සඞ‍්ගහවාරවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

සංග්‍රහ වාර වර්ණනාව

මෙසේ නන් වැදෑරුම්ව බෙදන ලද නෙත්තිප්පකරණය සංගහවාර විභාගවාර වශයෙන් දෙවැදෑරුම්යැයි කියන ලදි. එහි සංගහවාරය පළමුව එයි. එහි ද යං ලොකෙ පූජයතෙ යන ගාථාව මුලින්ම එයි. එහි යං යනු අනියමාර්ථයේ දුතියා (උපයෝග) විභක්ති නිර්දේශයකි. එහි තස්ස යන මෙයින් නියමය දතයුතුය. ලොකො යනු කර්තෘ නිර්දේශයයි. පූජයතෙ යනු ක්‍රියා නිර්දේශයයි. සලොකපාලො යනු කර්තෘ විශේෂණයයි. සදා යනු කාල නිර්දේශයයි. නමස්සති ච යනු උපචාර වශයෙන් වූ ක්‍රියා නිර්දේශයයි. තස්ස යනු ඡට්ඨි විභක්ති නිර්දේශයයි. ඒතං යනු ප්‍රථමා විභක්ති නිර්දේශයයි. සාසනවරං යනු ප්‍රථමා විභක්ති නිර්දේශයෙන් දක්වන ලද නිදසුනකි. විදූහි යනු කරණ විභක්ති වචනයකින් කර්තෘ දැක්වීමකි. ඤෙය්‍යං යනු කර්මය ගැන කියැවෙන ක්‍රියා නිර්දේශයකි. නර වරස්ස යනු ඔහුගේ යැයි නියමකොට දක්වන ලද පදයට සමාන රූප වහයෙන් දැක්වීමකි.

එහි ලොකියං යනු මෙයයි. මෙහි පින් පව් හෝ ඒවායේ විපාක ඇත යන අර්ථයෙන් ‘ලෝක’ නම් වේ. ප්‍රජාව සත්ත්ව කොට්ඨාශය යන අර්ථයයි. ලෝක ශබ්දය වනාහි ජාති ශබ්දයට සමානව විශේෂයකින් තොරව සත්ත්වයන් හැඳින්වීමට යොදයි. කෙසේ වුවත් ලෝක ශබ්දය සංස්කාරයන් බෙදා දැක්වීම් අර්ථයෙහි ද දක්නා ලද ප්‍රයෝග ඇත්තකි. පූජා කිරීමට හේතුවීම් වශයෙන් සත්ත්වලෝක යන වචනයම මෙහි දී ගන්නා ලදැයි දතයුතුය. පූජයං තෙ යනු පූජා කරයි. බුහුමන් යන අර්ථයයි.

ලෝකය පාලනය කරත්නුයි සිව්මහ රජවරු ලෝකපාල නම් වෙති. ලෝකයා නම් ඉන්ද්‍ර, යම, වරුණ, කුවේර (යන සිව්දෙන) ලෝකපාලකයන් යැයි කියත්. ලෝක පාලකයන් සමග සිටීනුයි සලොකපාලා නමි. ලොකො යන මෙය තුල්‍යාධිකරණයකි. එසේ නැතහොත් ඓශ්වර්ය, ආධිපත්‍ය ආදියෙන් සත්ත්ව ලෝකය පාලනය කරන බැවින් ආරක්ෂා කරන බැවින් ක්‍ෂත්‍රිය සිව්මහ රජවරු ද ශක්‍ර, සුයාම, සන්තුසිත, සුනිම්මිත, පරනිම්මිත වසවර්ති, මහා බ්‍රහ්මාදීහු ද ලෝකපාලයෝය. ඔවුන් සමග වූ ඒ ඒ සත්ත්ව කොට්ඨාස සලොකපාල ලෝක යැයි කියන ලදි. නැතිනම් ‘ද්වෙ මෙ භික්ඛවෙ සුක්කා ධම්මා ලොකං පාලෙන්ති’ යන බුද්ධ වචනයෙන් හිරි ඔතප් දෙක ලෝක පාලකයෝ වෙත්. ඒවායින් යුක්ත වූ ලෝකය සලොකපාල නමි. හිරි ඔතප් දෙකින් යුත් පාපයන්ට ගර්හා කරන, සත්පුරුෂ වූ බෝසත්වරු ධර්මයට කැමැති ඇති නිසා බුදුවරුන් කෙරෙහි පුදසත්කාර කිරීමෙහි යෙදුණාහු වෙත්.

සදා යනු රෑ ද දහවල ද යන සියලු කාලයයි. එසේ නැතහොත් සදා යනු බුදුරදුන් ධරමාන කාලයේ හා ඉන් පසු කාලයේය. එසේත් නැතිනම් සදා යනු අභිනීහාරයේ (බුදු බව පැතීමේ) පටන් සාසන අන්තර්ධානය දක්වා කාලයත් ඉන්පසු කාලයත්ය. මහාභිනීහාරයේ පටන්ම මහබෝසත්වරු බුද්ධත්වය නියත බැවින් බුද්ධාංකුරයෙක්ව දෙවියන් සහිත ලෝකයට පූජනීය ද වන්දනීය ද වෙත්. සුමේධ තාපස වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්සේ කියන ලද ද ඒ ගාථා මෙසේය.

