දුක‍්ඛසච‍්චනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

දුක්ඛසත්‍ය නිර්දේශ වර්ණනාව

ආර්ය සත්‍යය චතුෂ්කයෙහිද, සත්‍යාර්ථයෙන් සත්‍යයන්ගේ එකට සම්බන්ධ හෙයින් එකටම දක්වන ලදි. එහි තත්‍ථ යනු ඒ සිවු අරීසස්හි, කතමං යනු කියා දෙනු කැමැත්තෙන් කරන ප්‍රශ්න කිරීමයි. දුක්ඛං අරියසච්චං යනු විමසන ලද ධර්ම නිදර්ශනයයි. එහි ජාතිපි දුක්ඛා ආදීන්හි ජාති ශබ්දයෙහි නොයෙක් අර්ථ ප්‍රකාශිතය. දෙසූ පරිදි –

භවො කුලං නිකායොච - සීලං පඤ්ඤත්ති ලක්ඛණං, පසූති සන්‍ධි චෙ වාති - ජාති අත්‍ථා පවෙදිතා

එක් ජාතියක් ජාති දෙකක් ආදීන්හි භවයයි. ජාතිවාදයෙන් අපහාස නොලැබූ, නින්දිත නොවූ, මෙහි කුලයයි. විසාඛ නිඝණ්ඨ නම් ශ්‍රමණ ජාතියක් ඇත. මෙහි නිකායයි. නැගණිය යම්කලෙක පටන් මම ආර්ය ජාතියෙහි උපන්නේ, නොදනිමි. මෙහි ආර්ය සීලයයි. තිරියානම් තෘණ ජාතියක් නැබ පමණින් මතුවී අහසෙහි ගැටී සිටියේ විය. මෙහි ප්‍රඥප්තියයි. ජාතිය ස්කන්ධයන් දෙකකින් සංගෘහිතයි. මෙහි ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් ලක්‍ෂණයයි. ආනන්දය, උපන් කෙණෙහි බෝසත් තෙමේ මෙහි ප්‍රසූතියෙහි. භවය හේතුවෙන් ජාතිය, ජාතියද දුකය යන මෙහි සමානාර්ථ වශයෙන් ප්‍රතිසන්ධි ස්කන්ධයන්ය. අසමානාර්ථයෙන් වනාහි, ඒ ඒ තන්හි උපදින්නා වූ සත්ත්වයින්ගේ යම් යම් ස්කන්ධ පහළ වේද? ඒ ඒ ස්කන්ධයන්ගේ පළමු පහළවීමයි.

කවර හෙයින් උත්පත්තිය දුක්වේද යත්? නොයෙක් දුක්ඛයන්ගේ මූලාධාරක ස්ථානය බැවිනි. දුක් විවිධාකාරය. ඒ කෙසේද යත්? දුක්ඛ දුක, විපරිණාම දුක, සංස්කාර දුක, වැසුණු දුක, නොවැසුණු දුක, පර්යාය දුක, නිෂ්පර්යාය දුක වශයෙනි. මෙහි කායික චෛතසික දුක් වේදනා ස්වභාව වහයෙන්ද, චිත්ත චෛතසික වශයෙන්ද දුක් බැවින් දුක්ඛ දුක්ඛයයි කියනු ලැබේ. සැප වේදනාව වෙනසට පත්වීමෙන් දුක් ඉපදවීමට හේතුවන හෙයින් විපරිණාම දුකයි. උපේක්‍ෂා වේදනාවද, සෛු ත්‍රෛභූමික සංස්කාරයෝ, හටගැනීම්, විනාශවීම්වලින් පීඩිත හෙයින් සංස්කාර දුකයි. කන් කැක්කුම්, දත් කැක්කුම් රාගයෙන් හටගත් තැවීම් ද්වේෂයෙන් හටගත් තැවීම් ආදී, කායික චෛතසික ආබාධ විමසා දතයුතු හෙයින් හටගත් ක්‍රම අප්‍රකට හෙයින් වැසුණු දුකයි. දෙතිස් කර්ම කිරීම් ආදියෙන් හටගත් ආබාධ නොවිමසාම දැනගත හැකි හෙයින්ද, උපක්‍රමද ප්‍රකට හෙයින්, නොවැසුණු දුකයි. දුක්ඛදුක්ඛය හැර සෙස්සු දුක්ඛ සත්‍ය විභංගයෙහි ආයේය. ජාති ආදී සියල්ලම ඒ ඒ දුකට වස්තුභාවයෙන් පර්යාය දුකයි. දුක්ඛ දුක්ඛය නිප්පරියාය (වෙනස් කළ නෙහැකි) දුකයයි කියනු ලැබේ. ඒ මෙහි ජාතියයි. යම් ඒ බාල පණ්ඩිත සූත්‍රාදීන්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ද උපමා වශයෙන් ප්‍රකාශිත ආපායික දුකද, යම් ඒ සුගතියෙහිද, මිනිස් ලොව කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීම් මූලිකාදීභේද වූ දුක උපදී. ඒවාට හේතුවන බැවින් දුක්ය.

එහි ගැබෙහි පිළිසිඳ ගැනීම් මූලිකාදිභේද දුක මෙසේයි. මේ සත්ත්වයා මව්කුසෙහි උපදිනුයේ, මානෙල්, නෙලුම්, සුදුනෙලුම් ආදීන්හි නූපදියි. තවද ආමාශයට යටින් පක්වාශය මතුයෙහි උදරපටල පිටකටුවල මධ්‍යයෙහි ඉතාමත් සම්බාධ සහිත, තද අඳුරින් යුත්, නොයෙක් කුණප ගන්ධයන්ගෙන් ගැවසීගත් ඉතාම දුර්ගන්‍ධ සුළං හමන ඉතාමත් පිළිකුල් කුස් පෙදෙස්හි, කුණුමස්, කුණු පිට්ටු සහිත ගවර වළවල පණුවකු සේ උපදියි. ඔහු එහි උපන්නේ දසමසක් මව්කුසෙහි හටගන්නා උෂ්ණයෙන්, මුල්බැඳ තැම්බූ දෙයක් මෙන් පැසෙන්නේ, පිටි පිඩක් මෙන් හුමාලයෙන් තැම්බෙනුයේ, අත්පා වකුටු කිරීම් - දිගහැරීම් විරහිතව අධිමාත්‍ර දුකක් අනුභව කෙරෙයි. මෙය මව්කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීම් මූලික දුකයි.

ඒ මව් කුසවන් තැනැත්තා, මව ඉක්මණින් පය හැපීම්, ගමන්, හිඳීම්, නැගිටීම්, පෙරලීම් ආදියෙහිදී, සුරාධූර්තයෙකු අතට පත් එළුවකු මෙන්ද, අහිගුණ්ඨිකයෙකු අතට පත් සර්ප පැටියෙකු මෙන්ද, ඇදීම, එහි මෙහි ඇදීම ගසා දැමීම, සෙලවීම ආදී උපක්‍රමයන්ගෙන් අධිමාත්‍ර දුකක් අනුභව කරයි. මව සිසිල් දිය පානය කරන කල්හි, සීත නරකයෙහි උපන්නාක් මෙන්ද, කැඳ උණුබත් ආදිය ගිලින කල්හි, තමා අවට ගිනිඅඟරු වර්ෂාවකින් වටකළාක් මෙන්ද, ලුණුඇඹුල් ගිලිනකල්හි ඇඟමස් ඉරා ලුණු ඇඹුල් මිශ්‍ර පස් ගල්වන රාජදඬුවමට පත්වන්නාක් මෙන්ද, අධිමාත්‍ර දුක් අනුභව කරයි. මෙය ගැබ පවත්වා ගැනීම් මූලික දුකයි.

