පහාතබ‍්බනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

වැඩිය යුතු නිර්දේශ වර්ණනාව

පහාතබ්බ නිර්දේශයෙහි, අස්මිමානො යනු රූපාදී පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයන්හි මම වෙමියි මැනීමයි. එය ප්‍රහීණ වූ කල්හි අර්හත්වයට පැමිණියේ වෙයි. රූපරාගාදී සෙසු දෑ විද්‍යමාන කල්හිද ඒවා නොකියා අස්මි මානයම කියන ලද්දේ දෘෂ්ටියෝග්‍යතාවයෙන් එහි දෘඪ ගතිය නිසායයි දතයුතුය. අවිජ්ජා යනු, සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයෙන් දුක්ඛාදී සතර ස්ථානයන්හි නොදැනීමයි. අභිධර්ම ක්‍රමයෙන් පූර්වාන්තාදීන් ඇතුළු අටෙහි නොදැනීමයි. කියන ලද්දේමය.

එහි අවිද්‍යාව කවරේද? දුකෙහි නොදැනීම, දුක හටගැනීමෙහි නොදැනීම, දුක් නිරෝධයෙහි නොදැනීම, දුක් නිරෝධයට පමුණුවන ප්‍රතිපදාවෙහි නොදැනීම, පූර්වාන්තයෙහි නොදැනීම, අපරාන්තයෙහි නොදැනීම, පූර්වාපරන්තයන්හි නොදැනීම මේ හේතුවෙන් හටගත්තේය යන ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද ධර්මයන්හි නොදැනීම වේ.

භවතණ්හා යනු කාමාදී භවයන්හි ප්‍රාර්ථනයයි. දෙසූ පරිදි,

එහි භව තණ්හාව කවරේද? භවයන්හි යම් භව කැමැත්තක්, භව ඇල්මක්, භව තෘෂ්ණාවක්, භව ස්නේහයක්, භව තදින් අල්ලා ගැනීමක්, භව බලවත් ඇල්මක් වේද ඒවා වෙයි.

තිස්සො තණ්හා යනු, කාම තෘෂ්ණා, භව තෘෂ්ණා, විභව තෘෂ්ණායි. ඒවා අභිධර්මයෙහි මෙසේ නිර්දේශ කරන ලදි. එහි භව තෘෂ්ණාව කවරේද? භව දෘෂ්ටි සහගත රාගයයි. -පෙ- සිතෙහි සරාගිත්වයයි. මෙය භව තෘෂ්ණාව යයි කියනු ලැබේ. එහි විභව තෘෂ්ණාව කවරේද? නැවත, නොඉපදීම් දෘෂ්ටියෙන් යුත් රාගයයි -පෙ- සිතෙහි සරාගිත්වයයි. මෙය විභව තෘෂ්ණාවයයි කියනු ලැබේ. සෙසු තෘෂ්ණා කාම තෘෂ්ණායි. එහි කාම තෘෂ්ණාව කවරෙක්ද? කාමධාතුව හා එකට යෙදුණු රාගයයි -පෙ- සිතෙහි සරාගිත්වයයි. මෙය කාම තෘෂ්ණාවයයි කියනු ලැබේ. එහි භව තෘෂ්ණාව කවරේද? රූපධාතු අරූපධාතු හා එකට යෙදුණු රාගයයි. -පෙ- එහි විභව තෘෂ්ණාව කවරේද? නැවත නොඉපදීම් දෘෂ්ටියෙන් යුත් රාගයයි. -පෙ-

අටුවාවන්හි වනාහි පංචකාම ගුණයෙන් යුත් රාගය කාම තෘෂ්ණාවයි. රූප-අරූප භවයන්හි රාගය, ධ්‍යානයෙහි බලවත් ආශාව, ශාස්වත දෘෂ්ටිය හා යෙදුණු රාගය, භව වශයෙන් ප්‍රාර්ථනය භව තෘෂ්ණාවයි. උච්ඡෙද දෘෂ්ටිය හා එකට යෙදුණු රාගය විභව තෘෂ්ණාවයයි කියන ලදි. සංගීති ක්‍රමයෙන් හා අභිධර්ම ක්‍රමයෙන් වෙනත් ත්‍රිවිධ තෘෂ්ණාවකි. කාම, රූප, අරූප තෘෂ්ණා. වෙනත් ත්‍රිවිධ තෘෂ්ණාවකි. රූප, අරූප, නිරෝධ තෘෂ්ණා. තෘෂ්ණාවද මෙහි යෙදේ. ඒවාහි පංචකාම ධාතුව, රූප ධාතුව, අරූප ධාතුව හා එකට යෙදී ඇත. අන්තයෙහි තෘෂ්ණාව උච්ඡෙද දෘෂ්ටිය හා බැඳී පවතී.

චත්තාරො ඔඝා යනු කාමඕඝ, භවඕඝ, දිට්ඨි ඕඝ, අවිජ්ජා ඕඝ වශයෙනි. යමෙකුට මේවා විද්‍යමාන වේද, ඔහු සසර ගමන නමැති සැඩපහරට හසුවෙයි. හසුව ගිලාබස්වතීනුයි ඕඝයි. බලවත් කෙලෙස් පංචකාම ගුණ සංඛ්‍යාත කාම සැඩපහරනුයි කාමෝඝයි. කාම තෘෂ්ණාවට මෙය නමකි. රූප, අරූප සංඛ්‍යාත කර්ම, උත්පත්ති යන දෙවැදෑරුම් භවයන්හි ඕඝයනුයි-භවොඝයි. භව තෘෂ්ණාවට මෙය නමකි. දෘෂ්ටියම ඕඝයනුයි දෘෂ්ටි ඕඝයි. ලෝකය සදාකාලිකය ආදී වශයෙන් පවත්නා දෘෂ්ටියට මෙය නමකි. අවිද්‍යාවම ඕඝය වූයේ = අවිද්‍යා ඕඝයි. දුක් ආදීන්හි නොදැනීමට මෙය නමකි.

පඤ්ච නීවරණානි යනු කාමච්ඡන්‍ද ව්‍යාපාද, ථීනමිද්ධ, උද්ධච්ච කුක්කුච්ච, විචිකිච්ඡා යන නීවරණයි. සිත වළක්වයි. හාත්පසින් වසාගනියිනුයි නීවරණයි. කැමති වන්නේනුයි කාමායි. පංචකාමයන්ය = කාම වස්තූන්හි කැමැත්ත - කාමච්ඡන්‍දයයි. කැමැති වන්නේනුයි - කාමොයි. කාමයම කැමැත්ත වූයේ, කරනු කැමැත්තෙහි ඡන්දය නොවූයේ, ධර්මයෙහි කැමැත්ත නොවූයේ නුයි = කාමච්ඡන්‍දයයි. කාම තෘෂ්ණාවට එය නමකි. එයින් සිත කුණු වූ බවට පත්කරයි. විපතට පමුණුවයි. විනය, ආචාරධර්ම, රූසපුව, හිතසුව යනාදීන්ට බාධා පමුණුවයි නුයි = ව්‍යාපාදයි. ද්වේෂයට එය නමකි. මැලිබව ථීනයයි. අකර්මණ්‍යත්වය මිද්ධයි. මන්දෝත්සාහීව හැකිලීම, නොඇල්මෙන් වන විපත යන අර්ථයි. සිතෙහි උත්සාහවත් නොවන භාවය ථීනයි. චෛතසිකයන්ගේ අකර්මණ්‍යතාවය (පසුබැස්ම) මිද්ධයි. ථීනයද, මිද්ධයද = ථීනමිද්ධයි. නොසන්සුන්තාවයෙහි ස්වභාවය = උද්ධච්චයි. නොසන්සිඳුණු බව යන අර්ථයි. කලබලකාරී ස්වභාවයට මේ නමකි. පිළිකුල්ව කරන ලද්දේ = කුකතයි. පිළිකුල්ව කරන ලද්දෙහි ස්වභාවය කුක්කච්චංයි. ගර්හා කළයුතු ක්‍රියා ස්වභාවය යන අර්ථයි. පසුතැවිල්ලට මෙය නමකි. පහවූ ප්‍රතිකාර ඇත්තේනුයි = විචිකිච්ඡායි. (අරමුණු නිශ්චය කරගැනීමෙහි අසමර්තායෙන් පිළියම් කටැටි නොවන රෝගයක් මෙන් දුස්සාධ්‍ය වූ සැකකිරීම ලක්‍ෂණකොට ඇති ධර්මයකි.) පහවූ ප්‍රඥා ඇත්තේය යන අර්ථයි. සත්‍ය ස්වභාවය සොයන්නේ මෙයින් කරදරයට පත්වේ. වෙහෙසෙයිනුයි = විචිකිච්ඡායි. බුද්ධාදී අටතැන්හි සැක කිරීමට මෙය නමකි. කාමච්ඡන්‍දයම නීවරණයක් වූයේ නුයි = කාමච්ඡන්‍ද නීවරණයි. සෙස්සෙහිද මෙසේයි.

ඡ ධම්මා ඡද්ධම්ම යනුද පාඨයි. ඡ තණ්හාකායා යනු, රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, පොට්ඨබ්බ, ධම්ම යන තෘෂ්ණාය. රූපයෙහි තෘෂ්ණාව = රූප තණ්හායි. එයම කාම තෘෂ්ණාදි භේදයෙන්, නානාවිධ ප්‍රභේද ඇති හෙයින් රාශ්‍යර්ථයෙන් කාය යයි කියන ලදි. සෙස්සෙහිද මෙසේයි.