දීපංකරො ලොකවිදූ ආහුතීනං පටිග්ගහො, මම කම්මං පකිත්තෙත්‍වා දක්ඛිණං පාදමුද්ධරි

යෙ තත්‍ථ ආසුං ජිනපුත්තා සබ්බෙ පදක්ඛිණමකංසු මං, නරා නාගා ච ගන්‍ධබ්බා අභිවාදෙත්‍වා න පක්කමුං

නමස්සති ච යනු කිසිවෙක් කිසිවෙකුට පූජා සත්කාර ආදිය කරන මුත් ඔවුන්ගේ අප්‍රකට ගුණයට නමස්කාර නොකරත්. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්බන්ධයෙන් එසේ නොවේ. සත්‍ය ලෙසම පැන නැගුණ කීර්ති ශබ්දයක් ඇති බැවින් දෙවියන් සහිත ලෝකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කෙරෙත්. එසේම නමස්කාර ද කෙරෙත් යන අර්ථයයි. සදා නරමනුස්සො යන මෙය යහපත් නොවේ යැයි ඇතැමෙක් කියත්. තස්ස යනු යමෙකුට දෙවියන් සහිත ලෝකයා පූජා කෙරෙත් ද නමස්කාර කෙරෙත් ද ඔහුටය. එතං යනුවෙන් දැන් කිවයුතු බුද්ධියෙහි වෙනස්වීම සාමාන්‍යයෙන් දක්වයි. සාසනවරං යැයි එය ස්වරූප වශයෙන් දක්වයි. එහි මෙලොව, පරලොව පරමාර්ථයන්ගෙන් සුදුසු පරිදි සත්ත්වයන්ට අනුශාසනය කරයි. මෙයින් (ඔවුන්ව) හික්මවයි යන අර්ථයෙන් සාසන නම් වේ. එයම ඒකාන්ත පැමිණවීම් අර්ථයෙන් අනන්‍ය සාධාරණ ගුණ ඇති බැවින් ද උත්තමාර්ථයෙන් ඒ ඒ පැතුම් සමෘද්ධිමත් වීම් හේතුවෙන් ද පණ්ඩිතයන් විසින් තෝරාගත යුතු බැවින් ද වර නම් වේ. සාසන එව වරං යන්න සාසනවරං නමි. විදූහි යනු යථා ස්වභාවයෙන් කර්මඵලයන් ද කුසලාදී භේදයන් ද ධර්මයන් ද දන්නේනුයි විදූ නමි. (එනම්) පණ්ඩිත මනුෂ්‍යයෝය. ඔවුන් විසින් දතයුතු ඤාණයට සුදුසුය යන අර්ථයෙන් ඤෙය්‍ය යැයි යෙදේ. නරවරස්ස යනු උතුම් පුරුෂයාට, අග්‍ර පුද්ගලයාට යන අර්ථයයි.

යමෙක් අනන්‍ය සාධාරණ මහා කරුණා, සබ්බඤ්ඤුත ඤාණ ආදී ගුණ විශේෂ යෝග්‍ය කරණ කොටගෙන දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් පිදිය යුතු, නැමදිය යුතු භාග්‍යවත් වූ අර්හත් වූ සම්‍යක් සම්බුද්ධ වූයේද ලෝකයේ ඒ උතුම් පුද්ගලයාට දැන් අප විසින් බෙදිය යුතු හාර නය පට්ඨාන විමසීම්වලට විෂය වූ මේ සාසනය ආදි කල්‍යාණත්වය ආදී ගුණසම්පත්තිය නිසා ශ්‍රේෂ්ඨ වූයේ ද අග්‍ර වූයේ ද උතුම් වූයේ ද වේ. සියුම් නුවණට ගෝචරවන බැවින් පණ්ඩිතවේදනීය ද වේ. යන මෙය කියන ලදි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එක් ගාථා මාත්‍රයක් පමණක් වූ වචනය ද සත්‍ය, පටිච්ච සමුප්පාද, ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, ඉන්‍ද්‍රිය, සතිපට්ඨාන ආදී ස්වභාව ධර්ම වෙන් කිරීමට සමත් බැවින් සොළසහාර පංචනය, දහසය හා විසිඅට වැදෑරුම් පට්ඨාන විමසීමට සුදුසු බැවින් ද ඉතා ගැඹුරු වූ, අර්ථ වශයෙන් ගැඹුරු වූ පරතෙරක් නැති ඉතා සියුම් වූ විෂයක්මය. එහෙයින්ම මේ ධර්මය ප්‍රඥාවන්තයින් සඳහාය. මෝඩයන් සඳහා නොවේ යැයි කියන ලදි. එසේ නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුශාසනය දන්නා ක්‍රමයෙන් ලක්‍ෂණයන් අවබෝධ කිරීම් ප්‍රතිපත්තියෙන් සුඤ්ඤත මුඛාදියෙහි බැසගත යුතු බැවින් මෝඩයන්ට සිහිනෙන්වත් විෂය නො වන්නේය යන අර්ථයෙන් විදූහි ඤෙය්‍යං යැයි කියන ලදි. එසේම ‘එතු විඤ්ඤූ පුරිසො’ යනාදිය කියන ලද්දේය.