යම් ඒ මවගේ ගැබ අක්‍රමවත් වන්නේද, යහළු මිත්‍රයින් සහෘදයින් විසින් නොදැකිය යුතු දුක් උපදින ස්ථානයන්හි කැපීම් පැළීම් ආදීන්ගෙන් දුක් අනුභව කරයි. මෙය ගැබ් විපත් මුල්කොට ඇතිවන දුකයි.

මව දරුවා බිහිකරන කල්හි කර්මජ වාතයෙන් පෙරළා, නිරයෙහි ප්‍රපාතයක් බඳු ඉතා භයානක යෝනි මාර්ගයට ගෙනඑනු ලබන කල්හි අතිශය සම්බාධක යෝනි මුඛයෙන් යතුරු සිදුරකින් අදිනු ලබන මහා ඇතෙකු මෙන්ද, නිරිසතෙකු මෙන්ද එකට බැඳි පර්වත දෙකකින් කූඩු කරනු ලබන කල්හි මෙන් දුක් උපදියි. මෙය බිහිකිරීම් මූලික දුකයි.

යම් ඒ අලුත උපන්, අලුත තුවාලයක් බඳු සියුම් ශරීරයාගේ අත් ස්පර්ශ නැහැවීම් දෙවීම් රෙදිකඩවලින් පිරිමැදීම් වන කල්හි, ඉඳිකටු තුඩින්, දැලිපිහිතලවලින් විදින පළන සමාන දුකක් උපදියි. මෙය මව්කුසින් පිටත නික්මීම් මූලික දුකයි.

ඉන් මත්තෙහි දිවිපැවැත්මෙහිදී තමා විසින්ම තමා නසන්නාටද, නිර්වස්ත්‍ර වත් පිරීම් ආදී වශයෙන් ආත්මය තැවීම්, විශේෂ තැවීම් ආදී යෝගයන්හි යෙදෙන්නාටද, ක්‍රෝධ වශයෙන් ආහාර නොගන්නාටද, ගෙල වැළලා ගන්නාටද, දුක් ඇතිවෙයි. මෙය ආත්මොපක්‍රම මූලික දුකයි.

යම් ඒ අනුන්ගෙන් වධබන්‍ධනාදීන් අනුභව කරන්නාට දුකක් උපදීද? මෙය පරෝපක්‍රම මූලික දුකයි. මේ සියලුම දුකට මේ ඉපදීම හේතුවම වේ. එහෙයින් මෙය යූ.සේයි.

ජායෙථ නො චෙ නරකෙසු සත්තො, තත්‍ථග්ගි දාහාදික මප්පං සය්හං, ලභෙථ දුක්ඛන්නු කුහිං පතිට්ඨං, ඉච්චාහ දුක්ඛාති මුනීධ ජාතිං

දුක්ඛං තිරච්ඡෙසු කසා පතොද, දණ්ඩාභිඝාතාදිභවං අනෙකං, යං තං කථං තත්‍ථ භවෙය්‍ය ජාතිං, විනා තහිං ජාති තතොපි දුක්ඛා

පෙතෙසු දුක්ඛං පන ඛුප්පිපාසා, වාතාතපාදිප්පභවං විචිත්තං, යස්මා අජාතස්ස න තස්ස අත්‍ථි, තස්මාපි දුක්ඛං මුනි ජාති මාහ

තිබ්බන්‍ධකාරෙච අසය්හ සීතෙ, ලොකන්තරෙ යං අසුරෙසු දුක්ඛං, න තං භවෙ තත්‍ථ න චස්ස ජාති, යතො අයං ජාති තතොපි දුක්ඛා

යඤ්චාපි ගූථ නරකෙ විය මාතුගබ්භෙ, සත්තො වසං චිරමතො බහි නික්ඛමඤ්ච, පප්පොති දුක්ඛ මති ඝොර මිදම්පි නත්‍ථි, ජාතිං විනා ඉතිපි ජාති අයංහි දුක්ඛා

කිං භාසිතෙන බහුනා නනු යං කුහිඤ්චි, අත්‍ථිධ කිඤ්චිදපි දුක්ඛමිදං කදාචි, නෙවත්‍ථි ජාති විරහෙ යදතො මහෙසී, දුක්ඛාති සබ්බ පඨමං ඉම්මාහ ජාති’න්ති

ජරාපි දුක්ඛා මෙහි ජරාව දෙයාකාරය. සංඛත ලකෂණයද, දත් වැටීම් ආදී වශයෙන් සම්මත, එක් භවයකට ඇතුළත් ස්කන්ධයන්ගේ නොකඩවා පැවැත්මෙහිදී වන පැරණි වීමද යන දෙයාකාරයි. එය මෙහි අදහස් කරන ලදී. සංස්කාර දුක්ඛ ස්වභාවයෙන්ද, දුකට වස්තුවන හෙයින්ද එය වනාහි දුක්ය. යම් ඒ අංග ප්‍රත්‍යංගයන්හි ලිහිල් බව, ඉන්‍ද්‍රිය වෙනස් වීම, විරූපි ස්වභාවය යෞවනත්වය විනාශය, ශක්තිය නැසී යාම, සිහිය ඉවත්ව යාම අන්‍යයන්ගේ පරිභවයන්ට භාජනවීම් ආදී නොයෙක් හේතූන් මත කායික චෛතසික දුක් උපදී. ජරාව ඊට හේතුයි. එහෙයින් මෙය යූසේයි.

අංගානං සිථිලීභාවා - ඉන්‍ද්‍රියානං විකාරතො, යොබ්බනස්ස විනාසෙන - බලස්ස උපඝාතතො

විප්පවාසා සතාදීනං - පුත්තදාරෙහි අත්තනො, අපසාදනියතො චෙව - හීය්‍යො බාලත්ත පත්තියා

පප්පොති දුක්ඛං යං මච්චො - කායිකං මානසං තථා, සබ්බමෙතං ජරා හෙතු - යස්මා තස්මා ජරා දුක්ඛා’ති

ජරා දුකට, අනතුරුව ව්‍යාධි දුක කිවයුතු වුවත්, කායික දුක් ග්‍රහණයෙන්ම ව්‍යාධි දුක ඇතුළත් වූ හෙයින් නොකියන ලදැයි දතයුතුය.

