71. මහාකරුණාඤාණනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

71. මහා කරුණා ඤාණ නිර්දේශ වර්ණනාව

මහා කරුණා ඤාණ නිර්දේශයෙහි, බහුකෙහි ආකාරෙහි යනු දැන් කියනු ලබන එකුන් අනූ ආකාරයන්ගෙන්, පසසන්තානං යනු නැණැසින්ද, බුදුඇසින්ද බලනවුන්ට, ඔක්කමති බසියි, පිවිසෙයි. ආදිත්තො යනු දුක් ස්වභාව වශයෙන්, පීඩා යෙදීමෙන් තැවීම් අර්ථයෙන් ඇවිලිණි. ‘යමක් අනිත්‍යයද, එය දුකයැයි කියන ලද හෙයින්, සියලු සංඛතයාගේම දුක් ස්වභාව වශයෙන් පීඩිත වූ හෙයින් දුකටද, කරුණාවටද මුල්වූ හෙයින් පළමුව දුක් ස්වභාව වශයෙන් ඇවිළුණේ යයි කියන ලදැයි දතයුතුය. රාගාදීන්ගෙන් ඇවිළුණු ස්වභාවය මත්තෙහි කියයි. නොහොත්, ආදිත්තො යනු රාගාදීන්ගෙන්ම ඇවිළුණේය. මත්තෙහි එයට අන්කිසි නිවීමක් නැතැයි අන්තය බැලීම් වශයෙන් නැවත කියන ලදැයි දතුයුතුය. ලොක සන්නිවාසො යනු පංචස්කන්ධය විනාශවීම් අර්ථයෙන් ලෝක නමැ. තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් මෙහි සත්ත්වයෝ වෙසෙත්නුයි සන්නිවාසයි. ලෝකයද සන්නිවාසයද එයමනුයි ලොකසන්නිවාසොයි. දුක්විඳින ස්කන්ධ පරම්පරාව දැඩිසේ ගෙන සත්ත්ව ව්‍යවහාරය යෙදෙන හෙයින් ලෝක සන්නිවාස යෝගයෙන් සත්ත්ව සමූහයද ලොක සන්නිවාසොයි. එයද ස්කන්ධ සහිතවමය. උය්‍යුත්තො යනු නොයෙක් කෘත්‍යයන්හි නිතර උත්සාහවත් වන හෙයින් කළ යෝග ඇත්තේ කළ උත්සාහ ඇත්තේ, නිතර කෘත්‍යයන්හි මනාව යෙදුණේයයි යනු කඳු මුදුන්හි සරන ගංගා මෙන් චංචල වූ ගමනින් මරණයට යන්ට අරඹන ලදි. කුම්මග්ග පටිපන්නො යනු පිළිකුල් මිථ්‍යා මාර්ගයට පිළිපන්නේ, මත්තෙහි වනාහි විපථ පටිපන්නොයි නොයෙක් පදයන්ගෙන් වෙසෙසා යූ.සේයි.

උපනීයති යනු දිරීම් වශයෙන් මරණයට පමුණුවයි. ගෙනයයි දිරීම වනාහි ආයුෂයාගේ හැකිළීමයයි යූ.සේයි. අද්ධුවො යනු ස්ථිර නොවේ. හැමකල්හි එක් ආකාරයකින් නොවේ. යම්හෙයකින් ස්ථිර නොවේද? එහෙයින් පමුණුවයි යනු එය ප්‍රථම වචනයට හේතුවචනයයි. එයින් කරුණු සහිත ජරා දුක යූ.සේයි. එම ජරා දුක දැක, ජරාවෙන් දිරායාම් රහිත නැණවත්හු පැවිදිවෙති. අතාණො යනු රකින්ට, ආරක්ෂා කරන්ට සමර්ථතායෙන් රහිත වූයේ අනාරක්‍ෂකයයි යූ.සේයි. අනභිස්සරො යනු මනාව සිහිකොට, ඉදිරියට ගොස්, ප්‍රකාශ කිරීමෙන්, සැනසවීමට අපොහොසත් වූයේ, සහායකයෙක් නොමැතියේ යන අර්ථයි. රැකවරණයක් නොමැතියේද එහෙයින් අතාණ යනු පළමු වචනයට එය හේතු වචනයකි. එයින් කරුණු සහිතව ප්‍රිය විප්‍රයෝග දුක යූ.සේයි. එම ප්‍රිය විප්‍රයෝග දුක දැක ඤාති ව්‍යසන රහිතවද නැණැතියෝ පැවිදි වෙති. අස්සකො යනු තම සතු කිසි ද්‍රව්‍යොපකරණයක් රහිත වූයේ, සබ්බං පහාය ගමනීයං යනු තම සතු භාණ්ඩයැයි සැලකූ සියල්ල හැර ලොවින් යා යුතුය. යම්හෙයකින් සියල්ල හැර යායුතුද එහෙයින් අස්සකො යන එය පළමු වචනයට අදාළ වේ. (න+සක = අස්සක) එයින් හේතු සහිත මරණ දුක යූ.සේයි. එය දැක භෝග ව්‍යසන රහිතවද, නැණැතියෝ පැවිදි වෙති. අනෙක් අර්ථයෙක්හි, මානවකය, සත්ත්වයෝ කර්මය ස්වකීය කොට ඇත්තාහුයයි යූ.සේයි. මෙහිද රට්ඨපාල සූත්‍රයෙහිද ස්වකීය නුවූ ලෝකයැයි යූ.සේයි. එය කෙසේ යෙදේද යත්? හැරයාම සඳහා අස්සකයැයි යූ.සේයි. කර්මය නොහැර යා යුතුය. එහෙයින් කර්මය ස්වකීයයැයි යූ.සේයි. රට්ඨපාල සූත්‍රයෙහිද එය එසේම යූ.සේයි. ‘නුඹ කම් වූ පරිද්දෙන් යන්නෙහි? ඌනො යනු සම්පූර්ණත්වය රහිත, අතිත්තො යනු වඩ වඩා ප්‍රාර්ථනා කිරීමෙහිද තෘප්තියට පත්නුවූයේ, මෙය ඌනතාවයට හේතු වචනයයි. තණ්හාදාසො යනු තෘෂ්ණාවගේ වසඟයෙහි පවත්නා හෙයින් තෘෂ්ණාවට දාස වූයේ. මෙය අතෘප්තිමත් භාවයට හේතු වචනයයි. එයින් කැමැතිවීම් රෝගය පෙන්වීමෙන් හේතුසහිත ව්‍යාධි දුක යූ.සේයි. එම ව්‍යාධි දුක දැක ව්‍යාධි ව්‍යසන රහිතවද නැණැතියෝ පැවිදි වෙති. අතායනො යනු පුත්‍රාදීන්ගෙන්ද, ආරක්‍ෂාව නොමැති හෙයින් අතායනයි, අනාරක්‍ෂිතයි. ක්‍ෂෙම නොලැබිය හැකිය යන අර්ථයි. අලෙණො යනු ඇලෙන්ට, ඇසුරුකරන්ට නුසුදුසු වූයේ ඇලුණවුන්ටද ආරක්ෂා කටයුතු නොකරන හෙයින්ද අසරණො යන නිශ්‍රිතයන්ගේ භය ඉවතට ගෙන නොයනුයේ, භය විනාශ නොකරනුයේ අසරණීභූතො උපතට පෙර තමාගේ අභාවයෙන්ම අසරණ වූයේ, උපත හා සම කාලයෙහිම අසරණ වූයේ යයි අර්ථයි.

උද්ධතො යනු සියලු අකුසලයන්හි උද්ධච්චයාගේ උපදින හෙයින් සත්ත්ව සන්තානයෙහිද, අකුසල් ඉපදීම් බහුල හෙයින් අකුසලයන් සමග යුත් ලෝකයා ඒ නොසන්සුන්කමින් නොසන්සුන් වූයේ, අවුපසන්තො යනු නොසන්සුන් ලක්‍ෂණයට උද්ධච්චයාගේම යෝගයෙන් නොසන්සුන් වූයේ බියට පත් මුවෙකු සම වූයේ, ‘උපනීයති ලොකො’ ආදී සතරෙහිද, උද්ධතො ලොකො යන පංචස්ථානයන්හි ලොකො යයි සඳහන් විය. සෙස්සෙහි ලොක සන්නිවාසයැයි සඳහන් විය. දෙඅයුරින්ම සඳහන් වූයේ ලෝකයමය. සසල්ලො යනු පීඩාජනනය කරන හෙයින්ද, ඇතුළත විදින හෙයින්ද, ඉවත් කරලීම දුෂ්කර හෙයින්ද ‘සල්ල’ යැයි සංඛ්‍යාවට ගියා වූ සල්ලයන් සමග පවත්නා හෙයින්, විද්ධො මුව ආදීන් සමහරවිට අන්‍ය්‍යන් විසින් විදින ලද්දාහු වෙති. මෙම ලෝකය වනාහි නිතර තමාම විදින ලදි. පුථුසල්ලෙහි යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහ, මාන, දිට්ඨි, ක්ලේශ, දුශ්චරිත යයි කියන ලද සත් සල්ලයන්ගෙන්, තස්ස යනු ඒ ලෝක සන්නිවාසයාගේ, සල්ලානං උද්ධුතා යනු සත්ත්ව සන්තානයෙන් ඒ සල්ලයන් උදුරන පුද්ගලයා, අඤ්ඤත්‍රමයා යනු මා හැර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යම් ශ්‍රාවකයෝ හුල් උදුරත්ද, ඔවුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයෙන්ම උදුරන හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදුරති නමැ. අවිජ්ජන්‍ධකාරාවරණො යනු අවිද්‍යාවම ස්වාභාවික දර්ශනය ආවරණය කිරීමෙන් අන්ධයෙකු මෙන් කෙරේනුයි අවිජ්ජන්‍ධකාරොයි. එයම ස්වභාවික ගමන වැළැක්වීමෙන් එය ආවරණය කෙරේනුයි අවිද්‍යාන්ධකාර ආවරණයි. කිලෙස පඤ්ජර පක්ඛිත්තො යනු කෙලෙසුන්ම කුසල් ගමන අවහිර කරන අර්ථයෙන් කූඩුවක් වූයේනුයි කෙලෙස් පඤ්ජරයි. අවිද්‍යා ප්‍රභව වූ කෙලෙස් කූඩුවෙහි බහාලන ලද්දේ, හෙළන ලද්දේ, ආලොකාං දස්සෙතා යනු ප්‍රඥාලෝකය දක්වන සුලුවූයේ. ප්‍රඥාලෝකයාගේ ස්වභාවය දක්වනසුලු වූයේ යයි අර්ථයි. අවිජ්ජාගතො යනු අවිද්‍යාවට ගියේ පිවිසියේ, හුදෙක් අවිද්‍යාවගේ ආවරණ මාත්‍රයම පමණෙක් නොවේ. තවද ග්‍රහණ වශයෙන් අවිද්‍යා කෝෂයෙහි ඇතුළට පිවිසියේයයි ප්‍රථම සඳහනට වඩා විශේෂයයි. අණ්ඩභූතො යනු බිජුවටක්වැ උපන්නේ යම්සේ වනාහි බිත්තරයෙහි උපන්නා වූ ඇතැම් සත්ත්වයෝ අණ්ඩභූතායි කියත්ද? එසේ මෙම ලෝකය අවිද්‍යා අණ්ඩකෝෂයෙහි උපන් හෙයින් අණ්ඩභූතයයි යූ.සේයි. පරියොනද්ධො යනු ඒ අවිද්‍යා අණ්ඩකෝෂයෙන් හාත්පසින් ඔතන ලද්දේ, බඳනා ලද්දේ වෙළන ලද්දේ වේ.