සත්ත අනුසයා යනු කාමරාග, පටිඝ, මාන, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, භවරාග, අවිජ්ජා යනාදී ප්‍රහීණ නොවූ අර්ථයෙන් අත්නොහැර පවතිත් නුයි = අනුසයයි. කාමයන්හි රාගය - කාම රාගයයි. කාමයම රාගය වූයේනුයි - කාමරාගයි. අරමුණෙහි හැපේනුයි = පටිඝොයි. ස්වභාව තත්ත්වයට විරුද්ධ දර්ශනාර්ථයෙන් = දිට්ඨියි. තමා උසස්කොට හඟීනුයි - මානයි. භවයන්හි රාගය භව රාගයි. බලවත් වූ කාමරාගය කාමරාගානුසයයි. සෙස්සෙහිද මෙසේය.

අට්ඨ මිච්ඡත්තා යනු, මිච්ඡාදිට්ඨි, මිච්ඡා සංකප්ප, මිච්ඡා වාචා, මිච්ඡා කම්මන්ත, මිච්ඡා ආජීව, මිච්ඡාවායාම, මිච්ඡා සති, මිච්ඡා සමාධි යන අටය. මට හිතසුව එළවීමක් වන්නේ යයි, මෙසේ බලාපොරොත්තු වූයේ නමුත්, එසේ නොවන හෙයින්ද, අශුභාදීන්හි සුභය යන විපර්යාස පැවැත්මක් හෙයින්ද වැරදි ස්වභාවයනුයි මිථ්‍යාවයි. අසත්‍ය ආකාරයට බලයි - මෙයින් අසත්‍ය ආකාරයට බලත්නුයි - මිථ්‍යා දෘෂ්ටියි. නොහොත් විපර්යාස දෘෂ්ටියනුයි - මිථ්‍යා දෘෂ්ටියි. ස්වභාව තත්ත්වයට විරුද්ධ දෘෂ්ටියනුයි - මිථ්‍යා දෘෂ්ටියි. වරදවා ගන්නා හෙයින්ද, අසත්‍ය වූ දෘෂ්ටියනුයි - මිථ්‍යා දෘෂ්ටියි. අවැඩ එළවන හෙයින්ද, නුවණැත්තන් විසින් පිළිකුල් කරන ලද දෘෂ්ටියනුයි, මිථ්‍යා දෘෂ්ටියි. මිථ්‍යා සංකල්පාදීන්හිද මේ ක්‍රමයමැයි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටි යනු ශාස්වත-උච්ඡේද දෘෂ්ටීන්හි ඇතුළට වැදීමයි. මිථ්‍යා සංකල්ප යනු කාම විතර්කාදී ත්‍රිවිධ විතර්කයෝය. මිථ්‍යා වාචා යනු මුසාවාද ආදී සිවු ආකාර චේතනාවෝය. මිථ්‍යා කර්මාන්ත යනු, ප්‍රාණඝාත ආදී ත්‍රිවිධ චේතනා මිථ්‍යා ආජීව යනු, වැරදි ජීවන ප්‍රයෝග තුළින් හටගත් චේතනා. මිථ්‍යා ව්‍යායාම යනු, අකුසල් සිත හා එකට යෙදුණු වීර්යයයි. මිථ්‍යා සති යනු, සිහියට විරුද්ධ අකුසල් සිත්හි ඉපදීම්, මිථ්‍යා සමාධි යනු, අකුසල ආරම්මණ සමාධියයි.

නව තණ්හා මූලකා ධම්මා යනු, තෘෂ්ණාව හේතුකොට සෙවීමද, සෙවීම හේතුකොට ලැබීමද, ලැබීම හේතුකොට තීරණයද, තීරණය හේතුකොට ඡන්ද රාගයද, ඡන්ද රාගය හේතුකොට බලවත් ඇල්මද, බලවත් ඇල්ම හේතුකොට තදින් අල්ලා ගැන්මද, තදින් අල්ලා ගැන්ම හේතුකොට මසුරුකමද, මසුරුකම හේතුකොට ආරක්ෂා කිරීමද, ආරක්ෂා කිරීම් හේතුකොට, දඬුමුගුරු ගැනීම, කල කෝලාහල, විවාද, තෝ, උඹ වැනි කථා, කේලාම්, මුසාබස් තෙපලීම් වැනි නොයෙක් පාපී අකුසල ධර්ම හටගනියි. මේ නව තෘෂ්ණා මූලික ධර්ම වේ. තෘෂ්ණාව මුල් වූයේ මේවාට නුයි. තෘෂ්ණා මූලිකයි. පරියෙසනාදීන් අකුසලමය. තණ්හං පටිච්ච යනු, තෘෂ්ණාව හේතුකොට, පරියේසනා යනු රූපාදී අරමුණු සෙවීමයි. එය තෘෂ්ණාව ඇතිකල්හි වෙයි. ලාභො යනු, රූපාදී අරමුණු ප්‍රතිලාභයයි. එයද සෙවීම නිසා වෙයි. විනිශ්චය වනාහි, ඤාණ, තෘෂ්ණා, දෘෂ්ටි, විතර්ක වශයෙන් සිව්ආකාර වේ. එහි සුව විනිශ්චය දැනගන්නේය. සුව විනිශ්චය දැන අධ්‍යාත්ම සුවයෙහි යෙදෙන්නේය. මේ ඤාණ විනිශ්චයයි. විනිශ්චය වනාහි, තෘෂ්ණා විනිශ්චය, දෘෂ්ටි විනිශ්චය වශයෙන්, විනිශ්චය දෙකකි. මෙසේ දක්වා ඇති අටසියයක් තෘෂ්ණා ආශ්‍රිත තෘෂ්ණා විනිශ්චයෝය. දේවානමින්දය ඡන්දය විතර්කය නිදානකොට පවතී. මෙම සූත්‍රයෙහි විනිශ්චය යන කියන ලද විතර්කයම දක්වයි. ලාභයක් ලැබ, ඉටුඅනිටු, ශුභ අශුභ විතර්කයෙන්ම විනිශ්චය කරති. රූප අරමුණු සඳහා මට මෙපමණ වන්නේය. ශබ්දාදී අරමුණු සඳහා මට මෙපමණ වන්නේය. අනුන්ට මෙපමණය. මෙපමණ පරිභෝජනය කරන්නෙමි. මෙපමණ තැන්පත් කරන්නෙමි. එහෙයින් ‘ලාභ පටිච්ච විනිශ්චයෝයි යූ.සේයි. ඡන්‍දරාගො, මෙසේ අකුසල විතර්කයෙන් විතර්කනය කල කල්හි වස්තුවෙහි දුර්වල රාගයට විශේෂ නාමයකි. රාගො යනු බලවත් රාගයටයි. අජ්ඣොසානං යනු, මම, මගේ යන බලවත් සනිටුහන් කිරීමයි. පරිග්ගහො යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් තදින් අල්ලා ගැනීමයි. මච්ඡරියං යනු, සම්පත්හි අනුන් හා සාධාරණභාවය නොඉවසීමයි. එහෙයින් පෞරාණිකාචාර්යයෝ ඊට මෙම තේරුම කියති. මේ සම්පත් මටම වේවා. අනුන්ට නොවේවායි යන ස්වභාවයෙන් පවත්නා හෙයින් මච්ඡරිය යයි කියයි. ආරක්ඛො යනු දොරගුලු වසා, පෙට්ටි පියලිවල තැන්පත්කොට රැකීම් වශයෙන් කරන සංරක්‍ෂණයයි. මනාකොට විග්‍රහ කෙරේනුයි, නිරාකරණය කෙරේනුයි අධිකරණ කාරණයට එය නාමයකි. අරක්ඛාධිකරණං යනු, භාව නපුංසකයි. ආරක්ෂක හේතු යන අර්ථයි. දඬු ගැනීම් ආදීන්හි අන්‍යයා වැළැක්වීමට දඬුමුගුරු ගැනීම = දණ්ඩාදානයි. මුවහත් තල සහිත ආයුධ ගැනීම සත්‍ථාදානයි. කයින් වදනින් කලහය = කලහොයි. පළමු පළමු විරුද්ධතාවන් පෑම විග්‍රහයයි. පසු පසුවට එන්නේ විවාදයයි. තුවං, තුවං යනු අගෞරව වශයෙන් උඹ, උඹ කීමයි.

දස මිච්ඡත්තා යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය, -පෙ- මිථ්‍යා සමාධිය, මිථ්‍යා ඤාණය, මිථ්‍යා විමුක්තියයි, එහි මිච්ඡා ඤාණං යනු පාප ක්‍රියාවන්හි උපාය මාර්ග සිතීම් වශයෙන්, පාපයක් කොට, මවිසින් යහපතක් කරන ලදැයි ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාකාරයෙන් උපන් මෝහයයි. මිච්ඡා විමුත්ති යනු, නොමිදුණේම මිදුණි යයි යන හැඟීමෙන් යුක්ත වීම.