මරණම්පි දුක්ඛං මෙහිද මරණය දෙයාකාරය. සංඛත ලක‍්ෂණද ජරාමරණ ස්කන්ධයන් දෙකකින් සංගෘහිතයයි යමක් සඳහා කියන ලද්දේද එයද, එක් භවයකට අයත් ජීවිතේන්‍ද්‍රියයාගේ නොසිඳී පැවැත්මේ විනාශයද, නිතර මරණයෙන් බිය හටගනීයයි යමක් සඳහා කියන ලද්දේද, එය මෙහි අදහස් කරන ලදී. ඉපදීම් හේතුයෙන් වන මරණය, උපක්‍රම තුළින් වන මරණය, ස්වභාවික මරණය, පුණ්‍යක්‍ෂය මරණය යනුද එයටම නම්ය. නැවත ක්‍ෂණික මරණය, සම්මුති මරණය, සමුච්ඡෙද මරණයයි යන මෙම බෙදීම්ද දතයුතුය. ප්‍රවෘත්තියෙහි රූපාරූප ධර්මයන්ගේ බිඳීම ක්‍ෂණික මරණය නම් වේ. තිස්ස මළේය ඵුස්ස මළේය යන මෙය පරමාර්ථ වශයෙන් සත්ත්වයෙක් නොමැති හෙයින් සම්මුති මරණ නම් වේ. ක්‍ෂීණාශ්‍රවයාගේ ප්‍රතිසන්ධි රහිත කාලක්‍රියාව සමුච්ඡෙද මරණ නම් වේ. බාහිර සම්මුති මරණ හැර, අනෙක් සම්මුති මරණයද, සමුච්ඡෙද මරණයද කියන ලද පැවැත්මේ විනාශයෙහිම ඇතුළත් කරන ලදී. දුකට හේතුවන බැවින් දුක්ය. එහෙයින් මෙය කියන ලදී –

පාපස්ස පාප කම්මාදී - නිමිත්ත මනුපස්සතො, භද්දස්සාපසහන්තස්ස - වියොගං පිය වත්‍ථුකං,

මීයමානස්ස යං දුක්ඛං - මානසං අවිසෙසතො, සබ්බෙ සඤ්චාපි යං සන්‍ධි - බන්‍ධනච්ඡෙදනාදිකං

විතුජ්ජමාන මම්මානං - හොති දුක්ඛං සරීරජං, අසය්හ මප්පටීකාරං - දුක්ඛස්සෙතස්සිදං යතො, මරණං වත්‍ථු තෙනෙදං - දුක්ඛ මිච්චෙව භාසිතන්ති

සෝකාදීන්හි සෝකය නම් ඤාති ව්‍යසනාදියෙන් පෙලුණහුගේ අභ්‍යන්තර පසුතැවීම් ලක්‍ෂණ ඇති චිත්ත සන්තාපයයි. දුක වනාහි, දුක්ඛ දුක්ඛයෙන්ද, දුක්ඛ වස්තු වශයෙන්ද වේ. එහෙයින් මෙය කියනු ලැබේ.

සත්තානං හදයං සොකො - විසසල්ලංව තුජ්ජති, අග්ගි තත්තොව නාරාවො - භුසංව දහතෙ පුන

සමාවහති බ්‍යාධිඤ්ච - ජරා මරණ භෙදනං, දුක්ඛම්පි විවිධං යස්මා - තස්මා දුක්ඛොති වුච්චතී’ති

පරිදේව නම් ඤාති ව්‍යසනාදියෙන් පෙලුණහුගේ කටින් පිටවන හිස් වචනයි. සංස්කාර දුක්ඛ භාවයෙන්ද දුක්ඛ වස්තු හෙයින්ද දුකය. එහෙයින් මෙය කියනු ලැබේ.

යං සොක සල්ල විහතො පරිදෙවමානො, කණ්ඨොට්ඨතාලුතල සොසජ මප්ප සය්හං, භීය්‍යොධිමත්ත මධිගච්ඡති යෙව දුක්ඛං, දුක්ඛොති තෙන භගවා පරිදෙවමාහා’ති

දුකනම් කය පීඩාවට පත්කරන ලක්‍ෂණ ඇති කායික දුකයි. දුක මානසික දුක් එළවන හෙයින් දුක්ඛ දුක්ඛයයි යෙති. එහෙයින් මෙය කියනු ලැබේ.

පීළෙති කායික මිදං - දුක්ඛඤ්ච මානසං හීය්‍යො, ජනයති යස්මා තස්මා - දුක්ඛන්ති විසෙසතො වුත්ත’න්ති

දොමනස්ස නම් සිත පෙළන ලක්‍ෂණ ඇති මානසික දුකයි. දුක වනාහි කායික දුක් එළවන හෙයින් දුක්ඛ දුක්ඛ වශයෙන් ගැනේ. සිතේ දුකින් යුත් කල්හි, කෙස් විසුරුවමින් හඬති. ළය පහරති. ඔබිනොබ පෙරළෙති. දෙපා උඩුකුරුව වැටෙති. ආයුධ ගනිති. වස විස කති. රැහැණෙන් ගෙල වැලලා ගනිති. ගින්නට පිවිසෙති. ආදී නානාප්‍රකාර දුක් අනුභව කරති. එහෙයින් මෙය කියනු ලැබේ.

පීළෙති යතො චිත්තං - කායස්සච පීළනං සමාවහති, දුක්ඛන්ති දොමනස්සං - විදොමනස්සා තතො අහූ’ති

උපායාස නම් ඤාති ව්‍යසනාදියෙන් පෙළෙන ලද දුකින් මඩනා ලද අයෙකුගේ සිතෙහි හටගන්නා අධිමාත්‍ර දෝෂයමය. මෙය සංස්කාර ස්කන්ධයන්ට ඇතුළත් යයි ඇතැමෙක් කියති. සංස්කාර දුක්ඛ ස්වභාවය හෙයින්ද, සිත හාත්පසින් දවන බැවින්ද සිරුර කම්පනයට පත්වන හෙයින්ද දුකයයි කියයි. එහෙයින් මෙය කියනු ලැබේ –

චිත්තස්සච පරිදහනා - කායස්ස විසාදනාව අධිමත්තං, යං දුක්ඛමුපායාසො - ජනෙති දුක්ඛො තතො වුත්තො’ති

මෙහිද, සෝකය මඳගින්නේ භාජනය තුළ පැසෙන්නාක් මෙනි. පරිදේවය තද ගින්නෙහි පැසෙන කල්හි භාජනයෙන් පිටත නික්මීමක් මෙනි. පිටත නික්මී ඉතිරිය පිටත නික්මීමට අපොහොසත්ව භාජනය තුළම ක්‍ෂය වනතුරු පැසීම උපායාසයයි දතයුතුය. අප්පියෙහි

සම්පයොගො නම් ප්‍රියනොවූ සත්ත්ව සංස්කාරයන් සමග එකට සම්බන්ධ වීමයි. දුකට හේතු වන බැවින් දුක්ය. එහෙයින් මෙය කියනු ලැබේ.

දිස්වාව අප්පියෙ දුක්ඛං පඨමං හොති චෙතසි, තදුපක්කම සම්භූත මථ කායෙ යතො ඉධ

තතො දුක්ඛ ද්වයස්සාපි වත්‍ථුතො සො මහෙසිනො, දුක්ඛො වුත්තොති විඤ්ඤෙය්‍යො අප්පියෙහි සමාගමො’ති

පියෙහි විප්පයොගො නම් ප්‍රිය සත්ත්ව සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන්වීම් ස්වභාවය දුක්ඛ වස්තු බැවින් දුක්ය. එහෙයින් මෙය කියනු ලැබේ.