තන්තාකුලක ජාතො යනු නූලක් අවුල් වුණාක් මෙන්, යම්සේ නම්, නොමනාව බහා තැබූ, මීයන් විසින් කපන ලද පේෂකාර්මිකයන්ගේ හූවට ඒ ඒ තන්හි ආකුල වේද? මේ අග කොටසය. මේ මුල කොටසයැයි, අගින් අග මුලින් මුල සම කරන්ට දුෂ්කර වේද? එපරිද්දෙන්ම සත්ත්වයෝ ප්‍රත්‍යයාකාරයන්හිද, පැකිළුණාහු ආකූල ව්‍යාකූල වෙත්ද? ප්‍රත්‍යයාකාරයන් සෘජු කරන්ට නොහැකි වෙති. එහි නූල එක් එක් පුද්ගලයාට, වෙන් වෙන් වූ පුරිස ක්‍රියාකාරිත්වයෙහි පිහිටා ප්‍රත්‍යයාකාර ඤාණය සෘජු කරන්ට හැකිවන්නේද? බෝධිසත්ත්ව දෙදෙනෙක් හැර අන් සත්ත්වයෙක් තමාගේ ශක්තියෙන් ප්‍රත්‍යයාකාර ඤාණය සෘජු කරන්ට සමර්ථයෙක් නම් නැත. යම්සේ නම් ආකූල වූ තන්තුව කැඳ දමා, බුරුසුවෙන් පහරනුයේ ඒ ඒ තන්හි අවුල් වූයේ ගැට බැඳුණේ වෙයි. එසේ මෙම ලෝකය ප්‍රත්‍යයන්හි පැකිළී ප්‍රත්‍යයෙහි සිත සෘජු කරන්ට නොහැකි වන්නාහු, දෙසැට දෘෂ්ටිගත වශයෙන් අවුල් වූයේ, ගැට බැඳුණේ වේ. යම් ආකාර දෘෂ්ටි නිශ්‍රිත ඒ සියල්ලෝම දෘෂ්ටි සෘජු කරන්ට නොහැක්කාහුමය. ගුලාගුණ්ඩිකජාතො යනු ගුලාගුණ්ඩිකයක් මෙන් වූයේ; පේෂකාර කැඳහුය; ගුලා ගුණ්ඩික යැයි කියනු ලැබේ. ගුලා නමැති පක්‍ෂීහු වර්ගයක් වෙති. එම පක්‍ෂියාගේ කැදැල්ල යයිද ඇතැමෙක් කියති. එම ද්වයයම ආකූලය. අගින් අග, මුලෙන් මුල සමකරන්ට දුෂ්කර යැයි පළමු ක්‍රමයෙන්ම යෙදිය යුතුය. මුඤ්ජබබ්බජභූතො යනු මුඤ්ජ තෘණ හා බබ්බජ තෘණ මෙන් වූයේ, මුඤ්ජතෘණ බබ්බජ තෘණ මෙන් හට ගත්තේය. යම්සේ වනාහි එම තෘණ කොටා (තළා) කළ රැහැණ දිරූ කල්හි කිසියම් තැනෙක්හි වැටුණේ ගෙන, එම තෘණවල මෙය අගය, මෙය මුලයැයි අගින් අග, මුලින් මුල සමකරන්ට දුෂ්කරය. එයද තම පුරුෂ වීර්යය යොදා සෘජු කරන්ට හැකිවන්නේය. බෝධිසත්ත්ව දෙදෙනෙකු හැර අන් සත්ත්වයෙක් තමාගේ ශක්තියෙන් ප්‍රත්‍යයාකාර ඤාණය සෘජු කරන්ට සමර්ථ වූයේ නම් නොවේ. මෙසේ මේ ලෝකයා ප්‍රත්‍යයාකාර ඤාණය සෘජු කරන්ට, නොහැකි වනුයේ දෙසැට දෘෂ්ටිගත වශයෙන්ම ගැට හටගත්තේ වී, සැපයෙන් පහවූ, දුකට හේතු වූ, විවසව පතිත වන සංසාරය නොඉක්මවයි.

එහි අපායො යනු නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය, අසුරකාය යන සතරයි. සියළුම තිවෘත්ත සංඛ්‍යාත සුව දායකත්වයගේ අභාවය හෙයින් අපාය යැයි යූ.සේයි. එසේම දුක්ඛයාගේ ස්වභාව හෙයින් දුග්ගතියි. සුව ශරීරයෙන් විවසව පතිත වන හෙයින් විනිපාතො; අනෙකක් වනාහි,

ඛන්‍ධානඤ්ච පටිපාටි - ධාතු ආයතනනානිච, අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා - සංසාරොති පවුච්චති

ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතනයන්ගේ පිළිවෙල නොසිඳි පැවැත්ම සංසාරයැයි කියනු ලැබේ. ඒ සියල්ලම ඉකුත් නොකරයි. නොඉක්මවයි. තවද, චුතියෙන් ප්‍රතිසන්ධියද ප්‍රතිසන්ධියෙන් චුතියදැයි මෙසේ නැවත නැවත චුති ප්‍රතිසන්ධීන්ගනු ලබන්නේ, ත්‍රිවිධ භවයන්හි සිව් යෝනීන්හි, පඤ්ච ගතීන්හි, සප්ත විඤ්ඤාණස්ථිතීන්හි, නව සත්ත්වාසයන්හි, මහා සමුද්‍රයෙහි ඇතුල් කළ නැවක් මෙන්, යන්ත්‍රයෙහි යොදවන ලද ගොණෙකු මෙන්ද පරිභ්‍රමණය වේමැයි. අවිජ්ජා විසදොස සල්ලිත්තො යනු අවිද්‍යාවම අකුසල් ඉපැත්මෙන් කුසල් ජීවිත නසන හෙයින් විසනුයි අවිජ්ජා විසංයි. එය චිත්ත සන්තානය දූෂණය කරන හෙයින් අවිජ්ජා විසදොසොයි. ඉන් යටපත් වූ හා නැගී සිටුනා දුශ්චරිත ස්වභාවයෙන් බොහෝ තැවරුණේ, ආලේප කරන ලද්දේනුයි අවිජ්ජා විසදොස සල්ලිත්තොයි. කිලෙස කලලී භූතො අවිද්‍යාදී මූලිකකෙලෙස් ගිලාබැසීම් අර්ථයෙන් කලල, මඩනුයි කිලෙස කලලංයි. එය මොහුට ඇත්තේනුයි කිලෙස කලලියි. මෙසේ වූයේ. රාගදොස මොහ ජටා ජටිතො යනු ලෝභ, කෝප, අවිද්‍යා සංඛ්‍යාත - රාග, ද්වේෂ මෝහ යන මෙබඳු රූපාදී අරමුණුවල, යට මතු වශයෙන් නැවත නැවත උපත්නා හෙයින් එකට එකතුකොට මැසීම් (ගැටගැසීම්) අර්ථයෙන් උණපඳුරු ආදී, සාඛාජාල සංඛ්‍යාත ගෙතුම මෙනැයි ජටායි. ඒ රාග, ද්වේෂ, මෝහ ආදී ගෙතුමෙන් ගෙතුණේ (අවුලෙන් අවුලට පත්වූයේ) යම්සේ නම් උණපඳුරු ආදීන් සමග උණපඳුරු ආදීන් මෙන් මෙසේ ඒ අවුලෙන් මේ ලෝකය (ලෝවැසියා) ගැට ගැසුණේය. වෙළුණේය. මසන ලද්දේයයි අර්ථයි. ජටං විජටෙතා යනු මෙසේ මේ ත්‍රෛලෝක ධාතුව, ගැට ගසා සිටි ගැටය ලිහනුයේ, මනාව සිඳලනුයේ, මනාව ප්‍රදාලනය කරනුයේ.

තණ්හා සංඝාට පටිමුක්කො යනු තෘෂ්ණාවම නොසිඳී පවත්නා හෙයින් එක්කොට බැඳීම් අර්ථයෙන් සංඝාටනුයි තෘෂ්ණා සංඝාටයි. ඒ තෘෂ්ණා බන්‍ධනයෙහි බැඳුණේ මනාව පිවිසියේ, ඇතුළත් වූයේනුයි තණ්හා සංඝාට පටිමුක්කො, තණ්හාජාලෙන ඔත්‍ථටො යනු තෘෂ්ණාවම පෙර කියන ලද ආකාරයෙන්, එකට එකතුකොට මැසීම් අර්ථයෙන් ජාලයනුයි තෘෂ්ණා ජාලයයි. ඒ තෘෂ්ණා ජාලයෙන් මඩනා ලද්දේ හාත්පසින් වසන ලද්දේ මනාව වෙළන ලද්දේ වේ. තණ්හා සොතෙන වුය්හති යනු තෘෂ්ණාවම සංසාරයෙහි ඇදගෙන යන අර්ථයෙන් ස්‍රෝතය නුයි තෘෂ්ණා ස්‍රෝතයි. ඒ තෘෂ්ණා ස්‍රෝතයෙන් පාවීයයි. ඇදගෙන යනු ලැබේ. තණ්හා සංයෝජනෙන සඤ්ඤුත්තො යනු තෘෂ්ණාව ලෝකයා සංසාර වෘත්තයෙහි එකට යොදන හෙයින්, බන්‍ධනය කරන හෙයින් තෘෂ්ණා සංයෝජනයි. එම තෘෂ්ණා සංයෝජනයෙන් යුක්ත වූයේ බද්ධ වූයේ, තණ්හානුසයෙන අනුසටො යනු තෘෂ්ණාවම අප්‍රකටව පැවතීම් අර්ථයෙන් අනුසය නුයි තෘෂ්ණානුසයොයි. ඒ තෘෂ්ණා අනුසයෙන් විසුරුවන ලද්දේ, අනුව ගියේ, ශක්තිමත් වූයේ, තණ්හා සන්තාපෙන, සන්තප්පති යනු තෘෂ්ණාවම ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහිද ඵලකාලයෙහිද, ලෝකයා තවයි නුයි සන්තාපොයි. ඒ තෘෂ්ණා සන්තාපයෙන් තවයි තවනු ලැබේ. තණ්හා පරිළාහෙන පරිඩය්හතී යනු තෘෂ්ණාවම බලවත් වූයේ ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහිද, ඵල කාලයෙහිද හාත්පසින් දවන අර්ථයෙන් මහා දාහයනුයි තණ්හා පරිළාහොයි. ඒ තෘෂ්ණා දාහයෙන් මනාව දවයි. හාත්පසින් දවයි. දෘෂ්ටි සංඝාටාදීහුද මෙම ක්‍රමයෙන්ම යෙදිය යුත්තාහ.

අනුගතො යනු ඇතුළට වැදුණේ අනුසටො යනු ලුහුබඳිනුයේ, අභිභුතො යනු පීඩාවට පත්වූයේ, අබ්භාහතො යනු මනාසේ පහරදුන්, අබිමුව, බොහෝසේ පහරදෙන ලදුයේ, දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතො යනු දුකෙහි පිහිටි ස්කන්ධ පංචකයෙහි සුවයැයි විපර්යාසයෙන් ගත් දෘස්ටියෙහි පිහිටියේ ඇතුළට බැස සිටියේ.

