයෙහි (‘එයම වෙති’යි යන අර්ථයෙහි) යෙදුණු බව දතයුතුයි. ‘නන්‍දිරාග වූ’ යන අර්ථයි. ‘යා භික්ඛවෙ වීමංසා කොසජ්ජ සහගතා කොසජ්ජ සම්පයුත්තා’ (මහණෙනි, යම් වීමංසාවක් කුසීත බවින් යුක්ත වේද) යන මෙහි ඕකිණ්ණ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. අතරින් පතර උපදින්නා වූ, කුසීතකමින් ගැවසියේ යි යන අර්ථයි. ‘ලාභී හොති රූප සහගතානං වා සමාපත්තීනං අරූප සහගතානං වා සමාපත්තී නං’ (රූපාරම්මණ වූ හෝ අරූපාරම්මණ වූ සමාපත්තිලාභියෙක් වේ.) යන තැන්හි ආරම්මණාර්ථයෙහි යෙදී ඇත. රූපාරම්මණයන්ගේයි. අරූපාරම්මණයන්ගේයි යන අර්ථයි. ‘අට්ඨිකසඤ්ඤා සහගතං සති සම්බොජ්ඣංගං භාවෙති’ (අට්ඨික සඤ්ඤා සහගත වූ සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි) යන මෙහි නිස්සයාර්ථයෙහි (නිශ්‍රිතැයි යන අර්ථයෙහි) යෙදී ඇත. ‘අට්ඨි’ යන සංඥාව ඇසුරුකොට, අට්ඨික සංඥාව වඩා ලබන ලද්දේය’ යන අර්ථයි. ‘ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගතං හොති සහජාතං සම්පයුත්තං’ (මේ සැපය, මේ ප්‍රීතියෙන් මුසුවූයේය, සහජාත වූයේය, සම්ප්‍රයුක්ත වූයේය) යන මෙහි සංසට්ඨාර්ථය ඇත. ‘සම්මිශ්‍ර වූයේ’යි යන අර්ථයි. මෙතැන්හිදී ‘සහගත’ යනු ‘මිශ්‍ර වූ’ යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත.

සහජාත ශබ්දය ‘සහජාතං පුරෙජාතං පච්ඡාජාතං’ (සමග උපන්, පළමුව උපන්, පසුව උපන්) යන තැන්හි මෙන් සහජාතාර්ථයෙහි ය. සංසට්ඨ ශබ්දය ‘ගිහී සංසට්ඨොති’ ච (ගිහියන් සමග සංසර්ගයෙහි යෙදුණේ.) යන තැන්හි ද ‘එවං සංසට්ඨො භන්තෙ’ (ස්වාමීනි, මේ ආකාරයෙන් සංසර්ගයෙහි යෙදුණේ.) යන තැන්හි ද සංසර්ගාර්ථයෙහි ය. ‘කිසෙ ථූලෙ විවජ්ජෙත්‍වා සංසට්ඨා යොජිතා හයා’ (කෘශ වූ ද ස්ථුල වූ ද අසුන් හැර එක සමාන වූ අස්හු යොදන ලද්දාහ.) යන මෙතැන්හි සදෘශාර්ථයෙහි ය.

පුචිමන්‍ද පරිවාරො අම්බො තෙ දධිවාහන, මූලං මූලෙන සංසට්ඨං සාඛා සාඛා නිසෙවරෙ’තී

යන මෙහි සංසට්ඨ ශබ්දය උපචිත (රැස්වීම්) අර්ථයෙහි ය. ‘චිත්ත සංසට්ඨා ධම්මා’ යන මෙහි චිත්ත සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම විෂයයෙහි ය. මෙහි වනාහි ඒ (යො යනු සො යනුවෙන් නිදොස් විය යුතුයි. විඤ්ඤාණ ස්කන්ධය ඵල ප්‍රදානයෙහි (විපාක දීමෙහි) දී, වෙන් නොවන ස්වභාවයක් වන හෙයින් බෙදා වෙන් නොකොට ඒකුප්පාද (එක්ව උපදනා) ස්වභාවයට පත්වීමෙන් ‘සම්ප්‍රයුක්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් ‘සහගත’ යැයි පවසා, ‘එම විඤ්ඤාණ ස්කන්ධය පසුපසින් ලුහුබැඳ පැමිණි පුත්‍රයා මෙන් නොවෙති’යි දැක්වීමට සහජාතො යි කියන ලදී. (තවද) ‘සහජාත සමග එකට උපන් රූප අරූප ස්කන්ධ ධර්ම මෙන් නොවෙති’යි දැක්වීමට සංසට්ඨො යි කියන ලදී.