දැන් නොයෙක් භේද සහිත ප්‍රහාණයන්ගෙන්, ප්‍රහාණය කළයුතු දෑ දක්වන්ට ‘ද්වෙ පහාණානි’ ආදිය පටන් ගන්නා ලදි. ප්‍රහාණයන් පිළිබඳව දත්කල්හි, එකිනෙකින් ප්‍රහාණය කළයුතු ධර්ම මනාව දතහැකි වෙතියි, පඤ්ච ප්‍රහාණයන්හි ලෞකික ප්‍රහාණද්වයයද, අප්‍රයෝග නිස්සරණ ප්‍රහාණයද හැර, අප්‍රයෝගයම වූ ලෝකෝත්තර ප්‍රහාණ ද්වයය ප්‍රථමයෙන් යූ.සේයි. මේ කරණකොට මනාව කෙලෙසුන් විනාශ කෙරෙත්නුයි සමුච්ඡෙදොයි. මෙයින් කෙලෙසුන් ප්‍රහාණ වෙත්නුයි පහාණංයි. මුලිනුපුටා දැමීම් සංඛ්‍යාත ප්‍රහාණයයි. ප්‍රහාණය කළයුතු ශේෂයක් නැත්තේනුයි සමුච්ඡෙදප්පහාණං යි. කෙලෙසුන්ගේ සිත් සිඳුණු බැවින් පටිප්පස්සද්ධියි. ප්‍රහීණ වූ බැවින් පහානංයි. සංසිඳීම් සංඛ්‍යාත ප්‍රහාණය පටිප්පස්සද්ධිප්පහාණංයි ලෝකයෙන් එතෙර වේනුයි ලොකුත්තරොයි නිර්වාණ සංඛ්‍යාත ක්‍ෂයයට යේනුයි ඛයගාමියි ක්‍ෂයගාමී වයේත් එයයි. මාර්ගය වූයේත් එයනුයි ඛයගාමිමග්ගොයි. එය වඩන කල්හි ඒ මාර්ගය සමුච්ඡෙද ප්‍රහාණයයි යන අර්ථයි. එසේම ඵල ක්‍ෂණයෙහි ලෝකෝත්තර ඵලයම පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණයයි.

කාමානමෙතං නිස්සරණං ආදීන්හි කාමයෙන්ද, රූපයෙන්ද, සංඛතයෙන්ද මේ කරණකොටගෙන නිදහස් වෙතියි නිස්සරණං = ඒවායින් හෝ නිදහස් වන හෙයින් අසුභ ධ්‍යානය නිස්සරණයි. කාමයන්ගෙන් නික්මුණු හෙයින් නෙක්ඛම්මංයි. අනාගාමි මාර්ගය හෝ වෙයි. අසුභ ධ්‍යානය කාමයන් මැඩපවත්වන හෙයින් කාමයන්ගේ නිස්සරණයයි. ඒ ධ්‍යානය පාදකකොට උපදවන ලද අනාගාමි මාර්ගය වනාහි කාමයන් සර්වප්‍රකාරයෙන් මුලිනුපුටා සිඳ දමන හෙයින් අත්‍යන්ත නිස්සරණයයි. වෙනස් වේනුයි = රූපංයි. රූප නොවූයේ අරූපයි. මිත්‍ර ප්‍රතිවිරුද්ධ සතුරන් මෙන්ද, ලෝභාදීන්ට විරුද්ධ අලෝභාදීන් මෙන්ද, රූපයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂයයි යන අර්ථයි. ප්‍රතිඵල වශයෙන් හෝ රූපයක් නොමැත්තේ නුයි අරූපංයි. අරූපයම = ආරුප්පංයි අරූප ධ්‍යානයෝය. ඒවා රූපයන්ගෙන් නිස්සරණය නම් වේ. අරූපයන්හිදීද අර්හත් මාර්ගය නැවත උපත් වළක්වන හෙයින් සර්වප්‍රකාරයෙන් රූපයන්ගේ නිස්සරණය නම් වේ. භූතං යනු, හටගත් යන අර්ථයි. සංඛතං යනු, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එකතුව කරන ලද, පටිච්ච සමුප්පන්නං යනු ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් හේතුකොට මනාව සමග උපන් පළමුවැන්නෙන් හටගත් බව දැක්වීමෙන් අනිත්‍යතාවයද දෙවැන්නෙන් අනිත්‍යතාවයාගේ ඇතිකල්හිද, ප්‍රත්‍යය බලය දැක්වීමෙන් අන්සතු බවද, තෙවැන්නෙන් අන්සතු වූයේ නමුත් ප්‍රත්‍යයන්ගේ උනන්දු නොවීම දැක්වීමෙන් ස්වයං සිද්ධිය දක්වන ලද්දේ වෙයි. නිරොධො යනු නිර්වාණයයි. නිවනට පැමිණ දුක නිරුද්ධ කෙරේනුයි නිරෝධයයි කියනු ලැබේ. එයම සියලු ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් දැයින් ඉවත්වූ හෙයින් ඒ සංඛතයාගේ නිදහස්වීමයි. අටුවාවෙහි වනාහි –

‘නිරොධො තස්ස නිස්සරණං’ යනු මෙහි අර්හත්ඵලය නිරෝධයයි අදහස් කරන ලදි. අර්හත් ඵලයෙන් නිර්වාණය දුටුකල්හි නැවත මත්තෙහි සියලු සංස්කාරයෝ නොවෙත්නුයි, අර්හත්වයයි කියනු ලබන නිරෝධයට ප්‍රත්‍යය බැවින් නිරෝධයයි කියන ලදි.

නෙක්ඛම්මං පටිලද්ධස්ස යනාදීන්හි අසුභ ධ්‍යාන නිදහසෙහි සමුච්ඡෙද ප්‍රහාණයෙන්ද, කාමයන් ප්‍රහීණ වූයේම අත්හරින ලද්දේද වේ. අරූප ධ්‍යානයන්ගේ නිදහසෙහිද, අර්හත් මාර්ගයාගේ නිදහසෙහිද එපරිද්දෙන්ම රූප යෙදිය යුතුය. රූපයන්හි ඡන්‍ද රාග ප්‍රහාණයෙන් රූපයන්ගේ පූර්ණ විනාශය වෙයි. රූපා යනු ලිංග විපර්යාසයි. නිර්වාණයාගේ නිදහසෙහි නිස්සරණ ප්‍රහාණයෙන්ද අර්හත් ඵලයෙහි නිදහසෙහි සන්සිඳීම් ප්‍රහාණයෙන්ද සංස්කාර ප්‍රහීණ මෙන්ම හැරදමන ලද්දේද වේ. නිර්වාණ නිදහසෙහි අරමුණු කිරීම් වශයෙන් ප්‍රතිලාභය දතයුතුය.

දුක්ඛ සච්චං ආදීන්හි පරිඤ්ඤා පටිවෙධං යනු භාව නපුංසක වචනයි. සම්පූර්ණයෙන් දැනගෙන සත්‍යාවබෝධය කිරීම = සම්පූර්ණ සත්‍යාවබෝධයයි. ඒ සම්පූර්ණ සත්‍යාවබෝධය; සෙස්සෙහිද මේ ක්‍රමයමැයි පජහාති යනු ඒ ඒ අයුරින් සත්‍යාවබෝධ කරන්නේ ප්‍රහාණය කළයුතු කෙලෙසුන් ප්‍රහාණය කෙරේ යයි අර්ථය ගතයුතුය. ලෞකික ලෝකෝත්තරයන්හිද, ඡන්ද, රාග ප්‍රහාණයෙන් ඒවා දුරු කෙරේයයි අර්ථයි. නැව යම්සේ පෙර පසු නොවී එකෙණෙහි මෙතෙර අත්හරී. දියපහර සිඳියි. භාණ්ඩ උසුලයි. පරතෙරට පමුණුවයි. යන සිව් කිසක් කරයිද, එපරිද්දෙන්ම මාර්ග ඥානය පෙරපසු නොවී එකෙණෙහි, දුක සම්පූර්ණ දැනීම් අවබෝධයෙන් අවබෝධ කරයි. සමුදය ප්‍රහාණ අවබෝධයෙන් අවබෝධ කරයි. මාර්ගය වැඩීම් අවබෝධයෙන් අවබෝධ කරයි. නිරෝධය සාක්‍ෂාත් කිරීම් අවබෝධයෙන් අවබෝධ කරයි යන සිවුසස් අවබෝධ කරයි. මෙයින් කුමක් කියන ලදද? නිරෝධය අරමුණුකොට සිවුසසුන්ට පැමිණෙයි. දකියි. සත්‍යාවබෝධය කරයි යයි කියන ලද හෙයින්, එකෙණෙහි වූයේ නමුත් වෙන් වෙන්ව මෙන් ප්‍රහාණයන් කියන ලදැයි දතයුතුය.