ඇතැමෙක් තං තස්ස සාසනවරං යනුවෙන් කියත්. ඔවුන්ගේ අදහස අනුව යං ශබ්දය සාසන ශබ්දය සමග සමාන අධිකරණ ඇත්තකැයි දතයුතුය. යම් උතුම් සාසනයක් ලෝකපාලයන් සහිත ලෝකයා පූජා කෙරේ ද නමස්කාර කෙරේ ද ඒ උතුම් සාසනය ප්‍රාඥයන් විසින් දතයුතුය යන මෙය කියන ලදි. මෙම න්‍යායයෙහි ලෝකපාල ශබ්දයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිබඳව ද කියන ලදි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි ලෝකාග්‍ර බැවින් කර්තෘය. නිෂ්පර්යායෙන් ලෝකපාල වේ. එහෙයින් ඔහුටය යනු ලෝකපාල වූ ශාස්තෲන් වහන්සේටය යන අර්ථයයි. සලොකපාලො යන මෙහි ලෝකපාල ශබ්දය ගුණී භූත වූවක් වූවත් ශාස්තෲ විෂය වූ සාසන ශබ්දය අපේක්‍ෂා කරන බැවින් අධිපතිත්‍වයෙන් සම්බන්ධ විෂය වූ ප්‍රධාන වූවක් මෙන් නිර්දේශයට සුදුසුය.

ධර්මස්වාමී වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ නම් තමා ම ධර්මය පූජා කෙරේ ද? මෙය විරෝධයක් නොවේ. ධර්මගරුක වූ ඒ භාග්‍යවත් බුදුවරු සියලු කල්හි ධර්මය පුදමින්ම වාසය කරත්. ‘මම ධර්මයටම සත්කාර කොට ගරුකොට බුහුමන්කොට පූජාකොට එයම ඇසුරුකොට වාසය කරන්නේ නම් මැනව’යි යන මෙය කියන ලද්දේය.

තව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මපූජාව සත් සති පූජා ආදියෙන් දීපනය කළයුතුය. ධම්මස්සාමී යනු ධර්මයෙන් දෙවියන් සහිත ලෝවැසියාට ස්වාමි වේ යන අර්ථයයි. ධර්මයට අධිපති යන අර්ථය නොවේ. මෙසේ නමස්කාර කරයි යන වචනය සුදුසු නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිසිවෙකුට නමස්කාර නො කරන්නේ ය. මෙය ද දෝෂයක් නැත. න හි නමස්සති යන පදයට නමස්කාර නොකරයි යන මේ අර්ථයම යෙදේ. එවිට ගරු කිරීෟමෙන් එයට නතු වූයේය. එයට නැමුනේ ය. එයට බර වූයේය යන මේ අර්ථය ද ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සියලු කල්හි ධර්මයට නතු වීම්, නැමීම්, බරවීම් ඇතිව වාසය කරන්නේය යනුයි. මේ අර්ථය ද ‘යෙන සුදං ස්වාහං නිච්චකප්පං විහරාමි’ යන මේ ආදී සූත්‍ර පදයන්ගෙන් දීපනය කළයුතුය. විදූහි නෙය්‍යං යනුවෙන් ද පාඨයක් වේ. එය පණ්ඩිතයන් විසින් ස්වකීය - පර සන්තානයන්හි පැමිණවිය යුතුය යන අර්ථයයි. එහිදී ස්ව සන්තානයෙහි පැමිණවීම හා අවබෝධ කරගැනීම ද පර සන්තානයෙහි අවබෝධ කරගැනීම ද දතයුතුය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්බන්ධ සදේව ලෝකයාගේ පූජනීය වන්දනීය භාවය ද අග්‍ර පුද්ගලභාවය ද කියමින් ගුණ විශිෂ්ටත්වය දීපනය කෙරෙයි. ඒ ගුණ විශිෂ්ටත්වය මහාබෝධියෙන් දතයුතුය. ආශ්‍රවක්‍ෂය ඤාණයට පදස්ථාන වූ සර්වඥතා ඥානය ද, සර්වඥතා ඥානයට පදස්ථාන වූ ආශ්‍රවක්‍ෂය ඥානය ද මහාබෝධි යැයි කියනු ලැබේ. නොවෙනස් ධර්ම දේශනා ඇති බැවින් එය තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි මනාව පිහිටියේ යැයි දැනෙයි. වාසනා සහිත නිරවශේෂ ක්ලේශ ප්‍රහාණයෙන් ද අනාවරණ ඥානයෙන් ද තොරව එබඳු ධර්ම දේශනාවක් නො පැවැත්වේ. මෙසේ උන්වහන්සේ චතුර් වෛශාරද්‍ය යෝගය ද දශබල ෂඩ් අසාධාරණ ඥාන අටළොස් ආවේණික බුද්ධ ධර්මාදී සියලු සර්වඥ ගණ පූරණය ද ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි. මෙවැනි ගුණ විභූතිය ද මහා කරුණාව පෙරටු වූ, අභිනීහාර සම්පත්තිය පෙරටු කොට සම්පාදනය කරන ලද සමතිස් පාරමිතා සංඛ්‍යාත පුණ්‍ය ඤාණ සම්භාරය නැතිව නොලැබේනුයි. හේතු සම්පදාව ද අර්ථ වශයෙන් විභාවනය කරන ලද්දේය. මෙසේ අවස්ථා තුනේදීම සියලු සත්ත්වයාට ඒකාන්තයෙන් හිතදේ ඇති කිරීමට හේතු වූ මුල මැද අග යහපත් වූ නිරවශේෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බුද්ධගුණයන් මේ ගාථාවෙන් ප්‍රකාශ කරන ලදැයි දතයුතුය.