තණ්හාය උඩ්ඩීතො යනු තෘෂ්ණාවෙන් උඩින් පැන යන ලද්දේ (පියඹා ගිය්) ඇස වනාහි තෘෂ්ණා රැහැණින් අවුණා රූපය නමැති නාගදත්තයෙහි පියඹා ගියේ, ශ්‍රෝතාදීන් තෘෂ්ණා රැහැණින් අවුණා ශබ්දාදී නාගදන්තයන්හි පියඹා ගියාහු, එයින් යුක්ත ලෝකයාද පියඹා ගියේ නමැ. ජරා පාකාර පරික්ඛිත්තො යනු නොඉක්මවීම් අර්ථයෙන් ප්‍රාකාරයක් සමාන වූ ජරාවෙන් පිරිවරන ලද්දේ, මච්චුපාසෙන පරික්ඛිත්තො යනු මිදීම් දුෂ්කරාර්ථයෙන් මළපුඩුවක් බඳු වූ මරණයෙන් බඳනා ලද්දේ, මහා බන්‍ධන බද්ධොති යනු දැඩි බැවින්ද, සිඳීම දුෂ්කර හෙයින්ද, මහත් වූ බන්‍ධනයන්ගෙන් බද්ධ වූ, රාග බන්‍ධනෙන යනු රාගයම බඳියි. සංසාරයෙන් සෙලවෙන්ට නොදෙයිනුයි රාග බන්ධනයයි, ඒ රාග බන්ධනයෙන් සෙස්සෙහිද එම ක්‍රමයමැයි. කිලෙස බන්‍ධනෙන යනු දක්වන ලද ඒවායින් සෙසු ක්ලේශ බන්ධනයෙන්, දුච්චරිත බන්‍ධනෙන යනු ත්‍රිවිධ දුශ්චරිත බන්ධනයෙන්, සුචරිතය වනාහි බන්ධන මෝක්‍ෂයට හේතු වූවක්ද බන්ධන මෝක්‍ෂ වූවක්ද ඇත. එහෙයින් එය නොගත යුතුය.

බන්‍ධනං මොචෙතා යනු එම බන්‍ධනය මුදවන, බන්‍ධනයෙන් ඔහු මුදවයි යන අර්ථයි. මහා සම්බාධ පටිපන්නො යනු කුසල් හැසිරීම් පීඩනයෙන් මහා සම්බාධ සංඛ්‍යාත වූ, රාග, ද්වේෂ, මෝහ, මාන, දෘෂ්ටි ආදී කෙලෙස් දුශ්චරිත සමූහයට පිළිපන්නේ, ඔකාසං දස්සෙතා යනු ලෞකික ලෝකෝත්තර සමාධි ප්‍රඥා ප්‍රතිලාභ සඳහා අවකාශ දක්වනුයේ, මහා පළිබොධෙන පළිබුද්ධො යනු මහා වැළැක්මෙන් වටකරන ලද්දේ, මහාලේපයෙන් ආලේප කරන ලද්දේ, පළිබෝධ යනු රාගාදී සත්වැදෑරුම් වූයේමය. තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි පළිබෝධයැයි ඇතැමෙක් දක්වති. පළිබොධං ජෙතා යනු ඒ පළිබෝධය සිඳුණා වූ, මහා පපාතෙ යනු පඤ්චගතික වූ ප්‍රපාතයෙහි, ජාති ජරා මරණ ප්‍රපාතයෙහි හෝ ඒ සියල්ල එතෙරවීම දුෂ්කර අර්ථයෙන් ප්‍රපාත නමැ. පපාතා උද්ධතා යනු ඒ ප්‍රපාතයෙන් උදුරනු ලැබුවාහු, මහා කන්තාර පටිපන්නො යනු ජාති, ජරා, මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්, දොම්නස්, උපායාස නමැති කාන්තාරයට පිළිපන්නේ, ඒ සියල්ලම ඉක්මවා යාම දුෂ්කර අර්ථයෙන් කාන්තාර නමැ. එම කාන්තාර එතෙර කරවන්නා වූ තං කන්තාරං තාරෙතා කන්තාර තාරෙතායිද පාඨයි. මහා සංසාර පටිපන්නො යනු නොසිඳී පවත්නා ස්කන්ධ සන්තානයට පිළිපන්. සංසාර මොචෙතා යනු සසරින් මුදවන්නා වූ, සංසාරා මොචෙතායිද පාඨයි. මහා විදුග්ගෙ යනු සංසාර නමැති දුර්ගමස්ථානයෙහි, සසරම ගමන් කිරීමට දුෂ්කර හෙයින් දුර්ගයැයි කියනු ලැබේ. සම්පරිවත්තති යනු බොහෝසෙයින් නැවති නැවතී හැසිරෙයි. එහිම කැරැකෙයි. මහා පලිපෙ යනු මහත් වූ කාම මඩ ගොහොරුවෙහි, කාමය වනාහි කිඳාබසින අර්ථයෙන් පලිප නමැ. පළිපන්නො යනු, ඇළුණේ, මහා පලිප පළිපන්නොයිද පාඨයි.

අබ්භාහතො යනු සියලු උපද්‍රවයන්ගෙන් මඩනා ලද්දේ, රාගගහිනා යනු රාගාදීහුම මනාකොට දවන අර්ථයෙන් අග්ගයි. එම රාග ගින්නෙන්, සෙස්සෙහිද එම ක්‍රමයමැයි. උන්නීතකො යනු ඔසවා ගෙනයන ලද්දේ, ජාතියෙන් ඔසවා ජරා ආදී උපද්‍රවයට ගෙනයන ලදැයි අර්ථයි. මෙහි ‘ක’ කාරය අනුකම්පා අර්ථයෙහි දතයුතුය. හඤ්ඤති නිච්ච මතාණො යනු ආරක්‍ෂකයෙකු රහිතව නිතර පෙළේ. පත්ත දණ්ඩො යනු රාජාදීන්ගෙන් ලද අණ ඇතියේ, තක්කරො යන සොරහු. වජ්ජ බන්‍ධන බද්ධො යනු රාගාදී දොස් බන්‍ධනයන්ගෙන් බද්ධ වූයේ, ආඝාත පච්චුපට්ඨිතො යනු මරණ ස්වභාවය නමැති දම්ගෙඩිය පිහිටි තැනට එළඹ සිටියේ, කිසියම් මුදවන්නෙක්, කොචි බන්‍ධනා මොචෙතායිද පාඨයි. අනාථො යනු ඔහුට පිහිටවන ස්වාමියෙක් නැත. තෙමේ හෝ තමාම පිහිටවූයේ, ස්වාමි වූයේ නොවේනුයි අනාථයි. අසරණයයි යනුද අර්ථයි. පරම කාපඤ්ඤප්පත්තො යනු ජරාදීන්ගේ ප්‍රතිබාහනයෙහි නොපොහොනා හෙයින් අතිශය දිළිඳු බවට පත්වූයේ, තායෙතා යනු රකින්නහු. තායිතා යන පාඨය වඩා යෝග්‍යයි. දුක්ඛාභිතුණ්ණො යනු ජාති දුක්ඛාදී නොයෙක් දුක්ඛයන්ගෙන් මඩනා ලද්දේ, අතිශයින් පීඩාවූයේ, අතිශයින් කම්පිත වූයේ වේ. චිරරත්ත පිළීතො යනු දුක්ඛයන්ගෙන්ම ඉතා දීර්ඝ කාලයක් පීඩිත වූයේ, ගැටුණේ වේ. ගධිතො යනු බලවත් ඇල්මෙන් ගිජුවූයේ අභිධ්‍යා කාය ග්‍රන්ථයෙන් හෝ වෙළනලදුයේ, නිච්චං පිපාසිතො යනු පානය කරන්ට, බුදින්ට කැමැත්ත පිපාසායි. තෘෂ්ණා පිපාසායෙන් නිරතුරු පිපාසිත වූයේ.

අන්‍ධො යනු දර්ශනාර්ථයෙන් චක්‍ෂුයයි සංඛ්‍යාවට ගිය ප්‍රඥාවෙහි අභාවයෙන් කණවූ, ප්‍රඥාව වනාහි ධර්ම ස්වභාව දකියි. අචක්ඛුකො යනු එම අන්‍ධතාව පසුව ජනිත වූවක් නොව, ප්‍රකෘතියෙන්ම අවිද්‍යමාන චක්‍ෂුකයායි එයම අන්‍ධතාව විශේෂයෙන් දක්වයි. හත නෙත්තො යනු ගෙන යන අර්ථයෙන් නේත්‍රයයි සංඛ්‍යාවට ගිය ප්‍රඥාවගේ අභාවයෙන්ම නට නෙතැත්තහු, සම විසම දර්ශනය කරනුයේ ආත්මභාවය ගෙනයයි නුයි නෙත්‍රයයි යූ.සේයි. ප්‍රඥාවෙන් සුගතියටද, අගතියටද ගෙනයයි. නටනෙත් ඇත්තාවූම, මොහුගේ ගෙනයාමෙහි අභාවය දක්වන්නේ අපරිණායකයො යි දෙසූහ. අවිද්‍යමාන නෙතැත්තහුයැයි අර්ථයි. ඔහුට අන්‍ය වූද, නෙත්‍ර විද්‍යමාන නොවේයයි යූ.සේයි. විපථ පක්ඛන්තො විපරීත වූ, විසම වූ හෝ මාර්ගය විපථයි. එම විපරීත මාර්ගය ඇතුළට වැදුණේ. පිවිසියේ, පිළිපන්නේනුයි විපථ පක්ඛන්තොයි. මිථ්‍යා මාර්ග සංඛ්‍යාත මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට පිළිපන්නේ යයි අර්ථයි. අඤ්ජසාපරද්ධො යනු මාර්ගයෙහි, සෘජු මාර්ගයෙහි මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙහි වැරදි ලෙස කළේය. වැරැද්දේය. අරියපථං ආනෙතා යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයට ගෙනඑනු ලබන්නා වූ එළවනු ලබන්නා වූ මහොඝ පක්ඛන්තො යනු යමෙකුට එය විද්‍යමාන වේද? ඔහු සසර වෘත්තයෙහි ඇතුළට දමයි. ගිලාබස්වයිනුයි ඔඝායි. ප්‍රකෘති ඕඝයට වඩා මහත් වූ ඕඝයනුයි මහොඝායි. ඒවා කාමොඝ, භවොඝ, දිට්ඨිඕඝ, අවිජ්ජා ඕඝ යයි සතරාකාරයි. ඒ මහෝඝයන්හි ඇතුළට වැදුණේ පිවිසියේනුයි මහොඝ පක්ඛන්තොයි. සංසාර සංඛ්‍යාත වූ මහෝඝයෙහි හෝ ඇතුළට වැදුණේ වේ.

දැන් එකින් එක මත්තෙහි වැඩිවන ක්‍රමයයි. එහි ද්වීහි දිට්ඨිගතෙහි යනු ශාශ්වත උච්ඡෙද දෘෂ්ටීන්ගෙන්, එහි දෘෂ්ටියම දෘෂ්ටිගතයි. අසූචි සමග මුත්‍ර සමග යුක්ත වූයේ යයි යන ආදීන්හි මෙනි. යායුතු දැයක් නොමැති හෙයින්ද එය දෘෂ්ටියගේම ගමන් මාත්‍රයමනුයිද දෘෂ්ටිගතයි. දෘෂ්ටීන්හි ඇතුළත් වූ මෙම දර්ශනය දෙසැටක් දෘෂ්ටීන්හි ඇතුළත් වූ හෙයින්ද දෘෂ්ටිගතයි. දෙසැටක්, තෙසැටක් දෘෂ්ටීහුද ශාශ්වත දෘෂ්ටි-උච්ඡේද දෘෂ්ටි යැයි දෘෂ්ටීහු ද්වයයක්ම වෙති. එහයෙින් සංක්‍ෂෙප වශයෙන් සියලු දෘෂ්ටීහු ඇතුළත් කරනුයේ ද්වි දෘෂ්ටි ගතයන්හි යැයි යූ.සේයි. පරියුට්ඨිතො යනු හාත්පසින් මැඩගෙන මතුවීමට පත්වූයේ නිතර පැවැත්මට පත්වූයේ, ඉපැත්මට නොදීමෙන් කුසල් වාරයෙහි ග්‍රහණයට පත්වූයේ යයි අර්ථයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරණ ලදි. මහණෙනි, දෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටිගතයන්ගෙන් හාත්පසින් මැඩගෙන සිටියා වූ, දිව්‍ය මනුෂ්‍යයන් අතර ඇතැමෙක් පසුබසිති. ඇතැමෙක් අතිධාවනය කෙරෙති. චක්‍ෂුමත්හුම මනාසේ දකිත් ආදිය.

