අභිඤ‍්ඤෙය්‍යනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

අභිඤ්ඤෙය්‍ය නිර්දේශ වර්ණනාව

දැන්, විසඳුම්, උදෙසීම් ඇතුළත් ධර්මයන් විවිධාකාරයෙන් දැක්වීමට ‘කථං ඉමෙ ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යාති’ ආදී නිර්දේශ වාරයෙහි අරඹන ලදි. එහි අභිඤ්ඤෙය්‍ය නිර්දේශාදී, පංචකයෙහි, මුලින් එක එක ආදි වශයෙන් දස දස විසඳුම් දසුත්තර පර්යායයෙන් සංසන්දනය කොට දක්වන ලදහ. ඔවුන් අතරෙහි අභිඤ්ඤෙය්‍ය නිර්දේශයෙහි, පළමුකොට සබ්බෙ සත්තා යන්නේ කාමභවයන්හිද, සඤ්ඤා භවයන්හිද, ඒකවෝකාර භවාදි සියලු භවයන්හි සියලු සත්ත්වයෝ, ආහාරට්ඨිතිකා යනු ආහාරයෙන් පැවැත්ම මොවුන්ටනුයි ආහාරට්ඨිතිකයි. ඨිති යනු (ස්වකීය) ඒ මොහොතෙහි පැවැත්ම අදහස් කරන ලදි. (ආහාර ශක්තිය) මෙසේ, සියලු සත්ත්වයින්ගේ ජීවත්ව සිටීමේ හේතුව ආහාරය නම් වූ එක් කරුණකියි අධික වූ ඤාණයෙන් දතයුතුය. ප්‍රත්‍යයන් දැනගත් කල්හි ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් දෙයද දැනගත්තේ වේ. දෙදෙනාටම (දෙකටම) ඔවුනොවුන් අපේක්‍ෂා කරන හෙයිනි. මෙයින් විශේෂ දැනීම කියන ලද්දේ වෙයි. මෙසේ ඇතිකල්හි අසඤ්ඤසත්ත දෙවියෝ අහේතුකය. ආහාර රහිතය. ස්පර්ශ රහිතය ආදිය කියන ලද්දේ නොවේද? එය එකඟ නොවේද? එහි විරුද්ධතාවයක් නොමැත. ඔවුන්ට ධ්‍යානය ආහාරයයි. මෙසේ ඇති කල්හිද, මහණෙනි, මේ ආහාර සතර වර්ගයක් අමනුෂ්‍යයන්ගේ හෝ සත්ත්වයින්ගේ, භවය සොයා පැමිණෙන්නන්ගේ පැවතීමට, අනුග්‍රහයට තිබේ. කවර සතරෙක්ද යත්? ගොරෝසු හෝ සියුම් වූ හෝ පිඩු වශයෙන් ගන්නා ආහාරය දෙවැන්න ස්පර්ශයයි. තෙවැන්න මනෝ සංචේතනා ආහාරයයි. සතරවැන්න විඤ්ඤාණාහාරයයි. මෙහි විරුද්ධතාවක් පෙනේද? මෙහිද විරුද්ධතාවක් නොපෙනේ. මෙම සූත්‍රයෙහි වෙනසක් නොමැතිව ආහාර ස්වභාව ඇති සියල්ල ආහාරයයි කියන ලදි. ප්‍රත්‍ය වන ආකාරයෙන් ආහාරයයි කියති. සියලු හේතුවකින් හටගත් ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යය ලැබිය යුතුය. යමෙක් යම් යම් ඵලයක් උපදවයිද? ඒ ඒ දෙය ගෙන එන්නේ නම් වේ. එහෙයින් ආහාරයයි කියති. එහෙයින් කියන ලදි;

මහණෙනි, මම අවිද්‍යාවද ආහාර සහිතයයි වදාරමි. ආහාර නොමැතිව නොවේ. මහණෙනි, අවිද්‍යාවගේ ආහාරය කුමක්ද? පංච නිර්වාණයයිම කිවයුතුය. මහණෙනි, මම පංච නීවරණද ආහාරයන් සහිත වදාරමි. ආහාර නොමැතිව නොවේ. මහණෙනි, පංච නීවරණයන්ගේ ආහාරය කවරේද? නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීමයයි ඊට කිවයුතුය. මෙහි එය අදහස් කරන ලදි.

මේ ප්‍රත්‍යයාහාර ගත්කල්හි ආකාරවත් ආහාරද වෙනස් නොකළ හැකි ආහාරද යන සියල්ලම ගන්නා ලද්දේම වේ.

අසඤ්ඤසත්ත භවයෙහි ප්‍රත්‍යාහාර ලැබේ. බුදුවරුන් නූපදිනා කාලයන්හි තීර්ථක අසුපවල පැවිදි වී වායොකසිණ පරිකර්මකොට චතුර්ථ ධ්‍යානය උපදවා, ඉන් නැගිට සිතට නින්දාවේවා. සිතට නින්දා වේවා. සිතෙහි අභාවයම යහපති. සිත නිසා වධ බන්‍ධනාදීන්ට හේතුවූ දුක් උපදියි. සිත නොමැති කල්හි එය නැතැයි සිතෙහි අභාවය පිළිබඳ කැමැත්ත රුචිය උපදවා නොපිරිහුණු ධ්‍යාන ඇත්තේ කළුරියකොට අසඤ්ඤ භවයෙහි උපදිත්. යමෙක් යම් ඉරියව්වකින් මිනිස්ලොව පිහිටා සිටියේ වූයේද? හෙතෙම ඒ ඉරියව්වෙන්ම ඉපදී කල්ප පන්සියයක් සිටියි. එතෙක් දීර්ඝ කාලයක් වැදහෝනේ හෝ හිඳගෙන හෝ සිටියේ හෝ වෙයි. මෙබඳු සත්ත්වයින්ට ප්‍රත්‍යයාහාරය ලැබෙයි. ඔවුන් විසින් යම් ධ්‍යානයක් වඩා උපන්නාහු වෙත්ද? එයම ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යය වේ. දුන්නෙහි වේගයෙන් යවන ලද හීය, දුන්නෙහි වේගය යම් පමණ තිබේද එතෙක් යයි. එසේම ධ්‍යානයෙහි උපකාරය යම් පමණ සිටීද (තිබේද) එම වේගය නිමිකල්හි, වේගය හීන වූ හීය මෙන් වැටේ.

යම් ඒ නිරයෙහි උපන් සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත්ද ඔවුහු උත්සාහයෙන් ජීවත්වන්නෝද, පින් පලයෙන් ජීවත් වන්නෝද නොවෙති. ඔවුන්ට කවර ආහාරයක් ලැබේද? ඔවුන්ට කර්මයම ආහාරයයි. කිමෙක්ද ආහාර පසක් ඇත්ද? පහක්, පහක් නොවේයයි මෙය නොකිවයුතුය. ප්‍රත්‍යය ආහාරයයි කියන ලද්දේ නොවේද? යම් කර්මයකින් ඔවුහු නිරයෙහි උපන්නාහුද එයම ඔවුන්ට එහි සිටීමට ප්‍රත්‍ය ප්‍රත්‍යය වන හෙයින් ආහාරයි. යමක් සඳහා මෙය කියන ලද්දේද? එම පාපකර්මය යම්තාක් කල් අවසන් වීමක් නොවේද? එතෙක් කාලක්‍රියා නොකරයි. එහෙයින් ආහාරයෙන් සිටී. ප්‍රත්‍යයෙන් සිටීයයි අර්ථයයි. පිඩුකොට ගනු ලබන ආහාරය සඳහායයි මෙහිදී විවාදයක් නොකළ යුතුය. මුඛයෙහි හටගත් කෙළද ඔවුන්ගේ අහරකිස ඉටුකරයි. කෙළ වනාහි නිරයෙහි දුක් වේදනාකාරීව ප්‍රත්‍යය වේ. ස්වර්ගයෙහි සුවවේදනාකාරීව ප්‍රත්‍යය වේ. කාම භවයෙහි වෙනස් නොකළ හැකි ආහාර සතරෙකි. රූපාරූප භවයන් අතර අසඤ්ඤ භවය හැර අනෙක් ඒවායින් තුනකි. අසඤ්ඤයන්ටද සෙස්සන්ටද ප්‍රත්‍යයාහාරයයි. මෙම ආහාරයෙන් සියලු සත්ත්වයෝ ජීවත්ව සිටිත්නුයි ආහාරට්ඨිතිකයි.

සබ්බෙ සත්තා යනු පුද්ගලයන් මුල්කොට පවත්වන ධර්මදේශනාවයි. සියලු සංස්කාරයන් යයි යන අදහසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මදේශනාව ධර්ම පුද්ගල වශයෙන් සතරාකාරයි. ධර්මාධිෂ්ඨාන ධර්මදේශනාව - ධර්මාධිෂ්ඨාන පුද්ගල දේශනාව පුද්ගලාධිෂ්ඨාන පුද්ගල දේශනාව, පුද්ගලාධිෂ්ඨාන ධර්ම දේශනාව වශයෙනි. මහණෙනි, යමක් දියුණු කරන ලද්දේ - කර්මණ්‍ය වූයේ වෙයිද, එවැනි දෑ අතර යම් ඒ සිතක් වේද? සිත හා සම අන් එකම දැයක්වත් මම නොදකින්නෙමි. මහණෙනි, සිත දියුණු කරන ලද්දේ කර්මණ්‍ය වෙයි මෙවැනි අවස්ථා, ධර්මාධිට්ඨාන ධර්මදේශනා නම් වේ. ‘මහණෙනි, යම් ඒ සම්‍යග් දෘෂ්ටියෙන් යුත් පුද්ගලයෙක් කිසිම සංස්කාරයක් නිත්‍ය වශයෙන් එළඹෙන්නේය යන්න කෙසේවත් සිදුවිය නොහැකිය. ඊට අවකාශයක් නැත. එවැනි කරුණක් කිසිසේත් විද්‍යමාන නොවේ. මෙවැනි අවස්ථා ධර්මාධිට්ඨාන පුද්ගල දේශනා නම් වේ. මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි එක් පුද්ගලයෙක් දෙව් මිනිසුන් සහිත බොහෝ ජනයාගේ යහපත සඳහා, බොහෝ ජනයාගේ සුවපිණිස, ලෝවැස්සාට අනුකම්පා පිණිස, වැඩපිණිස, හිතසුව පිණිස උපදිනු ලබන්නේ උපදියි. මෙවැනි අවස්ථා පුද්ගලාධිෂ්ඨාන පුද්ගල දේශනා නම් වේ. මහණෙනි, එක් පුද්ගලයෙකුගේ පහළවීම බොහෝ නැණැස්හි පහළවීම වේ. මෙවැනි අවස්ථා පුද්ගලාධිෂ්ඨාන ධර්මදේශනා නම් වේ. ඒවා අතර මෙහි පුද්ගලාධිෂ්ඨාන ධර්මදේශනායි. මත්තෙහි දශකය දක්වා ධර්මයන්ගෙන්ම ගත් බැවින් සත්ත්ව ග්‍රහණයෙන් ධර්මග්‍රහණය කරන ලදැයි දතයුතුය. විශේෂයෙන් සත්ත්ව සන්තානයෙහි ඇතුළත් වූ ධර්මයන්ම අධික ඤාණ තත්ත්වයකින් විශේෂයෙන් පරීක්‍ෂා කළයුතු හෙයින් සත්ත්ව ග්‍රහණය කරන ලදැයි දතයුතුය. සංස්කාරයන් සැලකිල්ලට ගෙන සත්ත්වයැයි ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් ලැබෙන හෙයින් සමීප ඵලය වශයෙන් සංස්කාර, සත්ත්වයැයි කියන ලදැයි දතයුතුය. කිසිම සත්ත්වයෙක් සංස්කාරයන්ගෙන් තොරව ප්‍රත්‍යයෙන් සිටියෙක් නැත. ව්‍යවහාර වශයෙන් මෙසේ කියයි. මෙසේ මෙයින් ඤාත පරිඤ්ඤාව කියන ලදි.

ද්වෙ ධාතුයො යනු සංඛත හා අසංඛත ධාතුය. එහි නොයෙක් හේතූන් සංයෝග වී කරන ලද පංචස්කන්ධය සංඛත ධාතුයි. කිසිදු හේතුවකින් නොකරන ලද නිර්වාණ ධාතුව අසංඛත ධාතුයි.

තිස්සො ධාතුයො යනු කාමධාතු, රූපධාතු, අරූපධාතුයි. එහි කාමධාතුව කවරේද? යටින් අවීචි මහනිරය කෙළවරකොට, උඩින් පරනිර්මිත දෙව්ලොව ඇතුළත් කොට මේ අතරතුර, මෙහි හැසිරෙන, මෙහි ඇතුළත්, ස්කන්ධ ධාතු, ආයතන, රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන සියල්ල කාමධාතු නම් වේ. එහි රූපධාතුව කවරේද? යටින් බඹලොව කෙළවර කොට උඩින් අකනිටා දෙවියන් ඇතුළත්කොට මේ අතරතුර මෙහි හැසිරෙන, මෙහි ඇතුළත්, සමවතට සමවන් හෝ උපන් හෝ ඉහාත්ම සුවයෙන් වාසය කරන්නහුගේ චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝය. මෙය රූපධාතුවයයි කියයි. එහි අරූපධාතුව කවරේද? යටින් ආකාසානඤ්චායතනය ඇතුළත් වූ දෙවියන් කෙළවරකොට, උඩින් නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනයට ඇතුළත් දෙවියන් ඇතුළත්කොට මේ අතරතුර, මෙහි හැසිරෙන, මෙහි ඇතුළත්, සමවතට සමවන් හෝ උපන්නෝ ඉහාත්ම සුව විහරණයෙහි යෙදී සිටින්නහුගේ චිත්ත චෛතසික ධර්මයි. මෙය අරූප ධාතුවයි. අටුවාවන්හි වනාහි කාමධාතු යනු කාමභවයයි. පංචස්කන්ධයන් ලබත්. රූපධාතු යනු රූපභවයයි. පංචස්කන්ධයන් ලබත්. අරූප ධාතු යනු අරූප භවයයි. ස්කන්ධ සතරක් ලබත්යයි කියයි.

සංගීති ක්‍රමයෙන් කුසලධාතු ත්‍රයයකි. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව, අව්‍යාපාද ධාතුව, අවිහිංසා ධාතුව, වෙනත් ධාතු ත්‍රයයකි. රූප ධාතුව, අරූප ධාතුව, නිරෝධ ධාතුව, වෙනත් ධාතු ත්‍රයයකි. හීන ධාතුව (පහත්) මධ්‍යම ධාතුව, ප්‍රණීත (උසස්) ධාතුව, නෛෂ්ක්‍රම්‍යය හා යෙදුණු තර්කය, විතර්කය -පෙ- සම්‍යක් සංකල්පයක් වේද, මෙය නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුයි. සියලු කුසල්දම් නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුවයි. අව්‍යාපාදය හා යෙදුණු තර්කය. විතර්කය -පෙ- සම්‍යක් සංකල්පයක් වේද, එය අව්‍යාපාද ධාතුවයි. සත්ත්වයින් කෙරෙහි පවත්නා යම් මෛත්‍රියක වේද, මෛත්‍රී කිරීමක් වේද, මෛත්‍රී කිරීමේ ස්වභාවයක් වේද, මෙය මෛත්‍රී චෙතොවිමුත්තියයි (සිත නිදහස් වීම) අවිහිංසාව හා යෙදුණු තර්කයක්, විතර්කයක් -පෙ- සම්‍යක් සංකල්පයක් වේද, එය අවිහිංසා ධාතුවයි. සත්ත්වයින් කෙරෙහි පවත්නා යම් කරුණාවක්, කරුණා කිරීමක්, කරුණා පැවැත්වීමක් වේද එය කරුණා චෙතො විමුත්තියයි. මෙය අවිහිංසා ධාතුවයි. රූපාරූප ධාතු කියන ලද්දේමය. නිර්වාණය නිරෝධ ධාතුවයි. දොළොස් අකුසල් සිත්හි ඉපදීම හීනධාතුයි. සෙසු ත්‍රෛභූමික ධර්ම මධ්‍යම ධාතුයි. නවලොවුතුරු දම් ප්‍රණීත ධාතුයි. සියල්ලම අජීවාර්ථයෙන් ධර්ම නම් වේ.

චත්තාරි අරියසච්චානි යනු දුක්ඛාර්ය සත්‍යය - දුක්ඛ සමුදයාර්ථ සත්‍යය, දුක්ඛ නිරෝධාර්ය සත්‍යය, දුක්ඛ නිරෝධගාමිණී ප්‍රතිපදාර්ය සත්‍යයි. මේවාහි වර්ණනාව සත්‍ය විස්තර කිරීමෙහිම වන්නේය.

පඤ්ච විමුත්තායතනානීති යනු තමාගේ හිතසුව සඳහා අනුන් විසින් පවත්වන දම්දෙසීම් ශ්‍රවණය කිරීම, අනුන්ගේ හිතසුව සඳහා තමා විසින් ඇසූ ධර්මය දේශනා කිරීම, ඇසූ ධර්මය ඒ අනුව සජ්ඣායනා කිරීම (කීම) ඇසූ ධර්මය සිතින් නැවත නැවත කල්පනා කිරීම. කසිණ අසුභාදි සුදුසු අරමුණු ගැනීම, මේ කරුණු පස සසරින් මිදීමට හේතුවෙයි. ධර්මය දැනගත්තේද වේ. දෙසූ පරිදි,

මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂුවට ශාස්තෲන් වහන්සේ හෝ වෙනත් ගුරු තත්ත්වයේ සබ්‍රම්සර තෙර කෙනෙකුන් හෝ ධර්මය දේශනා කෙරේද? මහණෙනි, ඒ භික්‍ෂුවට යම් යම් ආකාරයකින් ශාස්තෲන් වහන්සේ හෝ ගුරු තත්ත්වයේ සබ්‍රම්සර තෙර හෝ ධර්මය දේශනා කෙරේද? ඒ ඒ අයුරින් හෙතෙම ඒ ධර්මයෙහි අර්ථ අවබෝධ කරන්නේද වේ. ධර්ම කරුණු අවබෝධ කරන්නේද වේ. අර්ථ අවබෝධ කරන්නා වූද, ධර්ම කරුණු අවබෝධ කරන්නා වූද ඔහුට ප්‍රමෝදය හටගනී. ප්‍රමෝද වූවහුට ප්‍රීතිය හටගනී. ප්‍රීතිය ඇති ඔහුගේ ශරීරය සන්සුන් වෙයි. සන්සුන් සිරුරු ඇත්තේ සුව විඳියි. සුවපත් වූවහුගේ සිත සමාධිගත වෙයි. මේ පළමු විමුක්තියට හේතුවන කරුණයි.

නැවතද මහණෙනි, ඒ භික්‍ෂුවට ශාස්තෲන් වහන්සේ හෝ වෙනත් ගුරු තත්ත්වයේ සබ්‍රම්සර තෙර කෙනෙකුන් ධර්මය දේශනා නොකරයි. නමුත් අසන ලද පරිද්දෙන් උගත් අයුරින් විස්තර වශයෙන් අනුන්ට ධර්මය දේශනා කරයි. මහණෙනි, ඒ භික්‍ෂුවට යම් යම් පරිද්දෙන් -පෙ- සුවපත් වූයේ, සිත සමාධිගත වේ. මේ දෙවන විමුක්තියට හේතුවන කරුණයි.

නැවතද මහණෙනි, ඒ භික්‍ෂුවට ශාස්තෲන් වහන්සේ හෝ වෙනත් ගුරු තත්ත්වයේ සබ්‍රම්සර තෙර කෙනෙකු ධර්මය දේශනා නොකරයි. අසන ලද පරිද්දෙන්, උගත් පරිද්දෙන් අනුන්ට විස්තර වශයෙන් ධර්මය දේශනා නොකරයි. එසේද වුවත්, අසන ලද පරිදි උගත් පරිදි ධර්මය විස්තර වශයෙන් ධර්මය සජ්ඣායනා (කියවීම) කරයි. මහණෙනි, යම් යම් පරිද්දෙන් ඒ භික්‍ෂුවට -පෙ- සුවපත් වූවහුගේ සිත සමාධිගත වෙයි. මේ තුන්වන විමුක්තියට හේතුවන කරුණයි.

මහණෙනි, නැවතද භික්‍ෂුවට ශාස්තෲන් වහන්සේ හෝ අන්‍ය සබ්‍රම්සර තෙර කෙනෙකු ධර්මය දේශනා නොකරති. අසන ලද පරිදි, උගත් පරිදි ධර්මය විස්තර වශයෙන් අනුන්ට ධර්මය දේශනා නොකරයි. අසන ලද පරිදි, උගත් පරිදි ධර්මය විස්තර වශයෙන් සජ්ඣායනා නොකරයි. එසේ වූයේ වී නමුත් සිතින් ධර්මය මෙනෙහි කරයි. සිතා බලයි. සිතින් විශේෂයෙන් බලයි. මහණෙනි, ඒ භික්‍ෂුවට යම් යම් පරිද්දෙකින් -පෙ- සුවපත් වූවහුගේ සිත සමාධිගත වේ. මේ සතරවන මිදීමේ කරුණයි.

නැවතද මහණෙනි, භික්‍ෂුවට ශාස්තෲන් වහන්සේ හෝ අන්‍ය ගුරුතන්හිලා සලකන සබ්‍රම්සර තෙර කෙනෙකු හෝ ධර්මය දේශනා නොකරත්. අසන ලද පරිදි උගත් පරිදි ධර්මය විස්තර වශයෙන් අනුන්ට දේශනා නොකරයි. අසන ලද පරිදි උගත් පරිදි ධර්මය විස්තර වශයෙන් සජ්ඣායනා නොකරයි. අසන ලද පරිදි, උගත් පරිදි ධර්මය සිතින් මෙනෙහි නොකරයි. සිතින් සිතා නොබලයි. සිතින් විශේෂයෙන් නොබලයි. එසේද වුවත් එක්තරා සමාධියට හේතුවන කරුණක් නුවණින් මනාව ගන්නා ලද්දේ, මනාව මෙනෙහි කරන ලද්දේ වෙයි. මහණෙනි, ඒ භික්‍ෂුවට යම් යම් අයුරකින් එක්තරා සමාධියට හේතුවන කරුණක්, නුවණින් මනාව ගන්නා ලද්දේ, මනාව මෙනෙහි කරන ලද්දේ, මනාව සිත්හි දරාගන්නා ලද්දේ, මනාව අවබෝධ කරන ලද්දේ වෙයි. ඒ ඒ අයුරින් හෙතෙම ඒ ධර්මයෙහි අර්ථ අවබෝධ කරන්නේද, ධර්මය අවබෝධ කරන්නේද වේ. අර්ථය අවබෝධ කරන්නා වූද, ධර්මය අවබෝධ කරන්නා වූද ඔහුට ප්‍රමෝදය හටගනී. ප්‍රමුදිත වූවහුට ප්‍රීතිය හටගනී. ප්‍රීතිය ඇතියහුගේ සිත සන්සුන් වේ. සන්සුන් ශරීර ඇත්තේ සුවවිඳියි. සුවපත් වූවහුගේ සිත සමාධිගත වේ. මේ පස්වන මිදීමේ කරුණයි.