දෙවැනි නයෙහි දී වනාහි ශික්‍ෂාත්‍රය තුළ සංග්‍රහ වූ ඵල සහිත වූ ආර්ය මාර්ග ශාසනය ද ඊට අරමුණු වූ අමත ධාතුව ද එයට පැමිණීමේ උපාය ද පූර්වභාග ප්‍රතිපත්ති ශාසනය ද එය පරිදීපනය කිරීම ද පරියත්ති ශාසනය ද සුදුසු පරිදි සත්‍යාභිසමය කිරීම් වශයෙන් අවබෝධ කරමින් ස්වාක්ඛාතාදී ගුණ විශේෂයෙන් යුක්ත වූ ධර්මය මෙනෙහි කරමින් සකස් කොට ඇසීම් දැරීම් විමසීම් ආදියෙන් පුහුණුව ඇති කරමින් සදේව ලෝකයා පූජා කෙරෙයි යනුයි. ලෝකනාථයන් වහන්සේ ද සම්මා සම්බෝධියට පැමිණීමෙන් පසු විනේය ජනයන්ට සකසා දහම් දෙසමින් ‘අරියං වො භික්ඛවෙ සම්මා සමාධිං දෙසිස්සාමි’ මග්ගානට්ඨංගිකො සෙට්ඨො’ ‘යාවතා භික්ඛවෙ ධම්මා සංඛතා වා අසංඛතා වා විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායති’ ‘ඛයං විරාගං අමතං පණීතං’ ‘එකායනො අයං භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමි ආදි කල්‍යාණං’ ආදී වචනයන්ගෙන් ස්තුති කරීමෙන් ද පදන්නේ නම් වේ. එහෙයින් මෙහි කියනු ලබන උතුම් ශාසනයේ පූජනීය භාවය නිරවශේෂ වශයෙන් ධර්ම ගුණයන් බබුළුවන්නේය. නොයෙක් සූත්‍ර පදයන්ගෙන් වදාරන ලද ආර්යභාව නිය්‍යාන, ඛයවිරාග, මදනිම්මදන, අසංඛත, ස්වාක්ඛාත ආදි කල්‍යාණත්‍ව ආදී යම් ධර්ම ගුණයක් වේ නම් ඒ අනේක වූ ධර්ම ගුණයන් නිරවශේෂ වශයෙන් මේ ගාථාවෙන් ප්‍රකාශ කරන ලදැයි දතයුතුය.

යම් හෙයකින් ආර්ය සත්‍යාවබෝධයෙන් මුලින් උපුටා දමන ලද මෝහය ඇති, මෝඩකම ඉක්මවීමෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් නුවණැති වූ එහෙයින්ම වඩන ලද ලෝකෝත්තර මාර්ගය ඇති, සාක්‍ෂාත් කරන ලද මහණකමෙහි ප්‍රතිඵල ඇති ආර්ය පුද්ගලයෝ විශේෂයෙන්ම විදූ යැයි කියනු ලැබෙත්. යම්හෙයකින් ඔවුහු තත්වූ පරිදි දෙසන ලද සාසනය පරමාර්ථ වශයෙන් දැනගන්නට ද පරසන්තානයන්ට පමුණුවන්නට ද හැකිවෙත්. අෂ්ටාර්ය පුද්ගලයන්ට අයත් පරමාර්ථ සංඝයා ද මෙහි දී ගත් බැවින් යම් සඟ ගුණයන් සුපටිපන්න ආදී නොයෙක් සූත්‍ර පදයන්ගෙන් වර්ණනා කරන ලද ද ඒ ආර්ය සඟ ගුණ නිරවශේෂ වශයෙන් මෙහි ප්‍රකාශ කරන ලදැයි දතයුතුය.