එම (විඤ්ඤාණ ස්කන්ධය) ද (වෙන්කළ හැකි) කිරි දිය මෙන් නොවෙතියි දක්වනු පිණිස සම්පයුත්තො (මැනවින් යෙදුණේය)යි කියන ලදී. වෙන් කරනු නොහැකි වන හෙයින් (එසේ වුව ද) සමග උපන්, එකට යෙදුණ (එහෙත් වෙන් කළ හැකි) කිරි තෙල් වැනි ස්වභාවයෝ ඇත්තාහු, නොවෙත් ද, කිරෙන් ඉවත් කළ වෙඬරු කොයින් එසේ වෙන්කර ලද්දාහුද වෙති. එවැනි ලක්‍ෂණයට පත් වූයේ, ඒකුප්පාදී (එක්ව උපන්) ලක්‍ෂණ ඇත්තේ ම වේ’ යැයි දක්වනු පිණිස එකුප්පාදො (එක්ව උපන්) යනාදිය කියන ලදී. මෙහි ඒකුප්පාද සහජාත ධර්මයන්ගේ නානාකාර බව (වෙනස) කුමක් ද? ඉපදීමේදී අතරක් නොමැති වීම ඒකුප්පාද යයි. එම විඤ්ඤාණ ස්කන්ධය (කිරි) දී බවට පත්ව බොහෝ කාලයක් ඉකුත්ව ගිය ද මැඩීමෙහිදී ප්‍රකටවන වෙඬරු මෙන් හෝ පෙරබත් කාලය (පෙරවරු) පසුබත් කාලය (පස්වරු) වශයෙන් එක් දිනයකම ඉපැදීම මෙන් හෝ එය නොවන බව දක්වනු පිණිස ‘එකම ක්‍ෂණයෙහි උපන්නේය’යි සහජාත නම් වේ. පිහිටීම් අර්ථයෙන් එකවත්‍ථුකො ඒකවත්‍ථුක නම් වේ. එක් පිරිසිඳීමෙන් (එකක් ලෙස ගැනීමෙන්) ඒකවත්‍ථුක නම් වේ. භික්‍ෂූන් දෙදෙනෙකුගේ ඒකවත්‍ථු කතාව මෙන් ස්ථාන අතර වෙනසක් නැත. එකාරම්මණො යනු අනියත වූ ඒකාරම්මණ (එක් අරමුණු) ඇති බවයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය මෙන් නොවෙති’යි මෙසේ ඇතැමෙක් අර්ථ වර්ණනා කරති.

මච්චො යනු මුල් පදය යි. රූපාදියෙහි ඇලුණහ යි, ලැගියහයි, ලැගුණහ යි සත්තො සත්ත්ව නම් වේ. කියන ලද මැයි, ‘සත්ත්වයා සත්ත්වයා යැයි කියනු ලැබේ. ස්වාමීනි, කොපමණකින් සත්ත්ව නම් වේද?’ ‘රාධය, රූපයක් කෙරෙහි යම් කැමැත්තක්, යම් රාගයක් වේද, එහි යමෙක් ඇලුණේද, පැටලුණේ ද, එහෙයින් සත්ත්වයා යැයි කියනු ලැබේ.’ අත්බව්හි යෙදීමෙන් හෝ සත්ත්වයා යැයි කියනු ලැබේ. සුගති දුගති දෙකට ගෙන යන්නේනුයි නරො නර නම් වේ. ඔහුගේ පුත් වූයේ මාණවො මානව නම් වේ. උපකරණවලින් තමා පෝෂණය කරගත්තේනුයි පොසො පොස නම් වේ. පුං යනු නිරයයි. ඒ නිරයෙහි ගැලෙනුයි පුග්ගලො පුද්ගල නම් වේ. ජීවිතින්‍ද්‍රිය චෛතසිකය දරන්නේනුයි ජිවො ජීව නම් වේ. චුතියෙන් පසුව ජාතියට (ඉපදීමට) යන්නේනුයි ජාගු නම් වේ. ජායති, උපදින්නේනුයි ජන්තු නම් වේ. ඉන්‍ද්‍රියයන්ගෙන් අරමුණු වෙත ගෙන යන්නේනුයි ඉන්‍දගූ නම් වේ. නොහොත් අධිපතියකු වැනි වූ කර්මය හේතුකොට යන්නේනුයි ඉන්‍දගූ නම් වේ. හින්‍දගූ යනු ද පෙළෙහි යෙදේ. ‘හින්‍දං’ යනු මරණයයි. ඒ මරණයට පත්වන්නේනුයි හින්‍දගූ නම් වේ. ඔහුගෙන් උපන්නේය යන අරුතින් මනුජො නම් වේ. යං සාදියතී යනු යම් රූපාදියක් ආශ්වාදනය කරයි ද යන අර්ථයි. සෙසු පදයන්ගේ අර්ථ කියන ලද ක්‍රමයෙන් ම දතයුතුයි. ඉන් අනතුරුව ඉහත කී අර්ථය නිගමනය කරමින්, අවසන් කර දක්වමින්;

තෙනාහ භගවා ‘කාමං කාමයමානස්ස -පෙ- යදිච්ඡතී යැයි දක්වන ලදී.

මින්පසුව එන ගාථා විස්තරයන්හි මෙතෙකුදු විස්තර නොදක්වා විශේෂ මාත්‍රයක්ම (හුදෙක් විශේෂකොට කිවයුතු අර්ථයක් ම) දක්වන්නෙමි.