ඡ අනුත්තරියානී යන මෙහි ඒවාට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූවක් නැත්තේනුයි අනුත්තර නම් වේ. ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨ වූයේම=අනුත්තරානි නමි. ප්‍රධානීහුය යන අර්ථයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදි;

මහණෙනි, මේ ශ්‍රේෂ්ඨතා සයකි. කවර සයෙක්ද යත්? දැකීමේ ශ්‍රේෂ්ඨතාව, ශ්‍රවණයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨතාව, ලාභයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨතාව, පුහුණුවේ ශ්‍රේෂ්ඨතාව, සේවය කිරීමේ ශ්‍රේෂ්ඨතාව, සිහිකිරීමේ ශ්‍රේෂ්ඨතාව යන සයයි.

මහණෙනි, දැකීමේ ශ්‍රේෂ්ඨතාව කවරේද? මහණෙනි, මෙලොව ඇතැමෙක් හස්තිරත්නයද දැකීමට යයි. අශ්ව රත්නයද දැකීමට යයි. මැණික් රත්නයද දැකීමට යයි. උසස් පහත් නොයෙක් දේ දැකීමට යයි. වැරදි මගට පිළිපන්, වැරදි දෘෂ්ටි ගත් මහණ බමුණන් දැකීමට යයි. මහණෙනි, එහි දර්ශනයක් තිබේද? එය දර්ශනයක් නොවේ. දර්ශනයක් නැතැයි වදාරමි. මහණෙනි, ඒ දර්ශනය වනාහි පහත්ය. ග්‍රාම්‍යය. පෘථග්ජනයන්ට අයත්ය. අනාර්යය. අවැඩ පිණිස පවතී. කලකිරීම සඳහා නොපවතී. විරාගය සඳහා නොපවතී. විශිෂ්ට ඥානය සඳහා නොපවතී. අවබෝධය සඳහා නොපවතී. නිවන සඳහා නොපවතී. මහණෙනි, යම්කිසිවෙක්, පිහිටුවා ගත් ශ්‍රද්ධා ඇති, පිහිටුවා ගත් භක්තිය ඇති, ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය (මනා ප්‍රසන්නතාවකින් යුත්) තථාගතයන් වහන්සේ නමක් හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමක් හෝ දැක්මට යේද? මහණෙනි, මෙය දර්ශනයන් අතර උසස්ය. සත්ත්වයින්ගේ පිරිසිදු බව සඳහා සෝක වැළපීම් ඉක්මවීම් සඳහා, දුක් දොම්නස් විනාශ කිරීමට, සත්‍ය මාර්ග අවබෝධය සඳහා නිර්වාණය සාක්‍ෂාත් කිරීම පිණිස පවතී. පිහිටුවා ගත් ශ්‍රද්ධාව ඇති, පිහිටුවා ගත් භක්තිය ඇති, ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය, මනා ප්‍රසන්නතාවකින් යුත් යම් ඒ තථාගතයන් වහන්සේ නමක් හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමක් දැක්මට යේද? මහණෙනි, මෙය දස්සනානුත්තරිය යයි කියයි. මෙසේ දස්සනානුත්තරියයි.

ශ්‍රවණානුත්තරිය කෙසේ වේද? මහණෙනි, මෙලොව ඇතැමෙක් බෙර ශබ්දය ඇසීමටද යයි. වීණා ශබ්දය ඇසීමටද යයි. ගීත ශබ්දය ඇසීමටද යයි. උසස් පහත් නොයෙක් දෑ ඇසීමට යයි. වැරදි දෘෂ්ටි ඇති වැරදි මාර්ගයට පිළිපන් ශ්‍රමණයෙකුගේ හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ හෝ දහම් ශ්‍රවණයට යයි. මහණෙනි, එහි ශ්‍රවණයක් තිබේද? එය ශ්‍රවණයක් නොවේ. එහි ශ්‍රවණයක් නැතැයි වදාරමි. මහණෙනි, එම ශ්‍රවණය හීනය. -පෙ- නිර්වාණය සඳහා නොපවතී. මහණෙනි, යම් කිසිවෙක්, පිහිටුවා ගත් ශ්‍රද්ධා ඇති, පිහිටුවාගත් භක්තිය ඇති, ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය මනා ප්‍රසන්නතාවකින් යුත්, තථාගතයන් වහන්සේ නමකගේ හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමකගේ හෝ ධර්ම ශ්‍රවණයට යේද? මහණෙනි, මෙය ශ්‍රවණයන් අතර උසස්ය. සත්ත්වයින්ගේ පිරිසිදු බව සඳහා -පෙ- නිර්වාණය සාක්‍ෂාත් කිරීම පිණිස පවතී. පිහිටුවාගත් ශ්‍රද්ධාව ඇති, පිහිටුවා ගත් භක්තිය ඇති, ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය, මනා ප්‍රසන්නතාවකින් යුත්, යම් ඒ තථාගතයන් වහන්සේ නමකගේ හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමකගේ ධර්මශ්‍රවණයට යේද, මහණෙනි, මෙය ශ්‍රවණානුත්තරිය යයි කියනු ලැබේ. දර්ශනානුත්තරිය, ශ්‍රවණානුත්තරිය මෙසේය.

ලාභානුත්තරිය කෙසේ වේද? මහණෙනි, මෙලොව ඇතැමෙක් පුත්‍රලාභද ලබයි. භාර්යා ලාභද ලබයි. ධනලාභද ලබයි. උසස් පහත් නොයෙක් ලාභද ලබයි. වැරදි දෘෂ්ටි ගත, වැරදි මාර්ගයට පිළිපන් මහණ බමුණන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලබයි. මහණෙනි, එහි ලාභයක් තිබේද? එය ලාභයක් නොවේ. එහි ලාභයක් නැතැයි වදාරමි. මහණෙනි, එම ලාභය හීනය. -පෙ- නිර්වාණය සඳහා නොපවතී. මහණෙනි, යම්කිසිවෙක් පිහිටුවාගත් ශ්‍රද්ධාව ඇති, පිහිටුවාගත් භක්තිය ඇති, ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය, මනා ප්‍රසන්නතාවකින් යුත් තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයාණන් වහන්සේ නමක් කෙරෙහි හෝ ශ්‍රද්ධාව ලබයිද? මහණෙනි, මෙය ලාභයන් අතර උසස්ය. සත්ත්වයින්ගේ පිරිසිදු බව සඳහා -පෙ- නිර්වාණය සාක්‍ෂාත් කිරීම සඳහා පවතී. පිහිටුවාගත් ශ්‍රද්ධාව ඇති, පිහිටුවාගත් භක්තිය ඇති, ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය, මනා ප්‍රසන්නතාවකින් යුත්, තථාගතයන් වහන්සේ නමක් කෙරෙහි හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමක් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවක් ලබයිද? මහණෙනි. මෙය ලාභානුත්තරියයයි කියයි. මෙසේ දස්සනානුත්තරිය, ශ්‍රවණානුත්තරිය ලාභානුත්තරිය වේ.

ශික්‍ෂානුත්තරිය කෙසේ වේද? මහණෙනි, මෙලොව ඇතමෙක් හස්ති ශිල්පයෙහිද පුහුණු වෙයි. අශ්ව ශිල්පයෙහිද පුහුණු වෙයි. රථ ශිල්පයෙහිද පුහුණු වෙයි. දුනු ශිල්පයෙහිද පුහුණු වෙයි. කඩු මිටි ශිල්පයෙහිද පුහුණු වෙයි. උසස් පහත් නොයෙක් ශිල්පයන්හි පුහුණු වෙයි. වැරදි දෘෂ්ටි ඇති, වැරදි මාර්ගයට පිළිපන් ශ්‍රමණයෙකුගේ හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ ශිල්ප ඉගෙන ගනී. මහණෙනි, එහි පුහුණුවක් තිබේද? එය පුහුණුවක් නොවේ. එහි පුහුණුවක් නැතැයි වදාරමි. මහණෙනි, එම පුහුණුව හීනය -පෙ- නිර්වාණය සඳහා නොපවතී. මහණෙනි, යම්කිසිවෙක් පිහිටුවාගත් ශ්‍රද්ධා ඇති පිහිටුවාගත් භක්තිය ඇති, ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය, මනා ප්‍රසන්නතාවකින් යුත් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද, ධර්ම විනයෙහි ඇතුළත් අධිසීලයෙහි පුහුණු වේද? අධි චිත්තයෙහි පුහුණු වේද? අධි ප්‍රඥාවෙහි පුහුණු වේද? මහණෙනි, මෙය පුහුණුවීම් අතර උසස්ය. සත්ත්වයින්ගේ පිරිසිදු බව සඳහා -පෙ- නිර්වාණය සාක්‍ෂාත් කිරීම සඳහා පවතී. පිහිටුවාගත් ශ්‍රද්ධාව ඇති, පිහිටුවාගත් භක්තිය ඇති ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය, මනා ප්‍රසන්නතාවයකින් යුත්, යම් ඒ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද ධර්ම විනයෙහි ඇතුළත් අධි සීලයෙහි පුහුණු වේද? අධි චිත්තයෙහි පුහුණු වේද, අධි ප්‍රඥාවෙහි පුහුණු වේද? මහණෙනි, මෙය ශික්‍ෂානුත්තරිය යයි කියනු ලැබේ. දර්ශනානුත්තරිය, ශ්‍රවණානුත්තරිය, ලාභානුත්තරිය, ශික්‍ෂානුත්තරිය මෙසේය.

පාරිචරියානුත්තරිය කෙසේ වේද? මහණෙනි, මෙලොව ඇතමෙක් ක්‍ෂත්‍රියයන්ටද සේවය කරයි. බ්‍රාහ්මණයන්ටද සේවය කරයි. ගෘහපතීන්ටද සේවය කරයි. උසස් පහත් නොයෙක් අයට සේවය කරයි. වැරදි දෘෂ්ටි ඇති, වැරදි මාර්ගයට පිළිපන් ශ්‍රමණයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට සේවය කරයි. මහණෙනි, මෙහි සේවයක් තිබේද? එය සේවයක් නොවේ. සේවයක් නැතැයි වදාරමි. මහණෙනි, ඒ සේවය කිරීම හීනය. -පෙ- නිර්වාණය සඳහා නොපවතී. මහණෙනි, යම් කිසිවෙක්, පිහිටුවාගත් ශ්‍රද්ධාව ඇති, පිහිටුවාගත් භක්තිය ඇති, ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය මනා ප්‍රසන්නතාවකින් යුත් තථාගතයන් වහන්සේට හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේට හෝ සේවය කරයිද? මහණෙනි, සේවය කිරීම් අතර එය ශ්‍රේෂ්ඨය. සත්ත්වයින්ගේ පිරිසිදු බව සඳහා -පෙ- නිර්වාණය සාක්‍ෂාත් කිරීම සඳහා පවතී. පිහිටුවාගත් ශ්‍රද්ධාව ඇති, පිහිටුවාගත් භක්තිය ඇති ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය මනා ප්‍රසන්නතාවකින් යුත් යම් ඒ තථාගතයන් වහන්සේට හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමකට සේවය කරයිද? මහණෙනි, මෙය පාරිචරියානුත්තරියයි. දස්සනානුත්තරිය, සවණානුත්තරිය, ලාභානුත්තරිය, සික්ඛානුත්තරිය, පාරිචරියානුත්තරිය මෙසේය.

අනුස්සතානුත්තරිය කෙසේ වේද? මහණෙනි, මෙලොව ඇතමෙක් පුත්‍ර ලාභයද සිහිකරයි. භාර්යා ලාභයද සිහිකරයි. ධන ලාභයද සිහිකරයි. උසස් පහත් නොයෙක් දේ සිහි කරයි. වැරදි දෘෂ්ටි ගත්, වැරදි මාර්ගයට පිළිපන් ශ්‍රමණයකු බ්‍රාහ්මණයකු සිහිකරයි. මහණෙනි, මෙහි සිහිකිරීමක් තිබේද? සිහිකිරීමක් නොවේ. සිහිකිරීමක් නැතැයි වදාරමි. මහණෙනි, එම සිහිකිරීම හීනය. -පෙ- නිර්වාණය පිණිස නොපවතී. මහණෙනි, යම් කිසිවෙක් පිහිටුවාගත් ශ්‍රද්ධාව ඇති, පිහිටුවාගත් භක්තිය ඇති, ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය මනා ප්‍රසන්නතාවකින් යුත් තථාගතයන් වහන්සේ හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමක් සිහිකරයිද? මහණෙනි, සිහිකිරීම් අතර එය ශ්‍රේෂ්ඨය. සත්ත්වයින්ගේ පිරිසිදු බව සඳහා -පෙ- නිර්වාණය සාක්‍ෂාත් කිරීම සඳහා පවතී. පිහිටුවාගත් ශ්‍රද්ධාව ඇති, පිහිටුවාගත් භක්තිය ඇති, ඒකාන්ත නිශ්චයට ගිය, මනා ප්‍රසන්නතාවකින් යුත්, තථාගතයන් වහන්සේ හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමක් සිහිකරයිද? මහණෙනි, මේ අනුස්සතානුත්තරියයි. මහණෙනි, මේ ෂට් ශ්‍රේෂ්ඨතාවයන්ය.

සත්ත නිද්දසවත්‍ථූනි යන මෙහි මෙයට දසාවක් නැත්තේනුයි නිද්දසො නම් වේ. නිර්දසාවට නිර්දසාභාවයට වස්තු වූයේ නුයි හේතු වූයේනුයි නිද්දසිවත්‍ථුනි නම් වේ. ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමක් දසවස් වයස් සීමාවේ පිරිනිවියහොත් නැවත ප්‍රතිසන්ධියගේ නොවීම වන හෙයින්, නැවත දසවර්ෂයක් නොවේනුයි නිද්දස යයි කියයි. හුදෙක් දස වර්ෂයම නොවේ. නව වර්ෂයද, -පෙ- එක් මොහොතකින්ද නොවන්නේමය. හුදෙස් දසවස් කාලයෙහි පිරිනිවන්පෑවේ නොවේ. සත්වන වියෙහි පිරිනිවියේද ආත්මයක් නොමැත්තේ නිද්දස වූයේ මොහොතක් පමණද නොලබන්නේ ප්‍රතිසන්ධියක් නොලබන්නේය. තීර්ථක සමයයන්හි හටගත් ව්‍යවහාරයක් සස්නෙහි ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන්ට ආරෝපණය කොට, එහි එවැනි දැයෙහි අභාවයත්, මෙ සස්නෙහි හටගනීයයි දක්වන්නේ, බුදුරදහු එබඳු කාරණයන්ට හේතුවූ නිද්දස වත්‍ථු සතක් වදාළහ.

මහණෙනි, මේ නිද්දස වස්තු සතෙකි. කවර සතක්ද යත්? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂුව ශික්‍ෂා සමාදන්වීමෙහි තියුණු කැමැත්තක් ඇත්තේ වේද? මත්තෙහිද ශික්‍ෂා සමාදානයෙහි පහනොවූ ප්‍රේමයක් ඇත්තේ වේද ධර්මානුගතික වීමෙහි තියුණු කැමැත්තක් ඇත්තේ වේද, මත්තෙහිද ධර්මානුගතික වීමෙහි පහ නොවූ ප්‍රේමයක් ඇත්තේ වේද, විවේකයෙහි තියුණු කැමැත්තක් ඇත්තේ වේද, මත්තෙහිද විවේකයෙහි පහනොවූ ප්‍රේමයක් ඇත්තේ වේද, උත්සාහය ඇරඹීමෙහි තියුණු කැමැත්තක් ඇත්තේ වේද, මත්තෙහිද උත්සාහය ඇරඹීමෙහි පහනොවූ ප්‍රේමයක් ඇත්තේ වේද, සිහිනුවණෙහි තියුණු කැමැත්තක් ඇත්තේ වේද, මත්තෙහිද සිහිනුවණෙහි පහනොවූ ප්‍රේමයක් ඇත්තේ වේද, දෘෂ්ටි අවබෝධයෙහි තියුණු කැමැත්තක් වේද, මත්තෙහිද දෘෂ්ටි අවබෝධයෙහි පහනොවූ ප්‍රේමයක් ඇත්තේ වේද, මහණෙනි මේවා සප්ත නිද්දස වත්‍ථුනම් වේ.

තෙරහුද එසේම දේශනාව උපුටා සප්ත නිද්දස වත්‍ථුයයි කීහ.

අට්ඨ අභිභායතනානි යන මෙහි මැඩපවත්වනු ලබන කරුණු ඒ ධ්‍යානයන්ටනුයි = අභිභායතනයි-ධ්‍යානයෝය. ආයතන යනු අධිෂ්ඨාන කිරීමේ අර්ථයෙන් ආයතනයයි කියනු ලබන කසිණාරම්මණයෝය. ඤාණයෙන් උසස්, පිරිසිදු නුවණක් ඇති පුද්ගලයා මෙම අරමුණුවල සමවැදීමෙන් කවර ප්‍රයෝජනයක්ද? සිත එකඟ කිරීමෙහිලා මට බරක් නැතැයි එම අරමුණු මැඩපවත්වා සමවදියි. නිමිත්ත උපදිනවාත් සමගම අර්පණාව උපදවයි යන අර්ථයි. මෙසේ උපදවන ලද ධ්‍යානයන් අභිභායතනයයි කියති. කවර අටෙක්ද?

ආධ්‍යාත්ම රූප සඤ්ඤාවෙන් හුදෙකලා වූයේ, බාහිරව මනා පැහැයෙන් හා දුර්වර්ණයෙන් යුත් රූප ස්වල්පයක් දකියි. ඒවා මැඩපවත්වා දනිමි. දකිමියි මෙසේ සංඥාවක් වේ. මේ පළමු අභිභායතනයයි.

ආධ්‍යාත්ම රූප සඤ්ඤාවෙන් හුදෙකලා වූයේ, බාහිරව මනා පැහැයෙන් හා දුර්වර්ණයෙන් යුත් රූප ප්‍රමාණ රහිතව දකියි. ඒවා මැඩපවත්වා දනිමි. දකිමියි මෙසේ සංඥාවක් වේ. මේ දෙවන අභිභායතනයයි.

අධ්‍යාත්ම අරූප සඤ්ඤාවෙන් හුදෙකලා වූයේ බාහිරව මනා පැහැයෙන් හා දුර්වර්ණයෙන් යුත් රූප ස්වල්පයක් දකියි. ඒවා මැඩපවත්වා දනිමි. දකිමියි මෙසේ සංඥාවක් වේ. මේ තෙවන අභිභායතනයයි.

අධ්‍යාත්ම අරූප සඤ්ඤාවෙන් හුදෙකලා වූයේ බාහිරව මනා පැහැයෙන් හා දුර්වර්ණයෙන් යුත් රූප ප්‍රමාණ රහිතව දකියි. ඒවා මැඩපවත්වා දනිමි. දකිමියි මෙසේ සංඥාවක් වේ. මේ සිවුවන අභිභායතනයයි.

අධ්‍යාත්ම අරූප සංඥාවෙන් හුදෙකලා වූයේ, බාහිරව නිල්වූ, නිල්වන්, නිල් පෙනුමින් යුත්, නිලෙන් බබලන රූප දකියි. යම්සේ නම් උම්මා පුෂ්පය, නිල්වූ, නිල්වන්, නිල් පෙනුමින් යුත්, නිලෙන් බබලයිද, යම්සේ නම් බරණැසෙහිම නිපදවූ, එම වස්ත්‍රය, දෙපැත්තම මටසිලිටු වේද, නිල්ය. නිල්වන්ය. නිල්පැහැයෙන් යුක්තය. නිලෙන් බබලයිද එපරිද්දෙන් අධ්‍යාත්ම අරූප සංඥාවෙන් හුදෙකලා වූයේ බාහිරව නිල් වූ, නිල්වන්, නිල් පෙනුමින් යුත් නිලෙන් බබලන රූපයන් දකියි. ඒවා මැඩ පවත්වා දනිමි. දකිමියි මෙසේ සංඥාවක් වෙයි. මේ පස්වන අභිභායතනයයි.

අධ්‍යාත්ම අරූප සංඥාවෙන් හුදෙකලා වූයේ, බාහිරව කහවූ, කහවන්, කහපෙනුමින් යුත්, කහපැහැයෙන් බබලන රූපයන් දකියි. යම්සේ නම් කිණිහිරි මල කහවූයේ, කහවර්ණ වූයේ කහපෙනුමින් යුක්ත වූයේ, කහ පැහැයෙන් බබලන්නේ වේද, යම්සේ නම් බරණැසෙහිම නිපදවූ, එම වස්ත්‍රය දෙපැත්තම මටසිළිටු වෙයිද, කහපැහැ වූ, කහවන් වූ, කහපෙනුමින් යුත් කහපැහැයෙන් බබලයිද? එපරිද්දෙන් අධ්‍යාත්ම අරූප සංඥාවෙන් හුදෙකලා වූයේ, බාහිරව, කහවූ, කහවන් කහ පෙනුමින් යුත්, කහ පැහැයෙන් බබලන රූපයන් දකියි. ඒවා මැඩපවත්වා දනිමි. දකිමියි මෙසේ සංඥාවක් වෙයි. මේ සවන අභිභායතනයයි.

අධ්‍යාත්ම අරූප සංඥාවෙන් හුදෙකලා වූයේ, බාහිරව රතු වූ, රතුවන්, රතු පෙනුමින් යුත්, රතෙන් බබලන රූප දකියි. යම්සේ නම් බඳු වදමල, රතුවූයේ, රතුවන් වූයේ, රතු පෙනුමින් යුතුව රතෙන් බබලයිද, යම්සේ නම් බරණැසෙහිම නිපදවූ එම වස්ත්‍රය දෙපැත්තම මටසිළිටු වෙයිද, රතුවූ, රතුවන් වූ, රතු පෙනුමින් යුත්, රතුපැහැයෙන් බබලයිද, එපරිද්දෙන් අධ්‍යාත්ම අරූප සංඥාවෙන් හුදෙකලා වූයේ, බාහිරව රතුවූ, රතුවන් වූ, රතු පෙනුමින් යුත් රතු පැහැයෙන් බබලන රූපයන් දකියි. ඒවා මැඩපවත්වා දනිමි. දකිමියි මෙසේ සංඥාවක් වෙයි. මේ සත්වන අභිභායතනයයි.

අධ්‍යාත්ම අරූප සංඥාවෙන් හුදෙකලා වූයේ, බාහිරව සුදු වූ සුදුවන්, සුදු පෙනුමින් යුත්, සුදුපැහැයෙන් බබලන රූපයන් දකියි. යම්සේ නම් ඕෂධී තාරකාව, සුදුවූ, සුදුවන් සුදු පෙනුමින් යුත්, සුදු පැහැයෙන් බබලන්නේ වේද? යම්සේ නම් බරණැසෙහිම නිපදවූ එම වස්ත්‍රය දෙපැත්තම මටසිළුටු වූයේ වෙයිද? සුදු වූ, සුදුවන්, සුදු පෙනුමින් යුත්, සුදු පැහැයෙන් බබලන්නේ වේද, එපරිද්දෙන් ආධ්‍යාත්ම අරූප සංඥාවෙන් හුදෙකලා වූයේ බාහිරව සුදු වූ, සුදුවන් සුදු පෙනුමින් යුත්, සුදුපැහැයෙන් බබලන රූපයන් දකියි. ඒවා මැඩපවත්වා, දනිමි. දකිමියි මෙසේ සංඥාවක් වෙයි. මේ අටවන අභිභායතනයයි. මෙම අට අභිභායතනයයි.

නව අනුපුබ්බ විහාරා යනු පූර්ව පූර්ව අනුව ගියේ අනුපූර්වයි. අනුපිළිවෙලින් වාසය කළ යුතු වූද, සමවැදිය යුතු වූද විසීම් අනුපූර්ව විහරණයි. අනුපිළිවෙලින් සමවැදිය යුතු විහරණ යයි යන අර්ථයි.