පස්වැදෑරුම් ප්‍රහාණයන්හි යම් සෙවෙල් සහිත ජලයෙහි බහාලූ කළයෙහි සෙවෙල් මෙන්, ඒ ඒ ලෞකික සමාධිවලින් නීවරණාදී විරුද්ධ ධර්මයන්ගේ යටහත් කිරීමක් වේද? මෙය විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයයි. වික්ඛම්භනප්පහානඤ්ච නීවරණානං පඨමජ්ඣානං භාවයතො යනු නීවරණයන්ගේ ප්‍රහාණය ප්‍රකට බැවින් යූ.සේයි. නීවරණ, ධ්‍යානයට පූර්වභාගයෙහිදීත්, පසු භාගයෙහිදීත් වහා සිත වසාගෙන නොපැතිරෙත්. එම නීවරණ වසාගෙන පැතිරුණු කල්හි ධ්‍යානය පිරිහෙයි. විතර්කාදීහු ද්විතීය ධ්‍යානයට පෙර හා පසුව විරුද්ධ නොවී පවතිත්. එහෙයින් නීවරණයන්ගේ යටපත් කිරීම ප්‍රකටය. රෑ කල බබලන පහනෙන් අඳුර දුරලන්නාක් මෙන් ඒ ඒ විදර්ශනාවගේ කොටස් වූ ධ්‍යානාංගයෙන්, විරුද්ධාකාරයෙන් වන ඒ ඒ ප්‍රහාණය කළයුතු ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණයක් වේද, එය තාවකාලික ප්‍රහාණයයි. තදංගප්පහානඤ්ච දිට්ඨිගතානං නිබ්බෙධභාගියං සමාධිං භාවයතො යනු, මිථ්‍යා දෘෂ්ටීන්ගේම ප්‍රහාණය දළ වශයෙන් යූ.සේයි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටීහු දළය. නිත්‍ය සංඥාදීහු සියුම්ය. එහි දිට්ඨිගතානං යනු දෘෂ්ටියම දෘෂ්ටිගතය. අශූචිගත, මුත්‍රගත ආදීන් මෙනි. දෘෂ්ටියෙහි යා යුතු බව හෙයින්ද දෘෂ්ටියෙහි ගිය ප්‍රමාණයම මෙය වේනුයි දිට්ඨිගතයි. දෙසැටක් දෘෂ්ටීන්හි ඇතුළත් හෙයින්ද, දෘෂ්ටීන්හි ගිය හෙයින්ද දෘෂ්ටිගතයි. (බහුවචනයෙන්) ඒ දෘෂ්ටිගතයන්ගේ තියුණු අවබෝධය සහිත සමාධිය යනු විදර්ශනාව හා යෙදුණු සමාධියයි. හෙණ පැටලී සම්පූර්ණයෙන් නැසුණා වූ වෘක්‍ෂයක් මෙන්, නැවත පැවැත්මක් නොවන අයුරු ආර්ය මාර්ග ඥානයෙන් සියලු සංයෝජන ධර්මයන්ගේ එවන් ප්‍රහාණයයි. මෙය සමුච්ඡෙද ප්‍රහාණ නම් වේ. නිරොධො නිබ්බානං යනු නිරෝධ සංඛ්‍යාත නිර්වාණයයි.

මෙසේ ප්‍රහාණ වශයෙන් ප්‍රහාණය කළයුතු ධර්මයන් දක්වා, දැන් ස්වභාව තත්ත්වයෙන්ම නැවත ප්‍රහාණය කළයුතු ධර්ම දක්වන්ට, සබ්බං භික්ඛවෙ පහාතබ්බං යනාදිය වදාළහ. එහි චක්‍ෂුරාදීන්හි ඡන්‍දරාග ප්‍රහාණයෙන් ප්‍රහාණය කළයුතුය. ‘රූපං පස්සන්තො පජහති’ ආදීන්හි රූපය අනිත්‍යාදී වශයෙන් බලන්නේ ප්‍රහාණය කළයුතු කෙලෙස් දුරුකරයි. චක්ඛුං -පෙ- ජරාමරණං -පෙ- අමතොගධං නිබ්බාණං පෙය්‍යාලද්වයෙහි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමිතින්‍ද්‍රියයි. පස්සන්තොපජහති ආදී ඒ ලෝකෝත්තරයන්හි අනඤ්ඤස්සාමිතින්‍ද්‍රිය, බලන්නේ මනාව බලන්නේ, බලාපොරොත්තු වන්නේ, කැමති වන්නේ, විදර්ශනා ක්‍ෂණයන්හි ප්‍රහාණය කළයුතු සියලු කෙලෙස් දුරුකෙරේනුයි ඒ ඒ සුදුසු අයුරින් යෙදිය යුතුය.

සද්ධර්මප්‍රකාශනී නම් වූ ප්‍රතිසම්භිදාමාර්ග අටුවාවෙහි

ප්‍රහාණය කළයුතු ධර්ම විස්තර වර්ණනාව නිමි.

වැඩිය යුතු ධර්ම විස්තරයෙහි කායගතා සති යනු කායගතා සති සූත්‍රාන්තයෙහි කියන ලද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස, සිවු ඉරියව්, කුඩා ඉරියව් දෙතිස් කුණප මෙනෙහි කිරීම, සිව්ධාතු, නව අමු සොහොන් පිළිකුල් මෙනෙහි කිරීම හා යෙදුණු, සුදුසු අයුරින් රූපධ්‍යාන හා එකට යෙදුණු සිහිය, ඒවා ඒ ශරීරයන්හි ඇතුළත් වූවාහු පවත්නාහුයි කායගතායි කියයි. සාත සහගතා යනු මිහිරි, සුව විඳීම් සංඛ්‍යාත සිසිලෙන් එකට ඉපදීම් ආදී ස්වභාවයන් සමග යුක්තවූවාහු, සහගත ශබ්දය, ඒ බැව්හි, ගැවසීමෙහි, අරමුණෙහි, ආශ්‍රයෙහි, මිශ්‍රවීමෙහි යන පංචවිධ අර්ථයන්හි බුදුවදනෙහි පෙනේ. තෘෂ්ණාව හා ඇල්ම සහිත පුනර්භවය ඇතිකරන යම් ඒ තෘෂ්ණාවක් වේද යන මෙහි ඒ බැව්හි, තෘෂ්ණාව හා ඇල්මෙන් යුක්ත වූයේය යන අර්ථයි. මහණෙනි, යම් කුසීතකමින් යුත්, කුසීතකම හා යෙදුණු යම් විමසීමක් වේද, මෙහි ගැවසීමෙහි යෙදේ. අතරතුර උපදින කුසීතකමින් ගැවසුණේය යන අර්ථයි. රූප සහගත, සමවත්ඵල හෝ අරූප සහගත සමවත්ඵල ලාභියෙක් වේ. මෙහි අරමුණෙහි යෙදේ. රූප අරූප අරමුණු යන අර්ථයි. අස්ථික සංඥා සහගත සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි. මෙහි ආශ්‍රයෙහි, අස්ථික සංඥාව නිශ්‍රය කොට, අට්ඨික සංඥාව ලබන ලදැයි අර්ථයි. මේ සැපය, මේ ප්‍රීතිය සමග වේ. එක්ව උපන්නේ, එකට යෙදුණේ වේ. මෙහි මිශ්‍රවීමෙහි, මිශ්‍රවන්නාහ යන අර්ථයි. මෙම පදයෙහිද මිශ්‍ර වූයේ යන්න අදහස් කරන ලදි. සිසිල හා මිශ්‍රවූයේ සිසිල සමග යුක්ත වූයේය යන අර්ථයි. චතුර්ථ ධ්‍යානය හැර සෙස්සෙහි සිහිල් සහගත තත්ත්වය වේ. සිහියද උපේක්‍ෂා සහගත බැවින් බොහෝසෙයින් සිහිල් සහගතයයි කියන ලදි. චතුර්ථ ධ්‍යානයට මුල් ධ්‍යාන මුල්වන හෙයින්, සිසිල් සහගත බව වන හෙයින්ද, උපේක්‍ෂා සහගත බව කියන ලද්දේම වේ. උපෙක්‍ෂාවගේ සාන්ත සුවය කියන ලද හෙයින් බුදුරදුන් විසින් චතුර්ථධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්තවද සිහිල් සහගතයයි යූ.සේයි.

සමථොච විපස්සනාච යනු කාමච්ඡන්‍දාදී විරුද්ධ ධර්මයන් සමනය කරයි. විනාශ කෙරෙයිනුයි = සමථොයි. මෙය සමාධියට නාමයකි. අනිත්‍යාදී වශයෙන් විවිධාකාරයෙන් ධර්මයන් දකීනුයි විදර්ශනායි. මෙය ප්‍රඥාවට නමකි. සංගීති පර්යායෙහිද ලෞකික - ලෝකෝත්තර මිශ්‍රයි. තයො සමාධි යනු, විතර්ක සහිත විචාර සහිත සමාධිය, අවිතර්ක විචාර මාත්‍ර සමාධිය, අවිතර්ක අවිචාර සමාධිය, සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් පැවැත්වීමේදී, විතර්ක සමග වූයේ සවිතර්කයි. විචාරය සමග වූයේ අවිචාරයි. එය ක්‍ෂණික සමාධි, විදර්ශනා සමාධි, උපචාර සමාධි, ප්‍රථමධ්‍යාන සමාධි වශයෙනි. මෙයට විතර්කයක් නොමැතිනුයි - අවිතක්කොයි. විතර්ක විචාරයන්හි විචාර මාත්‍ර උපරිම ප්‍රමාණය මෙයටනුයි = විචාරමත්තොයි. මත්තෙහි විතර්කයන් සමග එකට යෙදීමට නොයේනුයි අර්ථයි. එය පඤ්චක ද්විතීයධ්‍යාන සමාධියයි. ඒ දෙයාකාරයෙන් වෙන්වූයේ අවිතර්ක අවිචාර සමාධියයි. එය චතුෂ්ක ක්‍රමයෙහි ද්විතීය ධ්‍යානාදී වූද, පඤ්චක ක්‍රමයෙහි තෘතීය ධ්‍යානාදී වූද, රූපාවචර සමාධියි. ඒවා මෙහි අදහස් නොකරන ලදී.