තීහි දුච්චරිතෙහි යනු ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතයෙන්, සිව් වැදෑරුම් වාග් දුශ්චරිතයෙන්ද, ත්‍රිවිධ මනො දුශ්චරිතයෙන්ද වශයෙනි. විප්පටිපන්නො යනු නොමනා අයුරින් පිළිපන්නේ, වැරැදි අයුරින් පිළිපන්නේ යයි අර්ථයි. යොගෙහි යුත්තො යනු වෘත්තයෙහි යොදවත්නුයි යොගායි. විපත්ති අර්ථයෙන් හෝ යෝගායි. එම යෝගයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ පෙළන ලද්දේ, චතුයොග යොජිතො යනු කාම, භව, දිට්ඨි, අවිජ්ජා යන මෙම සිව් යෝගයන්ගෙන්, ගැලෙහි යෙදුවාක් මෙන් සංසාර වෘත්තයෙහි යොදන ලද්දේ, පංචකාම ගුණයෙන් යුත් රාගය කාමයෝගයි. රූපාරූප භවයන්හි කැමැත්ත හා ඇල්මද, ධ්‍යාන තෘෂ්ණාවද ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමග හටගත් රාගයද භව වශයෙන් ප්‍රාර්ථනාවද, භවයෝගයයි. දෙසැටක් දෘෂ්ටීහු දෘෂ්ටි යෝගයයි. බුද්ධාදී අටතැන්හි නොදැන්ම අවිද්‍යා යෝගයයි. එම සතරම බලවත් වූයේ ඕඝයැයිද ඒවා දුර්වල වූවාහු යෝග නමැ.

චතූහි ගන්‍ථෙහි යනු යමෙකුට එය විද්‍යමාන වෙත්ද? ඔහු චුතිප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් සසර වෘත්තයෙහි වෙළයි. ගළපයි නුයි ග්‍රන්ථයි. ඒවා අභිධ්‍යා, ව්‍යාපාද, සීලබ්බත පරාමාස, ඉදං සච්චාභිනිවෙස (මෙයම සත්‍යය. අනෙක් සියල්ලම බොරුය) වශයෙන් සිව්ආකාරය. දැඩි ලෙස ආශා කෙරේ. තෙමේ හෝ දැඩි ලෙස ආශා කෙරේ. දැඩි ලෙස ආශා කිරීම් මාත්‍රයම එයමනුයි අභිධ්‍යා නම් වන්නේය. ලෝභයමය. නාමකය වෙළයි. චුති ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් සසර වෘත්තයෙහි ගළපයිනුයි කාය ග්‍රන්ථයි. කේපයට පත්වේ. එයින් සිත කුණුවූ ස්වභාවයට පත්වේ. කෝපයට පත් කෙරේනුයි හෝ සංවරසීලි පැවතුම්, රූප සම්පත්ති හිතසුව ආදියි නොමගට පෙරළේනුයිද ව්‍යාපාදයි. මෙයින් බාහිර ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයින්ගේ සීලයෙන් ශුද්ධිය වේ. ව්‍රතයෙන් ශුද්ධිය වේ. සීල ව්‍රතයෙන් ශුද්ධිය වේයයි අල්ලාගැනීම සීලබ්බත පරාමාසයයි. සර්වඥ භාෂිතයද ප්‍රතික්‍ෂෙප කොට ලෝක ශාශ්වතය මෙයම සත්‍යය. අන් සියල්ල හිස්යැයි ආදී ආකාරයෙන් තදින් ඇලී පවතීනුයි ඉදං සච්චාභිනිවෙසයි. ඒ සිව් වෙළුම්වලින් වෙළන ලද්දේ බඳනා ලද්දේ යයි අර්ථයි.

චතූහි උපාදානෙහීති යනු බොහෝ සේ ගනිත්. දැඩිව ගනිත්නුයි උපාදානයි. ඒවා කාම, දිට්ඨි, සීලබ්බත, අත්තවාද උපාදාන යැයි සිව් ප්‍රභේදයි. වස්තු සංඛ්‍යාත වූ කාමය තදින් අල්ලා ගනීනුයි කාමූපදානයි. කාමයද උපාදානයද එයම වූයේ නුයි කාමූපාදානයි. දෘෂ්ටියද උපාදානයද එයමනුයි දෘෂ්ටි උපාදාන නම් වේ. ආත්මයද ලෝකයද ශාශ්වත යැයි ආදීන්හි ප්‍රථම දෘෂ්ටිය මතු දෘෂ්ටිය තදින් ගනියි. සීල හා ව්‍රතය තදින් ගනීනුයි සීලබ්බතූපාදානයි. ගවසීල, ගවව්‍රත ආදීණ්ගෙන් මෙසේ විශුද්ධිය වේයයි තදින් එල්බ සිටීම තෙමේම තදින් ගනීනුයි උපාදානයෝයි. එය කරණකොට කථා කෙරේනුයි වාදයි. එයින් තදින් ගනීනුයි උපාදානයි. කුමක් කියයි හෝ තදින් ගනියි නම් වේද? ආත්මවාදයයි ආත්මවාද මාත්‍රයම හෝ එය කරණකොට ආත්මයයි තදින් ගැනීම හෝ ආත්මවාද උපාදානයයි. මෙම දෘෂ්ටිද්වයය හැර සියලුම දෘෂ්ටීහු දෘෂ්ටි උපාදානයි. එම සිව් උපාදානයන්ගෙන් තදින් ගනිත්නුයි බොහෝකොට ගනිත්නුයි උපාදානයි. උපාදියති යනුද පාඨයි. ලෝකයා තදින් ගැනීම්වලින් ඒ ඒ අරමුණු තදින් ගනී යන අර්ථයි.

පඤ්චගති සමාරූළ්හො යනු යහපත් අයහපත් කරුණුවලින් පමුණුවයි එළැඹේනුයි ගතියි. අවකාශ සහිත ස්කන්ධ නිරය, තිරිසන්යෝනිය, ප්‍රේත විෂය, මිනිස්ලොව, දෙව්ලොව යන මෙම පඤ්චගතීහු බැසගැනීම් භාවයෙන් බොහෝකොට නැගී සිටියේ; පඤ්ච කාම ගුණෙහි යනු රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ සංඛ්‍යාත වූ වස්තු කාම කොටස්වලින්, රජ්ජති නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීම් හේතුයෙන් රාගය ඉපදීමෙන් ඒ හා සමග ඇලෙනු ලැබේ. තදින් ඇලීම් බව කෙරේයයි අර්ථයි. පඤ්චහි නීවරණෙහි යනු සිත වළක්වති. හාත්පසින් වෙළාගනිත්නුයි නීවරණයි. කාමච්ඡන්‍ද, ව්‍යාපාද, ථීනමිද්ධ, උද්ධච්ච කුක්කුච්ච, විචිකිච්ඡා සංඛ්‍යාත පංච නීවරණයන්ගෙන්; ඔත්‍ථටො යනු මතුයෙහි මඬනා ලද්දේ වසන ලදුයේ

ඡහි විවාද මූලෙහි, යනු විවාදයට මුල්වූ කරුණු සයකින්, දෙසූ පරිදි –

මහණෙනි, මේ විවාදමූල සයකි. කවර සයෙක්ද යත්? මහණෙනි, මෙ සස්නෙහි භික්‍ෂුව ක්‍රෝධ කරනුයේ, වෛර කරනුයේ වේද? මහණෙනි, යම් ආකාර වූ එම භික්‍ෂුව ක්‍රෝධ කරනුයේ වෛර කරනුයේ වේද? හෙතෙම ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහිද, ධර්මයෙහිද, සංඝයා කෙරෙහිද ගෞරව රහිත වූයේ අකීකරු වූයේ, ශික්‍ෂාවෙහිද පරිපූර්ණත්වයට පත් නුවූයේ වෙසේ. මහණෙනි, යම් ඒ භික්‍ෂුවක් ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහි, ධර්මය කෙරෙහි, සංඝයා කෙරෙහිද ගෞරව රහිත වූයේ අකීකරු වූයේ ශික්‍ෂාවෙහිද පරිපූර්ණත්වයට පත් නුවූයේ වෙසේද? හෙතෙම සංඝයා කෙරෙහි විවාද ජනනය කරයි. එම විවාදය බොහෝ ජනයාට අහිත පිණිස, බොහෝ ජනයාට නොසුව පිණිස, බොහෝ ජනයාට අනර්ථ පිණිස දෙව් මිනිසුන්ට අහිත පිණිස දුක් පිණිස පවතී. මහණෙනි, නුඹලා මෙබඳු වූ විවාද මූලයක් ආධ්‍යාත්මිකව හෝ බාහිරව දකින්නාහුද? මහණෙනි, නුඹලා එහිදී, එම පාපී වූ විවාද මූලයාගේම ප්‍රහාණය සඳහා උත්සාහ කෙරෙත්වා. මහණෙනි, නුඹලා මෙබඳු වූ විවාද මූලයක් ආධ්‍යාත්මිකව හෝ බාහිරව නොදක්නාහුද? මහණෙනි, නුඹලා එහිදී එම පාපී විවාද මූලයාගේ මතු නොවැගිරීම සඳහා පිළිපදිනු යෙහෙකි. මෙසේ එම පාපී විවාද මූලයෙහි ප්‍රහාණය වේ. මෙසේ එම පාපී විවාද මූලයාගේ මත්තෙහි නොවැගිරීම වේ.