ඤාති ධනාදි වියොගො - සොක සරස මප්පිතා විතුජ්ජන්ති, බාලා යතො තතොයං - දුක්ඛොති මතො පිය විප්පයොගොති

කැමති දෑ නොලැබෙන කල්හි, නොලැබිය යුතු වස්තූන්හි කැමැත්තම, යම්පිච්ඡං න ලභතී තම්පි දුක්ඛං යයි යූසේයි. දැහැමින් නොලැබිය යුතු වස්තු කැමති වන්නා නො ලබයි. එයද නොලැබිය යුතු වස්තූන්හි කැමැත්තද දුකයයි අර්ථයි. දුකට හේතුවන බැවින් දුක්ය. එහෙයින් මෙය කියනු ලැබේ.

තං තං පත්‍ථය මානානං තස්ස තස්ස අලාභතො, යං විඝාතමයං දුක්ඛං සන්තානං ඉධ ජායති

අලබ්භනෙය්‍ය වත්‍ථූනං පත්‍ථනා තස්ස කාරණං, යස්මා තස්මා ජිනො දුක්ඛං ඉච්ඡිතා ලාභමබ්‍රවී’ති

සංඛිත්තෙන පඤ්චූපාදනක්ඛන්‍ධා යන මෙහි සංඛිත්තෙන යන් දේශනය සඳහා කියන ලදී. දුක, මෙතෙක් දුක්යයි හේ දුක් සියයෙකැයි හෝ මෙතෙක් දුක් සහසකැයි කියා හෝ හකුළුවා දක්වන්ට නොහැකිය. දේශනාවෙහිදී එය කළ හැකිය. දුක නම් අන් කිසිවක් නොවේ. සංක්‍ෂේපයෙන් පංච උපාදානස්කන්ධ දුකයයි දේශනාව ලුහුඬු කරන්නේ මෙසේ වදාළ සේක. පඤ්ච යනු ගණන් පිරිසිඳීමයි. උපාදානක්ඛන්‍ධා යන උපාදාන ගෝචර ස්කන්ධයි.

ජාතිප්පභුතිකං දුක්ඛං - යං වුත්තමිධ තාදිනා, අවුත්තං යඤ්ච තං සබ්බං - විනා එතෙන විජ්ජති

යස්මා තස්මා උපාදානක්ඛන්‍ධා - සංඛෙපතොඉමෙ, දුක්ඛාති වුත්තා දුක්ඛන්ත - දෙසකෙන මහෙසිනා

එසේම ගින්නට දර මෙනි. පහරදීමට ඉලක්කය මෙනි. මැසිමදුරු ආදීන්ට ගවරූපය මෙනි. ගොයම් කපන්නන්ට කුඹුර මෙනි. ගම් පහරන්නන්ට ගම මෙනි. උපාදානස්කන්ධ පංචකයම ජාති ආදී විවිධාකාරයන්ගෙන් පෙළන්නේ, භූමියෙහි තෘණලතාදීන් මෙන්ද, වෘක්‍ෂයන්හි මල් ගෙඩි දලු ආදිය මෙන්ද, උපාදාන ස්කන්ධයන්හිම උපදිත්. උපාදානස්කන්ධාදීන්ගේද මුලදි වන දුක උපතයි. මධ්‍ය දුක ජරාවයි. අවසාන දුක මරණයයි. මාරාන්තික දුකින් පීඩාවට පත්වන කල්හි (හැපීම) දැවෙන දුක සෝකයයි. එය නොඉවසමින් විලාපනගන දුක පරිදේවයයි. ඉන් සප්තධාතු කිපීම් ආදී අනිටු ස්පර්ශ එක්වීමෙන් ශරීරය රෝගී භාවයට පත්කිරීමේ දුක, දුකයි. ඉන් පෙළෙනු ලබන්නේ පෘථජ්ජනයින්ට එහි කෝපය හටගන්නා බැවින් චිත්ත පීඩා දුක දෝමනස්සයයි. සෝක ආදියෙහි වෘද්ධියෙන් ජනිත සිත් තැවුල් හා ශෝකාතුර වචන ප්‍රකාශ කිරීමේ දුක උපායාසයි. බලාපොරොත්තු විනාශ වූවන්ගේ, කැමති දේ නැසීයාම, කැමති දේ නොලැබීමාදියද ඉහත කරුණුවලට අදාළ වේ. මෙසේ නොයෙක් ආකාරයෙන් පරීක්‍ෂා කරනු ලබන්නේ උපාදාන ස්කන්ධයන්ම දුකයයි. එකින් එක දක්වමින් කියන කල්හි නොයෙක් කල්ප ගණනාවකින්ද නිරවසේසව කියන්ට නොහැකිය. සමස්ත සමුද්‍රජල රසය එක් සමුද්‍ර ජල බිඳුවක පැතිර පවත්නා සේ, ඒ සියලුම දුක් පංච උපාදානස්කන්ධයන්හි හකුළුවා දක්වන්ට ‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්‍ධා දුක්ඛා’ යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දෙසන ලද්දම තෙරහු කීහ.

තත්‍ථ කතමා ජාති ආදී පද බෙදීම්හි තත්‍ථ යනු දුක්ඛ සත්‍ය නිර්දේශයෙහි කියන ලද ජාති ආදීන්හි, යාතෙසං තෙසං සත්තානං යනු සංක්‍ෂේපයෙන් නොයෙක් සත්ත්වයින්ට සාධාරණ නිර්දේශයයි. යම් ඒ දේවදත්තයාගේ ජාතිය සෝමදත්තයාගේ ජාතිය යයි මෙසේ මුලු දවසම කියන කල්හිද සත්ත්වයින්ගේ සම්පූර්ණ ගණන් ගැනීමක් නොවේ. සියලු වෙනත් අර්ථ දැක්වීම් සිදුනොවේ. මෙම දෙපදයෙන් කිසිම සත්ත්වයෙක් ගණන් නොගන්නා ලද්දේ නොවේ. අනෙක් කිසි වෙනත් අර්ථ දැක්වීම් සිදුනොවේ. තම්හි තම්හි යන මෙය පැවතුම්, හටගැනීම් වශයෙන් සත්ත්ව කොටස්වලට සාධාරණ නිර්දේශයයි. සත්තනිකායෙ යනු සත්ත්ව කොටස්හි, සත්ත්ව රාශිය, සත්ත්ව සමූහය යන අර්ථයි. ජාති ඉපදීම් වශයෙන්ම මෙය මෙහි වෙන් වශයෙන් වූ ස්වභාවයයි. සඤ්ජාති යනු හටගැනීම් වශයෙන්, උපසර්ගයෙන් පදය වර්ධනය කරන ලදී. ඔක්කන්ති යනු බැසගැනීම් වශයෙන්, ඉපදීම් අර්ථයෙන් හෝ ජාතියි. එය සම්පූර්ණ නොවූ ආයතන වශයෙන් යූ.සේයි. හටගැනීම් අර්ථයෙන් සඤ්ජාතියි. එය සම්පූර්ණ ආයතන වශයෙන් යූ.සේයි. බැසගැනීම් අර්ථයෙන් ඔක්කන්තියි. එය අණ්ඩජ ජලාබුජ වශයෙන් යූ.සේයි. ඒවා වනාහි අණ්ඩ කෝෂයට, වස්තිකෝෂයට බසිති. බසින්නාහු, පිවිසෙන්නාක් මෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ගනිති. ඉපදීම් අර්ථයෙන් අභිනිබ්බත්තියි. එය සංසේදජ, ඕපපාතික වශයෙන් යූ.සේයි. ඒවා ප්‍රකටවම හටගනිති. මේ සම්මුති කථාවයි.