චත්තාරො සතිපට්ඨානා යනු කායානුපස්සනා, වෙදනානුපස්සනා, චිත්තානුපස්සනා, ධම්මානුපස්සනා යන සතර සතිපට්ඨානයි. පූර්ව භාගයෙහි තුදුස් අයුරින් කය පිරික්සනුයේ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානයයි. නව අයුරින් විඳීම පිරික්සනුයේ වෙදනානුපස්සනා සතිපට්ඨානයයි. සොළොස් අයුරින් සිත පිරික්සනුයේ චිත්තානුපස්සනා සතිපට්ඨානයයි. පස් අයුරින් ධර්මයන් පිරික්සනුයේ ධම්මානුපස්සනා සතිපට්ඨානයයි. ලෝකෝත්තර තත්ව මෙහි අදහස් නොකරන ලදි. පඤ්චංගිකො සමාධි යනු, කොටස් පහක් මෙයට ඇත්තේනුයි පඤ්චංගිකයි. ඒ චතුර්ථ ධ්‍යාන සමාධියයි. ප්‍රීතිය පැතිරීම, සුවය පැතිරීම, සිත පැතිරීම, ආලෝකය පැතිරීම, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා නිමිත්ත යන අංග පසයි. ප්‍රීතිය පැතිරෙමින් උපදීනුයි දෙදැහැන්හි ප්‍රඥාව, ප්‍රීතිය පැතිරීමයි. සුව පැතිරෙමින් උපදීනුයි තෙදැහැන්හි ප්‍රඥාව සුව පැතිරීමයි. අන් සිත් යොමුව පැතිරෙමින් උපදීනුයි චෙතොපරිය ප්‍රඥාව සිත පැතිරීමයි. ආලෝකය පැතිරෙමින් උපදීනුයි දිවැස් පැණ ආලෝකය පැතිරීමයි. ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා ඤාණය ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා නිමිත්ත නම් වේ කියන ලද්දේය.

දෙදැහැන්හි ප්‍රඥාව ප්‍රීතිය පැතිරීමයි. තෙ දැහැන්හි ප්‍රඥාව සුව පැතිරීමයි. අන් සිත් දැනීමේ ප්‍රඥාව සිත පැතිරීමයි. දිවැස් ප්‍රඥාව ආලෝකය පැතිරීමයි. [missing trans]

ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගිටියහුට පැවැති ආකාරය ගැනීම් වශයෙන් නිමිත්ත යයි කියන ලදි. එහි ප්‍රීතිය පැතිරීම, සුවය පැතිරීම දෙපා මෙනි. සිතෙහි පැතිරීම, ආලෝකයෙහි පැතිරීම දෙඅත් මෙනි. අභිඥාපාදක චතුර්ථධ්‍යානය මධ්‍යම ශරීරය මෙනි. ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා නිමිත්ත හිස මෙනි. මෙසේ ආයුෂ්මත් දම්සෙනෙවි සැරියුත් තෙරණුවෝ පංචාංගික සම්‍යක් සමාධිය අඟපසඟින් යුත් පුරුෂයෙකු මෙන් උපමාකොට දක්වති.

ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි යනු, නැවත නැවත උපදනා හෙයින් සිහියම අනුස්සතිහුය. පැවැත්විය යුතු ස්ථානයන්හිම පවත්වන හෙයින් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ කුල පුත්‍රයාට සුදුසු සිහිය වේනුයි = අනුස්සතියොයි. අනුස්සතීන්ම ප්‍රීති ආදීන්ගේ ස්ථාන බැවින් අනුස්සතිට්ඨානානියි. කවර සයෙක්ද? කංඛා බුද්ධානුස්සති, ධම්මානුස්සති, සංඝානුස්සති, සීලානුස්සති, චාගානුස්සති, දෙවතානුස්සති යන සයයි. බොජ්ඣංගා යනු බෝධියට හෝ බෝධියගේ අංගයි. (කොටස්) මෙය කියන ලද්දේ වේ. මේ ධර්ම සාමග්‍රිය, යමක් කරණකොට ලෝකෝත්තර මාර්ගක්‍ෂණයෙහි උපදිනු ලබන, මැලිබව, නොසන්සුන් බව, තැන්පත් කිරීම්, කම්සුවෙහි යෙදීම, ශරීරයට තද දුක්දීම, මරණින් මතු විනාසය, නොනැසී පවත්නා ආත්මය ආදී ඇලීම්වලටද, නොයෙක් උවදුරුවලට විරුද්ධ වූ, සති, ධම්මවිචය, විරිය, ප්‍රීති පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්‍ෂා සංඛ්‍යාත ධර්ම සාමග්‍රියෙන් ආර්යශ්‍රාවක තෙමේ අවබෝධ කෙරේනුයි සලකා බෝධියයි කියයි. බුජ්ඣති යනු කෙලෙස් සිත් පරම්පරාව සහිත නිද්‍රාවෙන් නැගිටියි. චතුරාර්ය සත්‍යයන් හෝ අවබෝධ කරයි. නිර්වාණයම හෝ සාක්‍ෂාත් කරයි. ඒ ධර්මසාමග්‍රි සංඛ්‍යාත බෝධියෙහි අංගනුයි. බොජ්ඣංගයි. ධ්‍යානාංග, මාර්ගාංග මෙනි. යමෙක් වනාහි මේ කියන ලද ආකාරයෙන් මේ ධර්ම සාමාග්‍රියෙන් අවබෝධ කෙරේනුයි සලකා ආර්යශ්‍රාවක තෙමේ බෝධියයි හඳුන්වයි. ඒ බෝධියගේ අංගනුයි= බොජ්ඣංගායි. සෙනංග, රථංග ආදිය මෙනි. අර්ථකථාචාරීහු එහෙයින් කීහ. අවබෝධ කරන පුද්ගලයාගේ අංගනුයි බොජ්ඣංගායි. තවද, බොජ්ඣංගයි ආදී ක්‍රමයෙන් බොජ්ඣංගාර්ථය දතයුතුය. අරියො අට්ඨංගිකො මග්ගො යනු ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් නැසිය යුතු කෙලෙසුන්ගෙන් දූරභාවය හෙයින්ද, ආර්ය භාවය හටගන්වන හෙයින්ද, ආර්යඵල ප්‍රතිලාභ කරන හෙයින්ද, ආර්යයි. කරුණු අටෙක් වන්නේනුයි අට්ඨංගිකයි. ඒ මෙය චතුරංගික සේනාව මෙන්ද, පංචාංගික තූර්යයන් මෙන්ද, කොටස් මාත්‍රයම වේ. කොටස් තොර වූයේ නම් නැත. බොජ්ඣංග, මාර්ගාංග ලෝකෝත්තරයහ.

නව පාරිසුද්ධි පධානියංගානි යනු සීල විසුද්ධි, චිත්ත විසුද්ධි, දිට්ඨි විසුද්ධි, කංඛාවිතරණ විසුද්ධි, මග්ගාමග්ග ඤාණ දස්සන විසුද්ධි, පටිපදා ඤාණදස්සන විසුද්ධි, ඤාණ දස්සන විසුද්ධි, පඤ්ඤා, විමුත්ති මෙම නවයයි. සීල විසුද්ධි යනු, විශුද්ධියට පමුණුවන්ට සමත් සිවු පිරිසිදු සීලයයි. එය දුසිල් මල පිරිසිදු කෙරේනුයි පාරිශුද්ධියි. පධානියංගං යනු, පිරිසිදු බවට ප්‍රධානවන උතුම් කොටසයි. චිත්ත විසුද්ධි යනු, විදර්ශනාවට ආසන්න කරුණක් වන ප්‍රගුණ කළ අටසමවත්. ඒවා කාමාසාදී සිත්මල පිරිසිදු කරත්. දිට්ඨි විසුද්ධි යනු, හේතු සහිතව නාමරූප පිරිසිදු දැනීම, එය සත් දෘෂ්ටිමල පිරිසිදු කරයි. විතරණ විසුද්ධි යනු, ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදයෙහි ඤාණයයි. එහෙයින් ත්‍රිවිධ කාලයන්හි ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ධර්ම පවතිත් යයි, බලන්නේ ත්‍රිවිධ කාලයන්හි පවත්නා සත් සැකමල තරණය කරන්නේ පිරිසිදු වේ. මග්ගා මග්ගඤාණ දස්සන විසුද්ධි යනු, හටගැනීම විනාශය අනුව බලන ක්‍ෂණයෙහි උපන්, ආලෝක, ඤාණ, ප්‍රීති, සන්සිඳීම, සුව, නොසැලෙන බව, උත්සාහය, වැටහීම, මධ්‍යස්ථ බව, තෘෂ්ණාව යන දශ විදර්ශනා උපක්ලේශයන් මාර්ගය නොවේය. වීථියට පිළිපන් උදයව්‍යයය නියම මගයැයි මෙසේ මග නොමග දැනීම නම් වේ. එයින් නොමං මල පිරිසිදු කරයි. පටිපදා ඤාණදස්සන විසුද්ධි යනු, වීථියට පිළිපන් උදයව්‍යයානු පස්සනා ඤාණය, භංගානුපස්සනා ඤාණය, භයතුපට්ඨානානුපස්සනා ඤාණය, ආදීනවානුපස්සනා ඤාණය, නිබ්බිදානුපස්සනා ඤාණය, මුඤ්චිතු කම්‍යතා ඤාණය, පටිසංඛානුපස්සනා ඤාණය, සංඛාරුපෙක්‍ෂා ඤාණය, අනුලෝම ඤාණය යන මෙම නවය විදර්ශනා ඤාණයි. ඒවා නිත්‍ය සංඥාදී මල පිරිසිදු කෙරෙයි. ඤාණ දස්සන විසුද්ධි යනු, චතුරාර්ය සත්‍ය මාර්ග ප්‍රඥාවයි. ඒවා සම්පූර්ණයෙන් විනාශ කරන්නේ, තම තම මාර්ගයන්ගෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් මල පිරිසිදු කරයි. පඤ්ඤා යනු අර්හත් ඵල ප්‍රඥාවයි. විමුත්ති යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියයි.