නැවතද මහණෙනි, භික්‍ෂුව අන් ගුණ මැකීම් ස්වභාව ඇත්තේද අන්‍යයන්ගේ දොස් කියනුයේ, මායාකාරී වූයේ පවිටු අදහස් ඇත්තේ වේද, මිථ්‍යාදෘෂ්ටික වුයේ තම දෘෂ්ටියම ස්පර්ශ කර සිටින්නේ වේද, අත්නොහැර අල්ලාගන්නා කුම්භීලග්‍රාහී වේද? තම දෘෂ්ටිය අත්හැරීම දුෂ්කරද? මහණෙනි, යම් ඒ භික්‍ෂුවක් තම දෘෂ්ටියම ස්පර්ශ කර සිටීද? අත්නොහැර අල්ලාගන්නා ස්වභාවය වේද? තම දෘෂ්ටිය අත්හැරීම දුෂ්කර වේද, හෙතෙම බුදුරදුන් කෙරෙහිද -පෙ- මත්තෙහි

එහි ‘කොධනො’ යනු කිපීම් ලක්‍ෂණයෙන් යුත් ක්‍රෝධයෙන් යුක්ත වූයේ, ‘උපනාහී’ යනු වෛරය අත්නොහරින ලක්‍ෂණයෙන් යුත් වෛරයෙන් යුක්ත වූයේ, ‘අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානං’ යනු භික්‍ෂූන් දෙනමකගේ විවාදය කෙසේ දෙව් මිනිසුන්ට අහිත පිණිස දුක් පිණිස පවතීද? කොසම්බක්ඛන්‍ධකයෙහි මෙන් භික්‍ෂූන් දෙනමක් විවාදයට පත් කල්හි, එම විහාරයෙහි ඔවුන්ගේ අතවැස්සෝ විවාද කරති. ඔවුන්ගේ අවවාද ගන්නා වූ භික්‍ෂුණී සංඝයාද විවාද කරයි. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ උපස්ථායකයෝ විවාද කරති. ඉක්බිති මිනිසුන්ගේ ආරක්‍ෂක දේවතාවෝ දෙකොටස් වෙති. ධර්මවාදීන්ගේ ආරක්‍ෂක දේවතාවෝ ධර්මවාදිනියෝ වෙති. අධර්මවාදීන්ගේ අධර්මවාදිනියෝ වෙති. ඉක්බිති ආරක්‍ෂක දේවතාවන්ගේ මිත්‍රවූ භූම්‍යස්ථ දේවතාවෝ බිඳෙති. මෙසේ පරම්පරාවෙන් බ්‍රහ්මලෝකය තෙක් ආර්ය ශ්‍රාවකයින් හැර සියලු දෙව් මිනිස්සු දෙකොටස් වෙති. ධර්මවාදීන්ගෙන් බලනවිට අධර්මවාදීහුම බහුතරයක් වෙති. ඉන් යමක් බොහෝ දෙනෙකු විසින් ගන්නා ලද්දේද? එය සත්‍යයයි ගෙන ධර්මය අත්හැර බොහෝ දෙනෙක් අධර්මය ගනිති. ඔවුහු අධර්මය පෙරටුකොට වසන්නාහු අපායයන්හි උපදිති. මෙසේ භික්‍ෂූන් දෙදෙනෙකුගේ විවාදය දෙව් මිනිසුන්ට අහිත පිණිස දුක් පිණිස වේ. ආධ්‍යාත්මිකව හෝ යනු ඔබගේ අභ්‍යණ්තර පිරිස සමග බාහිර හෝ යනු අන්‍යයාගේ පිරිස සමග ‘මක්ඛී’ යනු අන්‍යයන්ගේ ගුණ මැකීම් ලක්‍ෂණ වූ මක්ඛයෙන් යුක්ත වූයේ, ‘පලාසී’ යනු තරගකාරී ලක්‍ෂණයෙන් යුත් අන් දොස් කියන්නා ‘ඉස්සුකී’ යනු අනුන්ගේ ලාභ සත්කාර නොඉවසීම් ලක්‍ෂණයෙන් යුත් ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුක්ත වූයේ, මච්ඡරී යනු ආවාස මාත්සර්යාදී පස්වැදෑරුම් මාත්සර්යයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ. ‘සඨො’ යනු කපටිවූයේ, ‘මායාවී’ යනු කළ පව් වසනසුලු වූයේ, ‘පාපිච්ඡො’ යනු තමා ළඟ නොමැති ගුණවත් භාවයන් වෙනුවෙන් ජනතාවගේ පුදසත්කාර අපේක්‍ෂා කරන දුසිල් තැනැත්තේ. ‘මිච්ඡා දිට්ඨි’ යනු නාස්තිකවාද, අහේතුකවාද, කර්මඵල නැතැයි යන වාද, ‘සන්‍දිට්ඨිපරාමාසි’ යන තම දෘෂ්ටියම නිවැරදියයි පරාමර්ශනය කිරීම, ‘ආධානගාහී, දෘඪග්‍රාහිත්වය, කුම්භීලග්‍රාහිත්වය ‘දුප්පටි නිස්සග්ගි’ යනු ගත් දෑ අත්හැර දැමීමට නොහැකි වේ. ඛුද්දක වස්තු විභංගයෙහි වනාහි, එහි විවාදමූල සය කවරහුද? ක්‍රෝධය, ගුණමකු බව, ඊර්ෂ්‍යාව, කපටිකම, පාපිච්ඡතාව, තම දෘෂ්ටියෙහි පිහිටීම යන මේවා ෂට් විවාද මුලයැයි ප්‍රධාන වශයෙන් එකිනෙකවම ධර්ම කියන ලද්දේය.

ඡහි තණ්හාකායෙහි යනු රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ ධර්මයයි කියන ලද ෂට් තෘෂ්ණාවන්ගෙන්, එක් එක් ආකාර වූම තෘෂ්ණාව විවිධ විෂය බැවින්, එක් එක් විෂයයෙහි නැවත නැවත උපදනා හෙයින් නානාවිධ වෙති. එහෙයින් සමූහාර්ථයෙන් කාය ශබ්දය සමග යොදා තෘෂ්ණා කාය යැයි යූ.සේයි. තෘෂ්ණා කාය යැයි කියන ලදුයේද, තෘෂ්ණාවමය. රජ්ජති යනු තෙමේ අරමුණෙහි ඇලෙයි. මනාව ඇලුණේ වේ.

ඡහි දිට්ඨිගතෙහි යනු සබ්බාසව සූත්‍රයෙහි කියන ලද ආකාරයන් අනුව, එහි කියන ලද්දේමය –

‘මෙසේ ඔහුට නුනුවණින් මෙනෙහි කරන කල්හි, ෂට් දෘෂ්ටීන්හි එක්තරා දෘෂ්ටියක් උපදී. මට ආත්මයක් ඇතැයි ඔහුට සත්‍ය වශයෙන් ඇදහිය යුතු ලෙසින් දෘෂ්ටිය උපදී. මට ආත්මයක් නැතැයි ඔහුට සත්‍ය වශයෙන් ඇදහිය යුතු ලෙසින් දෘෂ්ටිය උපදී. ආත්මය විසින් ආත්මය හඳුනාගනිමියි ඔහුට සත්‍ය වශයෙන්, ඇදහිය යුතු ලෙසින් දෘෂ්ටිය උපදී. ආත්මය නොවූයේම ආත්මය හඳුනා ගනිමියි ඔහුට, සත්‍යය වශයෙන් ඇදහිය යුතු ලෙසින් දෘෂ්ටිය උපදී. තවද ඔහුට මෙසේ දෘෂ්ටිය වේ. ඒ ඒ තන්හි යහපත් හා පාපී කර්මයන්ගේ විපාක විඳීද, එබඳු වූ මාගේ යම් ආත්මයක් වේද? එය කියන්නාද විඳින්නාද වේ. ඒ මාගේ ආත්මය වනාහි නිත්‍යය. ස්ථිරය. ශාශ්වතය. නොවෙනස්වන සුළුය. ශාශ්වතයන් හා සමව වෙනස් නොවී සිටින්නේය.

එහි ‘මට ආත්මයක් ඇතැයි’ යනු හැමකල්හි තමාගේ (ආත්මයෙහි) අස්ථිත්වය ගනී. එය ශාශ්වත දෘෂ්ටියයි. සත්‍ය වශයෙන් තිර වශයෙන් යනු සත්‍ය වශයෙන් හා ස්ථිර වශයෙන්, මෙය සත්‍යයයි මනාව දැඩිභාවයෙන් යයි යූ.සේයි. ‘මට ආත්මයක් නැත යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටිය සහිත සත්ත්වයාගේ ඒ ඒ විභව ග්‍රහණ වශයෙනි. තවද පූර්වයන්ද තෙකල්හිම විද්‍යමානයයි ග්‍රහණය කරන හෙයින් ශාශ්වත දෘෂ්ටියයි. වර්තමානය පමණෙක් ඇතැයි ගනු ලබනුයේ උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. පශ්චිමයන්ද අතීත, අනාගතයන්හි නැතයයි ග්‍රහණය කරන හෙයින් පුදපූජා අළුධූලි වීමෙන් අභාවයට යෙති. එහි ප්‍රතිඵල නැතැයි ගත් දෘෂ්ටිගතිකයින්ගේ මෙන් උච්ඡේද දෘෂ්ටියි. අතීතයෙහිම නැතැයි ගනු ලබන්නී හේතුවක් නොමැතිව හටගත්තේය යන, දෘෂ්ටිකයාගේ මෙන් ශාශ්වත දෘෂ්ටියයි. ‘අත්තනාව අත්තානං පඤ්ජානාමි’ යනු සංඥා ස්කන්ධ ශීර්ෂයෙන් ස්කන්ධයන් ආත්මයයි ගෙන, සංඥාවගෙන් අවශේෂ ස්කන්ධයන් දැනගන්නා හෙයින් මේ ආත්මයෙන් මේ ආත්මය දැනගනිමියි වේ. ‘අත්තනාව අනත්තානං’ යනු සංඥා ස්කන්ධයම ආත්මයයි ගෙන අනෙක් සතර ස්කන්ධයන්ම අනාත්මයැයි ගෙන සංඥාවෙන් ඒවා හඳුනා ගන්නා කල්හි මෙසේ සිතක් වේ. ‘අනත්තනාව අත්තානං’ යනු සංඥා ස්කන්ධය අනාත්මයැයි ගෙන, අනෙක් සතර ස්කන්ධයන් ආත්මයැයි ගෙන එම හැඟීමෙන් ඒවා හඳුනනවිට මෙසෙ සිතක් වේ. සියල්ලම ශාශ්වත උච්ඡේද දෘෂ්ටීහුමය. ‘වදොවෙදෙය්‍යො’ යනාදීහු වනාහි ශාශ්වත දෘෂ්ටියෙහිම තදින් සිත පිහිටුවා ගැනීමයි. එහි කියානුයි වදො නමැ. වාග් කර්මයෙහි කාරකයායි යූ.සේයි. විඳීනුයි වෙදෙය්‍ය නමැ. දනියි අනුභව කරයි යයි යූ.සේයි. කුමක් විඳීද? ඒ ඒ තන්හි යහපත් හා පාපී කර්මයන්ගේ විපාක මනාව විඳියි. ‘තත්‍ර තත්‍ර’ යනු, ඒ ඒ යෝනි-ගති-ඨිති-නිවාස, නිකාය හෝ ආරම්මණයන්හි, ‘නිච්චො’ යනු උත්පාද ව්‍යය රහිත, ‘ධුවො’ යනු ස්ථිර, සාර වූ, ‘සස්සතො’ යනු සර්වකාලික ‘අවිපරිණාම ධම්මො’ යනු තමාගේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්නොහරින ස්වභාවය අතියේ, කටුස්සා මෙන් විවිධාකාරත්වයට නොපැමිණේ. ‘සස්සති සමං’ සඳ හිරු, සමුද්‍ර, මහා පෘථුවිය, පර්වත ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් සස්සති යයි කියති. එම සස්සතීන් සමග සම වූයේ සස්සති සමංයි. යම්තාක් කල් සස්සතීහු පවතිත්ද ඒතාක් එසේම සිටීයයි ගන්නා කල්හි මෙබඳු දෘෂ්ටි වේ.

ඛුද්දක වස්තු විභංගයෙහි, වනාහි ඒ ඒ තන්හි බොහෝ කාලයක් යහපත් හා පාපී කර්මයන්ගේ විපාක අනුභව කරයි. හෙතෙම නූපන්නේය (හට නොගත්තේය) එහෙයින් නුවූයේය. හෙතෙම නූපන්නේය. (හට නොගත්තේය) එහෙයින් නොවන්නේය. නිත්‍යය, සැමදා පවත්නේය, ශාශ්වතය, වෙනස් නොවන ස්වභාව ඇත්තේ යයි මොහුට සත්‍ය වශයෙන්, තිර වශයෙන් දෘෂ්ටි උපදීයයි ෂට් දෘෂ්ටීන් මෙසේ වෙසෙසා යූ.සේයි.