කවර නවයෙක්ද? මහණෙනි, මේ සස්නෙහි භික්‍ෂුව කාමයන්ගෙන් වෙන්වම, අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව විතර්ක සහිත වූ, විචාර සහිත වූ, විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සුවය සහිත ප්‍රථමධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. විතර්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන් ආධ්‍යාත්ම සංසිඳීම, සිතෙහි එකඟ බව ඇතිකරන විතර්ක රහිත, විචාර රහිත සමාධියෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති ද්විතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. ප්‍රීතියගේද, දුරුකිරීමෙන් උපේක්‍ෂකව වාසය කෙරෙයි. ප්‍රීතිය හා මනා නුවණින් යුක්තව කයින් සුව විඳියි. යම් ඒ ආර්ය කෙනෙක් මොහු උපේක්‍ෂාවෙන් යුත් සිහි ඇති සුවයෙන් වාසය කරන්නෙකියි ප්‍රකාශ කෙරෙත්ද? එබඳු වූ තෘතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. සැපයෙහි ප්‍රහාණයෙන්ද, දුකෙහි ප්‍රහාණයෙන්ද, මුලදීම සොම්නස් දොම්නස් විනාශ කිරීමෙන්ද, දුක්නොවූද, සැප නොවූද, මධ්‍යස්ථභාවය සිහියගේ පිරිසිදුබව හා යෙදුණු චතුර්ථ ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. සියලු ආකාරයෙන් රූප සංඥාවන්ගේ ඉක්මවීමෙන්, ක්‍රෝධ (කෝප) සංඥාවන්ගේ විනාශ කිරීමෙන් විවිධ සංඥා මෙනෙහි නොකිරීමෙන්, ආකාසය අනන්තයයි. එහිම සිත පිහිටුවා ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි. සියලු ආකාරයෙන් ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා විඤ්ඤාණය අනන්තයැයි විඤ්ඤාණයෙහිම සිත පිහිටුවා විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි. සියලු ආකාරයෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා කිසිවක් නැතැයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කරයි. සියලු ආකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කරයි. සියලු ආකාරයෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ඉක්මවා දැනීම් හා විඳීම් නිරුද්ධ වූ නිරෝධ සමාපත්තියට පැමිණ වාසය කරයි. මෙහි දක්වන ලද්දේ නව අනුපූර්ව විහාරයන්ය.

දස නිජ්ජිර වත්‍ථූනි යනු මිථ්‍යාදෘෂ්ටි ආදීන් විනාශ කෙරෙත් නසනු ලබත්නුයි = නිජ්ජරානියි - වත්‍ථූනි යනු හේතූන්ය. නසනු ලබන්නේද, වස්තූහුද ඒවානුයි නිජ්ජර වස්තුයි. සම්‍යග්දෘෂ්ටි ආදීන්ට මේ විශේෂ නමකි.

කවර දසදෙනෙක්ද යත්, සම්‍යග් දෘෂ්ටියට මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය විනාශ වේ. මිථ්‍යාදෘෂ්ටි හේතුවෙන් නොයෙක් පාපී අකුසල්දම් හටගනිත්ද? ඒවාද විනාශකරන ලද්දේ වේ. සම්‍යග් දෘෂ්ටි හේතුයෙන් නොයෙක් කුසලදම් වැඩිදියුණුවට පරිපූර්ණත්වයට යේ.

සම්‍යග් සංකල්පයට මිථ්‍යා සංකල්පය විනාශ වේ. මිථ්‍යා සංකල්පය හේතුවෙන් නොයෙක් පාපී අකුසල්දම් හටගනීද ඒවාද විනාශකරන ලද්දේ වේ. සම්‍යග් සංකල්ප හේතුවෙන් නොයෙක් කුසල්දම් වැඩිදියුණුවට පරිපූර්ණත්වයට යෙයි.

සම්‍යග් වචනයට මිථ්‍යා වචනය විනාශ වේ. මිථ්‍යා වචන හේතුවෙන් නොයෙක් පාපී අකුසල් දම් හටගනීද? ඒවාද විනාශ වේ. සම්‍යග් වචනය හේතුවෙන් නොයෙක් කුසල්දම් අභිවෘද්ධියට පරිපූර්ණත්වයට යේ.

සම්‍යක් කර්මාන්තයට මිථ්‍යා කර්මාන්තය විනාශ වේ. මිථ්‍යා කර්මාන්ත හේතුවෙන් නොයෙක් පාපී අකුසල් දම් හටගනීද? ඒවාද විනාශ වේ. සම්‍යග් කර්මාන්ත හේතුවෙන් නොයෙක් කුසල්දම් වැඩිදියුණුවට සම්පූර්ණත්වයට යේ.

සම්‍යග් ආජීවයට මිථ්‍යා ආජීවය විනාශ වේ. මිථ්‍යා ආජීවය හේතුවෙන් නොයෙක් පාපී අකුසල්දම් හටගනීද? ඒවාද විනාශ වේ. සම්‍යග් ආජීව හේතුවෙන් නොයෙක් කුසල්දම් අභිවෘද්ධියට පරිපූර්ණත්වයට යේ.

සම්‍යග් ව්‍යායාමයට මිථ්‍යා ව්‍යායාමය විනාශ වේ. මිථ්‍යා ව්‍යායාම හේතුවෙන් නොයෙක් පාපී අකුසල්දම් හටගනීද? ඒවාද විනාශ වේ. සම්‍යග් ව්‍යායාම හේතුවෙන් නොයෙක් කුසල්දම් අභිවෘද්ධියට පරිපූර්ණත්වයට යේ.

සම්‍යක් සතියට මිථ්‍යා සතිය (සිහිය) විනාශ වේ. මිථ්‍යා සති හේතුවෙන් නොයෙක් පාපී අකුසල්දම් හටගනීද? ඒවාද විනාශ වේ. සම්‍යග් සති හේතුවෙන් නොයෙක් කුසල්දම් අභිවෘද්ධියට පරිපූර්ණත්වයට යේ.

සම්‍යග් සමාධියට මිථයා සමාධිය විනාශ වේ. මිථ්‍යා සමාධි හේතුවෙන් නොයෙක් පාපී අකුසල්දම් හටගනීද? ඒවාද විනාශ වේ. සම්‍යග් සමාධි හේතුවෙන් නොයෙක් කුසල්දම් අභිවෘද්ධියට පරිපූර්ණත්වයට යේ.

සම්‍යග් ඤාණයට මිථ්‍යා ඤාණය විනාශ වේ. මිථ්‍යා ඤාණ හේතුවෙන් නොයෙක් පාපී අකුසල්දම් හටගනීද? ඒවාද විනාශ වේ. සම්‍යග් ඤාණ හේතුවෙන් නොයෙක් කුසල්දම් අභිවෘද්ධියට පරිපූර්ණත්වයට යේ.

සම්‍යග් විමුක්තියට මිථ්‍යා විමුක්තිය විනාශ වේ. මිථ්‍යා විමුක්තිය හේතුවෙන් නොයෙක් පාපී අකුසල් දම් හටගනීද? ඒවාද විනාශ වේ. සම්‍යග් විමුක්ති හේතුවෙන් නොයෙක් කුසල්දම් අභිවෘද්ධියට පරිපූර්ණත්වයට යේ. දස නිජ්ජර වස්තු කියන ලදි.

‘මහණෙනි, සියල්ල විශේෂයෙන් දතයුතුයයි, ආදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරණ ලද්ද, මෙහි ගෙනහැර දක්වන ලද්දේයයි දතයුතුය. කිඤ්ච යන්නෙහි ච කාරය පද පූරණ මාත්‍ර නිපාතයයි. චක්‍ෂු ආදී තිස් විසඳුම් ෂට් ද්වාරයන්හි එක එකෙහි පහ පහ බැගින් කොට ද්වාරාරම්මණ පවත්නා ක්‍රමයෙන් දක්වන ලදහ. එහි ඇස දෙයාකාරය. මාංශ ඇසද, ප්‍රඥා ඇසද වශයෙනි. එහි ප්‍රඥා ඇස බුද්ධ චක්ඛු, සමන්ත චක්ඛු, ඤාණ චක්ඛු, දිබ්බ චක්ඛු, ධම්ම චක්ඛු වශයෙන් පස්වැදෑරුම්ය. ‘මහණෙනි, මම බුදුඇසින් ලොව බලන්නේ දුටුවෙමියි මෙය බුදු ඇස නම් වේ.’ ‘සර්වඥතා ඥානයට සමන්ත චක්ඛු යයි කියයි. මෙය සමන්ත චක්ඛු නම් වේ. ඇස පහළවිය. ඤාණය පහළවිය. මෙය නැණැසයි. මහණෙනි, මම ඉතා පිරිසිදු දිවැසින් දිටිමි. මෙය දිවැසයි. කිලිටි නැති අපද්‍රව්‍ය නොමැති දහම් ඇස පහළවිය. මෙය යට මාර්ගත්‍රය සංඛ්‍යාත ඤාණය, දහම් ඇස නම් වේ.’

මසැසද, සසම්භාර (පිරිවර දේ සහිත) ඇස, ප්‍රසාද ඇසයයි දෙයාකාරය. යම් ඒ ඇස්වළෙහි පිහිටි, යට ඇස් වළෙහි ඇටයෙන්ද, මත්තෙහි නළල් ඇටයෙන්ද, දෙපස ඇස් කුළුවලින්ද පිටත ඇස් පිහාටුවලින්ද, සීමා වූ ඇස් කුල මැද තබන ලද නහර නමැති නූල්වලින්, හිස්මොළය හා බැඳුනු, සුදු ඉතාමත් කළු වටකුරු මස් පිඩක් වේද, මෙය පිරිවර දේවල් සහිත ඇසයි. සතරමහා භූතයන්ගේ දැඩි ග්‍රහණයෙන් ආශ්‍රිතව-බැඳුණු, යම් ඉන්‍ද්‍රිය ශක්තියක් වේද, එය ප්‍රසාද ඇසයි. මෙය මෙහි අදහස් කරන ලදි. ඒ සසම්භාර ඇසෙහි ශ්වේත මණ්ඩලය වටකොට, කෘෂ්ණ මණ්ඩලය මැද, ඉදිරිපස සිටියවුන්ගේ ශරීර සටහන් උපදනා පෙදෙසෙහි, දෘෂ්ටි මණ්ඩලයෙහි, පුළුන්රොද සතක වත්කරන ලද තෙලක් පුළුන් රොද පසාකරගෙන යන්නාක් මෙන්, හෘදයවස්තුව හා ව්‍යාප්ත සත් ඇස් රොද, ප්‍රමාණයෙන් මුංපියල්ලක් පමණ වූයේ, චක්ඛු විඤ්ඤාණාදීන්ට සුදුසු පරිද්දෙන් වස්තු ද්වාර භාවයන් සිදුකරමින් සිටී. පරීක්‍ෂාකර බලානුයි චක්‍ෂුයි. රූපය ආස්වාදනය කරයි. පැහැදිලි කෙරේ යන අර්ථයි. වෙනස්වේනුයි රූප නම් වේ. වර්ණ වෙනසට පත්වන්නේ, හෘදය හා සබඳතාව, ප්‍රකාශ කෙරෙත් යන අර්ථයි. ඇසින් සිදුවන විඤ්ඤාණය හෝ ඇසෙහි විඤ්ඤාණය චක්ඛු විඤ්ඤාණයි. ස්පර්ශ කෙරේනුයි ඵස්සයි. ‘ස’ උපසර්ගයෙන් පදය සරසා සම්ඵස්ස යයි කියන ලදි. ඇසින් පැවති මනා ස්පර්ශය චක්ඛු සම්ඵස්ස යයි. චක්ඛු සම්ඵස්ස පච්චයා යනු චක්‍ෂු විඤ්ඤාණය හා යෙදුණු ස්පර්ශ හේතුයෙන්, වෙදයිතං යනු විඳීමයි. විඳීමයි යනු අර්ථයි. එයම සුවපත් වේනුයි සුඛං නම් වේ. යමෙකුට එය උපදීද? ඔහු සුවපත් කෙරේනුයි යන අර්ථයි. කයෙහි හා සිතෙහි හටගත් ආබාධ කා දමයි. හාරා ඉවත් කෙරේනුයි සුඛයි. දුකට පත්වේනුයි දුක් නම් වේ. යමෙකුට එය උපදීද, ඔහු දුකට පත් අයෙකු කෙරේනුයි යන අර්ථයි. දුකත් නොවේ සැපත් නොවේනුයි අදුක්ඛමසුඛයි. මකාරය පද සන්ධි වශයෙන් කියන ලදි. ඒ චක්‍ෂු ස්පර්ශය තමා හා එකට යෙදුණු වේදනාවට, සහජාත අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සය, විපාක, ආහාර සම්ප්‍රයුක්ත, අත්‍ථි, අවිගත වශයෙන් අට ආකාරයකින් ප්‍රත්‍යය වේ. සම්පටිච්ඡන හා එකට යෙදුණු කල්හි අනන්තර, සමනන්තර, අනන්තරූප නිස්සය, නත්‍ථි විගත වශයෙන් පස් ආකාරයකින්ද, සන්තීරණාදී සම්ප්‍රයුක්තයන්ට උපනිශ්‍රය වශයෙන්ම ප්‍රත්‍යය වේ.

ශ්‍රවණය කෙරේනුයි = සොතයි. එය පිරිවර සහිත කන් බිලෙහි ඇතුළත, තඹවන් ලෝම ගැවසීගත්, ඇඟිලි සෙලවිය හැකි සටහන් ඇති ප්‍රදේශයෙහි සෝත විඤ්ඤාණාදීන්ට සුදුසු පරිදි වස්තු ද්වාර භාවය සිදුකරමින් සිටී. ආඝ්‍රාණය කෙරේනුයි සාණං යි. එය පිරිවර දේ සහිත, නාස් සිදුරෙහි ඇතුළත එළුපා සටහන් ප්‍රදේශයෙහි ඝාණ විඤ්ඤාණාදීන්ට සුදුසු පරිදි වස්තු-ද්වාර භාවය සිදුකරමින් සිටී. සුවඳ-දුගඳ දැනේනුයි ගන්‍ධයි. තමාගේ ස්වභාවය හඟවත් යන අර්ථයි. ජීවිතය කැඳවත්නුයි=ජිව්හායි රස දැනීම් අර්ථයෙන්ද ජිව්හායි. එය සසම්භාර දිවෙහි ඉතා අග හා මුල පැති අත්හැර මතු තල මධ්‍යයෙහි කැඩුණු මානෙල් මල්පෙති අග සටහන වැනි ප්‍රදේශයෙහි ජිව්හා විඤ්ඤාණාදීන්ට සුදුසු පරිදි වස්තු-ද්වාර භාවය ඉටුකරමින් සිටියි. සත්ත්වයෝ එයින් තෘප්ත වෙත්නුයි රසයි. ආස්වාදනය කෙරෙත් යන අර්ථයි. පිළිකුල් කෙලෙස් සහිත ධර්මයන්ගේ උත්පත්ති ස්ථානයනුයි කායො යි. ආය යනු උපදින දේශයයි. යම් පමණ මේ ශරීරයෙහි තෘෂ්ණාදීන් විසින් ගන්නා ලද පැවැත්මක් ඇත්ද? එහි බොහෝසෙයින් කාය ප්‍රසාදය කාය විඤ්ඤාණාදීන්ට සුදුසු පරිදි, වස්තුද්වාර භාවය ඉටු කරමින් සිටියි. ස්පර්ශ කෙරේනුයි - පොට්ඨබ්බයි. අවබෝධ කෙරේනුයි (මනො) මනයි දැනගනී යන අර්ථයි. තමාගේ ස්වභාවයන් දරත්නුයි = ධර්මයි. මනො යනු ආවර්ජන සහිත භවංගයයි. ධම්මා යනු දොළොස් ආකාර ධර්මාරම්මණ ධර්මයි. මනො විඤ්ඤාණං යනු ජවන මනෝ විඤ්ඤාණයයි. මනො සම්ඵස්සො යනු ඒ හා යෙදුණු ස්පර්ශයයි. එය තමා හා යෙදුණු වේදනාවට විපාක ප්‍රත්‍යය හැර අනෙක් ප්‍රත්‍යය සතෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. අනන්තරාදීන්ට ඒවායින්මද, ඉතිරි ඒවාට උපනිශ්‍රය වශයෙන්ද ප්‍රත්‍යය වේ.

රූපාදි පස්ආකාර විසඳුම් ස්කන්ධ වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. සීතාදීන්ගෙන් වෙනස් වේ. පීඩාවට පත්වේනුයි = රූප යි - විඳීනුයි - වේදනායි. හඳුනාගනීනුයි - සඤ්ඤා යි. රැස්කෙරේනුයි සංඛාර යි. දැනගනීනුයි - විඤ්ඤාණ යි. චක්‍ෂු ආදීන් ධර්ම විචාරය කෙළවරකොට ඇති හයේ කොටස් දහය බැගින් පිය රූප සිහිල් රූප වශයෙන් විසඳුම් සැටකින් විස්තර කරන ලදි. චක්ඛු සම්ඵස්සජාදී වේදනාවන් ඒ ඒ අංග හා සමග යෙදුණෝමය. රූපයන්හි හැඟීම - රූප සඤ්ඤා යි. සිතාබලයිනුයි සඤ්චෙතනා යි. ගලාබසී යන අර්ථයි. ආශා කෙරේනුයි - තණ්හා යි. පිපාසිත වේ යන අර්ථයි. කල්පනා කෙරේනුයි විතක්ක යි. සිතාබැලීම විතර්කයයි. කල්පනා කිරීමයයිද කියන ලද්දේ වේ. එයින් අරමුණෙහි සිත ගමන් කෙරේනුයි - විචාරයි. හැසිරීම හෝ විචාරයයි. ඔබිනොබ හැසිරීමයයි කියන ලද්දේ වේ.

පෘථුවි ධාතු ආදී විසඳුම් සය කෙටියෙන් නාම-රූප විභාග කිරීම් වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. පැතිරුණු හෙයින් පෘථුවියයි. ද්‍රව්‍යයන් එකට බඳීනුයි කලවම් කෙරේනුයි, සම්බන්ධ කෙරේනුයි - ආපො යි. (ජලයයි) උණුසුම් කෙලේනුයි තෙජො යි. හමායයි නුයි වායො යි. නොඅදියි. ඇදීමට නොහැකිය. ආපසු නොඅදියි. අදින්ට, කපන්ට නොහැක්කේනුයි ආකාසො - අහසයි. සත්ත්වයෙක් නොවන අර්ථයෙන් ධාතු නම් වේ.

පෘථුවි කසිණ ආදි දස විසඳුම් කසිණ භාවනා වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. කසිණං යනු සියල්ලයි. පැතිරීම් වශයෙන් කසිණ මණ්ඩලයද, වැටහුණු නිමිත්තද, එය අරමුණුකොට පැවති ධ්‍යානයද අදහස් කරයි. මෙහි වනාහි ධ්‍යානය අදහස් කරන ලදි. මුල්සතර, මහාභූත කසිණාරම්මණව ලත් ධ්‍යානයන්ය. ඉන්පසු සතර, වර්ණ කසිණාරම්මණ ධ්‍යානයන්ය. ආකාස කසිණං යනු වෙන්කළ ආකාසයයි. එය අරමුණුකොට ලත් ධ්‍යානය කසිණුග්ඝාටිකමාකාසයයි. ආකාසානඤ්චායතනය එය අරමුණුකොට ඇත්තේය. විඤ්ඤාණ කසිණං යනු ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණයයි. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය එය අරමුණුකොට ඇත්තේය.

කෙස් ආදී දෙතිස් විසඳුම් දෙතිස් ආකාර කර්මස්ථාන වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. ඔවුන් අතර කෙස් ආදීන් පිළිකුල් වශයෙන් වැටහුණු කල්හි කායගතාසති වශයෙන් අසුභ කර්මස්ථානය වෙයි. වර්ණ වශයෙන් වැටහුණු කල්හි වර්ණ කර්මස්ථානය වෙයි. ධාතු වශයෙන් වැටහුණු කල්හි සතර ධාතු වෙන්කොට සලකන කර්මස්ථානය වෙයි. කෙස් ආදීන් පිළිකුල් වශයෙන් හෝ වර්ණ වශයෙන් වැටහුණවුන්ට ඒවා අරමුණු කොට ධ්‍යාන ලැබේ. ධාතු වශයෙන් වැටහුණු තැනැත්තාට ඒ කොටස් අරමුණු වූයේ ධාතු භාවනාවයයි දතයුතුය.

කෙසා කන් කුඩුම්බියෙන් දෙපැත්තෙහි, නළලින් පෙරටුවද, පිටුපසින් ගෙලෙහි වළෙන් සීමා කරන ලද්දේ, හිසෙහි පිටකටුව, වෙලී ඇති සමෙහි වී ඇටයක අග පමණ පිවිස සිටියේ නොයෙක් ලක්‍ෂ සංඛ්‍යාතය. බොහෝ සෙයින්,

ලොමා, කෙස් පිහිටි ස්ථානයන්හිද, අත්තල හා පාදතලයන්ද හැර, ශරීර හමෙහි අනූනව දහසක්, ලොම් ගස් පිහිටන වළවල්වල ලේඬියෙක් පමණ ඇතුළට පිවිස සිටියේය.

නඛා:- ඇඟිලි අග මතුපිට පිහිටි විස්සකි.

දන්තා:- හනු ඇට දෙකෙහි පිහිටියේය. බොහෝසෙයින් දත් දෙතිසකි.

තචො:- මුළු ශරීරය හාත්පසින් වසා, ප්‍රකට (නොවැසුණ) දලබුවට මත්තෙන් සිවියට යටින් තිබෙන සම.

මංසං:- තුන්සියයකට අධික අස්ථීන්හි තැවරී ඇති මාංශපේශීන් නවසියයකි.

නහාරු:- සියලු ශරීරයෙහි අස්ථි සම්බන්ධ කර, පවතින නවසියයක් නහර.

අට්ඨි:- මුළු සිරුරෙහි යට හා උඩ තුන්සියයකට අධික අස්ථීන්.

අට්ඨිමිඤ්ජා:- ඒ ඒ ඇටවල අභ්‍යන්තරයෙහි තිබෙන මිදුළු,

වක්කං:- ගලවළුයෙන් නික්ම එක් මුලකින් මදක් ගොස් දෙකට බෙදී, මහ නහරවලින් බැඳී හෘදය මාංශය වටකොට සිටි මස්පිඬු දෙක.

හදයං:- ශරීරාභ්‍යන්තරයෙහි දෙතන මධ්‍යයෙහි සිටි ඇතුළත සිත ඇසුරුකර ඇති. අත්ලෙන් අඩක් පමණ ලෙයින් පිරුණ දොඹ ඇටයක් තබන ප්‍රමාණ ආවාටයක් සහිත හෘදය මාංශය.

යකනං:- දෙතන අතර දකුණුපසට බරව තිබෙන මස්පිඬු දෙකයි.

කිලොමකං:- දලබුව හෘදය ආශ්‍රිත වකුගඩු වසා සිටි වැසුණු දලබු සංඛ්‍යාත වූද, මුළු ශරීර සමෙහි යටමාංශය හාත්පසින් වෙලාසිටි නොවැසූ දලබුවයයිද දෙයාකාරය.

පිහකං:- බඩදිව හෘදයට වම්පසින් උදර වැස්මට මතුපැත්ත ආශ්‍රය කොට සිටි බඩදිව් මසයි.