මෙසේ පළමු ගාථාවෙන් අධිකවම රත්නත්‍රයේ ගුණ ප්‍රකාශනය කොට දැන් –

සබ්බ පාපස්ස අකරණං - කුසලස්ස උපසම්පදා, සචිත්තපරියො දපනං - එතං බුද්ධාන සාසනං

යන වචනයෙන් සංක්‍ෂිප්තව ශික්‍ෂාත්‍රය සංග්‍රහ ශාසනය දක්වයි. එය වනාහි ශික්‍ෂාත්‍රය ඤාණවිශේෂ විෂයභාව භේදයෙන් ද අවස්ථා භේදයෙන් ද ත්‍රිවිධ වෙයි. ඒ කෙසේද? සුතමය ඤාණයට ගෝචර වූ යමක් වේ නම් එය පරියත්ති සද්ධර්මය යැයි කියනු ලැබේ. චින්තාමය ඤාණයට ගෝචර වූ කරුණු පරීක්‍ෂා කිරීම්, තම ලබ්ධිය හා සමානයැයි කැමතිවීම් ආදියෙන් ගතයුතු ආකාර ඇති විමුක්ති ආයතන විශේෂය පටිපත්ති සද්ධර්මය යැයි කියනු ලැබේ. විදර්ශනා ඤාණාදිය සමග වූ භාවනාමය ඤාණයට ගෝචර වූ යමක් වේ නම් එය පටිවේධ සද්ධර්මය යැයි කියනු ලැබේ. මේ ත්‍රිවිධ වූම සාසනය සාසනවරං යන පදයෙන් සංග්‍රහ කොට එහි යමක් ප්‍රථමව වේ ද එය අනෙක් එ්වා අවබෝධ කරගැනීමට උපායකැයි සියලු සාසනයට මුල්වීයැයි සිය ප්‍රකරණයේ විෂයය වූ පර්යාප්ති සාසනයම පළමුව සංක්‍ෂේප වශයෙන් බෙදා දක්වමින් ද්වාදසපදානි යන ගාථාව කීවේය.

එහි ද්වාදසා යනු ගණන් පිරිසිඳීමයි. (නියම කිරීමයි) පදානි යනු නියම කරන ලද ධර්ම නිදර්ශනයයි. ඒවායින් බ්‍යඤ්ජන පදයේදී මොවුන්ගෙන් අර්ථය ගමන් කෙරේනුයි පද නමි. අර්ථ පදයන් වනාහි ගමන් කරයි. දැනගනීනුයි පද නම් වේ. දෙකම හෝ දෙපරිදිව හෝ යෙදිය යුතුය. බ්‍යඤ්ජන පදයන් ද නොවෙනස්ව පිළිපැදිය යුතු බැවිනි. අර්ථ පදයන් උතුරු විශේෂ අධිගමයන් ලැබීමට හේතුවන බැවිනි. ඒ පදයන් විශේෂයෙන්ම පාලියෙහිම ප්‍රකට වන්නේය. එහිදීම ඒවා වර්ණනා කරන්නෙමු. අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම් අර්ථයෙන් සූත්‍ර නම් වේ. සංග්‍රහයන්හි මෙය කියන ලදි.

අත්‍ථානං සූචනතො සුවුත්තතො සවනකොථ සුදනතො, සුත්තාණා සුත්ත සභාගතො ච සුත්තං සුත්තන්ති අක්ඛන්ති

එයට එහිදී සූත්‍ර පිටක වශයෙන් ආවේය. මෙහිදී පිටකත්‍රය වශයෙන්ම යෙදිය යුතුය. ද්වාදස පදානි සුත්තං යැයි යමක් කියන ලදද ඒ පර්යාප්ති සාසනය යන අර්ථයයි. තං සබ්බං යනු ඒ සූත්‍රය යැයි කියන ලද සියලු බුද්ධ වචනයයි. බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්‍ථො ච යනු බ්‍යඤ්ජනය ද එහි අර්ථය ද යන දෙකයි. යම්හෙයකින් ද්වාදස පදානි සුත්තං යැයි කියන ලදද ඒ මේ සඳහායි. මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. අර්ථ සූචනාදියෙන් සූත්‍රය ද පර්යාප්ති ධර්මය ද ඒ සියල්ල ද අර්ථ වශයෙන් දොළොස් පදයෙකි. බ්‍යඤ්ජනපද හය ද අර්ථපද හය ද වශයෙනි. එසේ නැතහොත් සාසනවරං යනුවෙන් යමක් කියන ලද ද ඒ සියලු සූත්‍රය පර්යාප්ති සාසනයම අදහස් කරන බැවිනි. අර්ථ වශයෙන් පද දොළසකි. බ්‍යඤ්ජන අර්ථ පද සමූහය බැවින් ‘බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්‍ථො ච’ යනුවෙන් කියන ලදි. තං විඤ්ඤෙය්‍යං උභයං යනු යම් බ්‍යඤ්ජනයක ද අර්ථයක ද වචනයන් කිවයුතු බැවින් සම්බන්ධාර්ථයේ සූත්‍ර ව්‍යවහාරයකි. ඒ දෙකම ස්වරූප වශයෙන් දතයුතුය. එහි බ්‍යඤ්ජනය කෙතෙක් ද? අර්ථය කෙතෙක් ද? එහෙයින්ම කො අත්‍ථො බ්‍යඤ්ජනං කතමං යැයි කියන ලදි.