දස කසිණායතනාන යනු එක් අයෙක් පඨවි කසිණය මනාසේ දැනගනී. උඩ, යට, සරස, දෙකක් නොවන සේ, අප්‍රමාණව එක් අයෙක් ආපෝ කසිණය, එක් අයෙක් තේජෝ කසිණය, එක් අයෙක් වායෝ කසිණය, එක් අයෙක් නීල කසිණය, එක් අයෙක් පීත (කහවන්) කසිණය, එක් අයෙක් ලෝහිත කසිණය, එක් අයෙක් ශ්වේත කසිණය, එක් අයෙක් ආකාස කසිණය, එක් අයෙක් විඤ්ඤාණ කසිණය මනාසේ දැනගනී. උඩ, යට, සරස, දෙකක් නොවන සේ අප්‍රමාණව යයි මෙසේ කියන ලද දහයයි. මේවා හැමතැන පැතිරෙන අර්ථයෙන් කසිණයි. එය අරමුණු කොට ඇති ධර්මයන්ට ක්‍ෂේත්‍ර අර්ථයෙන්ද. අධිෂ්ඨානාර්ථයෙන්ද ආයතනයි. උද්ධං යනු මත්තෙහි අහස්තල අභිමුඛව, අධො යනු යට බිම් තලය අභිමුඛව, කුඹුරෙහි සම බිම මෙන් හාත්පසින් වසනලද, ඇතමෙක් අහසේ උස ප්‍රදේශයෙන්ම කසිණාරමුණු කසිණය වඩයි. ඇතමෙක් යට, ඇතමෙක් හාත්පස, තනිව ඒ ඒ කරුණට ගැළපෙන අයුරින් රූප දකිනු කැමැත්තාගේ ආලෝකය මෙන් කසිණය දිගු කරයි. එහෙයින්, පඨවි කසිණ මෙකො සඤ්ජානානි උද්ධං අධො තිරියං යයි කියන ලදි. අද්වයං යන මෙය වනාහි එකක්හුගේ වෙනස් ස්වභාවයකට නොපැමිණීම් අර්ථය සඳහා කියන ලදි. ජලයට පිවිසියහුට සියලු දිසාවන්හි ජලයම වේ. අනෙකක් නොවේ. පඨවි කසිණයද එපරිදිමය. පඨවි කසිණයම වේ. එහි අන් කසිණයන්හි මිශ්‍ර කිරීමක් නැත. හැමතැන මේ ක්‍රමයයි. අප්පමාණං යනු පැතිරවීමෙහි අප්‍රමාණතාවය වශයෙන් කියන ලදි. එය මනසින් පතුරුවන්නේ, හැමතැනම පතුරුවයි. මෙය මුලවන්නේය. මෙය මැද වන්නේ යයි ප්‍රමාණයක් නොගනී යන අර්ථයි. ආකාස කසිණං යනු කසිණ නිමිත්තෙන් ගළවා දැමූ අහස. විඤ්ඤාණ කසිණං යනු කසිණයෙන් ගළවා දැමූ ආකාසයෙහි පවත්නා විඤ්ඤාණයයි. එහි කසිණ වශයෙන්, කසිණ ඉගිලූ අහසෙහි, කසිණය උගුලුවාලූ අහසෙහි වශයෙන්, එහි පැවති විඤ්ඤාණයෙහි උඩ, යට, සරස් භාවය දතයුතුය. වෙන් කොටගත් අහසෙහි කසිණද වැඩිය යුතු හෙයින්,

ඊට අදාළ වන අයුරින් දැන් භාවනා ප්‍රභේද දක්වන්නේ ද්වෙභාවනා යනාදිය කීයේය. එහි ලොකියා යන ආදීණ්හි කැඩී බිඳී, විනාශවන අර්ථයෙන් සංසාර වෘත්තය ලෝකයයි කියයි. ඊට ඇතුළත් භාවයෙන් ලෝකයෙහි යෙදුණේනුයි = ලොකියායි ලෞකික ධර්මයන්ගේ වැඩීම ලොකියායි. ධර්මයන්ගේ වැඩීමයයි ව්‍යවහාර වශයෙන් කියයි. එහි වෙන් වශයෙන් භාවනා නැත. ඒ ධර්මයන් වඩනු ලබන්නේ භාවනා යයි කියති. උත්තිණ්ණා යනු එතෙරවීමයි. ලෝකයෙහි ඇතුළත් නොවන බැවින් ලෝකයෙන් එතෙර වූයේනුයි = ලොකුත්තරායි.

රූප භව සංඛ්‍යාත රූපයෙහි හැසිරෙත්නුයි රූපාවචරයි. කුසල ශබ්දය වනාහි මෙහි, නිරෝගී භාවයෙහි, නිරවද්‍යයෙහි, දක්‍ෂ යන්නෙහි, සුව විපාකයන්හි දක්නට ලැබේ. පින්වතාණෙනි, කොහොමද යහපත්ද, පින්වතාණෙනි කොහොමද නිරෝගිද, ආදී තන්හි නිරෝගී අර්ථයෙහි යේ. ස්වාමීනි, කවරනම් කායික හැසිරීම් කුසලද? මහරජ, නිවැරදි කායික හැසිරීම්ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුසල්දම් පිළිබඳව යම්සේ ධර්මය දේශනා කරත්ද? නැවතද ස්වාමීනි, දේශනා අතර එය උසස්ය. මේ අදී තන්හි නිරවද්‍යතාවයෙහි යෙදේ. ‘රාජකුමාරයාණෙනි, එය කිමැයි හඟින්නෙහිද? නුඹ රථයෙහි ලොකු කුඩා කොටස් පිළිබඳ දක්‍ෂද? නෘත්‍ය ගීතාදියෙහි දක්‍ෂ වූයේ දක්‍ෂභාවයෙහි හික්මුණේ ආදීන්හි දක්‍ෂතාවයෙහි යෙදේ. “කුසල්දම්හි සමාදන්වීම හේතුවෙන් මෙසේ මේ පුණ්‍යය මනාව වැඩේ.” “කුසල කර්මයාගේ කළ බැවින්, රැස්කළ බැවින්, ආදීන්හි සුව විපාකයන්හි යෙදේ.” එය මෙහි, නිරෝගිකමෙහිද, නිරවද්‍යතාවයෙහිද, සුව විපාකයෙහිද යෙදීම සුදුසුය. මෙහි වචනාර්ථය වනාහි පිළිකුල් පාපී ධර්මයන් සොලවති. චලනය කරති. කම්පා කරති. විනාශ කරතියි = කුසල් නම් වේ. පිළිකුල් ආකාරයෙන් හොවිත්. පවතිත්නුයි කුසා නම් වේ. ඒ අකුසල් සංඛ්‍යාත කුසලයන් කපත්. සිඳිත්නුයි = කුසලයි. පිළිකුල් දෑහි සියුම් කිරීමේ, මුවහත් කිරීම් වශයෙන් ඤාණය කුස නම් වේ. එම කුසයෙන් නැසිය යුතු හෙයින්, යථාර්ථ වශයෙන් ගතයුතු හෙයින් පැවැතිය යුතු හෙයින්ද කුසලයි. යම්සේ කුසතණ දෙපසට ගියේ අත් ප්‍රදේශය කපත්ද, මෙසේ මේවාද උපනුපන් භාවයෙන්, ද්විපාර්ශ්ව ගතවූයේ කෙලෙස් පස සිඳිත්. එහෙයින් කුස මෙන් සිඳිත්නුයි කුසලායි. ඒ රූපාවචර කුසලානං භාවනා යනු අරූප භව සංඛයාත අරූපයෙහි හැසිරෙත්නුයි අරූපාවචරයි. ත්‍රෛභූමික වෘත්තයෙහි පර්යාපන්න වූවාහු ඇතුළත් වූවාහුනුයි පරියාපන්නයි. එහි ඇතුළත් නොවූයේ නුයි අපරියාපන්නා ලොකුත්තරායි.