පප්ඵාසං:- පපුමස ශරීරාභ්‍යන්තරයෙහි දෙතන අතර හෘදය හා වකුගඩු වසා එල්ලෙමින් තිබෙන මස්කැබලි දෙතිසකින් යුත් පපුමස.

අන්තං:- බඩවැල මත්තෙහි ගලවලුයෙන්ද, යට මල මාර්ගය හා බැඳී පවතින, ගලවළුව හා මලමාර්ගය කෙළවරකොට ශරීරාභ්‍යන්තරයෙහි තිබෙන, පුරුෂයාට දෙතිස් රියනක්ද ස්ත්‍රියට විසිඅට රියනක්ද වන, විසිඑක් තැනකින් නැමී පවතින බඩවැල් ගුළිය.

අන්තගුණං:- විසිඑක් ඇතුල් බඩවැල් නොවිසිරෙන සේ එකට බැඳ ඇති බන්ධනයයි.

උදරියං:- ආමාසයෙහි නොපැසුණු අහර: දත් මොහොල්වලින් මනාව කුඩුකරන ලද, දිව නමැති අතින් පෙරලන ලද කෙළ ගැලීමෙන් අපිරිසිදු වූ, එකෙණෙහිම පහවූ වර්ණ, ගන්‍ධ, රස ආදී සම්පතින් යුත්, රෙදිවියන පන්දුවෙහි යට අතට වූ නූල් මෙන් හිවල් වමනයක් සේ වැටී, පිත්, සෙම්, වාතාදියෙන් වෙලී කුසගිනි ඌෂ්ණ වේගයෙන්, ඉතා රත්වූයේ පණුවන් ගැවසී ගත්තේ, මතුමත්තෙහි පෙණබුබුළු මුදමින්, ඉතාමත් පිළිකුල් වූයේ, දුර්ගන්ධ, ඉතාමත් පිළිකුල් බවට පැමිණ ආමාසය සංඛ්‍යාත, නාභි මතුයෙහි බඩවැල් වැස්මෙහි තිබෙන නොයෙක් කන ලද, පානය කරන ලද, කඩාකන ලද, රසවිඳින ලද ආහාරයි.

කරීසං:- මල නාභිය යට, පිටෙහි ඇටකටු මුල් අතර, උසින් අටඟුලක් පමණ පක්වාසයයි කියනු ලබන බඩවැල් අවසානයෙහි තිබෙන වර්චස්ය.

පිත්තං:- පිත: හෘදය මාංශ හා පපුමස අතරෙහි අක්මා මාංශය ආධාර කරගෙන පවතින, මහ වැටකොළු වැලක කුඩා කොපුවක් සමාන පිත් කෝෂයෙහි තිබෙන බද්ධ පිතයයි කියනු ලබන පිතද, කෙස්, ලොම්, නිය, දත් ආදී මාංශයෙන් තොර ස්ථානයන්හිද, තද වියලි සම් හැර සෙසු ශරීරයෙහි ව්‍යාප්තව තිබෙන අබද්ධ පිතද වශයෙන් දෙයාකාරය.

සෙම්හං:- සෙම: උදරයෙහි පිටවැස්මෙහි ඇත් එක් පාත්‍රයක පිරෙන ප්‍රමාණයේ සෙම,

පුබ්බො:- සැරව උල් හා කටු ආදියෙන් ප්‍රහාරවලට ලක්වීම, ගිනිදැල්වලින් පහර දුන්විට, සිරුරු පෙදෙස්හි අභ්‍යන්තර ධාතු කිපීම් වශයෙන් හටගත් ගෙඩි පිළිකාදීන්හි මේරූ ලේවල වෙනස සැරව වේ.

ලොහිතං:- ලෙය. අක්මාවෙහි යට කොටස පුරවා, හෘදය වකුගඩුව, හෘදය මාංශ ආදීන් මතුයෙහි ස්වල්පය බැගින් වගුරුවමින්, වකුගඩුව, හෘදය, අක්මාව, හෘදය මාංශය තෙමමින් තිබෙන එක් පාත්‍රයක් පිරෙන තරම් රැස්කළ ලෙයද, කෙස්, ලොම්, නිය, දත් හා මාංශයෙන් තොර හා තද වියලි සමද හැර, නහර ජාලය අනුසාරයෙන් සියලු තමාගේ යයි සිතාගත් ශරීරය පුරා, පැතිර සිටි හා සැරිසරන ලෙයද, වශයෙන් ලෙය දෙයාකාරය.

සෙදො:- දහදිය ගින්නෙන් තැවීම, හිරු රැසින් තැවීම, සෘතු වෙනස්වීම් ආදියෙන් ශරීරය රත්වූ කල්හි සියලු කෙස්, ලොම්, කූප, සිදුරුවලින් වැගිරෙන ජල ස්වභාවයයි.

මෙදො:- මේදය, ස්ථූල වූවහුගේ මුළු සිරුරෙහි සම් මස් අතරද, කෘශ වූවහුගේ උකුල, තුනටිය ආදිය ආශ්‍රයකොට තිබෙන දුර්වල තෙල

අස්සු:- කඳුළු. සොම්නස් - දොම්නස් විසභාග ආහාර සෘතූන්ගෙන් හටගෙන ඇස්වළෙහි පුරවා, තිබෙන්නා වූ හෝ වැගිරෙන්නා වූ ද්‍රව්‍යය ආපෝ ධාතුයි.

වසා:- චුරුණු තෙල. ගින්නෙන්, හිරුරැසින් තැවීම, සෘතු විෂමතාවන්හිදී, වාතය උණුසුම්වී, මෙහිදී, බොහෝසෙයින් අත්ල, පිටිඅත්ල, පාතල, පාපිට, නළල, උරහිස ආදී ස්ථානයන්හි තිබෙන දියාරු තෙත් ගතියයි.

ඛෙලො:- කෙල. ආහාර දකින්නහුට හෝ සිහිකරන්නහුට මුඛයෙහි තබන්නහුට කිසියම් පිළිකුලක් උපදවන්නහුට (පිළිකුලක් වූවිට) බොහෝ ඉපදී දෙකොපුල් පෙදෙසින් බැස දිවෙහි තිබෙන පෙණ මිශ්‍ර තෙත් ද්‍රව්‍යයයි.

සිංඝාණිකා:- සොටු. විෂම ආහාර සෘතු ආදියෙන් හටගත් ශාරීරික සප්තධාතු කැළඹීමට පත්වූවහුට හෝ හඬන්නහුට, හිස ඇතුළත මොළ ලොදයෙන් ගලාවුත්, තල්ල මතුයෙහි විවරයෙන් බැස, නාස්පුඩු පුරවා, තිබෙන්නා වූ හෝ වැගිරෙන්නා වූ කුණු වූ අපවිත්‍ර ඇලෙන ස්වභාවයයි.

ලසිකා:- සඳමිදුළු. ඇට සන්ධීන්හි තෙල් ගැල්වීමේ කෘත්‍යය ඉටුකරමින් එක්සිය අසූවක් සන්ධීන් ඇතුළත තිබෙන ඇලෙන ස්වභාව ඇති අපවිත්‍ර ද්‍රව්‍යයයි.

මුත්තං:- මුත්‍ර: ආහාර හා සෘතු ගුණයෙන් හටගත් මුත්‍රාශය ඇතුළත තිබෙන තෙත් ද්‍රව්‍යයයි.

මත්‍ථලුංග:- මොළ ලොඳ. හිසෙහි පිටකටුව ඇතුළත. සිවි පූට්ටුව උපයෝගී කරගෙන තිබෙන සිව් පිඩ එක්කිරීමේ මිදුලු රැසයි.

චක්ඛායතන ආදී දොළොස් විසඳුම් ද්වාදසායතන වශයෙන් දක්වන ලදි. චිත්ත චෛතසික ධර්ම නමැති, ආයයන් හටගැනීමට මුල්වන හෙයින්ද, දීර්ඝව ඉදිරියට ගෙනයන හෙයින්ද ආයතනයි. ඇස, රූපය ආදී වශයෙන් ඒ ඒ දොරටු අරමුණු ඇතිව, හටගත් චිත්ත චෛතසික ධර්ම, ඒ ඒ අනුභව කිරීම් ආදී කෘත්‍ය වශයෙන් ඉපදේ. නැගිටී ගැටේ. උත්සාහ කෙරේනුයි යූසේයි. ඒවාට මුල්වූ ධර්මයන් මෙයින් පැතිරෙයි විස්ථාරණය වෙයි. මෙය නොදත් කෙළවර ඇති, සසරෙහි ඉතා දීර්ඝ සසරදුක යම්තාක් නොනවතීද, ඒ තාක් ගෙන යති පවත්වතියි යූසේයි.

තවද, වාසස්ථානය, ආකරය, රැස්වීම ඉපදුණු දේශය, කාරණය යන අර්ථයන්හි ආයතන ශබ්දය යෙදේ. එසේම ලෝකයෙහි ‘ඉස්සරායතනං, වාසුදෙවායතනං, ආදීන්හි වාසස්ථානය ආයතනයයි කියයි. සුවණ්ණායතනං රජතායතනං ආදී තන්හි ආකාරය කියැවේ. (උපදනා තැන) ශාසනයෙහි වනාහි ‘මනොරමෙ ආයතනෙ සෙවන්ති නං විභංගමා ආදී තන්හි රැස්වන ස්ථානයයි. දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතනං ආදී තන්හි ඉපදෙන ස්ථානයයි. තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සත සති ආයතනෙ, ආදී තන්හි කාරණයයි. ඇස් ආදීන්හි ඒ ඒ චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝ ඊට අනුගත හෙයින් වාසය කෙරෙති. චක්‍ෂුරාදීන් ඔවුන්ගේ වාසස්ථානයයි. චක්‍ෂුරාදීන්හි එම චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් ගැවසීගත් හෙයින්ද, ඒවා ආශ්‍රිත හෙයින්ද, ඒවා අරමුණුකොට ඇති හෙයින්ද, චක්‍ෂුරාදීන් ඔවුන්ගේ ආකරයකි. හටගන්නා ස්ථානයකි. ඒ ඒ තන්හි වස්තු, ද්වාර, අරමුණු වශයෙන් රැස්වන හෙයින්ද, චක්‍ෂුරාදීන් ඔවුන්ගේ රැස්වන ආකාරයයි. එය ඇසුරුකොට අරමුණු සිදුවන හෙයින්ද, එහිම උපදින හෙයින්ද, ඇස් ආදීහු ඔවුන්ගේ හටගත් දේශයයි. චක්‍ෂුරාදීන්ගේ අභාවයෙන් චිත්ත චෛතසිකාදීන්ගේ අභාවය වන හෙයින්, චක්‍ෂුරාදීන් ඔවුන්ට හටගැනීමේ කාරණා වේ. කියන ලද අර්ථයට අනුව ඇසද, ආයතනයද එයම වූයේනුයි චක්ඛායතනයයි. සෙස්සද මෙසේය.

චක්‍ෂු ධාතු ආදී අටළොස් විසඳුම්, අටළොස් ධාතු වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. චක්‍ෂුරාදී එක් එක් ධර්මය පිළිවෙලින් විධාන කරයි. දරනු ලැබේ. එයින් විධාන කරයි. එහි හෝ දරනු ලැබේනුයි, ධාතුයි. රන් රිදී ආදී ලෞකික ධාතූහු, තත්වාවබෝධය රහිත තාවය තුළින්, රන්රිදී ආදීන්ට මූල්‍යමය වටිනාකම් ප්‍රක්‍ෂේපණය කොට ඒ හේතුකොට නොයෙක් සසර දුක් නියම කරති. (ලබති) බරගෙන යන්නන්ගේ බර මෙන් සත්ත්වයින් විසින් උසුලනු ලැබෙත්. දරනු ලැබෙත්නුයි යන අර්ථයි. වසඟයෙහි නොපවත්නා හෙයින් මෙය දුක් පිළියෙල කිරීමක් පමණකි. මේවාට හේතුවන කරුණුවලින් සත්ත්වයින් විසින් සසර දුක් විඳිනු ලැබේ. එය එසේම කරන ලද්දේද වේ. ඒවාම දරනු ලැබේ. තබනු ලැබේනුයි අර්ථයි. තවද තීර්ථකයින්ගේ ආත්මය නම් සත්‍ය වශයෙන් නැත. මේවා එසේ නොවේ. මේවා වනාහි තමාගේ ස්වභාවයන් දරත්නුයි ධාතුයි. යම්සේ ලෝකයෙහි විසිතුරු හිරියල්, රත්හිරියල් ආදී ශෛලමය දෑ ධාතුයයි කියත්ද? එසේම මේවාද ධාතූන් මෙනැයි ධාතු නම් වේ. මේවා නුවණින් දතයුතු කරුණු බැවින් විසිතුරුය. යම්සේ වනාහි ශරීරය යයි කියනු ලබන රාශියට අවයව වූ රස ලේ ආදීන්හි ඔවුනොවුන්ගේ විෂම ලක්‍ෂණ නුවණින් පිරිසිඳ දැනගත් කල්හි ධාතු මාත්‍රයක්ම යයි දැනීමක් වේද, එපරිද්දෙන්ම පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ආත්ම භාවයාගේ අවයවවල ධාතුය යන හැඟීම දතයුතුය. ඇස් ආදීන්ගේ ඔවුනොවුන් අතර පවත්නා විෂම ලක්‍ෂණ පිරිසිඳ දතයුතුය. තවද ධාතු යනු අජීව මාත්‍රයකට විශේෂ නමකි. එසේම බුදුරදුන්, ‘ඡ’ ධාතුයො අයං භික්ඛවෙ පුරිසො, ජීව සංඥාව මුලිනුපුටා දැමීම සඳහා ධාතු දේශනාව කළ සේක. කියන ලද පරිද්දෙන් ඇසද එයමනුයි ධාතුවද එයම නුයි චක්ඛුධාතුයි. සෙස්සද මෙසේය. මනොධාතු යනු සතර මනෝධාතූන්ය. ධම්මධාතු යනු වේදනා, සඤ්ඤා, සංස්කාර යන ස්කන්ධයන්ද, සොළොස් සියුම් රූපද නිර්වාණයද වේ. මනො විඤ්ඤාණ ධාතු යනු හැත්තෑහයක් වූ මනො විඤ්ඤාණ ධාතූන්ය.

චක්‍ෂු ඉන්‍ද්‍රිය ආදී දෙවිසි විසඳුම් දෙවිසි ඉන්‍ද්‍රිය වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. ඇසම දැකීම් ලක්‍ෂණයෙන් අධිපතිත්වය කෙරේනුයි චක්ඛුන්‍ද්‍රියයි ශ්‍රෝත්‍රයම ඇසීම් ලක්‍ෂණයෙන් අධිපතිත්වය කෙරේනුයි සොතින්‍ද්‍රියයි. නාසයම ආඝ්‍රාණ ලක්‍ෂණයෙහි අධිපතිත්වය කෙරේනුයි = ඝාණින්‍ද්‍රියයි. දිවම රස දැනීම් ලක්‍ෂණයෙහි අධිපතිත්වය කෙරේනුයි = ජිව්හින්‍ද්‍රිය යි. ශරීරයම ස්පර්ශ කිරීම් ලක්‍ෂණයේ අධිපතිත්වය කෙරේනුයි = කායින්‍ද්‍රිය යි. මනීනුයි - මනයි - දැනගනී යන අර්ථයි. අර්ථකථාචාර්යවරු වනාහි කීවාහුය. නැලියෙන් මනින්නාක් මෙන්ද, විශාල තරාදියක දමා මනින්නාක් මෙන්ද අරමුණ මනියි, දනීනුයි = මනයි. එයම මැනීම් ලක්‍ෂණයෙහි අධිපතිත්වය කෙරේනුයි = මනින්‍ද්‍රියං යි.

ඒ හා යෙදුණු ධර්මයන් ජීවත් කෙරේනුයි = ජීවිතයි. එයම රැකීම් ලක්‍ෂණයෙහි ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි = ජීවිතින්‍ද්‍රියං යි. එය රූප ජීවිතින්‍ද්‍රිය, අරූප ජීවිතින්‍ද්‍රිය වශයෙන් දෙවදෑරුම්ය. සියලු කර්මජ රූප සහජය. සහජ රූප රැකීම රූප ජීවිතේන්‍ද්‍රියයි. සියලු චිත්තජ රූප සහජය. සහජ අරූප රැකීම අරූප ජීවිතේන්‍ද්‍රියයි.

ඇයගේ ගැබ නැසේ, විනාස වේනුයි = ඉත්‍ථියි. ස්ත්‍රී ලිංගාදියෙහි අධිපතිත්වය කෙරේනුයි = ඉන්‍ද්‍රියයි. නියම වශයෙන් ස්ත්‍රියගේම ඉන්‍ද්‍රිය = ඉත්‍ථින්‍ද්‍රියං ය.

නිරයට පුං යයි කියයි. පුං සංඛ්‍යාත නිරයෙහි වෙහෙසේ. පීඩනයට පත්වේනුයි = පුරිසොයි කියයි. පුරුෂ ලිංගාදියෙහි අධිපතිත්වය කෙරේනුයි = ඉන්‍ද්‍රියයි. නියම වශයෙන් පුරුෂයාගේම ඉන්‍ද්‍රිය පුරිසින්‍ද්‍රියයි. ඒ දෙකෙහි එකිනෙකෙහි ස්වභාවය අනුව එකිනෙකාට කර්මජ රූප සහජ වෙයි.

කුසල විපාක කාය විඤ්ඤාණය හා යෙදුණු සුවදායි කායික සිහිල් ලක්‍ෂණයෙහි ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි සුඛින්ද්රියං.

[missing trans] දුකම ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි - දුක්ඛින්‍ද්‍රියං යි.

ප්‍රීතිය හා සතුට සංයෝගයෙන් යහපත් මනසක් මොහුට ඇත්තේනුයි = සුමනයි. - යහපත් මනසෙහි ස්වභාවය සොමනස්සයි. චෛතසික සිසිල් කිරීම් ලක්‍ෂණයෙහි ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි = ඉන්‍ද්‍රිය යි. සතුටම ඉන්‍ද්‍රිය වූයේ නුයි සොමනස්සින්‍ද්‍රියං යි.

දොම්නස යෙදීමෙන් දුෂ්ට වූ මනසක් මොහුටනුයිද, පහවූ සුව වේදනා ඇත්තේ, පිළිකුල් මනසක් මොහුටනුයි දුම්මනයි. නරක සිතෙහි ස්වභාවය = දොමනස්සයි. චෛතසික අමිහිරි ලක්‍ෂණයෙහි ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි = ඉන්‍ද්‍රියයි. දොම්නසම ඉන්‍ද්‍රිය වූයේ දොමනස්සින්‍ද්‍රියං යි. සුවදුක් ආකාර පැවැත්මෙහි මධ්‍යස්ථ වේ. මධ්‍යස්ථ ආකාරයෙන් පිහිටි හෙයින් ඒ ආකාරයෙන් පවතීනුයි - උපේක්‍ෂායි. මධ්‍යස්ථ ලක්‍ෂණයෙහි ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි - ඉන්‍ද්‍රිය යි. උපේක්‍ෂාවම ඉන්‍ද්‍රිය වූයේ උපෙක්ඛින්‍ද්‍රියං යි.

මෙය කරණකොට අදහති. තමා හෝ අදහයි. ඇදහිලි මාත්‍රයම මෙයනුයි - සද්ධායි. අශ්‍රද්ධාවගේ මැඩපැවැත්වීම කරන හෙයින් අධිපති අර්ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයි. ස්ථිරත්‍ව ලක්‍ෂණයෙන් හෝ ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි = ඉන්‍ද්‍රියයි. ශ්‍රද්ධාවම ඉන්‍ද්‍රිය වූයේ = සද්ධින්‍ද්‍රියං යි.

ශක්තිමත් භාවය වීර්යයි. වීර්යන්ගේ කර්ම හෝ නියම ක්‍රමයෙන් ගෙන යායුතුය. පැවැත්විය යුතු වූයේනුයි විරියයයි. කුසීතකම මැඩපවත්වන හෙයින් අධිපති අර්ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයි. දැඩිව අල්ලාගැනීම් ලක්‍ෂණයෙන් ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි ඉන්‍ද්‍රියයි. වීර්යයම ඉන්‍ද්‍රිය වූයේ (වීර්යෙන්‍ද්‍රියයි) විරියින්‍ද්‍රියංයි,

එයින් සිහි කෙරෙත්. තමා හෝ සිහිකරයි. සිහිකිරීම් ප්‍රමාණයම මෙයනුයි සතියි. සිහිමුලාව මැඩපවත්වන හෙයින් අධිපති අර්ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයි. අභිවෘද්ධි ලක්‍ෂණයෙහි ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි ඉන්‍ද්‍රියයි. සිහියම ඉන්‍ද්‍රිය වූයේ සතින්‍ද්‍රියංයි.

අරමුණෙහි සිත මනාව පිහිටයි තබයිනුයි = සමාධියි. විසිරීම මැඩපවත්වන හෙයින් අධිපති අර්ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයි. නොවිසිරෙන ලක්‍ෂණයෙහි ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි ඉන්‍ද්‍රියයි. සමාධියම ඉන්‍ද්‍රිය වූයේ සමාධින්‍ද්‍රියං යි.

මෙය දුකයයි ආදී ක්‍රමයෙන් ආර්ය සත්‍යයන් විශේෂයෙන් දැනගනීනුයි = ප්‍රඥායි. අටුවාවන්හි, වනාහි, අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් පැනවීම් වශයෙන් ප්‍රඥාව යයි යූසේයි. අවිද්‍යාව මැඩපවත්වන අර්ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයි. දැකීම් ලක්‍ෂණයෙහි ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි ඉන්‍ද්‍රියයි. ප්‍රඥාවම ඉන්‍ද්‍රිය වූයේ පඤ්ඤින්‍ද්‍රියංයි.

කෙළවරක් නොමැති සංසාර වෘත්තයෙහි නොදත් අමෘතපද වන සිව්සස් දහමම දැනගන්නෙමියි පිළිපන්නහුට උපදනා හෙයින්ද, ඉන්‍ද්‍රියාර්ථය හටගන්නා හෙයින්ද අනඤ්ඤතඤ්ඤස්සාමීතින්‍ද්‍රියයි කියයි.

සෝවාන් මාර්ග ඤාණයට මේ නාමයකි. ප්‍රථම මාර්ගයෙන් දත් සීමාව නොඉක්මවා, ඒ මාර්ගයෙන් දත්, ඒ චතුරාර්ය සත්‍යය ධර්මයන්ම දැනගන්නා හෙයින්ද ඉන්‍ද්‍රියාර්ථය හටගන්නා හෙයින්ද, මනාසේ දැනගත්තා වූ ඉන්‍ද්‍රිය = අඤ්ඤින්‍ද්‍රියයි. සෝවාන් ඵලාදී ස්ථාන සයක ඤාණයට මෙය නාමයකි.