මෙසේ සාසනවරං යැයි කියන ලද සූත්‍රයේ පර්යාප්ති භාවය ද ඒ පිළිබඳ අර්ථ බ්‍යඤ්ජන භාවයෙන් දතයුතු බව ද දක්වා දැන් එය රැස් කිරීමේ උපාය වූ නෙත්තිප්පකරණය පදාර්ථ විභාගයෙන් දක්වන්නට සොළසහාරා යන ගාථාව කීවේය.

එහි සොළොස් හාරයන් මෙහි ඇත්තේනුයි සොළසහාරා නමි. පඤ්චනයා අට්ඨාරස මූලපදා යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයමය. එසේ නැතහොත් හාරයන් සොළසක් නිසා සොළසහාර නමි. අනෙකෙහි ද මෙසේමය. නෙත්ති යනුවෙන් හාර නය මූලපදයෙන්ම සංක්‍ෂේපයෙන් ද විස්තරාත්මකව ද ප්‍රකාශ කරන ලදි. සාසනස්ස පරියෙට්ඨි යනු සාසනයාගේ අර්ථ පර්යේෂණයයි. පර්යාප්ති ශාසනයේ අර්ථ සංවර්ණනාව යන අර්ථයයි. නැතහොත් සියලුම ශාසනයාගේ අර්ථ විමසීම යන අර්ථයි. පටිපත්ති, පටිවේධ සාසනයන් ද නෙත්ති නය අනුසාරයෙන් ලබන්නේය. මහා කච්චානෙන යන්නෙහි කච්ච යනු පැරණි සෘෂිවරයෙකි. ඔහුගේ වංසයට අලංකාරයක් වූ යම් මහා තෙරනමක් වේ ද හේ කච්චාන යැයි කියනු ලැබේ. මහා මොග්ගල්ලාන යන්න මෙන් මහා කච්චානො යනු පූජා වචනයකි. කච්චායන ගොත්ත නිද්දිට්ඨා යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. මේ ගාථාව ද නෙත්තිය සංගායනා කරන්නවුන් විසින් ප්‍රකරණාර්ථ සංග්‍රහ වශයෙන් තබන ලදැයි දතයුතුය. යම්සේ මෙය හාර විභංග වාරයේ දී ඒ ඒ හාර නිද්දේස නිගමනයේ දී තෙනාහ ආයස්මා යනාදී වචනය තුළ දක්නට ලැබේ. හාර ආදීන්ගේ එකතුව වූ නෙත්තිය ව්‍යඤ්ජනාර්ථ සමුදාය වූ සූත්‍රයෙහි කුමකින් පරීක්‍ෂා කෙරේ ද? විමසීමේ දී හාරබ්‍යඤ්ජන විචයො යැයි කියන ලදි.

එහි හාර දහසයට මූලපද නිර්ධාරණයෙන් ව්‍යඤ්ජන මුඛයෙන්ම සූත්‍රයේ සංවර්ණනය වෙයි. මූල පද සංඛ්‍යාත ස්වභාව ධර්ම නිර්ධාරණ මුඛයෙන් න්‍යායක් මෙන් නොවේ. ඔවුහු සූත්‍රයේ බ්‍යඤ්ජන විචය යැයි කියන ලදි. අර්ථ නය වනාහි කියන ලද පරිදි අර්ථ මුඛයෙන්ම සූත්‍රයේ අර්ථ පිළිගැනීමෙන් වේයැයි නයා තයො ච සුත්තත්‍ථො යි කියන ලදි. මේ විමර්ශනය අන්‍යයාගෙනුත් පැමිණෙන්නේය. කිසිවෙක් නයො ච යනුවෙන් ද කියවත්. එය සුන්දර නොවේ. උභයං පරිග්ගහීතං යනු හාර ද නය ද යන දෙකයි. සූත්‍රයේ අර්ථ වෙන්කිරීම් වශයෙන් හාත්පසින් ගන්නා ලද, සර්ව ප්‍රකාරයෙන් සූත්‍රයේ යොදන ලද යනුයි. වුච්චති සුත්තං යනු වර්ණනා කරයි යනුයි. කෙසේද? යථා සුත්තං යනු සූත්‍රයට ගැලපෙන යනුයි. යම් සූත්‍රයක් යම්සේ වර්ණනා කළ යුතු ද එසේ වර්ණනා කෙරෙයි යන අර්ථයයි. යම් යම් සූත්‍රයක් කියා හෝ යථාසුත්තං කියා හෝ යනු සියලු සූත්‍රය යන අර්ථයයි. නෙත්ති නයින් වර්ණනා කරන්නට නොහැකි සූත්‍රයක් නම් නැත.

‘සාසන වරං විදූහි ඤෙය්‍යං’ යනුවෙන් දැන් යමක් කියන ලද ද නෙත්ති සංවර්ණනාවෙහි විෂය වූ එහි පර්යාප්ති ධර්මයම වෙනත් ආකාරයකින් නියමකොට දක්වන්නට යා චෙව ආදිය කියන ලදි.