එහි ‘න සොජාතො නාහොසි’ යනු එම ආත්මය හට නොගන්නා ස්වභාවයෙන් හට නොගත්තේ නමැ. සදාකල්හි විද්‍යමාන වේමයැයි අර්ථයි. එහෙයින්ම අතීතයෙහි නුවූයේය. අනාගතයෙහි නොවන්නේය. යමෙක් වනාහි හටගත්තේද (උපන්නේද) ඔහු වූයේය. යමෙක් හටගත්තේද? (උපදින්නේද) ඔහු වන්නේ යයි යූ.සේයි. නොහොත් ‘නසො ජාතො නාහොසි’ යනු හෙතෙම හැමකල්හි විද්‍යමාන හෙයින් අතීතයෙහිද, ඒකාන්තයෙන් නුවූයේය. අනාගතයෙහිද ඒකාන්තයෙන් නොවන්නේය. අනුසය කියන ලද අර්ථමය.

සත්තහි සඤ්ඤොජනෙහි යනු සූත්‍ර නිපාතයෙහි කියන ලද ආකාරයන්ගෙන්, එහි කියන ලද්දේමය –

මහණෙනි, මේ සංයෝජන සත්දෙනෙකි. කවර සත්දෙනෙක්ද යත්? අනුනය, පටිඝ, දෘෂ්ටි, විචිකිච්ඡා, මාන, භවරාග, අවිද්‍යා යන සතයි. මහණෙනි, මේවා වනාහි සත් සංයෝජනයෝය.

එහි අනුනය සංයෝජන යනු කාමරාග සංයෝජනයයි. ඒ සියල්ලම බන්‍ධනාර්ථයෙන් සංයෝජනයෝය.

සත්තහි මානෙහි යනු ඛුද්දක වස්තු විභංගයෙහි කියන ලද ආකාරයන්ගෙන්, එහි කියන ලද්දේමය –

මානය, අතිමානය, මානාතිමානය, ඔමානය, අධිමානය, අස්මිමානය, මිච්ඡාමානය යන සතයි.

එහි ‘මානො’ යනු මම ශ්‍රේෂ්ඨයෙක් වෙමියි පුද්ගලයෙකු නොසලකා ජාති ආදී වස්තු වශයෙන්ම උසස් හැඟීමයි. ‘අතිමානො’ යනු ජාති ආදීන්ගෙන් මා හා සමානයෙක් නැතයයි අන්‍යයා ඉක්මවා උසස් හැඟීමයි. ‘මානාති මානො’ යනු පෙර මෙතෙමේ මා හා සමානය. දැන් මම ශ්‍රේෂ්ඨයෙක් වෙමි. මෙතෙමේ ඉතා පහත් යයි උපන් මානයයි. ‘ඔමානො යනු ජාති ආදීන්ගෙන් තමා පහත් තත්ත්වයේ කොට පවත්නා මානයයි. මම හීනයෙක් වෙමියි මානයමය. (මැනීමය) ‘අධිමානො’ යනු සිව් සස්දම් අවබෝධ නොකළේම අවබෝධ කළෙමියි මානයයි. මෙම අධිමානය සුපිරිසිදු ශීලයෙන් යුත්, කර්මස්ථානයෙහි අප්‍රමාද වූ, නාමරූප පිරිසිඳ දැන ප්‍රත්‍යය පරිග්‍රහණයෙන් ඉක්මවූ සැක ඇති, ත්‍රිලක්‍ෂණ ආරෝපණය කොට සංස්කාරයන් සම්මර්ශනය කරන්නා වූ, ආරබ්ධ විදර්ශක පෘථග්ජනයාට උපදියි. අන්‍යයන්ට නූපදියි. ‘අස්මිමානො’ යනු රූපාදී ස්කන්ධයන්හි මම වෙමියි මානයයි. රූපය මම වෙමියි ආදී වශයෙන් උපන් මානය යූ.සේයි. ‘මිච්ඡාමානො’ යනු පාපී කර්මාන්තයතනාදියෙන් උපන් මානය.

ලෝක ධර්මයයි කියන ලද අර්ථමය. සංපරිවත්තති යනු ලෝක ස්වභාවයන්ට අදාළ වූ ලාභාදී චතුෂ්කයෙහි අනුකූලතා වශයෙන්ද, අලාභාදී චතුෂ්කයෙහි විරුද්ධතා වශයෙන් බොහෝ නවතියි. ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හරී යන අර්ථයි. මිච්ඡත්ත කියන ලද අර්ථමය. නීය්‍යාතො යනු ගියේ, පැනගියේ මඩනා ලදුයේ යන අර්ථයි.

අට්ඨහි පුරිස දොසෙහි යනු අෂ්ටක නිපාතයෙහි උපමා සහිතවද, ඛුද්දක වස්තු විභංගයෙහි උපමා තොරව කියන ලද අයුරින්, එහි කියන ලදී.

අෂ්ට පුරිස දෝෂයෝ කවරහුද? මෙසස්නෙහි භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවැතින් චෝදනා කරති. ඒ භික්‍ෂුව භික්‍ෂූන් විසින් ඇවැතින් චෝදනා කරනු ලබන්නේ සිහි නොකරමි. සිහිනොකරමියි සිහිනැතිකමින්ම අවුල් බේරයි. මේ පළමු පුරිස දෝෂයයි.

නැවතද භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවැතින් චෝදනා කරති. එම භික්‍ෂුව භික්‍ෂූන් විසින් ඇවැතින් චෝදනා කරනු ලබන්නේ චෝදකයාටම ආපසු පතුරුවයි. (යොමුකරයි.) බාල අඥාන අව්‍යක්ත නුඹගේ කියමනෙන් කවර ඵලයෙක්ද? නුඹ නම් මා විසින් කිවයුතු යයි (චෝදනා කළයුතුයයි) හඟින්නෙමි. මේ දෙවන පුරිස දෝෂයයි.

නැවතද භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවැතින් චෝදනා කරති. ඒ භික්‍ෂුව භික්‍ෂූන් විසින් ඇවැතින් චෝදනා කරනු ලබන්නේ, චෝදකයාටම ප්‍රත්‍යාරෝපණය කරයි. නුඹද මෙනම් ඇවැතකට පැමිණියේ වෙහිය. නුඹ පළමුව ප්‍රතිකර්ම කරව යනුවෙන් කියයිද? මේ තෙවන පුරිස දෝෂයයි.

නැවතද භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවැතින් චෝදනා කරති. එම භික්‍ෂුව භික්‍ෂූන් විසින් ඇවැතින් චෝදනා කරනු ලබන්නේ අනෙකකින් අනෙකක් වශයෙන් හසුනොවී කථාකරයි. (ලිස්සා යයි) කතාව වෙනතකට යොමුකරයි. කෝපයද ද්වේෂයද අහේතුකත්වයද (නොසතුට පළකරයි) ප්‍රකට කරයි. මේ සිව්වන පුරිස දෝෂයයි.

නැවතද භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවැතින් චෝදනා කරති. ඒ භික්‍ෂුව භික්‍ෂූන් විසින් ඇවැතින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි සඟමැද අත් විසුරුවමින් කථාකරයි. මේ පස්වන පුරිස දෝෂයයි.

නැවතද භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවැතින් චෝදනා කරති. ඒ භික්‍ෂුව භික්‍ෂූන් විසින් ඇවැතින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි, සංඝයා නොගෙන, චෝදකයා නොගෙන (නොසලකා හැර) කැමැති අතක් බලා ඉවත්ව යයි. මේ සවන පුරිස දෝෂයයි.

නැවතද භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවැතින් චෝදනා කරති. ඒ භික්‍ෂුව, භික්‍ෂූන් විසින් ඇවැතින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි, මම ඇවැතට පැමිණියේ නොවෙමි. මම ඇවැතට නොපැමිණියේද නොවෙමියි හෙතෙම තුෂ්ණීම්භූත වූයේ සංඝයා වෙහෙසයි. මේ සත්වන පුරිස දෝෂයයි.

නැවතද භික්‍ෂූහු භික්‍ෂුවකට ඇවැතින් චෝදනා කරති. ඒ භික්‍ෂුව භික්‍ෂූන් විසින් ඇවැතින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි මෙසේ කියයි. කිමෙක්ද, ආයුෂ්මත්නි, නුඹලා ඉතා තදින් මා ගැන ව්‍යාවෘත වන්නේ ඇයි? දැන් මම ශික්‍ෂා ප්‍රතික්‍ෂේපකොට ගිහියෙකු බවට පරිවර්තනය වන්නෙමියි හෙතෙම ශික්‍ෂා ප්‍රතික්‍ෂේප කොට ගිහියෙකු බවට පරිවර්තනය වී මෙසේ කියයි. ඇවැත්නි, නුඹලා දැන් වනාහි සතුටුවනු මැනැවැයි. මේ අටවන පුරිස දෝෂයයි. මේ පුරිස දෝෂ අටය.

එහි ‘පුරිස දොසා’ යනු පුරුෂයින්ගේ දොස්, ඒවා වනාහි පුරිස සන්තානය දූෂණය කෙරෙත්නුයි = දොසායි ‘න සරාමි’ යනු මාම එම කර්මයෙහි කළ ස්ථානයක් සිහි නොකරමි. නොසලකමියි මෙසේ නොමැති බැවින් ඉවත් කරයි. මුදයි. ‘චොදකං යෙව පටිප්ඵරති’ ප්‍රතිවිරුද්ධව එය පතුරුවයි. ප්‍රතිවිරුද්ධතායෙන් සිටියි ‘කින්නුඛො තුය්හං’ අඥාන අව්‍යක්ත නුඹගේ කීමනම් කිමෙක්ද? එබඳු වූ ඔබ චෝදනා වස්තුව නොදනී. ඇවැති නොදනී. චෝදනාව නොදන්නෙහියි දක්වයි. මෙසේ කිසිත් නොදන්නා ඔබනම් චෝදකයෙකුගේ තත්ත්වයේ සිට, කිවයුතු අයෙක් ලෙස හඟින්නෙහිදැයි ඔහු වසාගෙන පැතිරෙයි. ‘පච්චාරොපෙති, නුඹද එවැනි වරදකට පත්වූයේ නොවෙහිදැයි ආදිය කියමින් ඔහු කෙරෙහිම එය ආරෝපණය කරයි. ‘පටිකරොහී’ යනු දේශනාගාමී ඇවැත් දෙසව, නැගීසිටිය හැකි ඇවැත්වලින් නැගී සිටුව. ඉක්බිති පිරිසිදු භාවයෙහි පිහිටියේ, අන්‍යයෙකුට චෝදනා කරන්නේ යයි දක්වයි. ‘අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති’ යනු අනෙක් කරුණකින් හෝ වචනයකින් හෝ අනෙක් කරුණක් හෝ වචනයක් වසයි. ඇවැතට පැමිණියෙහියැයි කියන ලද්දේ කවරෙක් පැමිණියේද? කුමක් පැමිණියේද? කුමක් කෙරෙහි පැමිණියේද? කෙසේ පැමිණියේද? කවරක්හු කියහුද? කුමක් කියහුදැයි කියයි. මෙබඳු වූ කිසිවක් නුඹ දිටීදැයි (කණ ලංකරයි) ‘බහිද්ධා කථං අපනාමෙති’ යනු මෙනම් ඇවතකට පැමිණියෙහිදැයි විමසන ලදුයේ, පැලලුප් නුවරට ගියෙමියි කියා නැවත නුඹගේ පැලලුප් නුවර යාමක් ගැන අපි නොවිමසුවෙමු ඇවැත විමසුවෙමුයි කී කල්හි ඉක්බිති රජගහ නුවරට ගියෙමියි කී කල්හි රාජගහට හෝ බ්‍රාහ්මණගහට යව. ඇවතකට පැමිණියෙහිද? එහි මට ඌරුමස් ලදැයි ආදිය කියමින් කථාව පිටත විසුරුවයි. ‘කොපං’ යනු කිපීම් ස්වභාවයයි. ‘දොසං’ යනු දුෂ්ට ස්වභාවයයි. ඒ ද්වයය ක්‍රෝධයටම නාමයෝ වෙත්. ‘පාතුකරොති’ දක්වයි. ප්‍රකාශ කරයි. ‘බාහාවික්ඛෙපකං භණති’ අත් විසුරුව විසුරුවා ලජ්ජා නැති වදන් කියයි. ‘අනාදියිත්‍වා’ යනු ගෞරවයෙන් නොගෙන අවමන්කොට, නොසැලකිලිමත් වී යන අර්ථයි. ‘විහෙසෙති’ වෙහෙසයි. බාධාකරයි. ‘අතිබාළ්හං’ ඉතා දැඩි, ප්‍රමාණය ඉක්මවා. ‘මයි බ්‍යාවටා’ මා කෙරෙහි උත්සාහවත්ව, ‘හීනායාවත්තිත්‍වා’ හීනවූ ගිහිභාවය සඳහා පෙරැළී, ගිහියෙකු වී යන අර්ථයි. ‘අත්තමනා හොථ’ සතුටුසිත් ඇත්තෝ වවු. මවිසින් ලැබිය යුත්තක් ලබවු. මා විසූ ස්ථානයෙහි වාසය කරවු. මවිසින් ඔබලාට පහසු විහරණ කරන ලදැයි අදහසින් කියයි. දුස්සති යනු දුෂ්ට වේ.