සම්පූර්ණ දැනුම ඇත්තා වූ, චතුරාර්ය සත්‍යයන්හි, නිමවන ලද, ඤාණ කෘත්‍යය ඇති, ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාටම උපදනා හෙයින්ද, ඉන්‍ද්‍රියාර්ථය හටගන්නා හෙයින්ද, අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රියයි. චතුරාර්ය සත්‍යයන්හි නිමවන ලද කෘත්‍යයන් ඇති, සම්පූර්ණ දැනුම ඇත්තා වූ, චතුරාර්ය සත්‍යයන් අවබෝධකොට සිටින අයට, අභ්‍යන්තර ඉන්‍ද්‍රියාර්ථය සිද්ධ කරන හෙයින්, අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රියයි. අර්හත්ඵල ඤාණයට මෙය නාමයකි. මේ සියල්ලම සුදුසු පරිද්දෙන්, ප්‍රධාන ආකාරාර්ථයෙන්, ප්‍රධාන දේසිතාර්ථයෙන් ප්‍රධාන දර්ශනාර්ථයෙන්, ප්‍රධාන ශ්‍රේෂ්ඨාර්ථයෙන්, ප්‍රධාන සේවනාර්ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියයෝය. භාග්‍යවත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ, උතුම් ඓශ්වර්යයට පත් අයෙක් නොමැති හෙයින් ඉන්‍ද්‍රියය. එහෙයින් කර්මජ කුසලකර්ම ඉක්මවා යයි. එයින්ම ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත්වූයේ යයි, ප්‍රධාන ආකාරාර්ථයෙන්ද, ප්‍රධාන ශ්‍රේෂ්ඨාර්ථයෙන්ද ඉන්‍ද්‍රියයෝය. මේ සියල්ලම භාග්‍යවත් මුනීන්‍ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් තත්ත්වාකාරයෙන් ප්‍රකාශකරන ලද්දේය, අවබෝධ කරන ලද්දේනුයි, ඉන්‍ද්‍රදේසිතාර්ථයෙන්ද, ඉන්‍ද්‍ර දෘශ්‍යාර්ථයෙන්ද ඉන්‍ද්‍රියයෝ වෙති. ඒවාම භාග්‍යවත් මුනීන්‍ද්‍රයාණන් වහන්සේ විසින් සමහර ඒවා ගෝචර සේවනයෙන්ද, සමහර ඒවා භාවනා සේවනයෙන්ද සේවනය කරන ලද්දේනුයි ඉන්‍ද්‍ර සේවනාර්ථයෙන්ද ඉන්‍ද්‍රියයෝ වෙති. තවද අධිපති සංඛ්‍යාත ඓශ්චර්යාර්ථයෙන්ද, ඉන්‍ද්‍රියයෝ වෙති. චක්‍ෂු විඤ්ඤාණාදීන්ගේ ප්‍රවෘත්තියෙහි චක්‍ෂුරාදීන්ගේ සිද්ධිය ආධිපත්‍යයයි. එහි තීක්‍ෂණ භාවයෙහිදී තීක්‍ෂණත්වයද, මන්‍ද භාවයෙහිදී මන්‍දත්වයද වේ.

කාමධාතු ආදී දොළොස් විසඳුම් භව ප්‍රභේද වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. කාමරාග සංඛ්‍යාත වූ කාමයෙන් යුක්ත වූ ධාතුව = කාමධාතුයි. කාමසංඛ්‍යාත වූ හෝ ධාතුව = කාමධාතුයි.

කාමය හැර රූපයෙන් යුත් ධාතුව = රූපධාතුයි. රූපසංඛ්‍යාත වූ හෝ ධාතුව = රූපධාතුයි.

කාමයද, රූපයද හැර අරූපයෙන් යුත් ධාතුව = අරූපධාතුයි. අරූප සංඛ්‍යාත වූ හෝ ධාතුව අරූපධාතුයි.

එම ධාතුම නැවත භව ක්‍රමයෙන් යූසේයි. උපදීනුයි භවයයි කියයි. සංඥාවෙන් යුත් භවය සංඥාභවයයි. සංඥාගත වූ භවයනුයි සඤ්ඤාභවයයි. මේ භවයෙහි සංඥාවක් ඇත්තේනුයි සඤ්ඤා භවයි. එය කාමභවයද, අසඤ්ඤභවය අත්හළ රූපභවයද, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා භවය අත්හළ අරූපභවයද වේ.

හැඟීමක් දැනීමක් නොමැති භවය, අසඤ්ඤ භවයයි. එය රූප භවයෙහි එක් කොටසකි.

ගොරෝසු භාවය නොමැති හෙයින් හැඟීමක් නැත්තේය. සියුම් බැවින් මුළුමනින්ම හැඟීමක් නැත්තේනුයි නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායි. එවැනි ස්වභාවයන්ගෙන් යුත් භවය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා භවයයි. තවද, ගොරෝසු සංඥාවන්ගේ අභාවයද, සියුම් සංඥාවන්ගේ අභාවයෙන්ද නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාව මේ භවයෙහි නුයි = නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවයයි. එය අරූප භවයෙහි එක් කොටසකි.

එක් රූපස්කන්ධයකින් ගැවසීගත් භවය එකවොකාර භවයයි. එක් ස්කන්ධයක් හෝ මේ භවයට නුයි එකවොකාර භවයයි. එය අසඤ්ඤ භවයයි.

අරූප ස්කන්ධ සතරකින් ගැවසීගත් භවය චතුවොකාර භවයයි. ස්කන්ධ සතරක් මේ භවයට නුයි චතුවොකාර භවයයි. එය අරූප භවයමය.

ස්කන්ධ පහකින් ගැවසීගත් භවය, ස්කන්ධ පහක් මේ භවයට ඇත්තේනුයි පඤ්චවොකාර භවයයි. එය කාමභවයද රූප භවයෙහි එක් කොටසක්ද වේ.

ප්‍රථමධ්‍යානාදී දොළොස් විසඳුම් ධ්‍යාන සමාපත්ති වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. ඣානං යන මෙහි බ්‍රහ්මවිහාර පමණක් අදහස් කරන ලදි. විතර්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුව, චිත්තෙකග්‍රතා හා යෙදුණේ පඨමජ්ඣාන යි. ප්‍රීති, සුව, සිතෙහි එකඟබව හා යෙදුණේ දුතියජ්ඣානයි. සුව, සිතෙහි එකඟ බව හා යෙදුණේ තතියජ්ඣානයි. මධ්‍යස්ථභාවය සිතෙහි එකඟ බව හා යෙදුණේ චතුත්‍ථජ්ඣානයි.

මෘදුවෙයි, මොළොක් වෙයිනුයි මෙත්තායි. සිනිඳුවේය යන අර්ථයි. මෘදුබැව්හි වූයේ හෝ මෘදු භාවයාගේ මේ පැවැත්මනුයි = මෙත්තායි විරුද්ධ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින්ද අරමුණෙහි, තදින් බැඳුණු හෙයින්ද විමුක්තියයි. සිතෙහි විමුක්තිය චෙතො විමුත්තියි. මෛත්‍රියයම චෙතො විමුත්තියනුයි - මෙත්තා චෙතො විමුත්තියි.

කරුණාව කියන ලද අර්ථ ඇත්තේමය.

එය හා යුක්ත වූයේ සතුටුවෙත්. තෙමේ හෝ තුටුවෙයි. සතුටුවීම් මාත්‍රයම එයමනුයි - මුදිතායි. අවෛර වෙත්වායි ආදී ව්‍යාපාද ප්‍රහාණයෙන් මැදහත්භාවයට පැමිණීමෙන් මධ්‍යස්ථව සිටීනුයි = උපෙක්ඛායි මෛත්‍රී ආදී ත්‍රිවිධ බ්‍රහ්ම විහාර, ප්‍රථමාදී ධ්‍යානත්‍රයයෙහි යෙදී ඇත. උපෙක්‍ෂා බ්‍රහ්ම විහාරය චතුර්ථ ධ්‍යානයෙහි යෙදේ.

පැතිරීම් වශයෙන් මෙයට කෙළවරක් නැත්තේනුයි අනන්තයි. අහස කෙළවරක් නැත්තේනුයි ආකාසානන්තයි. කසිණය උගුළුවා දැමූ අහසයි. අහස අනන්ත වූයේනුයි ආකාසානඤ්චයි. ඒ ආකාසානඤ්චය, අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත ධ්‍යානයට වාසස්ථානය වන්නේනුයි, දෙවියන්ට දේවායතනය මෙන්, ආකාසානඤ්චායතනයයි. ආකාසානඤ්චායතනයම සමාපත්තියක් වූයේනුයි ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තියි. පැතිරීම් වශයෙන් මෙයට කෙළවරක් නැත්තේනුයි = අනන්තයි. ඒ අහස අරමුණුකොට පවත්නා විඤ්ඤාණය අනන්ත වූයේමනුයි ආනඤ්චංයි. විඤ්ඤාණය ආනඤ්ච වූයේ විඤ්ඤාණඤ්චයයි නොකියා විඤ්ඤාණඤ්ච යයි යූසේයි. මේ මේ ආරෝපණය කළ ශබ්දයයි. ඒ විඤ්ඤාණඤ්චය අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙන්, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත ධ්‍යානයට වාසස්ථානය වන්නේනුයි දෙවියන්ට දේවායතනය මෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනයයි. මෙයට කිසිවක් නැත්තේනුයි අකිඤ්චනයි. යටත් පිරිසෙයින් චිත්තයාගේ භංග ප්‍රමාණයක් පමණ වූ ඉතිරියක් නැතැයි යූසේයි. අකිඤ්චනයාගේ ස්වභාවය ආකිඤ්චඤ්ඤයි. ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණයාගේ අභාවයට මෙය විශේෂ නාමයකි. ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤය අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත ධ්‍යානයට වාසස්ථානය වන්නේනුයි, දෙවියන්ට දේවායතනය මෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයයි. (දළ) ගොරෝසු සංඥාවන්ගේද, සියුම් සංඥාවන්ගේද අභාවයෙන් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත ධ්‍යානයාගේ සංඥාවක් නොවන්නේය. සංඥාවක් නැත්තේනුයි = නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤංයි, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤයද, එය මනායතන ධම්මායතනයන්ට ඇතුළත්ව ඇති බැවින් ආයතනයක් වූයේමනුයි නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයයි. නොහොත්, මෙහි යම් ඒ සංඥාවක් වේද, එය වනාහි සංඥා කෘත්‍යයක් කිරීමට අසමත් හෙයින් නේවසඤ්ඤායි. සංස්කාරවාසේස සියුම් භාවයෙන් විද්‍යමාන හෙයින් අසඥ නොවේයයිද, සංඥාවක් නැත්තේද, අසඥාවක් නැත්තේද එයමැයි. සෙසු ධර්මයන්ට අධිෂ්ඨානාර්ථයෙන් වාසස්ථානය වන්නේනුයි, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන අරමුණෙහි සමාපත්තියට මේ විශේෂ නාමයකි. හුදෙක් මෙහි සඤ්ඤාව පමණක් එසේ නොවෙයි. තවද, වේදනාවද, වේදනාව නොවේ. අවේදනාවද නොවේ. සිතද සිත නොවේ. නොසිතද නොවේ. ස්පර්ශයද ස්පර්ශය නොවේ. ස්පර්ශය නොවන්නේද නොවේ. සෙසු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්හිද මේ ක්‍රමයමැයි. සංඥා ශීර්ෂයෙන් වනාහි මෙම දේශනය කරන ලද්දේය.

අවිද්‍යාදී දොළොස් විසඳුම් ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද අංග වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. පුරවන්ට නුසුදුසුය යන අර්ථයෙන් කාය දුශ්චරිතාදීන් නොවිඳිය යුතුය. නොලැබිය යුතුය යන අර්ථයි. ඒ නොවිඳිය යුත්ත විඳිතියි = අවිජ්ජායි. එයට විපරීත වූ කායසුචරිතාදිය විඳිය යුතුනම් වේ. ඒ විඳිය යුතු දේ නොවිඳිතියි - අවිජ්ජායි. ස්කන්ධයන්ගේ රාශ්‍යර්ථය, ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ ආධිපතෙය්‍යාර්ථය සත්‍යයන්ගේ සත්‍යාර්ථය නොදත් බව කෙරේනුයි - අවිජ්ජායි. දුක්ඛාදීන්ගේ පීඩාකිරීම් වශයෙන් කියන ලද සිව්ආකාර සිව් ආකාර අර්ථය ප්‍රකට නොකෙරේනුයි - අවිජ්ජායි. කෙළවරක් නොමැති සංසාරයෙහි සියලු, යෝනි, ගති, භව, විඤ්ඤාණස්ථිති සත්තාවාසයන්හි දුවවයිනුයි = අවිජ්ජායි. පරමාර්ථ වශයෙන් අවිද්‍යමාන වූ ස්ත්‍රී පුරුෂාදීන්හි, ස්ත්‍රී පුරුෂ වශයෙන් සිත දුවයිද, විද්‍යමාන වන ස්කන්ධාදීන්හි ඒ අනුව සිත නොදුවයිනුයි - අවිජ්ජායි. තවද, චක්‍ෂුවිඤ්ඤාණාදීන්ට වස්තු ආරම්මණයන්ද, ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදයෙහි, හේතුවෙන් හටගත් ධර්මයන්ගේ වැසීම කරන හෙයින්ද = අවිජ්ජායි. ප්‍රත්‍යයෙන් සකස්කළ දේ රැස් කෙරේනුයි = සංඛාරායි. අවබෝධ කෙරේනුයි = විඤ්ඤාණංයි. නැමේනුයි = නාමංයි. නමවනු ලැබේනුයි = නාමංයි. වෙනසට පත්වේනුයි = රූපංයි. ඉපදීම් පතුරුවයිනුයි = ආයතනංයි. දිගටම ඒවා ගෙනයයිනුයි ආයතනයි. ස්පර්ශ කෙරේනුයි = ඵස්සොයි. විඳීනුයි = වෙදනායි. ආශාවෙන් පීඩිත වේනුයි = තණ්හායි. තදින් අල්ලාගනියි. බොහෝසේ ගනීනුයි = උපාදානංයි. වෙයි වැඩිදියුණු කෙරේනුයි = භවොයි. ඉපදී නමි = ජාතියි. දිරීම = ජරායි. මෙයින් මැරේනුයි = මරණංයි.

දුක්ඛාදි අටසිය අටක් විසඳුම් චතුරාර්ය සත්‍ය යෝජනා වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. දුක්ඛං අභිඤ්ඤෙය්‍යං ආදීන්හි චතුෂ්ක සය වශයෙන් සූවිසි විසඳුමකි. චක්ඛු ජරාමරණං ආදී පෙය්‍යාලයෙහි, චක්ඛු අභිඤ්ඤෙය්‍යං සොතං අභිඤ්ඤෙය්‍යං ආදියෙන් ආරම්භව ජාති අභිඤ්ඤෙය්‍යායි අවසාන කිරීමෙහි එකසිය අනූපහකට අධික විසඳුම් යොදා කියන ලද, අනූපහකට අධික චතුෂ්ක සියයක් වෙයි. ඒ චතුෂ්කයන්ගේ වශයෙන් විසඳුම් හත්සිය අසූවක් වේ. ජරා රමණං ආදී චතුෂ්කයෙහි සතර විසඳුම්ද, සියලු අටසිය අටක් විසඳුම් වෙති. මෙහිද ඒ ඒ ධර්මයන්ට ප්‍රධාන වූ, හේතුව සමුදයයයි දතයුතුය. සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් ශූන්‍ය වූ නිර්වාණය නිරෝධයයි දතයුතුය. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්‍ද්‍රියාදි ත්‍රයයෙහිම ලෝකෝත්තර ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ අභාවය දැක්වීම පිණිස, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්‍ද්‍රිය නිරෝධයයි ආදිය යෙදේ. නිරෝධගාමිණී ප්‍රතිපදා යනු සම්පූර්ණ ආර්ය මාර්ගයමය. මෙසේ කියනකල්හි ඵලයටද මාර්ග ව්‍යවහාරය ලැබෙන හෙයින්, අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය අඤ්ඤතාවින්‍ද්‍රියයන්ටද යෙදේ. නැවත දුක්ඛාදීන්ගේ විශේෂ දැනීම් ආදී වශයෙන් අටසිය අටක් විසඳුම් විස්තර කරන ලදි. නැවත දුක්ඛාදීන්ගේ විශේෂ දැනුම, අවබෝධය ආදී වශයෙන් අටසිය අටක් විසඳුම් විස්තර කරන ලදි. විශේෂ දැනුමද එයයි. අවබෝධ කළයුතු අර්ථයෙන් ප්‍රතිවේධයද එයමනුයි පරිඤ්ඤා ප්‍රතිවේධයි - පරිඤ්ඤා ප්‍රතිවේධයෙහිම අර්ථය = පරිඤ්ඤාපටිවෙධට්ඨොයි

නැවත ජරාමරණ කෙළවරකොට ඇති ඒ දුක්ඛාදී වූ, දෙසියදෙකක් පද, සමුදයාදී සත් සත් පදයන්හි යොදා, අටසිය සතරක් වශයෙන්, එක්දහස් හයසිය දහසයක්ද වූ විසඳුම් විස්තර කරන ලදි. එහි ප්‍රධාන වූ හේතුව සමුදයයි. එහි නිරෝධයි සමුදය නිරෝධයයි. ඡන්දයම රාගයනුයි ඡන්‍දරාගයි. දුකෙහි සුව හැඟීමෙන් දුකට කැමැත්තක් හා ආශාවක් හටගනී. එය දුරුකිරීම ඡන්‍දරාග නිරොධොයි දුක හේතුවෙන් උපදින්නා වූ, සුවය, සොම්නස දුක්ඛස්ස අස්සාදො දුකෙහි අනිත්‍යතාව, දුකෙහි වෙනස්වන ස්වභාවය දුක්ඛස්ස ආදීනවො දුකෙහි කැමැත්ත හා ඇල්ම දුරුකිරීම කැමැත්ත හා ඇල්ම ප්‍රහාණය කිරීම දුක්ඛස්ස නිස්සරණංයි. හටගත්, ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත්, හේතුවෙන් උපන් යම්කිසිවක් වෙයිද, ඉන් නිදහස්වීම නිරෝධයයි යන වචනයෙන් නිර්වාණයම දුකින් නිදහස්වීමයි. දුක් නිරෝධය, සමුදය නිරෝධය කැමැත්ත හා ආශා නිරෝධය දුකින් නිදහස්වීම යයි නොයෙක් ප්‍රත්‍යයේ හටගත් ධර්මයන්ට විරුද්ධ වශයෙන්ද, නොයෙක් ක්‍රම වශයෙන්ද, සතර ස්ථානයෙක්හි නිර්වාණයම කියන ලද්දේයයි දතයුතුය. සමහරු ආහාර සමුදයෙන්, දුක්ඛ සමුදයද, ආහාර නිරෝධයෙන් දුක්ඛ නිරෝධයද, ස්වකීය කෘත්‍යය වශයෙන් සමුදය නිරෝධය දක්වයි. නොහොත් උදයව්‍යය දර්ශනයෙන් සමුදය නිරෝධයද විදර්ශනාව සහිත මාර්ගය ඡන්දරාග නිරෝධයයිද කියති. මෙසේ කියන කල්හි, ලෝකෝත්තර ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ, විදර්ශනා නොවන තත්ත්වයට පැමිණීම සර්වසාධාරණ නොවේයයි පළමු කියන ලද ක්‍රමයම ගතයුතුය. ලෝකෝත්තර ඉන්‍ද්‍රියයන්හි ඡන්ද-රාග නොමැති හෙයින් ඡන්ද රාග නිරෝධයයි යෙදේ. ශරීරයෙහි ඡන්දරාගයෙන්ම ශරීරයෙහි කොටසක් වන කේශාදීන්හිද ඡන්දරාගය කරන ලද්දේම වේ. ජරාමරණාදියට පත්වන්නන් කෙරෙහි ඡන්දරාගයෙන්ම ජරාමරණයන්හිද ඡන්දරාග කරන ලද්දේම වේ. ආස්වාද ආදීනවයන්ද මෙසේ යෙදිය යුතුය.

නැවත ජරාමරණ කෙළවරකොට ඇති දුක්ඛාදි දෙසිය දෙකක් පද, සමුදයාදී, ෂට් ෂට් පදයන්හි යොදා හත්සිය එකොළහක් වශයෙන්ද ක්‍රම එක්දහස් හාරසිය දාහතරක් විසඳුම් විස්තර කරන ලදි. දැන් ජරාමරණ කෙළවර කොට ඇති, දෙසියඑකක් පද සප්ත අනුපස්සනාවන්හි යොදා, විස්තර කරන්ට පළමුව අනිත්‍යානුපස්සනාදී සත් අනුපස්සනාවන් විස්තර කරන ලදි. ඒ සියල්ල සියලු සත් සුද්ධික අනුපස්සනා විසඳුම් සමග එක්දහස් හාරසිය දාහතරක් විසඳුම් වෙති. අනිත්‍යයයි නුවණින් බැලීම අනිච්චානුපස්සනායි. එය නිත්‍ය සංඥාවට විරුද්ධය. දුකයයි නුවණින් බැලීම දුක්ඛානුපස්සනායි. එය සුව සංඥාවට විරුද්ධය. ආත්මයක් නොවේ යයි නුවණින් බැලීම අනත්තානුපස්සනා යි. එය ආත්ම සංඥාවට විරුද්ධය. ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන්ගේ පරිපර්ණත්වයට පත්හෙයින් කලකිරේනුයි = නිබ්බිදායි. කලකිරීමද නුවණින් බැලීමද එයම වූයේනුයි නිබ්බිදානු පස්සනායි. එය තෘෂ්ණාවට විරුද්ධය. සතර අනුපස්සනාවන්ගේ සම්පූර්ණත්වයට පත්හෙයින් නොඇලේනුයි විරාගයි. නොඇලීමද, නුවණින් බැලීමද එයමනුයි නිරොධානුපස්සනායි. එය හටගැනීමට විරුද්ධය. සයවැදෑරුම් අනුපස්සනාවන්ගේ සම්පූර්ණත්වයට පත්හෙයින් දුරුකෙරේනුයි පටිනිස්සග්ගයි. අත්හැරීමද නුවණින් බැලීමද එයමනුයි පටිනිස්සග්ගානු පස්සනායි එය තදින් අල්ලා ගැනීමට විරුද්ධය. ලෝකෝත්තර ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ නොමැති කල්හිද විදර්ශනාවට එළැඹි, සියලු සංස්කාර අනිත්‍යයහ. සියලු සංස්කාර දුක්ඛයහ. සියලු ධර්ම අනාත්මයහ යන වචනයෙන් ඒවාහිද අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්මතාවය වේ. එය නිත්‍ය, සුව, ආත්ම සංඥාවන්ගේද තෘෂ්ණාවෙහි හා ඇල්මෙහිද, අභාවයෙන්, නිරෝධවත් වූහයි නුවණින් බලන කල්හි, පරිත්‍යාග, අත්හැරීම, පැනයාම ආදී දුරුකිරීම් හටගන්නා හෙයින් ඒ සමග සත් අනුපස්සනා යොදන ලදැයි දතයුත්තාහ. ජරාමරණාදියට පත්වන්නන් කෙරෙහි, අනිත්‍යාදී වශයෙන්, දුටුකල්හි, ජරාමරණාදියද අනිත්‍ය වශයෙන් දුටුවේ නම් වෙයි. ජරාමරණාදියට පත්වන්නන් කෙරෙහි කලකිරෙන්නේ, නොඇලෙන්නේ, ජරාමරණයෙහි කලකිරුණේද, නොඇලුණේද වේ. ජරාමරණවත් අය කෙරෙහි නිරෝධ වශයෙන් දුටුකල්හි, ජරාමරණද නිරෝධ වශයෙන් දුටුවේනම් වෙයි. ජරාමරණවත් අය අත්හරින්නේ ජරාමරණද අත්හරින්නේම වේයයි ජරාමරණයෙහි සප්ත අනුපස්සනා යොදන ලදැයි දතයුතුය.