එහි අර්ථයන්හි ඇති කරන ලද පිරිසිඳීම් ඇති බ්‍යඤ්ජන පබැඳුම දේශනාවයි. යමක් පාඨය යැයි කියනු ලැබේ ද ඒ මෙයමය. එම දේශනාවෙන් පුබුදුවන ලද බැවින් ඒ අර්ථය දේශනා කරන ලදි. ඒ දෙකම විමුත්තිය ප්‍රධානකොට පුහුණු කරන්නාගේ අනුපාදා පරිනිර්වාණය කෙළවර කොට ඇති සම්පත්වලට හේතුවන බැවින් ඒකාන්තයෙන් යුතුය. ඒ දෙකින් තොර වූ න්‍යායක් නොමැති බැවින් ඒ දෙකම දතයුතු යැයි මේ අර්ථය දක්වයි. යා චෙව -පෙ- විඤ්ඤෙය්‍යං යනුවෙනි. තත්‍ර යනු එය දැනගැන්මෙහි, සාධනය කළයුත්තෙහි, ඉපිදවිය යුත්තෙහි යනුයි. එය සත්තමි විභක්ති වචනයකි. අයමානුපුබ්බි යනු මේ කියනු ලබන අනුපිළිවෙලයි. හාර නය ආදීන්ගේ අනුක්‍රමයයි. අනුපිළිවෙලින් කියනු ලබන හාර නය යන අර්ථයයි. නවවිධ සුත්තන්තපරියෙට්ඨි යනු සූත්‍ර ආදී වශයෙන් නවංග ශාසනයේ පර්යේෂණය අර්ථ විචාරණය යන අර්ථයයි. නවවිධ සුත්තන්ත පරියෙට්ඨියා අයං ආනුපුබ්බී යන මෙය ඡට්ඨි අර්ථයේ පඨමා විභක්තියයි. නැතහොත් ආනුපුබ්බී යනු කරණාර්ථයේ පඨමා විභක්තියයි. කියන ලද පිළිවෙලින් දැන ගැනීමෙහි, සාධනය කළ යුත්තෙහි කියනු ලබන හාර නය ආදියේ අනුපිළිවෙලින්න මේ නවවැදෑරුම් සූත්‍රාන්තයේ අර්ථ පර්යේෂණය යන මෙය කියන ලද්දේ වෙයි.

මෙහි දී කියන ලදි. මෙහි කෙසේ නම් ගෙය්‍ය ආදීන්ගේ සූත්‍රභාවය වේද? ඔවුන්ගේ සූත්‍ර භාවයෙහි නවංග භාවය කෙසේ වේද? සංග්‍රහයන්හි ‘සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණං’ යනුවෙන් යමක් කියනු ලැබේ ද ඒ මෙයයි. එසේ ඇති කල්හි සූත්‍රාංගයම නොවන්නේය. එසේ වුවත් සූත්‍රාංගය වෙනම වන්නේය. මංගල සූත්‍රාදියේ සූත්‍ර සංග්‍රහය නොවන්නේය. ගාථා බැවින් ධම්මපදාදියේ මෙන් ග්‍යෙය සංග්‍රහය හෝ වන්නේය. ගාථා සහිත බැවින් සගාථක වර්ගය මෙනි. එසේම උභතො විභංග ආදියෙහි ගාථා සහිත කොටස්හි ද වේ. කියනු ලැබේ.