දැන් ඛන්‍ධානං පාතුභාවො ආයතනානං පටිලාභො යන පරමාර්ථ කථාව වේ. පරමාර්ථ වශයෙන් ස්කන්ධයෝම පහළ වෙති. සත්ත්වයෝ නොවේය. මෙහිද, ඛන්‍ධානං යනු එක් ස්කන්ධයක් ඇති භවයෙහි එකක්ද, සිවුස්කන්ධයක් ඇති භවයෙහි සතරක් ද, පංච ස්කන්ධයක් ඇති භවයෙහි පහක් ද වශයෙන් ගැනීම දතයුතුය. පාතුභාවො යනු උපතයි. ආයතනානි යනු ඒ ඒ තන්හි උපදිනු ලබන ආයතන වශයෙන් සංග්‍රහයි දතයුතුය. පටිලාභො යනු පැවැත්මෙහි පහළවීමයි. පහළවන්නාහාම ඒවා ලදුයේ නම් වෙති. අයං වුච්චති ජාති යනු මෙය ජාතිය නමැයි කියනු ලැබේ.

ජරා නිර්දේශයෙහි ජරා යනු ස්වභාවය වෙන්ස්වීමයි. ජිරණතා ආකාර නිර්දේශයයි. ඛණ්ඩිච්චං ආදි ත්‍රය කාලාතික්‍රමයේදී වන කෘත්‍ය නිර්දේශයයි. පසුව දැක්වෙන ද්වය ප්‍රකෘති නිර්දේශයි. අයංහි ජරා යන මේ පදයෙන් ස්වභාව වශයෙන් දක්වන ලදී. එහෙයින් මේ ජරාවගේ ස්වභාව වෙනස්වීමයි ජීරණතා යන මෙයින් ආකාර වශයෙන් එහෙයින් මෙය ආකාර නිර්දේශය වන්නේය. ඛණ්ඩිචචං යන මෙයින් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් දත් නිය ආදීන්ගේ කැඩුණු බව කරණ කෘත්‍ය වශයෙනි. ඵාලිච්චං මෙයින් කෙස් ලොම් ආදීන්ගේ පැසුණු බව කරන කෘත්‍ය වශයෙනි. වලිත්තචතා යන මෙයින් මාංශ මැලවී හම රැලි වැටීම් භාව කරණ කෘත්‍ය වශයෙනි. මෙම ත්‍රය කල් ඉක්මීමෙහිදී වන කෘත්‍ය නිර්දේශය වන්නේය. එයින් මෙම විකෘතීන්ගේ දර්ශන වශයෙන් ප්‍රකට වූ, ප්‍රකට ජරාව දක්වන ලදී. යම්සේ වනාහි ජලයෙහි හෝ වාතයෙහි හෝ ගින්නෙහි හෝ තණ රුක් ආදිය බිඳී ගිය, එරී බිඳී ගිය, දැවීගිය ආකාරයෙන් ගිය මාර්ගය ප්‍රකට වේද? ඒ ගිය මාර්ගය ඒ ජල ආදිය නොවේ. එපරිදි ජරාවෙන් දත් ආදීන්හි කැඩුණු ආදී ස්වභාවයෙන් ගිය මාර්ගය ප්‍රකටය. වැසූ ඇසින්ද ස්පර්ශ කිරීම් වශයෙන් ගතහැකිය. කැඩුණු බව ආදියම ජරාව නොවේ. ජරාව ඇසින් දැකිය නොහැකිය.

ආයුනො සංහානි ඉන්‍ද්‍රියානං පරිපාකො යන මේ පදවලින් කල් ඉක්මීමෙන්ම, මඩනා ලද ආයුක්‍ෂය වීමෙන්, චක්‍ෂුරාදී ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ මේරීම් සංඛ්‍යාත ප්‍රකෘතිය දක්වන ලදී. එහෙයින් මේ ද්වයය ප්‍රකෘති නිර්දේශයයි දතයුතුය. යම්හෙයකින් ජරාවට පත්වූවහුගේ ආයුෂ පිරිහේද? එහෙයින් ජරාව ‘ආයුනො සංහානි’යි ආසන්න ඵලය වශයෙන් කියන ලදී. බාල වියෙහි තමාගේ විෂයයන් (අරමුණු) පහසුවෙන් ගැනීමට සමත් සුපසන් සියුම් වූ, චක්‍ෂුරාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් ජරාවට පත් කල්හි මෝරා ගියේ, කැළඹුණේ, පිරිසිදු නොවූයේ, දැඩිවූද, තමාගේ අරමුණ ගන්ට අසමත් වෙයි. එහෙයින් ඉන්‍ද්‍රියානං පරිපාකො යයි ආසන්න ඵලය වශයෙන් යූ.සේයි.

මෙසේ දක්වන ලද ඒ සියලුම දිරීම් ප්‍රකට සංවෘතයයි දෙවැදෑරුම්ය. එහි දත් ආදීන්ගේ කැඩුණු ස්වභාව දර්ශනය වන හෙයින් රූප ධර්මයන්හි දිරීම් ප්‍රකට දිරීම් නම් වේ. අරූප ධර්මයන්හි දිරීම් එවැනි වෙනස්කම් නොපෙනෙන හෙයින් සංවෘත දිරීම් නම් වේ. එහි යම් ඒ කැඩුණු ආදී බවක් පෙනේද? එය එවැනි දන්තයන්හි චර්ණයමය. එය ඇසින් දැක, මනෝද්වාරයෙන් සිතා, මේ දත් ජරාවෙන් පහරන ලදැයි දැනගනී. ජලස්ථානයක පිටත ගව අං ආදිය බලා, යට ජලය ඇති බව දැනගන්නා මෙනි. නැවත මෙම ජරාව වර්ණාදී විපර්යාසයෙන් ප්‍රකටවන ජරාව, ප්‍රකට නොවන ජරාව (සවීචි අවීචි) වශයෙන් දෙයාකාරය. එහි මැණික්, රන්, රිදී, පබළු, චන්ද්‍ර සූර්යයාදීන්ගේද, මන්ද දසකාදීන්හි ප්‍රාණීන්ගේ මෙන්ද, මල්, ගෙඩි, දළු ආදී අප්‍රාණීන්ගේ මෙන්ද, අතුරතුර වර්ණ වෙනස්වීම් දැනගැනීම දුෂ්කර හෙයින් එම ජරාව අතරක් නොමැති ජරාව නම් වේ. නිරන්තර ජරායයිද අර්ථයි. එයින් අන්‍යයන්හි වනාහි, කියන ලද අයුරින් අතරතුර වර්ණ වෙනස්වීම් ආදීන් දැනගැනීම පහසු හෙයින් එම ජරාව සවීචි ජරාව නම් වේ.