දැන් ආදීනව ඤාණයට හේතුවූ, උත්පාදාදී පස් ආරම්මණයන්ගේ වශයෙන් උත්පාදාදීන්ද, ඒවාහි පර්යාය වචනද, පසළොස් විසඳුම් විස්තර කරන ලදි. නිර්වාණ ඥානයට, ඊට විරුද්ධ අරමුණු වශයෙන් අනුත්පාදාදී පසළොස් විසඳුම් විස්තර කරන ලදි. නැවත එම උත්පාද-අනුත්පාදාදී පදයන්ම යුගල වශයෙන් යොදා තිස් විසඳුම් විස්තර කරන ලදි. මෙසේ මේ ක්‍රමයෙන්ම සැට විසඳුම් වේ. එහි උප්පාදො යනු පෙර කර්ම හේතුවෙන් මෙහි උපතයි. පවත්ති යනු උපන්නහුගේ පැවැත්මයි. නිමිත්තං යනු සියලුම සංස්කාර නිමිතියි. යෝගාවචරයාට වනාහි සංස්කාර ආකාරවත්ව වැටහෙයි. එහෙයින් නිමිත්තයයි කියති. ආයූහනා යනු මතු ඉපදීමට හේතුවන කර්මයයි. එය රැස්කිරීම් අර්ථයෙන් ආහූහනයයි කියති.

පටිසන්‍ධි යනු මත්තෙහි ඉපදීමයි. එය වනාහි භවාන්තර ගළපන හෙයින් ප්‍රතිසන්ධියයි කියයි. ගති යනු යම් ගමනකින් යම් ප්‍රතිසන්ධියක් වේද, එය යා යුතු හෙයින් ගතියයි කියයි. නිබ්බත්ති යනු ස්කන්ධයන්ගේ ඉපදීමයි. උප්පත්ති යනු පැමිණියහුගේ හෝ උපන්නහුගේ එසේ කියන ලද විපාක ප්‍රවෘත්තියයි. ජාති යනු උපතයි. ඒ ඒ ස්ථානයන්හි උපදිනු ලබන සත්ත්වයින්ට යම් යම් ස්ක්නධ පහළවෙත්ද, ඒ ඒ ස්කන්ධයන්ගේ පළමු පහළවීමයි. ජරා යනු දිරීමයි. ඕ දෙවදෑරුම්ය. සිටියහුගේ වෙනස්වීම් ලක්‍ෂණයයි කියනු ලබන සංඛත ලක්‍ෂණයද, කැඩුණු බව ආදී නියමිත පැවැත්මෙහිදී ඇතිවන එක් භවයකට ඇතුළත් ස්කන්ධයන්ගේ පැරණිවීම, ඕ මෙහි අදහස් කරන ලදි. බ්‍යාධි යනු සප්තධාතු කිපීම් හේතුවෙන් හටගත්, පිත්-සෙම්-වාත එකතුවීම, සෘතු විපර්යාස, ආරක්ෂාව විකෘතිවීම උපක්‍රම - කර්ම විපාක වහයෙන් ආබාධ අටවැදෑරුම්ය. විවිධ දුක් ගෙන එයි. නියම කරයිනුයි බ්‍යාධියි. පෙළයි. තවයි. කම්පා කෙරේනුයි බ්‍යාධියි. මරණං යනු මෙයින් දිවි තොර වේනුයි මරණයි. එය දෙයාකාරය. විනාශවීම් ලක්‍ෂණ සංඛ්‍යාත වූ, හේතුවකින් හටගත් ලක්‍ෂණයද, එක් භවයකට අයත් ජීවිතින්‍ද්‍රියයාගේ විනාශයද වශයෙනි. එය මෙහි අදහස් කරන ලදි.

සොකො යනු සෝක කිරීමයි. ඤාති, වස්තු, රෝග, සීල දෘෂ්ටි ආදී ව්‍යසනයන්ගෙන් පීඩා වූවහුගේ සිතෙහි තැවීමයි. පරිදෙවො යනු වැළපීමයි. ඤාතීන්ගේ විනාශවීම් ආදියෙන් පීඩනයට පත්වූවහුගේ වාග් ප්‍රලාපයි. උපායාසො. විශාල කරදරය ඥාති ව්‍යසනාදීන්ගෙන් පෙලුණහුගේ ඉතා අධිකව සිතෙහි දුක වැඩිවීමේ දෝෂයයි. උත්පාදාදී පහ, ආදීනව ඤාණයට වස්තු වශයෙන් යූසේයි. සෙස්ස ඒවාහි පර්යාය වචනයි. ‘නිබ්බත්ති යනු ඉපදීමටද, ජාති යනු ප්‍රතිසන්‍ධියට පර්යායයි. ගති, උප්පත්ති යන දෙක පැවැත්මටද, ජරාදීන් නිමිත්තටද, අනුප්පාදාදී වචනයන්ගෙන් නිර්වාණයම කියන ලදි.

නැවත එම උප්පාද අනුප්පාද ආදි සැට පදයන් දුක්ඛ සුඛ යන පදයන් සමග යොදා සැට විසඳුම්, භය, ඛෙම යන පදයන් සමග යොදා සැට විසඳුම්ද, සාමිස, නිරාමිස පදයන් සමග යොදා සැට විසඳුම්ද, සංස්කාර නිර්වාණ පදයන් සමග යොදා සැට විසඳුම්ද, විස්තර කරන ලදි. එහි දුක්ඛං යනු අනිත්‍ය බැවින් දුක්ය. දුකට විරුද්ධ බැවින් සුඛය. යමක් දුක් නම් එය භයං යි. භයට විරුද්ධ වූයේ ඛෙමයි. යමක් බිය ගෙන දේද, එය සංසාර වෘත්තයට හා ලෝක පැවැත්මට ආධාරවන තත්ත්වයෙන් නොමිදුණ හෙයින් සාමිසංයි. සාමිසයට විරුද්ධ වූයේ නිරාමිසංයි. යමක් සාමිසද එය සංස්කාර මාත්‍රයක්මය. සංස්කාරයන්ට විරුද්ධ බැවින්ද ශාන්ත හෙයින්ද නිර්වාණයයි කියයි. සංස්කාර වනාහි ඇවිලී ඇත. නිර්වාණය ශාන්තය. දුක් ආකාරයෙන්, භය ආකාරයෙන්, සාමිසාකාරයෙන්, සංස්කාරයෙන්දැයි, මෙසේ ඒ ඒ ආකාරයෙන් පැවැත්ම සඳහා ඒ ඒ ආකාරයෙන් යූසේයි.

පරිග්ගහට්ඨාදී එක්තිස් විසඳුම් ආර්ය මාර්ගක්‍ෂණ වශයෙන් විස්තර කරන ලද්දේය. ආර්යමාර්ග හා යෙදුණු ධර්ම මුල පටන් ඉපදීම් පිණිස අල්ලා ගන්නේනුයි පරිග්‍රහ නම් වේ. ඒවායි ස්වභාවය = පරිග්ගහට්ඨොයි ඔවුන්ගේම ඔවුනොවුන්ට පිරිවර භාවයෙන් පරිවාරට්ඨොයි භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීම් වශයෙන් පරිපූරිට්ඨොයි ඒවාහිම සමාධි වශයෙන් එක අරමුණක අල්ලාගැනීම අපේක්‍ෂාකොට = එකග්ගට්ඨොයි. නොයෙක් අරමුණුවල වික්‍ෂෙප අභාවය අපේක්‍ෂාකොට = අවික්ඛෙපට්ඨොයි. වීර්ය වශයෙන් = පග්ගහට්ඨොයි. සමාධි වශයෙන් ජලයෙහි දැමූ ස්නාන චූරණයන් මෙන් වූ නොවිසිරී පවත්නා ස්වභාවය අවිසාරට්ඨොයි. සමාධි යෝගයෙන් නොකැළඹුණු හෙයින් අනාවිලට්ඨොයි. කම්පා නොවන හෙයින් අනිඤ්ජනට්ඨොයි. එකත්තුපට්ඨානවසෙන යනු සමාධිය හා යෙදීමෙන් එක් අරමුණෙක්හි මනාව පිහිටීම් වශයෙන්. ඨිතට්ඨො යනු අරමුණෙහි නිශ්චල භාවයෙන් පිහිටීම. නිවන අරමුණුකොට ඇති මොහුට අරමුණෙහි එල්ලීම් වශයෙන්නුයි ආරම්මණට්ඨොයි. එහිම පහසුවෙන් හැසිරීම් වශයෙන්නුයි. ගොචරට්ඨොයි. සසර දුක ප්‍රහාණය කිරීම් වශයෙන් නිර්වාණයාගේ (ප්‍රහානාර්ථය) පහානට්ඨොයි. කෙලෙස් අත්හැරීම් වශයෙන් ආර්ය මාර්ගයාගේ පරිත්‍යාගාර්ථය පරිච්චාගට්ඨොයි. දෙයාකාරයකින් නැගිටීම් වශයෙන් වුට්ඨානට්ඨොයි. භාවනා අරමුණු නොවන පැවතුම්හි නැවතුම් වශයෙන් නිවත්තනට්ඨොයි. නිවුණු බැවින් සන්තට්ඨොයි. නොතැවෙන හෙයින්ද, ප්‍රණීත බැවින්ද පණීතට්ඨොයි. කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින්ද, අරමුණෙහි ඇලුණු බැවින්ද විමුත්තට්ඨොයි. ආශ්‍රවයන්ට විෂය නොවීමෙන් පිරිසිදු බැවින් අනාසවට්ඨොයි ක්ලේශ කාන්තාරයද සංසාර කාන්තාරයද ඉක්මවීමෙන් තරණට්ඨොයි. සංස්කාර ලකුණු අභාවයෙන් අනිමිත්තට්ඨොයි. තෘෂ්ණා ප්‍රාර්ථනා අභාවයෙන් අප්පණිහිතට්ඨොයි. ආත්ම සාර අභාවයෙන් සුඤ්ඤතට්ඨොයි. විමුක්ති රසයෙන් එක්සෙයක් බැවින්ද සමථ විදර්ශනාවන්ගේ ඔවුනොවුන් ඉක්මවා නොයන බැවින්ද, අනතිවත්තනට්ඨොයි. ඔවුන්ගේම එකට බැඳීම යුග නද්ධට්ඨොයි. ආර්ය මාර්ගයාගේ සංස්කාරයන්ගෙන් නික්මීමෙන් නීය්‍යානට්ඨොයි. නිවනට පැමිණවීමෙන් හේතුට්ඨොයි නිවන අවබෝධ කිරීමෙන් දස්සනට්ඨොයි අධිපති භාවයෙන් ආධිපතෙය්‍යට්ඨොයි,

යනාදී වශයෙන් සමථ ආදී සතර විසඳුම් සමථ විදර්ශනා වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. අනිත්‍යාදී වශයෙන් නුවණින් බලන හෙයින් අනුපස්සනට්ඨොයි එකට වෙළී පවත්නා සමථ-විදර්ශනා දෙකට එක්රස භාවයෙන් අනතිවත්තනට්ඨොයි. ශික්‍ෂාදී නව විසඳුම් ආර්ය මාර්ගයාගේ මුල, මැද, අග වශයෙන් දක්වන ලදි. හික්මිය යුතු හෙයින් සික්ඛායි. ඒවා සමාදන් වියයුතු හෙයින් සමාදානට්ඨොයි, සීලයෙහි පිහිටා කමටහන් වශයෙන් අරමුණු ගත්තහුගේ භාවනා පවත්වන ස්ථානය බැවින් ගොචරට්ඨොයි. සමථ හෝ විදර්ශනා භාවනා කාලයෙහි, කුසීත වශයෙන් හැකිලුණු සිතට, ධම්මවිචය, වීර්ය, ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංග භාවනා වශයෙන් උත්සාහ කිරීම් අර්ථයෙන් පග්ගහට්ඨොයි. නොසන්සුන් වශයෙන් අවුල් වූ සිතට, පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්‍ෂා ආදී බොජ්ඣංග වැඩීම් වශයෙන් සන්සිඳුවීම් අර්ථයෙන් නිග්ගහට්ඨොයි. උභො විසුද්ධානං යනු දෙපරිද්දෙන් පිරිසිදු වූවන්ගේ හැකිලුණු හා විසිරුණු පක්‍ෂයෙන් වළක්වා පරිශුද්ධ චිත්තයන්ගේ යන අර්ථයි. මධ්‍යම ප්‍රමාණයෙහි සිටියවුන්ගේ නොකැඩී පවත්නා වූ චිත්තයන්ගේ වශයෙන් බහුවචන කරන ලදැයි දතයුතුය. උත්සාහය හා තැන්පත් වීමෙහිදී තදින් නොගැනීම. අජ්ඣුපෙක්ඛනට්ඨොයි. සමව පැවති චිත්තයාගේ වශයෙන් ක්‍රියාකොට භාවනාවෙහි විශේෂතාවයන්ට පැමිණීම භාවනා විසෙසාධිගමට්ඨොයි. ආර්යමාර්ගය පහළවීම් වශයෙන් උත්තරි පටිවෙදට්ඨොයි. ආර්ය මාර්ගයෙන් සිදුවූ චතුරාර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ වීම් වශයෙන් සච්චාභිසමයට්ඨොයි ඵල සමාපත්ති වශයෙන් නිරොධයෙහි පිහිටීම් අර්ථය පතිට්ඨාපකට්ඨොයි එය වනාහි ඒ හා යුක්ත පුද්ගලයා නිරෝධ සංඛ්‍යාත නිර්වාණයෙහි පිහිටුවයි.

ශ්‍රද්ධා ඉන්‍ද්‍රිය ආදී පස් විසඳුම් ඉන්‍ද්‍රියාර්ථ වශයෙන් කියන ලද්දේය. අධිමොක්ඛට්ඨො යනු ස්ථිර ලෙස පිහිටීම යන අර්ථයි. උපට්ඨානට්ඨො යනු අරමුණට එළඹ පිහිටන අර්ථයයි. දස්සනට්ඨො යනු ඇති තතු බැලීම් අර්ථයි. ශ්‍රද්ධා බල ආදී පස් විසඳුම් බලාර්ථ වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. කම්පා නොවන අර්ථයෙන් ශ්‍රද්ධාව බලයක් වේනුයි = සද්ධාබලං අස්සද්ධියෙ යනු අශ්‍රද්ධාවෙන්. අස්සද්ධියං යනු ශ්‍රද්ධාවට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ සිත් ඉපදීමයි. අකම්පියට්ඨො යනු කම්පානොවිය යුතුය. කම්පාවීමට නොහැක්කේය යන අර්ථයි. කොසජ්ජෙ යනු කුසීතභාවයයි කියනු ලබන ථීනමිද්ධයෙන්, පමාදෙ යනු සිහියට ප්‍රතිවිරුද්ධ සිත් ඉපදීමෙන්. උද්ධච්චෙ යනු නොසන්සුන් බවයයි කියනු ලබන උද්ධච්චයෙන් අවිජ්ජායා යනු මෝහයෙන්, සතිසම්බොජ්ඣංගාදී සත් විසඳුම් බොජ්ඣංග වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. අවබෝධයෙහි කොටස බොජ්ඣංගයි. ප්‍රශස්ත වූද, සුන්දර වූද, බොජ්ඣංගය සම්බොජ්ඣංගයි. සිහියම සම්බොජ්ඣංගය වූයේ සති සම්බොජ්ඣංගායි. ධර්මය විමසයිනුයි - ධම්මවිචයයි. ප්‍රඥාවට මෙය නමකි. පවිචයට්ඨො යනු සෙවීම් අර්ථයි. සතුටට පැමිණේනුයි පීතියි. එරනණට්ඨො යනු පැතිරවීම් අර්ථයයි. සන්සිඳීම පස්සද්ධියි උපසමට්ඨො යනු දාහ නැති යන අර්ථයි. සමව බලානුයි උපෙක්ඛායි. සමව බලයි. අපක්‍ෂපාතීව බලන්නේය යන අර්ථයි. එය මෙහි තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්‍ෂාවයි. බොජ්ඣංගුපේක්‍ෂාවයයිද එයට නමකි. විමසා බැලීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ පටිසංඛාණට්ඨොයි.

සම්මාදිට්ඨි ආදී අට විසඳුම් මාර්ග වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. යහපත්ව බලයි. එයින් මනාව බලත්. ප්‍රශස්ත සුන්දර වූ දෘෂ්ටියනුයි. සම්මාදිට්ඨියි. ඒ සම්‍යක් දෘෂ්ටියෙන් තස්සා සම්මාදිට්ඨියා. යහපත්ව කල්පනා කරයි. මනාව එයින් සංකල්පනය කරත්. ප්‍රශස්ත, සුන්දර වූ සංකල්පයනුයි - සම්මා සංකප්පොයි. අභිරොපණට්ඨො යනු සිත අරමුණට නංවන අර්ථයයි. ආරම්මණාභිනිරොපණට්ඨො යනුද පාඨයි. යහපත්ව කියයි. යහපත් දැයක් එයින් කියති. ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ වචන යනුයි සම්මා වාචායි. වැරදි වචනයන්ගෙන් (කථාවෙන්) වැළකීමට මෙය නාමයකි. පරිග්ගහට්ඨො යනු සිවුවැදෑරුම් වාක් සංවරය ලබාගැනීම, යහපත්ව කරයි යහපත් වූවක් එයින් කරත්. ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ කර්මාන්තයක්නුයි = යහපත් කාර්යයයි. යහපත් කාර්යයම - සම්මා කම්මන්තොයි වැරදි ක්‍රියාවලින් වැළකීමට මෙය නාමයකි. සමුට්ඨානට්ඨො යනු තෙවැදෑරුම් කාය සංවර හටගැනීම් අර්ථයි. යහපත්ව ජීවත් වේ. මනාව එයින් ජීවත් වෙති. ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ දිවිපැවැත්මනුයි = සම්මා ආජීවොයි වැරදි දිවිපැවැත්මෙන් වැළකීමට මෙය නාමයකි. වොදානට්ඨො යනු පිරිසිදුවීම් අර්ථයි. යහපත්ව උත්සාහ කරයි. එයින් යහපත්ව උත්සාහ කරයි. ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ ව්‍යායාම යනුයි සම්මා වායාමොයි. යහපත්ව සිහිකරයි. එයින් මනාව සිහිකරත්. ප්‍රශස්ත වූ හෝ යහපත් වූ සිහි යනුයි සම්මා සතියි. යහපත්ව සිත එකඟ කරයි. යහපත්ව එයින් සිත එකඟ කෙරෙත්. ප්‍රශස්ත වූ හෝ සුන්දර වූ සමාධි යනුයි = සම්මා සමාධියි.

ඉන්‍ද්‍රියාදී දස විසඳුම් රාශිකොට අනුපිළිවෙලින් විස්තර කරන ලදි. ආධිපතෙය්‍යට්ඨො යනු ප්‍රධානාර්ථය වශයෙනි. අධිපති අර්ථයි. අකම්පියට්ඨො යනු විරුද්ධ ධර්මයන්ගෙන් කම්පා කරන්ට නොහැකි වන්නේය යන අර්ථයි. නීය්‍යාණට්ඨො යනු ලෞකික ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට විරුද්ධ දේවලින් නික්මයාමයි. හෙතුට්ඨො යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ආදීන්ගේ දුරුකිරීම සඳහා සම්‍යග් දෘෂ්ටි ආදීන් හේතුවේනුයි, සියලුම සම්‍යග් දෘෂ්ටි ආදීන් නිර්වාණයට පමුණුවන හේතු වේනුයි හෙතුට්ඨොයි සතිපට්ඨාන ආදී අරමුණුවලට ඇතුල්වී ඇතුළට වැදී වැටහෙන හෙයින් උපට්ඨානයි. සිහියම උපට්ඨාන වූයේ සතිපට්ඨානයි. කාය, වේදනා, චිත්ත ධර්මයන්හි අසුභ, දුක්ඛ, අනිත්‍ය, අනාත්ම ආකාරයෙන් ගැනීම් වශයෙන්, සුභ, සුඛ, නිත්‍ය, ආත්ම සංඥාවන් ප්‍රහාණ කෘත්‍යයන් සිදුවීම් වශයෙන්ද, පැවති සිවු ආකාර බෙදීමක් වේ. මේවා පූර්ව භාගයෙහි නොයෙක් සිත්වල ලැබේ. මාර්ග ක්‍ෂණයෙහි වනාහි, එකම සිහිය සිවුනාමයන්ම ලබයි.

සම්‍යක් ප්‍රධානයන්හි, බලවත් සේ උත්සාහ කරනුයේ මෙය කරණකොටගෙනනුයි = පධානං = ප්‍රධාන නම් වේ. යහපත් ප්‍රධානය. සම්මප්පධානයි. මනාව මෙයින් බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේනුයි = සම්මප්පධානයි. එය සෝභන වූයේම කෙලෙස් විරූපී භාවයෙන්, වෙන්වූ බැවින් වීර්යයක් වූයේ, හිතසුව නිෂ්පාදනය කරන අර්ථයෙන්ද, ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයක් ගෙන එන බැවින්ද, ප්‍රමුඛ භාවය කරන හෙයින්ද සම්මප්පධානයි. මෙය වීර්යයට විශේෂ නාමයකි. උපන්නා වූද, නූපන්නා වූද, නූපන්නා වූද, උපන්නා වූද, අකුසලයන්ගේ, ප්‍රහාණ උත්පත්ති, උත්පාද, ස්ථිති, කෘත්‍ය සිදුකිරීම් වශයෙන්ද පැවැත්මෙන්ද-බෙදීම සතර ආකාර වෙයි. ඒවාද පූර්ව භාගයෙහි නොයෙක් සිත්හි ලැබෙත්. මාර්ග ක්‍ෂණයෙහි එකක්ම වූ වීර්යය සිව්නාමයන් ලබයි. පදහනට්ඨො යනු උත්සාහ කිරීම් අර්ථයි. පධානට්ඨො යනුද පාඨයි. එම අර්ථයමය.

ඉද්ධිපාදානං යන මෙහි, ඡන්‍ද, වීර්ය, චිත්ත, වීමංසාවන්හි එක එක සිද්ධවේනුයි ඉද්ධියි. සමෘද්ධ වෙයි. නිෂ්පාදනය වේයයි අර්ථයි. සත්ත්වයෝ මෙයින් සමෘද්ධ වෙති. සමෘද්ධ වූයේ, අභිවෘද්ධියට පත්වූයේ, උසස් බවට ගියේ වෙත්නුයි - ඉද්ධියි. පළමු අර්ථයෙන් සෘද්ධියම පාදය වූයේ ඉද්ධිපාදොයි. පාදො යනු අධිගම ආධාර උපායයයි යන අර්ථයි. යම්හෙයකින් මතු මතු විශේෂ සංඛ්‍යාත සෘද්ධියට පත්වෙත්ද? පැමිණෙත්ද එහෙයින් පාදයයි කියයි. මේ ඡන්‍දාදීන් පූර්ව භාගයන්හිදී අධිපති වශයෙන් නොයෙක් සිත්වල ලැබේ. මාර්ග ක්‍ෂණයෙහි එකටම ලැබේ. ඉජ්ඣනට්ඨො යනු නිෂ්පාදනය වන අර්ථයි. පිහිටන අර්ථය හෝ වේ. සච්චානං යනු චතුරාර්ය සත්‍යයන්ගේ. තථට්ඨො යනු ස්වභාව අනුවය යන අර්ථයි. මේ අටවැදෑරුම් විසඳුම් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රවූවාහු වෙති. යොගානං යනු චතුරාර්ය මාර්ග ප්‍රයෝගයන්ගේ, පටිප්පස්සද්ධට්ඨො යනු සතර ආර්ය මාර්ග ඵලයන්ගේ සංසිඳීම් අර්ථයයි. මාර්ග ප්‍රයෝග වනාහි එලක්‍ෂණයෙහි සංසිඳුණේ වෙයි. කෘත්‍යය නිමවූ හෙයිනිා. මාර්ග ප්‍රයෝගයන්ගේ ඵල උදාවීමෙන් සංසිඳුනු භාවය හෝ වෙයි. ඵලානං සච්ඡිකිරියට්ඨො යනු ආර්ය ඵලයන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම් වශයෙන් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන්නාවූය යන අර්ථයි. අරමුණෙහි සාක්‍ෂාත් කිරීම කියන ලද්දේ වෙයි. ලක්‍ෂණයෙහි ප්‍රතිලාභ සාක්‍ෂාත් කිරීම හෝ වෙයි. විතර්කාදී පස්විසඳුම් ධ්‍යානාංග වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. කල්පනා කිරීම = විතක්කොයි. කල්පනා කිරීමයයි යූසේයි. හැසිරීම = විචාරොයි, විචාරයයි. ඔබිනොබ හැසිරීම යයි යූසේයි. උපවිචාරට්ඨො යනු පිරිමදියි යන අර්ථයි. අභිසන්‍දනට්ඨො යනු තෙත් කිරීම යන අර්ථයි. සමාධි වශයෙන් සිතෙහි එකඟවීම යන අර්ථයි.