කාමාවචර කුසල ධර්මයන්ගේ භාවනාව කුමක් හෙයින් නොකියන ලද්දේද යත්? අභිධර්මයෙහි අර්පණාප්‍රාප්ත භාවනාවම භාවනාවයයි අදහස් කරන ලදි. එහි කියන ලදි,

කාර්ය නිරත කර්මාන්තායතනයන්හි හෝ කාර්ය නිරත ශිල්පායතනයන්හි හෝ කාර්ය නිරත විද්‍යාස්ථානයන්හි හෝ ක්‍රියාවන් කළ හෝ චතුරාර්ය සත්‍යයන්ට අනුලොම්ව රූපය අනිත්‍යයයි හෝ වේදනාව, -පෙ- සංඥාව -පෙ- සංස්කාර -පෙ- විඤ්ඤාණය අනිත්‍යයයි හෝ යම් මෙබඳු යෝග්‍ය කැමැත්තක්, දෘෂ්ටියක්, රුචියක්, දැනීමක්, බැල්මක්, ධර්මාවබෝධතාවක් අන්‍යයාගෙන් නොඅසා ලැබගනීද? මෙය චින්තාමය ප්‍රඥාවයයි කියයි. කාර්ය නිරත කර්මාන්තයන්හි හෝ -පෙ- ධර්මාවබෝධතාවක් අන්‍යයාගෙන් අසා ලැබගනීද? මෙය සුතමයෙ ප්‍රඥාවයයි කියයි. සමවතට සමවන්නහුගේ ප්‍රඥාව භාවනාමය ප්‍රඥාවයි.

ඒ කාමාවචර භාවනාව ආවර්ජන භවංග පාතයන්හි ඇතුළත් භාවනායයි නොකියන ලදැයි දතයුතුය. සියලු පුණ්‍යයන්ට ත්‍රිවිධ පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු ඇතුළත් හෙයින්, උපචාර සමාධි, විදර්ශනා සමාධීන්ගේ භාවනාමය පුණ්‍යතාවය සිද්ධය. මෙහි වනාහි ලෞකික භාවනාවම සංගෘහිතයි. රූපාවචර අරූපාවචරයන්ගේ ත්‍රිවිධ භාවයෙහි හීනා යනු ලාමක, ලාමක හා උසස් තත්ත්වයන් අතර වූයේ = මජ්ඣායි. මජ්ඣිමායිද පාඨයි. ප්‍රධාන භාවයට පැමිණවූයේනුයි පණීතායි. උතුම් යන අර්ථයි. රැස්කිරීම් වශයෙන් මෙය, හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත වශයෙන් දතයුතුය. යමෙකුගේ රැස්කරන මොහොතෙහි (භාවනා වඩන) කැමැත්ත, වීර්යය, සිත හෝ නුවණින් පරීක්‍ෂාව ලාමක වේද, එය හීන නම් වේ. යමෙකුගේ ඒ ධර්ම මධ්‍යම වේද ඒ මධ්‍යමයි. යමෙකුට ඒ ධර්ම ප්‍රණීතද ඒ ප්‍රණීත නම් වේ. මෘදු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් සමග යුක්ත වූයේ හීනයි. මධ්‍යම ඉන්‍ද්‍රියයන් සමග යුක්ත වූයේ මධ්‍යමයි. අධිමාත්‍ර ඉන්ද්‍රියයන් සමග යුක්ත වූයේ ප්‍රණීතයි. කෙලෙසුන්ගෙන් ගහණ නොවූ කල්හි හීන, මධ්‍යම භාව නොමැති හෙයින් ප්‍රණීතතාවයම කියන ලදි. එය උතුම් අර්ථයෙන්ද, නොතැවෙන අර්ථයෙන්ද ප්‍රණීතයි.

ප්‍රථම භාවනා චතුෂ්කයෙහි භාවෙති යනු එකෙණෙහිම ඒ ඒ අයුරින් අවබෝධ කරනුයේ ආර්ය මාර්ගය වඩයි. දෙවන භාවනා චතුෂ්කයෙහි එසනා භාවනා යනු අර්පණාවට පූර්ව භාගයෙහි භාවනාවයි. එය අර්පණාව සොයන්නේ මෙය කරණ කොටනුයි - එසනායි කියන ලදි. පටිලාභා භාවනා යනු අර්පණා භාවනාවයි. එය එම සෙවීමෙන් ලබාගනීනුයි ප්‍රතිලාභ යයි කියන ලදි. එකරසා භාවනා යනු ප්‍රතිලාභයෙහිදී වසී භාවයට පත්වනු කැමැත්තහුගේ ප්‍රයෝග කාලයෙහි භාවනාවයි. එය ඒ ඒ ප්‍රහාණයෙන්, ඒ ඒ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු හෙයින් මිදීම් රසයෙන් එක් රසයයි කොට එක් රසයයි යූ.සේයි. ආසෙවනා භාවනා යනු ප්‍රතිලාභයෙහිදී වසීප්‍රාප්ත වූ, පරිභෝග කාලයෙහිදී කැමති පරිදි සමවැදිය හැකි භාවනාවයි. එය බොහෝ සේ සේවනය කෙරේනුයි = ආසෙවනායි යූ.සේයි. සමහරු වනාහි ආසේවනයෙන් වසීප්‍රාප්ත, එක් රස යුත් භාවනාව හැමතැන පැතිර පවතීයයි වර්ණනා කරති. චතුෂ්ක විභාගයෙහි, සමාධිං සමාපජ්ජන්තානං යනු සමාධියට සමවන් සියල්ලන්ගේ, එහි ජාතා යනු එහි පූර්වභාගයෙහි හටගත්, එකරසාහොන්ති යනු අර්පණා ඉපදවීමෙහි සමාන කෘත්‍ය වෙතියි අර්ථයි. සමාධිං සමාපන්නානං යනු අර්පණාවන්ගේ ඇතුළට වැදුනුය:අ: තත්‍ථජාතා යනු ඒ අර්පණාවෙහි හටගත්, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තති යනු සමපැවැත්ම තුළින් ඔවුනොවුන් නොඉක්මවති. අධිමොක්ඛට්ඨෙන සද්ධින්‍ද්‍රියං භාවයතො ආදීන්හි එකෙණෙහි එක් එක් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තම තමා අයත් කෘත්‍යයන් කිරීමෙහි, ඒ ඒ කරුණට සහාය වීම් වශයෙන්, තම තම කෘත්‍යකාරක වූ, සෙසු ඉන්‍ද්‍රියයන් විමුක්ති රසයෙන් එකම රසයෙක් වේනුයි, විමුක්ති රස වශයෙන්ම ඒක රසාර්ථයෙන්, භාවනාබල, බොජ්ඣංග මාර්ගාංගයන්හිද මේ ක්‍රමයමැයි. එක රසා යනුවෙන් ලිංග විපර්යාසය කරන ලදි.

ඉධ භික්ඛු යනු, මේ සාසනයෙහි භික්‍ෂුව, සසර බිය බලයිනුයි භික්‍ෂුයි. පුබ්බණ්හ සමයං ආදීන්හි අත්‍යන්ත සංයෝගාර්ථයෙහි ද්විතියා වචනයි. අර්ථ වශයෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨයි. දිනයෙහි පූර්ව කාලයෙහි යන අර්ථයි. ආසෙවති යනු වසීප්‍රාප්ත සමාධිය බොහෝ සේ සේවනය කරයි. යන අර්ථයි. මජ්ඣන්තික සමයං යනු දවසෙහි මධ්‍ය කාලයෙහි, සායණ්හ සමයං යනු දවසෙහි සවස් කාලයෙහි, පුරෙ භත්තං යනු දිවා භෝජනයට පෙර කල්හි, පච්ඡා භත්තං යනු දිවා ආහාරයෙන් පසුකල්හි, පුරිමෙපි යාමෙ යනු රාත්‍රියෙහි පළමු කොටසෙහි, කාලෙ යනු, කළුවර පසෙහි - පුණ්හො යනු හඳ ඇති (ආලෝක) පසෙහි, පුරිමෙපි වයො ඛන්‍ධෙ යනු ප්‍රථම වයස් කොටසෙහි, ප්‍රථම වයසෙහියි අර්ථයි. ශත වර්ෂායුක පුරුෂයෙකුට, ත්‍රිවිධ වයස් කාණ්ඩයන්හි, එක් එක් වයස් කාණ්ඩයකට සිවුමාසාධික තෙතිස් වර්ෂ කාලයක් අයත් වේ.

තෘතීය භාවනා චතුෂ්කයෙහි තත්‍ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන යනු එහි නෛෂ්ක්‍රම්‍යාදී භාවනා විෂයයන්හි හටගත් සමාධි ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත එකට වෙළී පවත්නා ධර්මයන්ගේ ඔවුනොවුන් නොඉක්මවන ස්වභාවයෙන්, ඉන්‍ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙන යනු එහිම ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් නොයෙක් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින්, විමුක්ති රසයෙන් එක් රස භාවයෙන්, තදුපගවිරියවාහනට්ඨෙන යනු ඒවාහි එක් රසභාවයන් නොඉක්මවන පරිදි සුදුසු වීර්ය උසුලන භාවයෙන් ආසෙවනට්ඨෙන යනු එයට එසමයෙහි පැවති යම් සේවනයක් වේද, ඒ සේවනයෙන්, පුරුදු කිරීම් භාවයෙන්.