එම සවීචි ජරාව උපාදින්නක, අනුපාදින්නක වශයෙන් මෙසේ දතයුතුය. ළදරු කුමරුවන්ට පළමුවම කිරිදත් නම් දත් නගී. (හටගනී) ඒවා ස්ථිර නැත. ඒවා වැටුණු කල්හි නැවත දත් පැනනගී. ඒවා පළමුවම සුදු වෙයි. ජරා වාතයෙන් පහරනු ලැබූ කල්හි කාළවර්ණ වෙයි. කෙස් පළමුව තඹවන් වෙයි. ඉන්පසු කාළවර්ණයි. ඉන්පසු සුදුය. සම (සිවිය) ලේ සහිතයි. වැඩෙන වැඩෙන කල්හි සුදු අයගේ සුදු බවද, කළු අයගේ කළු බවද ප්‍රකට වේ. ජරා වාතයෙන් පහර ලත් කල්හි රැළි ගනී. (හටගනී) සියලුම ශෂ්‍ය වපුළ කල්හි සුදුවන් වේ. පසුව නිල්පැහැ ගනී. ජරා වාතයෙන් පහර ලත් කල්හි පඬුවන් වේ. අඹ අංකුරයෙන්ද දක්වන්ට වටී.

මරණ නිර්දේශයෙහි, චුති යනු චුතවීම් වශයෙන් කියන ලදී. එක්, සිව්, පස්, කඳුවලට එය සම වදනෙකි. වචනතා යනු භාව වචනයෙන් ලක්‍ෂණ නිර්දේශනයයි. භෙදො යනු චුති ස්කන්ධයන්ගේ භංගය හා උත්පත්තිය දැක්වීමයි. අන්තරධානං යනු කළය බිඳුනාක් මෙන්, බිඳුණු චුති ස්කන්ධයන්ගේ යම්කිසි ආකාරයකින් සිටීමේ අභාවය දැක්වීමයි. මච්චුමරණං යනු මෘත්‍යු සංඛ්‍යාත මරණයයි. ක්‍ෂණික මරණය නොවේ. කාලනම් මාරයාය. ඔහුගේ ක්‍රියාවනුයි = කාලකිරියායි. මෙතෙකින් සම්මුතියෙන් වන මරණය දක්වන ලදී.

දැන් පරමාර්ථ වශයෙන් දක්වන්ට, බන්‍ධානං භෙදො ආදිය වදාළහ. පරමාර්ථ වශයෙන් වනාහි ස්කන්ධයෝම බිඳෙති. කිසි සත්ත්වයෙක් නම් නොමැරෙයි. ස්කන්ධයන් බිඳෙන කල්හි සත්ත්වයා මැරේ. බිඳුණු කල්හි මළේයයි ව්‍යාවහාර වේ. මෙහිද සිව් ස්කන්ධ, පංචස්කන්ධ වශයෙන් ස්කන්ධයන්ගේ වෙනස වේ. එක් ස්කන්ධයක කළේබරයාගේ හැරදැමීම කළෙබරස්ස නික්ඛෙපොයි. ස්කන්ධ සතරෙහි වශයෙන් හෝ ස්කන්ධයන්ගේ භේදයයි. සෙසු ද්වයෙන් කළේබරයාගේ හැරදැමීම දතයුතුය. කුමක් හෙයින්ද යත්? භව ද්වයෙහිම රූපකාය සංඛ්‍යාත කළේබරයාගේ හටගැනීම වන හෙයිනි. යම් හෙයකින් චාතූර්මහාරාජිකාදීන්හි ස්කන්ධයෝ බිඳෙන්නාහුම කිසිත් හැර නොදමති. එහෙයින් ඔවුන්ගේ වශයෙන් ස්කන්ධයන්ගේ භේදය, මනුෂ්‍යාදීන්ගේ කළේබර හැරදැමීමයි. මෙහිද කළේබරයාගේ හැරදැමීම කරන හෙයින් මරණය කළෙබරස්ස නික්ඛෙපොයයි යූ.සේයි.

ජීවිතින්‍ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදො යන මෙයින් ඉන්‍ද්‍රිය බද්ධ වූයේම මරණය නම් වෙයි. ඉන්‍ද්‍රියබද්ධ නුවූ කල්හි මරණයක් නම් නැතැයි දක්වයි. ශෂ්‍ය මළේය. වෘක්‍ෂය මළේය. මෙය වනාහි ව්‍යවහාර මාත්‍රයක්මය. අර්ථ වශයෙන් වනාහි මෙබඳු වචන ශෂ්‍යාදීන්ගේ ක්‍ෂයවීම් විනාශවීම් ස්වභාවයම දක්වති.

තවද මේ ජරාමරණ මේ සත්ත්වයින්ගේ මාරක සතුරෙකු මෙන් දොසක් සොයමින් හැසිරෙයි. යම්සේ පුරුෂයෙකුට පසමිතුරන් තිදෙනෙකු දෝෂාපේක්‍ෂාවෙන් හැසිරෙන කල්හි එක් අයෙක් මම අසවල් අරණ්‍යය පිළිබඳව වර්ණනාකොට මොහු රැගෙන එහි යන්නෙමි. මෙහි මට අපහසුවක් නැතැයි කියන්නේය. දෙවැන්නා, මම මොහු ගෙන ගිය කල්හි, තලා දුර්වල කරන්නෙමි. මෙහි මට අපහසුවක් නැතැයි කියන්නේය. තෙවැන්නා නුඹ මොහු තලා පෙලා දුර්වල කළ කල්හි තියුණු කඩුවකින් හිස සිඳීම මට භාරවේවායි කියන්නේය. ඔවුහු මෙසේ කියා එසේ කරන්නාහ. එහි පළමු සතුරාගේ ආරණය පිළිබඳව කරුණු කියා ඔහු රැගෙන ගිය කල මෙන් මිත්‍ර ඤාති මඩුල්ලෙන් ඇද දමා යම්කිසි තැනක ඉපදවීම නම් වූ ජාතියෙහි කෘත්‍යයයි දෙවැන්නාගේ තලා දුර්වල කිරීම මෙන් උපන් ස්කන්ධයන්හි වැටී පරාධීනව ඇද එකම පිහිටවන ස්ථානය බවට පත්කරන ජරාවගේ කෘත්‍යයයි. තෙවැන්නාගේ තියුණු කඩුවෙන් හිස සිඳීම මෙන් ජීවිතක්‍ෂයට පමුණුවන මරණයෙහි කෘත්‍යයයි දතයුතුය.

තවද මෙහි උපත් දුක දොස් සහිත මහා කාන්තාරයකට පිවිසීම මෙනැයි දතයුතුය. ජරා දුක එහි ආහාරපාන රහිතයාගේ දුර්වලත්වය මෙනි. මරණ දුක, දුර්වලයාගේ ඉරියව් පැවැත්වීමෙහි පහවූ බලය ඇත්තේ ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගෙන් විනාශයට පත්වන්නාක් මෙනැයි දතයුතුය.