ආවර්ජනාදී පසළොස් විසඳුම් විස්තරාත්මක වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. පංචද්වාර, මනෝද්වාරයන්හි භවංගාරම්මණයෙන් අන් අරමුණුවල චිත්ත සන්තානය නැමෙන කල්හි ද්විචිත්තයන්ට ඇතිවන ආවර්ජනය ආවජ්ජනට්ඨොයි විඤ්ඤාණයාගේ දැනගැනීම් අර්ථය විජානනට්ඨොයි. ප්‍රඥාවගේ විශේෂ දැනීම පජානනට්ඨොයි. සඤ්ඤාවගේ හැඳිනගැනීම සංජානනට්ඨොයි. සමාධියගේ එක් අරමුණක පැවතීම එකාරම්මණට්ඨොයි. දෙවන ධ්‍යානයෙහිදී සමාධිය විතර්ක, විචාරයන්ගෙන් තොරව තනිව උදාවේනුයි, එකොදියි කියයි. විතර්ක, විචාරයන් නොවැඩුණු හෙයින්, මැඩපවත්වා අග්‍රව ශ්‍රේෂ්ඨව උපදී යන අර්ථයි. ලෝකයෙහි තනි ද්‍රව්‍යය ශ්‍රේෂ්ඨයයි කියයි. විතර්ක, විචාරවලින් තොරව, තනිව අසහායව උදාවේයයි කීම සුදුසුය. සියලුම කුසල සමාධීන්, නීවරණයන් අතර උද්ධච්චයටම විරුද්ධය. එම නීවරණයන්ගෙන් පීඩිත නොවුණේ, ශ්‍රේෂ්ඨව උදාවෙයි හෝ, ඔවුන්ගෙන් වෙන්ව අසහායව පහළවේනුයි එකොදි යන්න යෙදේ. අභිඤ්ඤාය ඤාතට්ඨො යනු ඤාත පරිඥාවෙන් ස්වභාවය දැනගන්නා අර්ථයි. පරිඤ්ඤාය තීරණට්ඨො යනු තීරණ පරිඥාවෙන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් විමසා බැලීමයි. පහාණස්ස පරිච්චාගට්ඨො යනු ප්‍රහාණ පරිඥාවෙන් විරුද්ධ දෑ අත්හැරීම් යන අර්ථයි. සමව පැවති භාවනාවගේ එක් රසයයි යන අර්ථයි. ඵස්සනට්ඨො යනු ස්පර්ශ කිරීම් යන අර්ථයි. විඳීම් අර්ථයි. පීඩා සමූහයේ බර උසුලන බැවින් ඛන්‍ධට්ඨොයි ශූන්‍යතා වශයෙන් බැලීම = ධාතුට්ඨොයි. ප්‍රත්‍යයන් එක්රැස්ව කරන ලදැයි සැලකීම සංඛතට්ඨො ඊට විරුද්ධ වූයේ අසංඛට්ඨොයි.

චිත්තර්ථාදී පසළොස් විසඳුම් සිත පිළිබඳව විස්තර කරන ලදි. චිත්තට්ඨො යනු අරමුණ සිතයි නුයි (චිත්තං) චිත්තයයි. අවබෝධ කරන්නේ යන අර්ථයි. මෙහි යම් ජවනයක් වේද, එය ජවන වීථි වශයෙන් තමාගේ සන්තානය විසිතුරු කරයිනුයි - චිත්තං (සිතයි) යම් විපාකයක් වේද, එය කර්ම හා කෙලෙස්වලින් රැස් කළේනුයි චිත්තංයි සියල්ලම සුදුසු පරිද්දෙන් විසිත්රු බැවින්ද සිතය. විසිතුරු කරන හෙයින්ද සිතය. සංසාර වෘත්තයට යමක් ප්‍රත්‍යය වේද, ඒ සසර දුක රැස්කෙරේනුයිද = සිතය. මෙසේ අරමුණෙහි විසිතුරු ආදියෙන් චිත්තට්ඨොයි (සිත යන අර්ථය වේ) සිතෙහි ඉපදීමත් ඵලයෙහි ඉපදීමත් අතර අන්තරයක් නැතැයිනුයි = අනන්තරයි. අනන්තරයාගේ ස්වභාවය = ආනන්තරියයි චිත්තයාගේ ආනන්තරිය චිත්තානන්තරියයි. ඒ චිත්තානන්තරියාර්ථය චිත්තානන්තරියට්ඨොයි රහතුන්ගේ චුති සිත හැර යම් කිසිවෙකුගේ අනන්තර නිරුද්ධ සිතට අනන්තරව සිතක් ඉපදීමේ සමර්ථ භාවයයි. මාර්ග සිතට අනන්තරව ඵල සිතෙහි ඉපදීමේ සමර්ථ භාවයයි යන අදහසයි. චිත්තස්ස වුට්ඨානට්ඨො යනු ගෝත්‍රභූ සිතට නිමිත්තෙන්ද මාර්ග සිතට නිමිත්තෙහි පැවැත්මෙන් නැගිටීම යන අර්ථයි. චිත්තස්ස විවට්ටනට්ඨො යනු ඒ සිත් දෙකින් කියන ලද පරිදි නැගිටියහුට නිර්වාණයෙහි නැඹුරුවීමයි. චිත්තස්ස හෙතුට්ඨො යනු සිතට හේතුප්‍රත්‍යය වූ නවවැදෑරුම් හේතූන්ගේ හේතු අර්ථයයි. චිත්තස්ස පච්චයට්ඨො යනු සිතට වස්තු අරමුණු වශයෙන් නොයෙක් ප්‍රත්‍යයන්ගේ ප්‍රත්‍යයාර්ථයයි. චිත්තස්ස - වත්‍ථුට්ඨො යනු සිතට වස්තු වූ ඇස, කන, නාසය, දිව, කය, හෘදය වස්තුව යනාදීන්ගේ වස්තු අර්ථයයි. චිත්තස්ස භුම්මට්ඨො යනු සිතෙහි උපදින ප්‍රදේශ වශයෙන් කාමාවචර ආදී භූමීන් යන අර්ථයි. චිත්තස්ස ආරම්මණට්ඨො යනු රූපාදී අරමුණුය යන අර්ථයි. පුරුදු අරමුණෙහි හැසිරෙන අර්ථයෙන් ගොචරට්ඨොයි මතු කියන විඤ්ඤාණාචර්යා වශයෙන් චරියට්ඨොයි නොහොත් ක්‍රියා හැසිරවීම් වශයෙන් චරියට්ඨොයි. සිතෙහි ගමන් කිරීම් වශයෙන් දුර ළඟ අරමුණු ගැනීම් වහයෙන් ගතට්ඨොයි. අභිනීහාරට්ඨො යනු ගත් අරමුණින්, අන් අරමුණු මෙනෙහි කිරීමට සිතෙහි ඉදිරියට ගෙන යාම. චිත්තස්ස නීය්‍යානට්ඨො මාර්ග සිතෙහි සසරින් පිටව යන අර්ථයි. නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ලදහුට කාමච්ඡන්‍දයෙන් ඉවත් වේනුයි ආදී ක්‍රමයෙන් චිත්තස්ස නිස්සරණට්ඨොයි.

එකඟ බව ආදී දෙසාළිස් විසඳුම් ඒකත්වය සම්බන්ධයෙන් විස්තර කරන ලදි. එකත්තෙ යනු අරමුණෙහි එකඟ බවයි. එක් අරමුණෙහිය යන අර්ථයි. ප්‍රථමධ්‍යාන වශයෙන් ඇතුළට වැදීම් අර්ථය - පක්ඛන්‍ධනට්ඨොයි. ද්විතීය ධ්‍යාන වශයෙන් සතුටුවීම් අර්ථය - පසීදනට්ඨොයි. තෘතීයධ්‍යාන වශයෙන් නිශ්චලවීම් අර්ථය - සන්තිට්ඨනට්ඨොයි. චතුර්ථධ්‍යාන වශයෙන් මිදීම් අර්ථය - මුච්චනට්ඨොයි. එය ශාන්තයයි ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා වශයෙන් බැලීම = පස්සනට්ඨො යානිකත ආදී පහ සමාධියෙහි වසීභාව විශේෂයන්ය. යානිකතට්ඨො යනු ගොනුන් යොදා නැගී යාහැකි යානයක් මෙන් කරගත්, වත්‍ථුකතට්ඨො පිහිටන අඩිතාලමක් සේ කළ, මනාසේ පුහුණු කළ, අනුට්ඨිතට්ඨො එළඹ සිටි බව, පරිචිතට්ඨො හාත්පසින් පුරුදු කළ බව, සුසමාරද්ධො මනාව පටන්ගත් යහපත් සේ කරන ලද්දේ යයි අර්ථයි. මෙනෙහි කිරීම, සමවැදීම, අධිෂ්ඨානය, නැගිටීම, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා යන වසී කිරීම් වශයෙන් යන පද පහ පිළිවෙලින් යෙදිය යුත්තාහ. කසිණ ආදී අරමුණුකොට භාවනාවෙහි මස්තකප්‍රාප්ත වූ කල, චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ, අල්වාගැනීම, ළඟින් හැසිරීම පරිපූර්ණාර්ථයයි පරිපූරට්ඨොයි. එම කරුණුවලින්ම මනාව සිත තැන්පත් වූ බැවින්, එක් අරමුණක එක්තැන්වීමෙන් ගැළපීම සමොධානට්ඨොයි. ඒවාහිම බලප්‍රාප්තියෙන් අරමුණ මැඩපවත්වා පිහිටීම් වශයෙන් අධිට්ඨානට්ඨොයි. සමථයෙහි හෝ විදර්ශනාවෙහි මුලපටන් ආදරයෙන් සේවනය කිරීම් වශයෙන් ආසෙවනට්ඨොයි බහුල භාවයට පත්කළහුට, යහපත් ආකාරයෙන්, හටගැනීම් වශයෙන් සුසමුග්ගතට්ඨොයි මනාව හටගත්තහුට විරුද්ධ කෙලෙස් ආදීන්ගෙන් මනාව මිදීම් වශයෙන්ද, අරමුණෙහි මනාව යෙදීම් වශයෙන්ද, සුවිමුත්තට්ඨොයි.

බුජ්ඣනට්ඨාදි සතර පද බොජ්ඣංග වශයෙන් කියන ලදි. සෝවාන් මාර්ගයෙහි අවබෝධ කළයුතු කොටස් බුජ්ඣනට්ඨො යි. අවබෝධ කරන අර්ථයි. සකෘදාගාමි මාර්ගයෙහි අවබෝධ කළයුතු කොටස් අනුබුජ්ඣනට්ඨොයි මනාව අවබෝධ කළයුතුයි යන අර්ථයි. අනාගාමි මාර්ගයෙහි අවබෝධ කළයුතු කොටස් පටිබුජ්ඣනට්ඨොයි. ප්‍රබෝධයෙන් අවබෝධ කළයුතුය යන අර්ථයි. අර්හත් මාර්ගයෙහි අවබෝධ කළයුතු කොටස් සම්බුජ්ඣනට්ඨොයි. මනාව අවබෝධ කළයුතුය යන අර්ථයි. දර්ශන මාර්ග අවබෝධයෙහි කොටස් අනුබුජ්ඣනට්ඨොයි. භාවනා මාර්ග අවබෝධයේ කොටස් පටිබුජ්ඣනට්ඨොයි. භාවනා මාර්ග අවබෝධයේ කොටස් පටිබුජ්ඣනට්ඨොයි. ඵල අවබෝධයේ කොටස් සම්බුජ්ඣනට්ඨොයි. කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම බොජ්ඣංගයන්ගේ ඒ ඒ පුද්ගලයාට අවබෝධකරණයෙන්, අවබෝධනාර්ථාදි සතර අර්ථයන් දතයුතුය. කියන ලද බොජ්ඣංගයන්ට අවබෝධ කිරීම් අර්ථයෙන් බෝධයයි ලද නම් ඇති පුද්ගලයාගේ පක්‍ෂයෙහි වන හෙයින්, බෝධි පක්ඛියා (බෝධිපාක්‍ෂික) නම් වේ. ඔවුන්ගේ කියන ලද අයුරින්ම බෝධිපාක්‍ෂිකාදී සතර අර්ථ දතයුතුය. විදර්ශනා ප්‍රඥා වශයෙන් ජොතනට්ඨොයි. ක්‍රමයෙන් සිවුමග ප්‍රඥා වශයෙන් උජ්ජොතනුජ්ජොතන පටිජ්ජොතන සඤ්ජොතනට්ඨොයි කියා යෙදේ. ක්‍රමයෙන් සිවුමග ප්‍රඥා වශයෙන් ජොතනට්ඨාදීන් යෙදේ. ඵල ප්‍රඥා වශයෙන් සඤ්ජොතනට්ඨාදිය දතයුතුය.

පතාපනට්ඨාදි අටළොස් විසඳුම් ආර්ය මාර්ග වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. යමෙකුට ආර්ය මාර්ගය උපදීද, එය තේජස් වේ. බැබලෙයි. දිලිසේනුයි. පතාපනොයි. - බබලවන්නේයි අර්ථයි. තේජස්වන අර්ථයි. එහි ඉතා බබලන ස්වභාවයෙන් තෙමේ විරොචනට්ඨොයි දිලිසේ යන අර්ථයි. කෙලෙස් වියලවන අර්ථයෙන් සන්තාපනට්ඨොයි. කෙලෙස්මල රහිත නිර්වාණය අරමුණුකොට ඇති හෙයින් අමලට්ඨොයි. එකට යෙදී ඇති කෙලෙස්මල අභාවයට පත්කිරීමෙන් විමලට්ඨොයි. අරමුණු කරන කෙලෙස්මල අභාවයෙන් නිම්මලට්ඨොයි. නොහොත් සෝවාන් මාර්ගයට අමලට්ඨොයිද සකෘදාගාමි අනාගාමි මාර්ගයන්ට විමලට්ඨොයිද, අර්හත් මාර්ගයට නිම්මලට්ඨොයිද යෙදේ. නොහොත් හ්‍රාවක මාර්ගයට අමලට්ඨොයිද, පසේබුදු මාර්ගයට විමලට්ඨොයිද, සම්මා සම්බුදු මාර්ගයට නිම්මලට්ඨොයිද යෙදේ. කෙලෙස් විෂම අභාවයෙන් සමට්ඨොයි. මනාව මිනුම් අවබෝධය යන ආදී තන්හි මෙන් කෙලෙස් ප්‍රහාණ කිරීම් අර්ථයෙන් සමයට්ඨොයි. තදංග, වික්ඛම්භන, සමුච්ඡෙද, පටිප්පස්සද්ධි නිස්සරණ යන පස් විවේකයන් අතර, සමුච්ඡෙද විවේකයට අයත් බැවින් විවෙකට්ඨොයි. විනාභාවට්ඨො = නොමැතිය යන අර්ථයි. සසරින් ගැලවීමේ විවේකයෙහි නිවනෙහි හැසිරෙන හෙයින් විවේක චරියට්ඨොයි. පස්වැදෑරුම් විරාගයන්හි පූර්ණ ඡේදනයෙන් නොඇලුණු හෙයින් විරාගට්ඨොයි. නොඇලෙන අර්ථයි. නිස්සරණ විරාගයෙහි වූ නිර්වාණයෙහි හැසිරෙන හෙයින් විරාග චරියට්ඨොයි. පස්වැදෑරුම් නිරෝධයන් සමුච්ඡෙද වශයෙන් නිරුද්ධ කළ හෙයින් නිරොධට්ඨොයි. දුක්ඛ නිරෝධය වූ නිර්වාණයෙහි හැසිරෙන හෙයින් නිරොධ චරියට්ඨොයි. පරිත්‍යාගයට හිත බැඳුණේ දීමෙහි ඇලුණේ වොස්සග්ගට්ඨොයි. ආර්ය මාර්ගය සමුච්ඡෙද වශයෙන්, කෙලෙස් ප්‍රහාණ කරන හෙයින් පරිච්චාග වොස්සග්ගොයි. අරමුණු කිරීමෙන් නිර්වාණය තුළට ප්‍රවිෂ්ට වන හෙයින් පක්ඛන්‍දන වොස්සග්ගොයි. විදර්ශනාව තදංග වශයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහාණ කරන හෙයින් පරිච්චාග වොස්සග්ගොයි. එයට නැමුණු බැවින්, නිර්වාණය තුළට ප්‍රවිෂ්ට වන හෙයින්, පක්ඛන්‍දන වොස්සග්ගොයි. එය මෙහි අදහස් නොකරන ලදි. වොස්සග්ගයෙන් තොරව හැසිරෙන හෙයින් වොස්සග්ග චරියට්ඨොයි. පංච විමුක්තීන් අතර, සමුච්ඡෙද විමුක්තිය බැවින් විමුත්තට්ඨොයි නිස්සරණ විමුක්තියෙහි හැසිරෙන හෙයින් විමුත්ති චරියට්ඨොයි.

ඡන්‍ද, විරිය, චිත්ත, වීමංසා යන සෘද්ධිපාද හතර, එක එක සෘද්ධිපාදයන් දහය බැගින් කොට සතර සෘද්ධිපාදයන්හි සතළිස් ආකාර විසඳුම් විස්තර කරන ලදි. කත්තුකම්‍යතට්ඨො කැමති යන අර්ථයි. භාවනා අරඹන කාලයෙහි ඡන්‍දය ශීර්ෂ කළේනුයි මූලට්ඨොයි. සමග උපන් ධර්මයන්ට පිහිටවන බැවින් පාදට්ඨොයි. පදට්ඨො යනුද පාඨයි. සෘද්ධියට පාදක වන හෙයින් අධිපති භාවයෙන් පධානට්ඨොයි. ප්‍රයෝග කාලයෙහි ඉජ්ඣනට්ඨොයි. ශ්‍රද්ධාව හා යෙදීමෙන් අධිමොක්ඛට්ඨොයි. වීර්ය සම්ප්‍රයෝගයෙන් පග්ගහට්ඨොයි. සිහිය හා යෙදීමෙන් උපට්ඨානට්ඨොයි. සමාධිය හා යෙදීමෙන් අවික්ඛෙපට්ඨොයි. ප්‍රඥාව හා යෙදීමෙන් දස්සනට්ඨොයි. උත්සාහ අර්ථය පග්ගහට්ඨොයි. සිතීම් අර්ථාදිය චිත්තට්ඨොයි. භාවනා ආරම්භ කාලයෙහි සිත ශීර්ෂකොට පවතිනුයේ මූලට්ඨොයි. විශේෂ පරීක්‍සා කිරීම් අර්ථය වීමංසට්ඨොයි. භාවනා ආරම්භ කරන කාලයෙහි විමසීම ශීර්ෂකොට පවතිනුයේ මූලට්ඨොයි. තෙමේ විමසන හෙයින් දස්සනට්ඨොයි.

‘දුක්ඛස්ස පීනට්ඨොති, ආදී සොළොස් විසඳුම් සත්‍යයන්ගේ සත්‍ය ලක්‍ෂණ වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. දුක දර්ශනයෙන්ම පීලනට්ඨොයි. දුක රැස්කරන සමුදය දර්ශනයෙන් සංඛතට්ඨොයි. සියලු කෙලෙස් තැවීම් ඉවත් කරන ඉතා සිසිල් මාර්ග දර්ශනයෙන් සන්තාපට්ඨොයි. වෙනස් නොවන ධර්මයක් වූ නිර්වාණ දර්ශනයෙන් විපරිණාමට්ඨොයි. හටගැනීම දර්ශනයෙන් ආයූහනට්ඨොයි. සමුදයෙන් රැස්කරන ලද දුක දර්ශනයෙන් නිදානට්ඨොයි. වෙන්වීම් ස්වභාව නිරෝධ දර්ශනයෙන් සඤ්ඤොගට්ඨොයි. පමුණුවන ස්වභාව මාර්ග දර්ශනයෙන් පළිබොධට්ඨොයි. නිරෝධය දර්ශනයෙන්ම නිස්සරණට්ඨොයි. අවිවේක ස්වභාවය වූ සමුදය දර්ශනයෙන් විවෙකට්ඨොයි. හේතුවකින් හටගත් මාර්ග දර්ශනයෙන් අසංඛතට්ඨොයි. විස ස්වභාව දුක දර්ශනයෙන් අමතට්ඨොයි. මාර්ග දර්ශනයෙන් නීය්‍යාණට්ඨොයි. නිර්වාණ සම්පත්තියට හේතුසාධක නුවූ සමුදය දර්ශනයෙන් හෙතුට්ඨොයි. මනාව දැකිය හැකි නිරෝධ දර්ශනයෙන් දස්සනට්ඨොයි. දුගී ජනයා සමාන දුක් දැකීමෙන් උසස් කුලවතුන් සමාන ආධිපතෙය්‍යට්ඨොයි. පහළවේයයි ඒ ඒ සත්‍ය දර්ශනයෙන්ද, ඊට අන්‍ය සත්‍ය දර්ශනයෙන්ද, එක් එක් සත්‍යයාගේ සතර, සතර ලක්‍ෂණාර්ථ කියන ලදි.

තථට්ඨාදි දොළොස් විසඳුම් සියලු ධර්ම සංග්‍රහකොට දොළොස් පද වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. තථට්ඨො යනු ස්වභාව අර්ථයි. අනත්තට්ඨො යනු ආත්ම තොර යන අර්ථයි. සච්චට්ඨො යනු බොරු නොකියන යන අර්ථයි. පටිවෙදට්ඨො යනු අවබෝධ කළ යුතුය යන අර්ථයි. අභිජානනට්ඨො යනු ඤාත, තීරණ පරිඤ්ඤාවලින් විශේෂයෙන් දතයුතුය යන අර්ථයි. ධම්මට්ඨො යනු ස්වභාව, ධාරණ ආදී අර්ථයි. ධාතුට්ඨො යනු ශූන්‍යතාදී අර්ථයි. ඤාතට්ඨො යනු දැනගන්ට හැකිවන්නේය යන අර්ථයි. සච්ඡිකිරියට්ඨො යනු සාක්‍ෂාත් කළයුතුය යන අර්ථයි. ඵස්සනට්ඨො යනු ඤාණයෙන් ස්පර්ශ කළයුතුය යන අර්ථයි. අභිසමයට්ඨො යනු ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා ඤාණයෙන් ඉතා මැනවින් යායුතුය යන අර්ථයි. ඤාණයෙන් ලබාගත යුතුය යන අර්ථය හෝ ප්‍රතිලාභයද ‘අත්‍ථාභි සමයා ධීරො, ආදීන්හි මෙන් අවබෝධයයි කියයි.