නවහි ආඝාත වත්‍ථුහි යනු සත්ත්වයින් කෙරෙහි උත්පත්ති වශයෙන්ම දෙසන ලදි –

දෙසූපරිදි, මහණෙනි, මේ නව ආඝාත වස්තූහු වෙති. කවර නවයෙක්ද? මට අනර්ථ පිණිස හැසිරිණියි ක්‍රෝධය බඳියි. මට අනර්ථ පිණිස හැසිරේයයි ක්‍රෝධ බඳියි. මට අනර්ථ පිණිස හැසිරෙන්නේ යයි ක්‍රෝධය බඳියි. මාගේ ප්‍රියමනාපයාගේ අනර්ථය පිණිස හැසිරිණි. අනර්ථය පිණිස හැසිරේ. අනර්ථය පිණිස හැසිරෙන්නේ යයි ක්‍රෝධය බඳියි. මාගේ අප්‍රිය අමනාපයාගේ අර්ථය පිණිස හැසිරිණි. අර්ථය පිණිස හැසිරේ. අර්ථය පිණිස හැසිරෙන්නේ යයි ක්‍රෝධය බඳියි. මහණෙනි, මේ නවය වනාහි ක්‍රෝධ වස්තූහුය.

එහි ‘ආඝාත වත්‍ථූනි’ ක්‍රෝධ කාරණාය. මෙහි ආඝාත යනු කෝපයයි. එයම මතු මතු කෝපයට වස්තු බැවින් ආඝාත වස්තු නමැ. ‘ආඝාතං බන්‍ධති’ යනු ක්‍රෝධය බඳියි. කරයි. උපදවයි. මාගේ අභිවෘද්ධිය පිණිස නොහැසිරිණි. නොහැසිරේ. නොහැසිරෙන්නේය. මාගේ ප්‍රියමනාපයාගේ අභිවෘද්ධිය පිණිස නොහැසිරිණි. නොහැසිරෙයි. නොහැසිරෙන්නේය. මාගේ අප්‍රිය අමනාපයාගේ අනර්ථය සඳහා නොහැසිරිණි. නොහැසිරේ. නොහැසිරෙන්නේයයි නිර්දේශයෙහි කියන ලද අන්‍ය වූද, නව ආඝාත වස්තූහු මේවා සමගම සංග්‍රහ කරන ලද්දාහුය. ආඝාතිතො යනු ගටනා ලද්දේ.

නවවිධමානෙහි යනු නවවිධ මාන කවරහුද? ශ්‍රේෂ්ඨයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමියි මානය, ශ්‍රේෂ්ඨයාට සමානවෙමියි මානය ශ්‍රේෂ්ඨයාට පහත්වෙමියි මානය, සමානයාට ශ්‍රේෂ්ඨවෙමියි මානය සමානයාට සමාන වෙමියි මානය සමානයාට පහත්වෙමියි මානය පහත් තැනැත්තාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමියි මානය පහත් තැනැත්තාට සමාන වෙමියි මානය පහත් තැනැත්තාට පහත් වෙමියි මානය මේවා නවවිධ මානයෝය.

මෙහි වනාහි ශ්‍රේෂ්ඨයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමියි මානය රජවරුන්ටද, ප්‍රව්‍රජිතයින්ටද උපදී. රජු වනාහි රටින් හෝ ධනයෙන් හෝ වාහනයන්ගෙන් හෝ මා හා සමකවරෙක් ඇත්දැයි එම මානය කරයි. ප්‍රව්‍රජිතයාද සීල ධුතංගාදීන්ගෙන් මා හා සම කවරෙක් ඇත්දැයි එම මානය කරයි.

ශ්‍රේෂ්ඨයාට සමානවෙමියි යන මානයද, ඔවුන්ටම උපදී. රජු වනාහි රටින් හෝ ධනයෙන් හෝ වාහනයන්ගෙන් අන් රජවරුන් සමග මාගේ වෙනස්වීමක්දැයි එම මානය කරයි. ප්‍රව්‍රජිතයාද සීල ධුතංගාදියෙන් අනෙක් භික්‍ෂූන් සමග මාගේ කවර වෙනස්වීමක්දැයි එම මානය කරයි.

ශ්‍රේෂ්ඨයාට පහත්වෙමියි යන මානයද ඔවුන්ටම උපදී. යම් රජෙකුගේ රට හෝ ධනය හෝ වාහනාදිය අතිශය සමෘද්ධිමත් වූවාහු නොවෙති. එබඳු වූ මාහට රජුයයි ව්‍යවහාර සුව මාත්‍රයක්මය. මම කවර රජෙක්දැයි එම මානය කරයි. ප්‍රව්‍රජිතයාද අල්ප ලාභසත්කාර ඇතියේ මම ධර්මකථිකයෙකි. බහුශ්‍රැතයෙකි. මහතෙර කෙනෙකැයි කථා මාත්‍රයක්මය. මම කවරනම් ධර්මකථිකයෙක්ද? මම කවරනම් බහුශ්‍රැතයෙක්ද? මම කවරනම් මහතෙර කෙනෙක්ද? එබඳු තත්ත්වයක් ඇති යමෙකුට ලැබෙන ලාභසත්කාර මට නැතැයි එම මානය කරයි.

සමානයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමියි යන මානාදීහු අමාත්‍යාදීන්ට උපදිති. අමාත්‍යයා වනාහි රටවල් ඇත්තෙක් හෝ භෝග යානවාහනාදින්ගෙන් පරිපූර්ණයෙකි. මා සමාන අන් රාජපුරුෂයෙක් ඇත්දැයි හෝ මගේ අන්‍යයන් සමග සසඳා බැලීමෙහිදී කවර වෙනස්කමක්ද? මට ඇත්තේ අමාත්‍යයාය යන නාමමාත්‍රය පමණෙකි. කෑම ඇඳීම මාත්‍ර වූවක්ද මට නැත. මම කවරනම් අමාත්‍යයෙක් දැයි එම මානය කරයි.

හීනයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමියි යන මානාදීහු මෙහෙකරු ආදීන්ට උපදිති. මවගෙන් හෝ පියාගෙන් ප්‍රවෙණි වශයෙන් වූ දාසයා මා හා සමාන අන් කවරනම් දාසයෙක් ඇත්ද? අන්‍යයෝ ජීවත්වීමට නොහැකි වන්නාහු කුස් හේතුයෙන් දාස නම් වූහ. මම වනාහි ප්‍රවේණියෙන් පැමිණි හෙයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමියි ප්‍රවේණියෙන් ආ ස්වභාවයෙන් මව්පිය උභය පාරිශුද්ධ දාසත්වයෙන් අසවල් නම් දාසයා සමග මාගේ කවරනම් වෙනස්කමක්දැයි මව්කුසින් බිහිවීම් වශයෙන්ම මම දාසත්වයට එළැඹියෙමි. මව්පිය කෙළවරින් මට දාසස්ථානයක් නම් නැත. මම කවරනම් දාසයෙක්දැයි හෝ එම මානය කරයි. දාසයා යම්සේද, මෙසේ කසලසෝධ, සැඩොල් ආදීහුද එම මානය කෙරෙත්මය. මෙහිද ශ්‍රේෂ්ඨයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමියි උපන් මානයම තත්වූ පරිදි වූ මානයයි. අනෙක් ද්වයය තත්වූ පරිදි නොවන මානයෝය. එසේම සමානයට සමානවෙමියි, හීනයාට හීනවෙමියි උපන් මානයම තත්වූ පරිදි වන මානයයි. අනෙක් ද්වයය අයථා මානයි. තත්වූ පරිදි නොවන මානයෝය. එහි තත්වූ පරිදි වන මානයෝ අර්හත් මාර්ගයෙන් නැසිය යුත්තාහ. තත්වූ පරිදි නොවන මානයෝ සෝවාන් මාර්ගයෙන් නැසිය යුත්තාහ.

තණ්හාමූලකා කියන ලද්දේමය. රජ්ජතී හුදෙක් රාගයෙන්ම නොඇලේ. තවද තෘෂ්ණාමූලික සෙවීම්ද, හටගන්නා හෙයින්, තෘෂ්ණා මූලික සියලු ධර්මයන්ගෙන් ඇලේ. යෙදේ. බැඳේ යයි අදහසයි.

දසහි කිලෙස වත්‍ථුහි යනු කවර දස ක්ලේශ වස්තූහුද? ලෝභය, ද්වේෂය, මෝහය, මානය, දෘෂ්ටිය, විචිකිච්ඡාව, ථීනය, උද්ධච්චය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය යන මේවා දස ක්ලේශ වස්තුය.

එහි කෙලෙස්ම ක්ලේශ වස්තුය. මෙහි වාසය කරත්, ක්‍ෂීණාශ්‍රව නුවූ සත්ත්වයෝ ලෝභාදීන්හි පිහිටි හෙයින් වස්තූහුය. කෙලෙස්ම ඒවා වූයේ, එය පිහිටන්නා වූ සත්ත්වයින්ට වස්තූන් වූයේම නුයිද, ක්ලේශ වස්තුය. මෙහි අනන්තර ප්‍රත්‍යයාදී භාවයෙන් උපදිනු ලබන්නා වූද කෙලෙස් වසන්නාහුම නමැ. එහෙයින් කෙලෙසුන්ට වස්තු වූයේනුයිද කෙලෙස් වස්තුය. ඇලෙත්. ඉන් තෙමේම හෝ ඇලෙයි. ඇලීම් මාත්‍රයම හෝ එයනුයි ලෝභයි. දූෂ්‍ය වෙත්. ඉන් තෙමේ හෝ දූෂ්‍ය වේ. දූෂ්‍යවීම් මාත්‍රයම හෝ එයනුයි දෝෂයි. මුළාවෙත්. තෙමේ හෝ ඉන් මුළාවේ. මුළාවීම් මාත්‍රයම හෝ එයනුයි මෝහයි. හඟීනුයි මානයි. දෘෂ්ටි ආදීහු කියන ලද අර්ථමය. ලජ්ජා නොවේනුයි අහිරිකයි. එහි ස්වභාවය අහිරිකයි. පවට බිය නොවේනුයි අනොත්තාපියි. එහි ස්වභාවය අනොත්තප්පයි. එහි අහිරිකය කාය දුශ්චරිතාදීන්හි පිළිකුල් නොවීම් ලක්‍ෂණයි. අනොත්තප්පය ඒවාහිම නොඇලීම් ලක්‍ෂණයි. කිලිස්සති යනු තවයි. ප්‍රකට කරයි.