සෝක නිර්දේශයෙහි විනාශවේනුයි - ව්‍යසනයි. හිතසුව ඉවත දමයි. විනාශ කෙරේයයි අර්ථයි. ඤාතීන්ගේ ව්‍යසනය ඤාති ව්‍යසනයයි. සොර බිය රෝ බිය ආදීන්ගෙන් වන ඤාති විනාසයයි අර්ථයි. තෙන ඤාති බ්‍යසනෙන, ඵුට්ඨස්ස යනු මැඩගත්තහුට, මඩනා ලද්දහුට, යුක්ත වූවහුට යන අර්ථයි. සෙස්සෙහිද මේ ක්‍රමයමැයි. මේ විශේෂයයි. භෝගයන්ගේ ව්‍යසනය - භොගබ්‍යසනංයි. රජුන්ගෙන්, සොරුන්ගෙන් වන භෝගක්‍ෂය භෝග විනාශයයි අර්ථයි. රෝගයම ව්‍යසනයක් වූයේ රොගබ්‍යසනංයි. රෝගය වනාහි ආරෝග්‍යය නසයි. විනාශ කරයිනුයි - බ්‍යසන නම් වේ. සීලයෙහි විනාශය සීලබ්‍යසනං දුසිල් බවට මේ නාමයකි. සම්‍යග් දෘෂ්ටිය විනාශ කරමින් උපන් දෘෂ්ටියම ව්‍යසනයක් වූයේනුයි දිට්ඨිබ්‍යසනයි. මෙහිද ප්‍රථමද්වය අනිෂ්පන්නය. පසු ත්‍රයය තිලක්‍ෂණයෙන් මඩනා ලද්දේ නිෂ්පන්නයි. ප්‍රථමත්‍රයය කුසල් වූයේද අකුසල් වූයේද නොවේ. සීල, දෘෂ්ටි ව්‍යසනද්වයය අකුසල්ය.

අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන යනු ඤාති සම්බන්ධතා ඇති හෝ නොමැති මිත්‍රාමාත්‍ය ව්‍යසනාදී යම් කිසිවකින්, සමන්නාගතස්ස යනු ඒ හා බැඳි එයින් නොමිදෙනු ලබන්නහුට අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන දුක්ඛ ධම්මෙන යනු යම්කිසි සෝදුක් ඉපදීමට හේතුවන, සොකො යනු ශෝක කිරීම් වශයෙන් ශෝකයයි. මෙය ඒ කරුණුවලින් උපදනා ශෝකයෙහි සමානතාවයත්, වෙන් වෙන්වූ ස්වභාවයක් දක්වයි. සොචනා යනු ශෝක කරන ආකාරයයි. සොචිතත්තං ශෝක කරන ස්වභාවය. අන්තොසොකො යනු අභ්‍යන්තර ශෝකයයි. දෙවන පදය උපසර්ගයෙන් වෘද්ධියට පත්කරන ලදී. එය අභ්‍යන්තරය වියලවන්නාක් මෙන් මනාව වියලන්නාක් මෙන් උපදීනුයි = ඇතුළත ශෝකය අන්තො පරිසොකොයි යූ.සේයි. චෙතසො පරිජ්ඣායනා යනු සිතෙහි හාත්පසින් දවනාකාරයයි. ශෝකය උපදිනු ලබන්නේ ගින්නක් මෙන් සිත පුළුස්සයි. දවයි. මාගේ සිත දැවුණේය. මට කිසිවක් නොවැටහේයයි කියවයි. දුකට පත් මනස = දුම්මනයි. එහි ස්වභාවය = දොමනස්සංයි. අභ්‍යන්තරයට පිවිසීම අර්ථයෙන් ශෝකයම හුලක් වූයෙනුයි = සොකසල්ලං යි.

පරිදේව නිර්දේශයෙහි මගේ දුව, මගේ පුතා යයි මෙසේ අසවලා යයි පෙන්වා වැළපෙති. හඬති. එය කරණකොටගෙනුයි. ආදෙවොයි. ඒ ඒ වර්ණනාවම වර්ණනා කරමින්, වර්ණනා කරමින් වැළපෙයි. මෙයිනුයි පරිදෙවොයි. ඉන් මත්තෙහි දෙපද පළමු ද්වයයෙහිම ආකාර ස්වභාව නිර්දේශ වශයෙන් කියන ලදි. වාචා යනු වචනයි. පලාපො යනු හිස් ප්‍රලාප වචනයි. අඩක් කීම, අනිකක් කීම ආදී වශයෙන් විරූප ප්‍රලාපයනුයි. විප්පලාපොයි. ලාලප්පො යනු නැවත නැවත කථාකිරීමයි. නැවත නැවත කථාකිරීම ලාලප්පනායි. නැවත නැවත දොඩවන්නාගේ ස්වභාවය ලාලප්පිතත්තංයි

දුක්ඛ නිර්දේශයෙහි, ශරීරය ඇසුරුකොට පවත්නා හෙයින් කායිකංයි. අමිහිරි අර්ථයෙන් අසාතංයි. කායික පදයෙන් චෛතසික අමිහිරි බව ප්‍රතික්‍ෂෙප කරයි. අසාත පදයෙන් කායික සැපය ප්‍රතික්‍ෂේප කරයි. දුකට පත්වේනුයි - දුක්ඛංයි. යමෙකුට මෙය උපදීද ඔහු දුක්ඛිතයෙකු කෙරේයයි යන අර්ථයි. දුක් මාත්‍රය හෝ දුකයි. කාය, සමඵස්සජං යනු ශරීර ස්පර්ශයෙන් හටගත්. අසාතං දුක්ඛං වෙදයිතං යනු අමිහිරි විඳීම සැපනුවූයේ, දුක් වින්දනය සැප නොවේ. මත්තෙහි පදත්‍රය ස්ත්‍රීලිංග වශයෙන් යූ.සේයි. අමිහිරි වේදනා තොමෝ සැප නුවූවා, දුක් වේදනා තොමෝ සැප නොවූවා වේ. මෙයම වනාහි මෙහි අර්ථයයි. යම් කායික අමිහිරි දුක් වින්දනයක් වේද? මෙය දුකයයි කියනු ලැබේ. මෙසේ යෙදීම දතයුතුය.

දොමනස්ස නිර්දේශයෙහි, නොමනා මනසනුයි දුම්මනොයි. පහත් විඳීම බැවින් හෝ පිළිකුල් මනසනුයි = දුම්මනොයි. නොමනා මනසෙහි ස්වභාවය = දොමනස්සංයි. සිත ඇසිරිකොට පවත්නා හෙයින් චෙතසිකංයි. චෙතො සම්ඵස්සජං යනු සිත හා එකට ගැටීමෙන් හටගත්.

උපායාස නිර්දේශයෙහි, වෙහෙසවීම් අර්ථයෙන් ආයාසොයි. පසුබටවීම්, කලකිරීමට පත්වීම් ආදී ආකාරයෙන් පවත්නා වෙහෙසකර භාවයට මෙය නමකි. බලවත් වෙහෙස උපායාසොයි. වෙහෙසකර භාවය ආයාසිතත්තංයි. බලවත් වෙහෙසකර භාවය - උපායාසිතත්තංයි.