නෛෂ්ක්‍රම්‍යාදී සත් විසඳුම් උපචාර ධ්‍යාන වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. නෙක්ඛම්මං යනු කාම වස්තූන්හි කැමතිවීමට විරුද්ධ අලෝභයයි. ආලෝක සඤ්ඤා යනු ථීනමිද්ධයට විරුද්ධ ආලෝක නිමිත්තෙහි සංඥාවයි. අවික්ඛෙපො යනු උද්ධච්චයට විරුද්ධ සමාධියයි. ධම්මවවත්‍ථානං යනු විචිකිච්ඡාවට විරුද්ධ ඤාණයයි. ඤාණං යනු අවිද්‍යාවට විරුද්ධ ඤාණයයි. පාමුජ්ජං යනු නොඇල්මට විරුද්ධ ප්‍රීතියයි. ප්‍රථමධ්‍යානාදී අට විසඳුම් රූප-අරූප සමාපත්ති වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. කලින් රූප සමාපත්තියට අනතුරුව රූප ධ්‍යාන සම්බන්ධයෙන් සතර බ්‍රහ්ම විහාර දක්වන ලදි.

අනිත්‍යානුපස්සනාදීන් ලොව්තුරු මගට පූර්ව භාගයෙහි අටළොස් මහා විදර්ශනා වශයෙන් දක්වන ලදි. යට රූප ධ්‍යානවලින් යොදන ලද සත් අනුපස්සනාවන්ම කියන ලදි. මෙහි සියල්ලම කියන ලදි. කලාප සම්මසන හා උදයව්‍යයානුපස්සනා කවර හෙයින් නොකියන ලදද යත්? ඒ දෙකෙන් අනිත්‍යානුපස්සනාදීන් සිද්ධවන හෙයිනි. මේවා කී කල්හි ඒ දෙක කියන ලද්දේම වෙයි. අනිත්‍යානුපස්සනාදීන් හැර ඒ දෙක නොපවතින හෙයින් මේවා කී කල්හි ඒ දෙකද කියන ලද්දේම වෙයි. ඛයානුපස්සනා යනු වර්තමාන රූපස්කන්ධාදීන්ගේ බිඳීම (විනාශය) දක්නා නුවණද ඒ ඒ ස්කන්ධ බිඳීම දැකීමෙන් අනතුරුව එය අරමුණුකොට පැවති චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ බිඳීමද දක්නා නුවණය. වයානුපස්සනා යනු වර්තමාන ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීම දැක්මෙන් අනතුරුව ඒ ආකාරයෙන්ම අතීත අනාගත ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීම දක්නා නුවණයි. විපරිණාමානුපස්සනා යනු ඒ භංග සංඛ්‍යාත නිරෝධයෙහි අධිකව යෙදුනු හෙයින්, සියලුම අතීත අනාගත වර්තමාන ස්කන්ධ වෙනස්වන සුලුයයි සියල්ලෙහි වෙනස්වනසුලු බව දක්නා ඥානයයි. අනිමිත්තානුපස්සනා යනු මෙසේ සියලු සංස්කාරයන්ගේ විපරිණාමය දැක අනිත්‍ය වශයෙන් විදර්ශනා කරන්නහුට අනිත්‍යානුපස්සනාවම, නිත්‍යය යන ලක්‍ෂණය දුරුකිරීම් වශයෙන් නිත්‍ය නිමිත්තෙහි අභාවය අනිමිත්තානුපස්සනායි. අප්පණිහිතානුපස්සනා යනු අනිත්‍යානුපස්සනාවට අනතුරුව පවත්නා දුක්ඛානුපස්සනාවම සුවපැතුම් අත්හැරීම් වශයෙන් ප්‍රාර්ථනා නොමැතිවීම අප්පණිහිතානුපස්සනායි.

සුඤ්ඤතානුපස්සනා යනු දුක්ඛානුපස්සනාවට අනතුරුව පැවති අනත්තානුපස්සනාවම ආත්ම ඇල්ම දුරුකිරීම් වශයෙන් ආත්ම ශූන්‍යතායෙන් දක්නා හෙයින් ශූන්‍යතානුපස්සනායි. අධිපඤ්ඤා ධම්ම විපස්සනා යනු මෙසේ සංස්කාරයන්ගේ බිඳීම දැක දැක අනිත්‍යාදි වශයෙන් විදර්ශනා කරන්නහුට සංස්කාරම බිඳෙති. (විනාශ වෙති) සංස්කාරයන්ගේ මරණයයි. වෙන අන්කිසිවක් නැතැයි භංග වශයෙන් ශූන්‍යතාව ගෙන පවත්නා විදර්ශනාවයි. අධිප්‍රඥාවද, ධර්මයන්හි විදර්ශනාවද එයම වූයේ නුයි අධි පඤ්ඤා ධම්ම විපස්සනායි කියයි. යථාභූත ඤාණං දස්සනං යනු භංගය දැක දැක සංස්කාර බිය සහිත යයි පැවති භයතුපට්ඨාන ඤාණයයි. ආදීනවානුපස්සනා යනු, භයතුපට්ඨාන වශයෙන් උපන්නා වූ, සියලු භව ආදීන්හි දොස් දැකීමේ ඤාණයයි. යම් භයතුපට්ඨානයෙහි ප්‍රඥාවක් වේද, යම් ආදීනව ඤාණයක් වේද, යම් නිබ්බිදා ඤාණයක් වේද, මේ ධර්ම ඒකාර්ථය. අක්‍ෂරයන්ගේම වෙනසකියි යන වචනයෙන් භයතුපට්ඨාන ආදීනව අනුපස්සනාවන්හි කියන ලද, නිබ්බිදානුපස්සනාව මෙහිද යූ.සේයි. මුලදී සතරක් ලෙස කියන ලද මුත් මෙහි නොකියන ලදි. පටිසංඛානුපස්සනා යනු, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඤාණ වශයෙන් උපන්නා වූ, මිදීමෙහි උපාය සම්පාදනයෙහිලා නුවණින් සලකා බැලීමෙහිදී ඇතිවන අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම නුවණින් බැලීමේ ඤාණයයි. යම් මුඤ්චිතු කම්‍යතාවක් වේද යම් පටිසංඛානුපස්සනාවක් වේද, යම් සංඛාරුපෙක්‍ෂාවක් වේද, මේවා ඒකාර්ථය. අක්‍ෂරයන්ගේම වෙනසක් පමණි යන වචනයෙන් පටිසංඛානුපස්සනා යයි කී කල්හි, මුඤ්චිතුකම්‍යතා, සංඛාරුපෙක්ඛා ඤාණයන් කියන ලද්දේම වේ. විවට්ටානුපස්සනා යනු, අනුලෝම ඤාණ වශයෙන් උපන් ගෝත්‍රභූ ඤාණයයි. අනුලෝම ඤාණයෙන් ගොත්‍රභූ ඤාණය සිදුවන හෙයින් ගොත්‍රභූ ඤාණය කී කල්හි අනුලෝම ඤාණය කියන ලද්දේම වේ. මෙසේ අටළොස් මහා විදර්ශනාවන්ගේ පිළිවෙල කියන කල්හි පෙළ හා සමවෙයි. ඉන්‍ද්‍රිය කථාවෙහි කියන ලද්දේමය.

පූර්ව භාගයෙහි ඉන්‍ද්‍රියයන් පහකින් ප්‍රථමධ්‍යානයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය පහකින් ද්විතීය ධ්‍යාන වශයෙන් ඉන්‍ද්‍රිය පහක් ඉවත්කරන ලද්දේ වෙයි.

ආදී ක්‍රමයෙන් අර්හත් ඵලය දක්වා මතුමත්තෙහි පිළිවෙලින් ඉන්‍ද්‍රියයන් කියන ලද්දේය. එහෙයින් අටළොස් මහා විදර්ශනාවන් කියන ලද ක්‍රමයෙන් පෙළෙහි යෙදෙත්. විසුද්ධි මාර්ගයෙහි වනාහි –

ඛයානුපස්සනා යනු තදකොටස් වෙන්කොට, ක්‍ෂය අර්ථයෙන් අනිත්‍යයයි මෙසේ ක්‍ෂය බැලීමේ නුවණයි. විපරිණාමානුපස්සනා යනු, රූප සතකය. අරූප සප්තකය ආදී වශයෙන් බෙදීම් ඉක්මවා අන්‍යාකාරයකින් පැවැත්ම දැකීමයි. උපන්නහුගේ ජරාවෙන්ද මරණයෙන්ද යන දෙයාකාරයකින් විපරිණාම දර්ශනය වේ. යථාභූත ඤාණදස්සනං යනු ප්‍රත්‍යය සහිත වූ නාමරූපයන් අල්ලා ගැනීමයයි යූසේයි.

එය පෙළට විරුද්ධ සේ පෙනේ. විවට්ටානුපස්සනා යනු සංඛාරුපෙක්ඛාවත්, අනුලෝමයත් යයි යූසේයි. එයද පෙළට විරුද්ධ සේ පෙනේ. චර්යා කථාවෙහි –

අනිත්‍යානුපස්සනාව සඳහා ආවර්ජන ක්‍රියාව ප්‍රකාශකොට ඇත. විඤ්ඤාණචර්යාව, අනිත්‍යානුපස්සනාව, ඤාණ චර්යාව -පෙ- පටිසංඛානුපස්සනාව සඳහා ආවර්ජන ක්‍රියාව ප්‍රකාශකොට ඇත. විඤ්ඤාණචර්යාව, අනිත්‍යානුපස්සනාව, ඤාණචර්යාව -පෙ- පටිසංඛානුපස්සනාව සඳහා ආවර්ජන ක්‍රියාව ප්‍රකාශකොට ඇත. විඤ්ඤාණචර්යාව, පටිසංඛානුපස්සනා ඤාණ චර්යාව,

යයි යම් ඤාණයකට වෙන් වෙන්ව ආවර්ජන ලැබේද, ඒ ඒ ඤාණයට ආවර්ජනය යූසේයි. විවට්ටානුපස්සනාවෙහි ආවර්ජනය නොකියාව විවට්ටානුපස්සනා ඤාණ චරියාවයයි යූසේයි. ඉදින් සංඛාරුපෙක්‍ෂා අනුලෝම ඤාණ විවට්ටානුපස්සනා නම් වන්නේද? තදාවර්ජන සම්භවයෙන් ඒ සඳහා ආවර්ජනය කියන්නේය. ඒ සඳහා ආවර්ජනය නොකියන ලද්දේය. ගෝත්‍රභූ ඤාණයට වෙන්ව ආවර්ජනයක් නැත. අනුලෝම ආවර්ජන වීථියෙහිම උපදනා හෙයිනි. එහෙයින් විවට්ටානුපස්සනාව සඳහා ආවර්ජනය නොකියන ලද හෙයින් ගෝත්‍රභූ ඤාණයම විවට්ටානුපස්සනායි යෙදේ.

සෝවාන් මාර්ගාදී අටවිසඳුම් ලෝකෝත්තර මාර්ගඵල වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. ස්‍රෝත්‍රයට පැමිණීම සෝතාපත්තියි. ස්‍රොතාපත්තියම මාර්ගය වූයේ, සොතාපත්තිමග්ගොයි. ස්‍රෝත්‍රයට පැමිණීමෙහි ඵලය = සොතාපත්ති ඵලං නම් වේ. සමවදිනුයි සමාපත්තියි. සෝවාන් ඵලයම සමාපත්ති වූයේ = සොතාපත්ති ඵලසමාපත්තියි ප්‍රතිසන්‍ධි වශයෙන් එක්වරක්ම මේ ලෝකයට පැමිණේනුයි සකෘදාගාමියි. එහි මාර්ගය සකදාගාමි මග්ගොයි. සකෘදාගාමිහුගේ ඵලය සකදාගාමි ඵලංයි. ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන්ම කාමභවයට නොපැමිණේනුයි අනාගාමියි. එහි මාර්ගය = අනාගාමි මග්ගොයි. අනාගාමිහුගේ ඵලය = අනාගාමි ඵලයයි. කෙලෙසුන් දුරුකළ හෙයින්ද, කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස්ථ වූ හෙයින්ද කෙලෙස් සතුරන් නැසූ හෙයින්ද, සංසාර දැතිරෝද නැසූ හෙයින්ද, රහසින්වත් පව් නොකරන හෙයින්ද, සිව්පසයන් ලැබීමට සුදුසු හෙයින්ද, අරහං නම් වේ. අර්හත්වයෙහි ස්වභාවය අරහත්තයි. ඒ කිමෙක්ද? අර්හත් ඵලයයි. අර්හත්වයාගේ මාර්ගය අරහත්ත මග්ගොයි. අර්හත්වයම ඵලය වූයේ = අරහත්තඵලං.

අධිමෝක්‍ෂාර්ථයෙන් සද්ධින්‍ද්‍රියං ආදී, සත්‍යාර්ථයෙන් සත්‍යයයි කෙළවරකොට ඇති තෙතිස් විසඳුම් විස්තර කරන ලදි. යට, සද්ධින්‍ද්‍රියගේ අධිමෝක්‍ෂාර්ථයයි ආදීන්ගෙන් දැක්වූ තෙතිස් විසඳීම් හා සමාන වූහ. හුදෙක්, එහි ධර්මයන්ගේ අර්ථ විස්තර කරන ලදි. මේ විශේෂයයි අවික්‍ෂෙපාර්ථයෙන් සමථ ආදී සිවු විසඳුම්වලද, යට සමථයාගේ අවික්‍ෂෙපාර්ථ ආදී සිවු විසඳුම්වලද විශේෂ යූ.සේයි.

සංවරට්ඨෙන ආදී අටවිසඳුම්, සීල ආදී ප්‍රතිඵල අවසන් ධර්මය වශයෙන් ගෙන විස්තර කරන ලදි. සීලවිසුද්ධි යනු සුපිරිසිදු ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරය ආදී සිවුආකාර සීලයයි. දුසිල් බව නමැති මල ශුද්ධ කරන හෙයින් සීල විශුද්ධියයි කියයි. චිත්තවිසුද්ධි යනු උපචාර සමාධි සහිත අට සමවත්ය. මෙහි චිත්ත යන්නෙන් සමාධිය කියන ලද්දේය. එය සිතෙහි අපද්‍රව්‍ය පිරිසිදු කරන හෙයින් චිත්ත විසුද්ධියි. දිට්ඨි විසුද්ධි යනු, නාමරූපයන්හි තත්වාකාරය දැකීමයි. සත් දෘෂ්ටිමල පිරිසිදු කරන හෙයින් දිට්ඨි විසුද්ධියි. මුත්තට්ඨෙන යනු තදංග වශයෙන් උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදීම් අර්ථයෙන් අරමුණෙහි ඇලුණු අර්ථයෙන්ද වේ. විමොක්ඛො යනු (මෙතැන්හි) තාවකාලික මිදීමයි. පටිවෙධට්ඨෙන විජ්ජා යනු පූර්ව භවයන් අවබෝධ කිරීම් අර්ථයෙන් පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඤාණය විජ්ජා නම් වේ. සත්ත්වයින්ගේ චුති-උත්පත්ති අවබෝධ කිරීම් අර්ථයෙන් දිව්‍යචක්‍ෂුර් ඥානය විජ්ජා නම් වේ. සත්‍යය අවබෝධ කිරීම් අර්ථයෙන් ආස්‍රවක්‍ෂයකර ඥානය විජ්ජා නම් වේ. පටිවෙධට්ඨෙන යනු, දැනගන්නා වූ අර්ථයෙන්ය. පරිච්චාගට්ඨෙන විමුත්ති යනු යම් යම් දැයක් පරිත්‍යාග කළේද, ඒ ඒ දැයින් මිදුණු බැවින් ඵලවිමුත්තියි. සමුච්ඡෙදට්ඨෙන ඛයෙ ඤාණං යනු කෙලෙස් විනාශකිරීම් අර්ථයෙන් කෙලෙස් ක්‍ෂය කරන ආර්ය මාර්ගයෙහි ඤාණයයි. පටිප්පස්සද්ධට්ඨෙන අනුප්පාදෙඤාණං යනු මාර්ග කෘත්‍යය සංඛ්‍යාත ප්‍රයෝග සංසිඳවූ බැවින් ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නොඉපදෙන ස්වභාව වූ, ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් නැසිය යුතු කෙලෙසුන්ගේ නොඉපදීම් සංඛ්‍යාත කෙළවරෙහි උපන්නා වූ ආර්යඵල ඤාණයයි.

ඡන්‍දොමූලට්ඨෙන ආදී නව විසඳුම් ආර්ය මාර්ගයාගේ මුල, මැද, අග වශයෙන් විස්තර කරන ලදි. ඡන්‍දො මූලට්ඨෙන යනු කුසල්දම් කරනු කැමැත්තෙහි ඇල්ම, ප්‍රතිපත්ති සම්පූර්ණවීමට මුල්වන හෙයින් මූලාර්ථයෙන්, මනසිකාරො සමුට්ඨානට්ඨෙන යනු නුවණින් මෙනෙහි කිරීම සියලු කුසල්දම් හටගන්වයිනුයි හටගන්වන අර්ථයෙන්, ඵස්සො සමොධානට්ඨෙන යනු, තෘෂ්ණාවට විශේෂයෙන් වේදනාව ප්‍රධාන කරුණයි. තෘෂ්ණාව දුරුවනවිට, වේදනාවගේ සම්පූර්ණ දැනීම දුරුවෙයි. එම වේදනාවගේද ස්පර්ශය ප්‍රධාන කරුණයි. එය සම්පූර්ණයෙන් දත් කල්හි, වේදනාව සම්පූර්ණයෙන් දතුයේ වේ. එහෙයින් සත් විශිෂ්ටත්වයෙන් දතයුතු වස්තූන් අතර ස්පර්ශය පළමුව කියන ලද්දේ වේ. එයද වේදනාත්‍රිකය එකතුවීම තමාගේ අවශ්‍ය කරුණක් ලෙස දැනුම් දුන් හෙයින්, ත්‍රිකයේ එකතුවීම වැටහෙන කරුණයයි කියන ලද හෙයින් ගැළපීම් අර්ථයෙන් දතයුතුය. සමහරු වනාහි ඤාණ ස්පර්ශය ස්පර්ශයයි කියත්.

යම්හෙයකින් වනාහි වේදනා චිත්ත චෛතසිකයන් තමාගේ වසඟයෙහි පවතිනු ලබන්නේ එහි රැස්වේ. පිවිසේ. සිත් සතන්වලටම හෝ පිවිසෙයි. එහෙයින් රැස්වීම් අර්ථයෙන් විශිෂ්ට සේ දතයුතුයයි යූසේයි. සමහරු සියලුම දතයුතු දේවල් වේදනාවන්හි ඇතුළත් කරති. වේදනා දත්කල්හි සියලුම තෘෂ්ණා හේතු දක්නේ වෙයි. ඊට හේතු කවරේද යත්, සියලුම තෘෂ්ණාවෝ වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් හටගනිති. එහෙයින් වේදනාව එක්තැන්වීම් අර්ථයෙන් දතයුතුයයි කියති. වහලේ වක්වූ යටලීය හා සම්බන්ධ වූ ගෙයක මුදුන් කොත මෙන් චිත්ත චෛතසිකයන් හකුළුවන හෙයින් සමාධිය කුසල්දම්හි ප්‍රමුඛ වෙයි. ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙයි. එහෙයින් සමාධිය ප්‍රමුඛාර්ථයෙන් යූ.සේයි. සමථ විදර්ශනා වඩන්නහුට අරමුණ වැටහීමෙහිදී සිහිය ප්‍රධාන ස්ථානය ගනී. අරමුණෙහි සිහිය එළඹ සිටි කල්හි සියලු කුසලාකුසල ධර්ම තම තමාගේ කටයුතු සිදුකරයි. එහයෙින් සිහිය අධිපති අර්ථයෙන් යයි යූ.සේයි. පඤ්ඤාතදුත්තරට්ඨෙන යනු, ආර්ය මාර්ග ප්‍රඥාව ඒ කුසල ධර්මයන්ට උසස් අර්ථයෙන්ද, ශ්‍රේෂ්ඨාර්ථයෙන්ද විශේෂයෙන් දතයුතුය. නොහොත් ඒ කෙලෙසුන්ගෙන් සංසාර වෘත්තයෙන් එතෙර වේ. ඉක්මවයිනුයි - තදනුත්තරායි. එහි අර්ථය ඉන් එතෙරවීම් අර්ථයි. ඒ තදුත්තරට්ඨෙන තතුත්තරට්ඨෙන යනුද පාඨයි. එයින් එතෙර වන අර්ථයෙන් යන අර්ථයි. විමුත්තිසාරට්ඨෙන යනු, ඵල විමුක්තිය නොපිරිහීම් වශයෙන් ස්ථිර බැවින් හරවත්ය. එය ඉක්මවා වෙනත් සෙවිය යුත්තක් නොමැති හෙයින්ද හරවත්ය. ඒ විමුක්තිය ඒ සාරාර්ථයෙන් දතයුතුය. අමතොගධං නිබ්බානං යනු එයට මරණ සංඛ්‍යාත වූ මත යන්නක් නැත්තේනුයි = අමත නම් වේ. කෙලෙස් විසට විරුද්ධ බෙහෙතක්නුයි අමත නම් වේ. සාක්‍ෂාත් කිරීමෙන් සත්ත්වයින්ට පිහිට වූයේනුයි බැසගත් තැනකි. සසර දුක් සන්සිඳුවන හෙයින් නිවුණේනුයි = නිබ්බණංයි. මෙහි තෘෂ්ණා සංඛ්‍යාත වාන නැත්තේනුයි = නිබ්බානංයි. එය ශාසනයාගේ අවසානය වූ හෙයින් අවසානාර්ථයෙන් අභිඤ්ඤෙය්‍යංයි. මෙසේ මේ අභිඤ්ඤෙය්‍ය නිර්දේශයෙහි හත්දහස් හත්සිය හතළිහක් විසඳුම් වෙයි.

දැන් මෙසේ විස්තර කරන ලද ධර්මයන්ගේ, යම් යම් ධර්ම විශේෂයෙන් දැනගත්තේ වේද, ඒ ඒ ධර්ම දන්නා ලද්දේ වෙත් යයි නිගමනය කරයි. එම නිගමනය ප්‍රමුඛව සලකා දැනගන්නා ලද්දේ වෙතියි අදහසයි. තඤ්ඤාතට්ඨෙන ඤාණං යනු කියන ලද ආකාරයෙන් ඒ ධර්මයන්ගේ දැනගැනීම් අර්ථයෙන් ඤාණයි. පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා යනු පිළිවෙලින් දන්නා අර්ථයෙන් පඤ්ඤායි. තෙන වුච්චති යනු මුලින් විචාරන ලද ප්‍රශ්න නිගමනයකොට දක්වන ලදි. ඒ කරුණින් මේ ධර්මයන් විශේෂයෙන් දතයුතුයයි කන් යොමුකොට එය දැනගැනීමේ ප්‍රඥාව සුතමයෙ ඤාණයයි කියනු ලැබේයයි අර්ථයි.

සද්ධර්ම ප්‍රකාශනී නම් වූ ප්‍රතිසම්භිදාමාර්ග අර්ථකථාවෙහි

අභිඤ්ඤෙය්‍ය නිර්දේශ වර්ණනාව නිමි.