දසහි ආඝාත වත්‍ථූහි යනු පෙර කියන ලද නවයෙන්ද, ‘අට්ඨානෙ වා පනාඝාතො ජායති’ කියන ලද්දෙන් දැයි යන දහයෙන්. අනත්‍ථං මෙ අචරීති ආදීන්හි විකල්පනයක් නොකොටද, කණු, කටු ආදියෙහි හැපීමෙන් අස්ථානයෙහි ක්‍රෝධය උපදී.

දසහි අකුසල කම්මපථෙහි යනු දස අකුසල කර්මපථ කවරහුද? ප්‍රාණඝාතය, අදින්නාදානය, කාමයන්හි මිථ්‍යාචාරය, මුසාවාදය, කේලාම් කීම, ඵරුසවචන-හිස්වචන-අභිධ්‍යාව-ව්‍යාපාදය-මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය යන මෙම දහය අකුසල කර්මපථ නම් වේ. සමන්නාගතො යුක්ත වූයේ.

දසහි සඤ්ඤොජනෙහි යනු කවර දස සංයෝජනද? කාමරාග, ප්‍රතිඝ, මාන, දෘෂ්ටි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බත පරාමාස, භවරාග, ඊර්ෂ්‍යා, මච්ඡරිය, අවිද්‍යා - මේවා දස සංයෝජනා නමැ. මිච්ඡත්ත කියන ලද්දීමය.

දස වත්‍ථුකාය මිච්ඡාදිට්ඨියා යනු කවර දසවස්තුක මිථ්‍යාදෘෂ්ටියක්ද? නත්‍ථි දින්නං, නත්‍ථියිට්ඨං, නත්‍ථිහුතං, නත්‍ථි සුකට දුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො, නත්‍ථි අයංලොකො, නත්‍ථි පරො ලොකො. නත්‍ථිමාතා. නත්‍ථිපිතා. නත්‍ථි සත්තා, ඔපපාතිකා. නත්‍ථි ලොකෙ සමණ බ්‍රාහ්මණ සම්මග්ගතා සම්මා පටිපන්නා යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්‍වා පවෙදෙති. මේ දසවස්තුක මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි.

එහි ‘දසවත්‍ථුකා’ වස්තූන් දහයක් එයටනුයි දසවස්තුකායි. නත්‍ථි දින්නං යනු දුන් දෙයනම් ඇත. කිසිවෙකුට කිසිවක් දෙන්ට හැකි බව දනියි. දුන් දෑහි ඵලය නැතැයි ගනී. ‘නත්‍ථි යිට්ඨං’ යනු මහායාගය යිට්ඨං යැයි යූ.සේයි. එය යාග කරන්ට හැකියයි දනියි. යාගයාගේ ඵලය විපාකය නැතැයි ගනියි. ‘හුතං’ යනු පූජා පඬුරු යැවීම් ආදී මංගල ක්‍රියාය. එය කරන්ට හැකි බව දනී. එහි ඵලය විපාකය නැතැයි ගනියි. ‘සුකට දුක්කටානං’ යන මෙහි දසකුසල කර්මපථ යහපත් කර්ම නමැ. දස අකුසල කර්මපථ අයහපත් කර්ම නමැ. ඒවාහි අස්තිත්‍වය දනී. ඵලය විපාකය නැතැයි ගනී. ‘නත්‍ථි අයං ලොකො’ යනු පරලෙව්හි සිටියහුට මෙලොව නැතැයි ගනී. ‘නත්‍ථි පරොලොකො’ යනු මෙලොව සිටියහුට පරලොව නැතැයි ගනී. ‘නත්‍ථි මාතා නත්‍ථි පිතා’ යනු මව්පියවරුන්ගේ අස්ථිත්‍වය දනී. ඔවුන් කෙරෙහි ආහාරපානාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ඇප උපස්ථාන කිරීමෙහි කිසි ඵල විපාකයක් නැතැයි ගනී. ‘නත්‍ථි සත්තා ඔපපාතිකා’ යනු චුතවන හා උපදනා සත්ත්වයෝ නැතැයි ගනී. ‘සම්මග්ගතා සම්මා පටිපන්නා’ යනු අනුලෝම ප්‍රතිපදාවට පිළිපන් ධාර්මික මහණ බමුණෝ ලොව නැතැයි ගනී. යෙ ඉමඤ්ච ලොකං -පෙ- පවෙදෙන්ති යනු මෙලොව පරලොව තමා විසින්ම අති විශිෂ්ට ඤාණයෙන් දැන, අන්‍යයාට දැන්වීමෙහි සමත් සර්වඥ බුදුවරයෙක් නැතැයි දෘෂ්ටි ගනී.

අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියා යනු ලෝකය ශාශ්වතය යන ආදී වූ එක් එක් අන්ත කොටස් ගනීනුයි අන්තග්ගාහිකායි. නොහොත් අන්තයෙහි ග්‍රහණය අන්තග්‍රාහයි. අන්තග්‍රාහය එයට ඇත්තේනුයි අන්තග්‍රාහිකායි. ඒ අන්තග්‍රාහිකාවෙන් එය වනාහි යූ.සේයි.

අට්ඨ සත තණ්හා පපඤ්ච සතෙහි යනු එක්සිය අටක් තෘෂ්ණා සසරෙහි ප්‍රමාද කරයි. බොහෝ කලක් වාසය කරවයිනුයි පපඤ්චයි. තෘෂ්ණාවම ප්‍රපංචය වූයේ තණ්හා පපංචයි. අරමුණු භේදයෙන් නැවත නැවත ඉපදීම් වශයෙන්ද, තෘෂ්ණාවන්ගේ, බොහෝ බැවින් බහුවචන කොට, තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයන්ගේ සියය තෘෂ්ණා ප්‍රපංච සියයයි. එම තෘෂ්ණා ප්‍රපංච සියයෙන් යැයි කිවයුතු කල්හි වචන විපර්යාස වශයෙන් තෘෂ්ණා ප්‍රපංච සිය ගණනකින්යැයි බහුවචන නිර්දේශය කරන ලදි. අට්ඨසතං යනු සංඛ්‍යාත්මකව තෘෂ්ණා ප්‍රපංච සියයෙන් යයි අර්ථය දතයුතුය. අට ගණන් නොගතයුතු සේ සලකා සියයම ගන්නා ලදැයි දතයුතුය. ඛුද්දක වස්තු විභංගයෙහි තෘෂ්ණා ප්‍රපංච යැයි ආයේය. දෙසූ පරිදි –

ආධ්‍යාත්මිකව දැඩිසේ ගෙන තෘෂ්ණා ප්‍රපංච අටළොසකි. බාහිරව දැඩිව ගෙන තෘෂ්ණා ප්‍රපංච අටළොසකි. එය එකට මනාව සම්බන්ධකොට මනාව සංක්‍ෂෙප කොට සතිස් තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයෝ වෙති. මෙසේ අතීත සතිස් තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයෝය. අනාගත සතිස් තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයෝය. වර්තමාන සතිස් තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයෝය. එය එකට මනාව සම්බන්ධකොට මනාව සංක්‍ෂෙප කොට එක්සිය අටක් තෘෂ්ණා ප්‍රපංච වේ.

මෙහි තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයන්ම තෘෂ්ණා විචරිතයැයි යූ.සේයි. තෘෂ්ණා හැසිරීම, තෘෂ්ණා පැවැත්ම යයි අර්ථයි. අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය යනු අධ්‍යාත්මික ස්කන්ධ පංචකය තෘෂ්ණාවෙන් දැඩිසේ ගෙන මෙය වනාහි ද්විතීයාර්ථයෙහි ෂෂ්ඨි වචනයි. මෙහි විස්තරය වනාහි එම නිර්දේශයෙහි කියන ලද අයුරින්ම දතයුතුයි. මේ වනාහි වෙනත් ක්‍රමයෙකි. රූපාරම්මණ වූම කාම තෘෂ්ණා, භව තෘෂ්ණා, විභව තෘෂ්ණා යැයි තෘෂ්ණාවෝ ත්‍රිවිධ වෙති. එසේම ශබ්දාදී අරමුණුදැයි ෂඩාරම්මණයන්හි අටළොස් තෘෂ්ණාවෝ වෙති. ආධ්‍යාත්මිකාරම්මණ අටළොසෙකි. බාහිරාරම්මණ අටළොසෙකැයි සතිසක් වෙති. ඒවාම අතීතාරම්මණ සතිසෙක. අනාගතාරම්මණ සතිසෙක. වර්තමානාරම්මණ සතිසෙකැයි එක්සිය අටක් තෘෂ්ණා විචරිත වේ. පපඤ්චිතො යනු අරමුණෙහි හෝ සසරෙහි ප්‍රමාද වූයේ, බොහෝ කල් වසන්නේ වේ.

ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතෙහි යනු කවර දෙසැටක් දෘෂ්ටිගතයෝද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්, බ්‍රහ්මජාල විස්තර දේශනාවෙහි වදාරන ලද, ශාශ්වතවාද සතරෙකැ. ඒකාන්ත ශාශ්වත වාද සතරෙකැ. අත්තානන්තික සතරෙකැ. අමරා වික්‍ෂෙපිත සතරෙකැ. අධිච්ච සමුප්පන්නික දෙකෙකැ. සඤ්ඤීවාද සොළසෙකැ, අසංඥීවාද අටෙකැ. නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාද අටෙකැ. උච්ඡේදවාද සතෙකැ. දිට්ඨධම්ම නිබ්බානවාද පසෙකැයි මෙම දෙසැටක් වූ දෘෂ්ටිගතයෝ බ්‍රහ්මජාල විස්තර දේශනාවෙහි බුදුරදුන් විසින් වදාරන ලදහ. මෙහි විස්තරය වනාහි බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දතයුතුයි.

අහඤ්චම්හි තිණ්ණො යනු මමද සිව් සැඩපහර සහිත සංසාර නමැති මහා සමුද්‍රය තරණය කළේ අම්හි වෙමි. මුත්තො යනු රාගාදී බන්‍ධනයන්ගෙන් මිදුණේ, දන්තො යනු මෘදු වූයේ නොවෙවුලනුයේ, සන්තො යනු සිසිල් වූයේ, අස්සත්‍ථො යනු නිර්වාණ දර්ශනයෙහි ලද ආස්වාස ඇතියේ, පරිනිබ්බුතො යනු කෙලෙස් පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවියේ, පහොමි යනු සමර්ථවෙමි. ඛො යනු ඒකංශාර්ථයෙහි නිපාතයි. පරෙච පරිනිබ්බාපෙතුං යන මෙහි පරෙච ශබ්දය, අන්‍යයාද එතෙර කරන්ට ආදීන්හි යෙදිය යුත්තේය.

මහා කරුණා ඤාණ නිර්දේශ වර්ණනා නිමි.