අප්‍රිය සම්ප්‍රයෝගය නිර්දේශයෙහි, ඉධ යනු මේ ලෝකයෙහි, යස්ස යනු යමෙකුට වන්නේය. අනිට්ඨ යනු (ප්‍රිය නොවූ) නොසොයන ලද, සොයන ලද හෝ නොසොයන ලද, මනාප නොවූ අරමුණුවලට මෙය නාමයක්ම වන්නේය. සිතෙහි ගමන් නොකරත්. නොපිවිසෙත්නුයි අකන්තායි මනසෙහි අප්‍රිය වෙති මනස නොවැඩේනුයි අමනාපායි. රූපා යනාදිය ඒවාහි ස්වභාවය දැක්වීම සඳහායි. අනර්ථයට ආශා කරත්. කැමති වෙත්නුයි අනත්‍ථකාමායි අහිතවත් දෙයට ආශා කරත්. කැමති වෙත්නුයි අහිතකාමායි. අපහසු දුක් විහරණයට ආශා කරත්. කැමති වෙත්නුයි. අඵාසුකාමායි. චතුර්යෝගයන්ගෙන් ක්‍ෂේම වූ, නිර්භය වූ නිවන කැමති නොවෙත්. බිය සහිත සසරටම ඔවුහු ආශා කරත්. කැමති වෙත්නුයි = අයොගක්ඛෙමකාමායි. තවද ශ්‍රද්ධාදීන්ගේ වෘද්ධි සංඛ්‍යාත වූ අර්ථයට කැමති නොවන හෙයින්, ඔවුන්ගේම හානි සංඛ්‍යාත වූ අනර්ථයට කැමතිවන හෙයින් අනත්‍ථකාමායි ශ්‍රද්ධාදීන්ගේ අභිවෘද්ධියට හේතුවන යහපතට නොකැමති වන හෙයින්ද ශ්‍රද්ධාදීන්ගේ විනාශවීම් ආදියට හේතුවන අයහපතට කැමතිවන හෙයින් අහිතකාමායි. පහසු විහරණයට අකමැති වන හෙයින්ද, අපහසු විහරණයට කැමති වන හෙයින්ද අඵාසුකාමායි. යම්කිසිවෙක් නිර්භය යෝගයට, අකමැති වන හෙයින්ද භයට කැමති වන හෙයින්ද අයොගක්ඛෙමකාමායයි මෙහි මෙසේ අර්ථය දතයුතුය.

සංගති යනු ගොස් එකතුවීමයි. සමාගමො යනු පැමිණි අය සමග එකතුවීමයි. සමොධානං යනු සිටීම්, හිඳීම් ආදීන්හි ඒකීය භාවයයි. මිස්සීභාවො යනු සියලු කෘත්‍යයන් එක්ව කිරීමයි. මෙය සත්ත්වයින්ගේ වශයෙන් යෙදුමකි. සංස්කාර වශයෙන් වනාහි යමක් ලැබේද? එය ගතයුතුය. එම අප්‍රිය සම්ප්‍රයෝගය අර්ථ වශයෙන් එක ධර්මයක්නම් නැත. හුදෙක් අප්‍රිය සම්ප්‍රයුක්තයන්හීදි දෙවැදෑරුම් දුකට භාජනවිය හැකි හෙයින් දුක්ඛයයි කියන ලදි.

ප්‍රිය විප්‍රයෝග නිර්දේශය කියන ලද්දට විරුද්ධ අයුරින් දතයුතුය. මාතා වා යනාදිය මෙහි වැඩ කැමති ස්වරූපයෙන් දක්වන්ට කියන ලදී. එහි ආලය කෙරේනුයි මාතායි. ප්‍රිය කෙරේනුයි පිතායි. භජනය කෙරේනුයි භාතායි. භගිනි එසේමය. මෛත්‍රී කෙරේනුයි මිත්තායි. මනිති හෝ සියලු සැඟවිය යුතු කරුණු ඇතුළට දමත්නුයි, මිත්තායි. කටයුතු කිරීමෙහිදී එක්වීම් අර්ථයෙන් සමග වෙතියි අමච්වායි. මේ තෙමේ අපගේය. අපට අයත්යයි මෙසේ දනිත්. දන්වතිනුයි ඤාතියි. ලෙය සමග සම්බන්ධනුයි සාලොහිතායි. මව්පස පියපස ඤාතීහු සහ ලේ ඤාතීහුය. මව්පිය පසෙහි ඤාතීහුද, නැන්දා, මාමා පක්‍ෂයේ ඤාතීහුද, සහ ලේ ඤාතීහුය. මෙය ප්‍රිය විප්‍රයෝගයද අර්ථ වශයෙන් එක් ධර්මයක් නම් නැත. හුදෙක් ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීමෙහිදී දෙවැදෑරුම් දුකට වස්තු වන හෙයින් දුක්ඛ යයි කියන ලදී. මේ මෙහි සියලු අර්ථ කථා වචනයයි. සත්‍යයන් සත්‍ය ලක්‍ෂණයෙන් යුත් හෙයින්ද, සම්ප්‍රයෝග, විප්‍රයෝග වචනයන්ගෙන් අප්‍රිය ප්‍රිය වස්තූන්ම විශේෂිත කොට කියන්ට සුදුසුය.

කැමති දෑ නොලැබීම් නිර්දේශයෙහි, ජාති ධම්මානං යනු ජාති ස්වභාවයන්ගේ, ජාති මුල් ස්වභාවයන්ගේ, ඉච්ඡා උප්පජ්ජති තෘෂ්ණාව උපදී. අහොවත යනු ප්‍රාර්ථනාවයි. අස්සාම යනු වන්නෙමු. නඛොපනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බං යනු ශබ්දයකි. අප ඉපදීම් ස්වභාවය ඇත්තෝ නොවන්නෙමු. ඒකාන්තයෙන් අපට ඉපදීම නොඑන්නාහු මැනවැයි මෙසේ ප්‍රහීණ හටගැනීම් යුත් සාධූන් කෙරෙහි විද්‍යමාන නොඉපදීම් ස්වභාවය පිරිනිවන් පෑකල්හිද විද්‍යමාන වන උපතෙහි නොපැමිණීම කැමතිවීමයි. එය කැමති වන්නහුටද, මාර්ග භාවනාවෙන් තොරව නොපැමිණිය හැකි හෙයින්, නොකැමති වන්නහුටද, භාවනාවෙන් පැමිණිය යුතු හෙයින් කැමැත්තෙන් පැමිණිය යුත්තේ නොවන්නේ නම් වේ. ඉදම්පි යනු මෙයද, මත්තෙහි සෙස්ස සලකා අපි ශබ්දය වේ.

උපාදාන ස්කන්ධ නිර්දේශයෙහි සෙය්‍යථීදං යනු නිපාතයි. ඒ කවරේද යන අර්ථයි. රූපයම උපාදානස්කන්ධ වූයේනුයි - රූපූපාදානක්ඛන්‍ධොයි. සෙස්සෙහිද මේ ක්‍රමයමැයි.

දුක්ඛසත්‍ය නිර්දේශ වර්ණනාව නිමි.