සුත්තන්ති සාමඤ්ඤවිධි විසෙසවිධයො පරෙ, සනිමිත්තා නිරූළ්හත්තා සහතාඤ්ඤෙන නාඤ්ඤතො

සියලුම බුද්ධ වචනයට සුත්ත යන මේ යෙදීම සාමාන්‍ය විධියයි. එසේම ‘එත්තකං තස්ස භගවතො සුත්තාගතං සුත්ත පරියාපන්නං’ ‘සාවත්‍ථියා සුත්ත විභංගෙ’ ‘සකවාදෙ පඤ්චසුත්ත සතානි’ ආදී වදන්වලින් විනය අභිධර්ම පර්යාප්ති විශේෂයේ ද සූත්‍ර ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබේ. එහි එකදේශයක ගෙය්‍යාදී විශේෂ විධිය ඒ ඒ නිමිත්තෙන් පිහිටුවන ලදි. එසේම ගෙය්‍යයයේ ගාථා සහිත බව ඊට නිමිති වේ. ලෝකයා ද ශ්ලෝක සහිත ගාථා සහිත චූර්ණිකා ඇති දෙය ගෙය්‍ය යැයි කියත්. ගාථා නැති කල්හි විමසා විසඳන ස්වභාවයක් වේ. වෙය්‍යාකරණයේ විමසා විසඳීම බ්‍යාකරණ යැයි කියනු ලැබේ. බ්‍යාකරණයම ව්‍යාකරණ නම් වේ. මෙසේ ඇති කල්හි සගාථකාදීන්ගේ ප්‍රශ්න විසඳීම් වශයෙන් පැවති වෙය්‍යාකරණ භාවයක් පැමිණේ ද? නොපැමිණේ. ගෙය්‍ය ආදී නම්වල අවකාශ රහිත බැවින් ගාථා නැති කල්හි යන විශේෂිතත්ත්වය ම වේ. එසේම තනිකර ගාථා බන්‍ධන වූ ධම්මපද ආදියේ ගාථා සහිත වූ සොම්නස් සහගත ඤාණයෙන් උපන් ගාථාවලින් යුක්ත, වුත්තං හෙතං ආදී වචන සම්බන්ධය ඇති අද්භූත ධර්ම යුත් සූත්‍ර විශේෂයන්හි පිළිවෙලින් ගාථා උදාන ඉති වුත්තක අබ්භූතධම්ම යන නම් පිහිටියේය. ගාථා බන්‍ධනයක් එසේ ඇති කල්හිත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතීත ආදී ජාතිවල චරියානුභාවය ප්‍රකාශ කරන සූත්‍රවල ජාතික නාමය වේ. ප්‍රශ්න විසඳීම් ස්වභාවයක් හා ගාථා සහිත බවක් ඇති කල්හිත් ඇතැම් සූත්‍රවල ඤාණයේ ලැබීම ඇති බැවින් වේදල්ල සඤ්ඤාව පිහිටියේය. මෙසේ ගාථා සහිත බව ආදී ඒ ඒ නිමිත්තෙන් ඒ ඒ සූත්‍ර විශේෂයන්හි ගෙය්‍ය අංගය ආදී නාමයන් පිහිටියේ යන විශේෂ විධිය සූත්‍රාංගයෙන් අන්‍ය වූ ගෙය්‍යාදියයි.

මෙහි ගෙය්‍ය අංග ආදී නිමිති රහිත යම් සූත්‍රයක් වේ ද, ඒ සූත්‍රාංගය විශේෂ නාම පරිහාරයෙන් සාමාන්‍ය නාමයෙන් පවත්නේය. සගාථක සූත්‍රය ගෙය්‍ය නොවේද? නිග්ගාථක සූත්‍රය වෙය්‍යාකරණ නොවේ ද? සූත්‍රාංගයක් නො ලැබේ යන චෝදනාවක් වේ. එය මුලින් කී දෙය වෙනස් වීමක් ද? එසේ නොවේ. එම චෝදනාව පිරිසිදු කරන ලද බැවිනි. මීට පෙර ‘ගාථා විරහෙ සති පුච්ඡා විස්සජ්ජන භාවො වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාව නිමිත්තං’ යනුවෙන් (එම චෝදනාව) ශෝධනය කරන ලද්දේමය. ගාථා භාවයෙන් මංගල සූත්‍රාදියේ සූත්‍ර සංග්‍රහයක් නොවන්නේ යැයි යමක් කියන ලද ද එය ද සාමාන්‍ය දෙයක් (පොදු බවක්) නොවේ. සාමාන්‍ය දෙයක් (පොදු බවක්) නොවේ. සාමාන්‍ය දෙය නම් මංගල සූත්‍රාදියේ සූත්‍ර භාවයයි. ඒවා ධම්මපද බුද්ධවංස ආදිය මෙන් ගාථා භාවයෙන් ප්‍රකට වූයේ නැත. හුදෙක් සූත්‍ර භාවයෙන්ම ප්‍රකට විය. එහෙයින්ම අටුවාවේදී ‘සුත්ත නාමකං’ යන නම් ගැන්වීම කරන ලදි.

කෙසේ ද? ගාථා සහිත බැවින් ගෙය්‍ය සංග්‍රහය හෝ වන්නේය යන යමක් කියන ලද ද එයයි. එපමණක් නොවේ. යම් හෙයකින් සහතාඤ්ඤෙන යන තැන ගාථාවන් සමග වූ සගාථකත්වය ගැනේ. සහභාවය නම් අර්ථයෙන් අනෙකකින් වේ. යමක් ගාථා සමග යැයි කියන්නේ නම් මංගල සූත්‍රාදියේ ගාථා විනිර්මුක්ත කිසිදු සූත්‍ර ප්‍රදේශයක් නැත. කිසියම් සමුදායයක් නැත. උභතො විභංග ආදියේ ගාථා සහිත ප්‍රදේශයේ (කොටසේ) ගෙය්‍ය සංග්‍රහය වන්නේය යන යමක් කියන ලද ද අනෙක් ක්‍රමයකින් නොවේ. ජාතකාදියේ ඇතුළත් බැවින් ඒ ගාථා අන්‍ය වේමය. එහෙයින් ඒවා කරණ කොටගෙන උභතො විභංග ආදීන්ගේ ගෙය්‍යාංගත්‍වයක් නොමැත්තේය. මෙසේ සූත්‍රාදි අංගයන්ගේ එකිනෙකට ඇති සංකර භාවය දතයුතුය. යම් හෙයකින් සියලුම බුද්ධ වචනය කියන ලද පරිදිම අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන අර්ථයෙන් සුත්ත යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් ‘නවවිධ සුත්තන්ත පරියෙට්ඨි’ යැයි කියන ලදි.

සංගහ වාර වර්ණනාව නිමි.