රූපසඤ්ඤං යනු කුසල, විපාක, ක්‍රියා වශයෙන් පසළොස් ආකාර රූපාවචර ධ්‍යාන සංඛ්‍යාත රූප සංඥාවයි. රූපාවචර ධ්‍යානයද රූපයයි කියයි. රූපී රූපානි පස්සති ආදීන්හි එම ධ්‍යානයෙහි අරමුණද ගැනේ. ‘බහිද්ධා රූපානි පස්සති සුවණ්ණ දුබ්බණ්ණානි, රූපාවචර ධ්‍යානය සංඥා ශීර්ෂයෙන් රූපයෙහි සංඥායි කොට රූප සඤ්ඤායි කියයි. පටිඝ සඤ්ඤං යනු කුසල විපාක පහක් හා අකුසල විපාක පහක් යයි මෙසේ දසවැදෑරුම් ප්‍රතිඝ සංඥාවයි. ද්වි පඤ්ච (දස) විඤ්ඤාණ සමග යෙදුණු සංඥාව, චක්‍ෂු ආදී වස්තූන්ගේද, රූප ආදී අරමුණුවලද හැපීමෙන් උපන් බැවින් පටිඝ සඤ්ඤායි කියනු ලැබේ. රූප සංඥා, ශබ්ද සංඥා, ගන්‍ධ සංඥා, රස සංඥා, ස්පර්ශ සංඥා යනුද මෙයටම නාමයකි. නානත්ත සංඥා යනු අටවැදෑරුම් කාමාවචර සංඥාවන්ද, දොළොස් අකුසල සංඥාවන්ද, එකොළොස් කාමාවචර කුසල විපාක සංඥාවන්ද, දෙ අකුසල සංඥාවන්ද, එකොළොස් කාමාවචර විපාක, ක්‍රියා සංඥා යයි මෙසේ සිව්සාළිස් ආකාර නානත්‍ව සංඥාව. එය නොයෙක් ආකාර, නොයෙක් ස්වභාව වූ, රූප ශබ්දාදී භේද වූ ගෝචරයන්හි පවත්නා සංඥානුයි - නානත්ත සඤ්ඤායි. සිව්සාළිස් ප්‍රභේදයෙන් නානාප්‍රකාරය. නොයෙක් ස්වභාවය, ඔවුනොවුන් සමාන නොවූ සංඥානුයි නානත්ත සඤ්ඤායි කියනු ලැබේ. සංඡාවන් බොහෝ වූයේ නමුත් ජාති ග්‍රහණයෙන් ඒකවචන කරන ලදි.

නිච්ච සඤ්ඤං යනු නිත්‍යය යන සංඥාව නිත්‍ය සංඥාවයි. සුව සංඥාවද, ආත්ම සංඥාවද මෙසේය. නන්‍දි යනු ප්‍රීතිය සහිත තෘෂ්ණාවයි. රාග යනු, ප්‍රීති රහිත තෘෂ්ණාවයි. සමුදයං යනු රාගයාගේ හටගැන්මයි. නොහොත් භංගානුපස්සනාවෙන් භංගයන්ම දක්නා හෙයින් සංස්කාරයන්ගේ හටගැන්මයි. ආදානං යනු හටගැනීම් වශයෙන් කෙලෙසුන්ගේ නිදොස් බව දක්නා හෙයින් ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් අරමුණෙහි තදින් එල්බ ගැනීමයි. ඝණ සඤ්ඤං යනු නොකඩවා පැවැත්මෙහිදී ඇතිවන ඝණ සඤ්ඤාවයි. ආයූහනං යනු සංස්කාරයන් සඳහා උපාය මාර්ග කිරීමයි. ධුව සඤ්ඤං යනු ස්ථිරය යන හැඟීමයි. නිමිත්තං යනු නිත්‍ය නිමිත්තයං. පණිධි යනු සුව ප්‍රාර්ථනයි. අභිනිවෙසං යනු ආත්මයක් තිබේයයි ඇලී සිටීමයි. සාරාදානාභිනිවෙසං යනු නිත්‍යසාර, ආත්ම සරාදී වශයෙන් ඇලී සිටීමයි. සම්මොහාභිනිවෙසං යනු අතීත සංසාරය නමැති දීර්ඝ මාර්ගයෙහි ගමන්කළ මගියෙකු වශයෙන් මම වූයෙම්ද? ආදී වශයෙන්ද, මේ ලෝකය මැවුම්කාර දෙවියෙකුගෙන් හටගත්තේද ආදී වශයෙන්ද මුලාවෙහි පිහිටීමයි. ආලයාභිනිවෙසං යනු ආදීනව දර්ශනයෙන් මෙහි ඇලිය යුතුයයි යන අභිනිවේසය. අප්පටිසංඛං යනු අනුපාය ග්‍රහණයයි. වැරදි අයුරින් ගැනීමයි. සංයොගා භිනිවෙසං යනු කාමයෝගාදී කෙලෙස් පැවැත්මයි.

දිට්ඨෙකට්ඨෙ යනු දෘෂ්ටීන් සමග එක්තන්හි සිටීනුයි = දිට්ඨෙකට්ඨායි. ඒ දිට්ඨෙකට්ඨයන්; කිලිටි කරත්, තවත්, වළක්වත්නුයි කෙලෙස්ය. ඒ කෙලෙසුන්. ඒකට්ඨය, පහාණෙකට්ඨ, සහජෙකට්ඨ යනුවෙන් දෙයාකාරය. ප්‍රහාණෙකට්ඨය. සක්කාය දෘෂ්ටිප්‍රමුඛ තෙසැටක් දෘෂ්ටීන්හි හා සෝවාන් මාර්ගයෙන් යම් පමණ කෙලෙසුන් ප්‍රහාණය කළයුතුද? ඒතාක් එක් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි සිටියේය යන අර්ථයි. මෙය මෙහි අදහස් කරන ලදී. දස කෙලෙසුන්හි මෙහි දෘෂ්ටි ක්ලේශයම ආයේය. සෙස්සෙහි වනාහි අපාය ගමනීය ලෝභ, ද්වේෂ, මාන, විචිකිච්ඡා, ථීන, උද්ධච්ච, අහිරික, අනොත්තප්ප යන නව කෙලෙසුන් දෘෂ්ටිය සමග ප්‍රහාණ එක්තැන්වී සෝවාන් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. රාග, ද්වේෂ, මෝහ ප්‍රමුඛ එක්දහස් පන්සියයක් වූ කෙලෙසුන් අතර සෝවාන් මාර්ගයෙහි දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණ වන කල්හි දෘෂ්ටිය හා අපායගාමී සියලු කෙලෙස් පහාණෙකට්ඨ වශයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. එකට උපන් දෘෂ්ටිය හා එක් සිතෙහි සිටියේය යන අර්ථයි. සෝවාන් මාර්ගයෙන් දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත අසංඛාරික දෙසිත් ප්‍රහීණවන කල්හි ඒ හා සමග හටගත් ලෝභ, මෝහ, උද්ධච්ච, අහිරික, අනොත්තප්ප යන මේ කෙලෙස් සහජෙකට්ඨ වශයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත සසංඛාරික දෙසිත් ප්‍රහීණ වන කල්හි ඒවා සමග හටගත් ලෝභ, මෝහ, ථීන, උද්ධච්ච, අහිරික, අනොත්තප්ප යන මේ කෙලෙස් සහජෙකට්ඨ වශයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. ඔළාරිකෙ කිලෙසෙ යනු දළ වූ කාමරාග ව්‍යාපාද, අනුසහගත කිලෙසෙ යනු සියුම් වූ කාමරාග ව්‍යාපාද, සබ්බකිලෙසෙ යනු මාර්ගත්‍රයෙන් ප්‍රහීණව ඉතිරි වූ කෙලෙස්.

විරියංවා හොති යනු යෝගාවචරයා වීර්යය පවත්වයි. යට ඒසනා, ප්‍රතිලාභ, ඒකරස, ආසේවන යන වචනයන් භාවනාවන්ගේ විශේෂතා දැක්වීම සඳහා කියන ලදි. මෙහි භාවනාව මෙසේ වූයේයයි, එහි හටගත් ධර්මයන්ගේ නොඉක්මවන අර්ථයෙන්, ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ ඒක රසාර්ථයෙන්, ඊට සුදුසු අයුරින් වීර්යය උසුලන අර්ථයෙන්ද, ආසේවන අර්ථයෙන්දැයි යනු වචන භාවනා හේතු දැක්වීමට කියන ලදි. මේ මේ හේතුයෙන් භාවනායිද, යට යට ආසේවන භාවනායිද නොයෙක් ක්‍ෂණ වශයෙන් කියන ලදි. මෙහි ආසේවනාර්ථයෙන් භාවනා යනු එකක්‍ෂණ වශයෙනැයි වෙනසයි. රූපං පස්සන්තො භාවෙති ආදීන්හි රූපාදීන් බැලිය යුතු අයුරින් බලමින් වැඩිය යුතු භාවනාව වඩයි යන අර්ථයි. එකරසා හොන්ති යනු විමුක්ති රසයෙන්ද, කෘත්‍ය රසයෙන්ද, එක්රස වෙයි. විමුක්ති රස යනු සම්පත් රසයයි. ‘කෘත්‍ය හා සම්පත්ති අර්ථයෙන් රසය නමැයි කියනු ලැබේ’ යයි කියන ලදි.

වැඩිය යුතු නිර්දේශ වර්ණනාව නිමි.