1. අස‍්සාදදිට‍්ඨිනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

1. ආස්වාද දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව

දැන් ඤාණ කථා අනන්තරව ප්‍රකාශිත දෘෂ්ටිකථායෙහි අනුපූර්ව අනු වර්ණනාව පැමිණියේය. මේ දෘෂ්ටි කථාවය. ඤාණකථාවෙන් කරන ලද ඤාණ පුරුදු ඇති, අවබෝධ කළ සම්‍යග් දෘෂ්ටියෙන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නමැති මල, පිරිසිදු කිරීම පහසු වේ. සම්‍යග් දෘෂ්ටියද මනාව පිරිසිදු වේයයි ඤාණ කථා, අනන්තරව කියන ලදි. එහි කා දිට්ඨි ආදිය විචාරීමයි. දිට්ඨිති අභිනිවෙස පරාමාසො දිට්ඨි යනාදී වූ විමසන ලද විමසුමෙහි විසඳුමයි. කථං අභිනිවෙස පරාමාසො දිට්ඨි යන ආදී වශයෙන් විසඳන ලද විසඳුමෙහි විස්තර නිර්දේශයයි. සබ්බාව තා දිට්ඨියො අස්සාද දිට්ඨියො යනාදී වූ දෘෂ්ටි සංසන්දනයයි මෙසේ මේ සිව් පරිච්ඡේදයයි. එහි විමසුම් පරිච්ඡේදයෙහි කා දිට්ඨි යනු ධර්ම විමසීම, ස්වභාව විමසීමයි. කති දිට්ඨිට්ඨානානි යනු හේතු විමසීම, ප්‍රත්‍යය විමසීම දෘෂ්ටීන්ට කෙතෙක් කාරණාදැයි අර්ථයි. කති දිට්ඨි පරියුට්ඨානානි යනු හැසිරීම් විමසුම්ය. දෘෂ්ටීහුම හැසිරීම් වශයෙන්, සිත හාත්පසින් වෙළමින් නැගිටිත්නුයි දෘෂ්ටි පරියුට්ඨානානි නම් වෙති. කති දිට්ඨියො යනු දෘෂ්ටීන්ගේ සංඛ්‍යා විමසීම, ගණන විමසීම. කති දිට්ඨාභිනිවෙසා යනු වස්තු ප්‍රභේද වශයෙන්ද, අරමුණු විවිධත්වය වශයෙන්ද දෘෂ්ටි ප්‍රභේද විමසුමයි. දෘෂ්ටීහුම ඒ ඒ වස්තුවෙහි ඒ ඒ අරමුණෙහි තදින් පිහිටති. ස්පර්ශ කෙරෙත්නුයි දෘෂ්ටි පරාමාසයැයි කියති. කතමො දිට්ඨිට්ඨාන සමුග්ඝාතො යනු දෘෂ්ටීන්ගේ ප්‍රතිපක්‍ෂ විමසුම, ප්‍රහාණ උපාය විමසුම, ස්කන්ධාදීහු දෘෂ්ටි හේතුකොට හටගනිත්. දෘෂ්ටි නැසීමෙන් එම ස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීමට හේතු නොවෙති. එම හේතුද නැසුවාහු නම් වෙති. එහෙයින් දෘෂ්ටි කරුණු මනාව බොහෝ සේ එයින් නසත්නුයි දිට්ඨිට්ඨාන සමුද්ඝාතයයි යූ.සේයි.

දැන් ඒ ෂට් විමසීම්හි කා දිට්ඨි යනාදී ෂට් විසඳුම්ය. එහි කා දිට්ඨි යනු විසඳිය යුතු විසඳුම්ය. අභිනිවෙස පරාමාසො දිට්ඨි යනු විසඳුමයි. එය අනිත්‍යාදී වස්තුවෙහි නිත්‍යාදී වශයෙන් ඇලුම් කරයි. පිහිටුවයි. දැඩිව ගනීනුයි අභිනිවෙසොයි. අනිත්‍යාදී ආකාරය ඉක්මවා නිත්‍යයයි ආදී වශයෙන් පවත්නා මත්තෙහි (වැඩිපුර) ස්පර්ශ කරයි. ගනීනුයි පරාමාසොයි නොහොත් නිත්‍යයයි ආදී වශයෙන් මත්තෙහි උතුම් සත්‍යයයි ස්පර්ශ කරයි. ගනීනුයි පරාමාසොයි. තදින් ඇලුම් කිරීමද ස්පර්ශයද එය මනුයි. අභිනිවෙස පරාමාසොයි. මේ ආකාර වූ දෘෂ්ටිය යනු කෘත්‍යය වශයෙන් දෘෂ්ටි ස්වභාවය විසඳයි. තිණීසතං තුන්සියයයි. වචන විපර්යාසය කරන ලදි. කතමො දිට්ඨිට්ඨාන සමුග්ඝතොයි විමසීම නොඋදුරාම සොතාපත්ති මග්ගො දිට්ඨිට්ඨාන සමුග්ඝාතොයි විසඳුම කරන ලදි.

දැන් කෙසේ අභිනිවෙස පරාමාසො යනාදී විස්තර නිර්දේශය වේද? එහි රූපං යනු ද්විතියා වචනයි. රූපය අභිනිවෙස පරාමාසයයි සම්බන්ධයි. මෙහි රූපං යනු රූප උපාදානස්කන්ධයද කසිණ රූපයද, එය මාගේයයි ගැනීම අභිනිවෙස පරාමාස දෘෂ්ටියයි. එය මම වෙමියි යනුවෙන් ගැනීම අභිනිවෙස පරාමාස දෘෂ්ටියයි. එය මාගේ ආත්මයැයි ගැනීම අභිනිවෙස පරාමාස දෘෂ්ටියයි. වෙන වෙනම යෙදිය යුතුය. එතං යනු සමාන වචනයයි. එහෙයින්ම එම වේදනාව මාගේය. එම සංස්කාරයන් මාගේ යයි නපුංසක වචන හා ඒකවචන කරන ලදි. එසො යයි කිවයුත්ත අපේක්‍ෂාකොට පුල්ලිංග ඒකවචන කරන ලදි. එතංමම යනු තෘෂ්ණා හැඟීම මූලික දෘෂ්ටියයි. එසො හමස්මි යනු මාන හැඟීම් මූලික දෘෂ්ටියයි. එසො මෙ අත්තා යනු දෘෂ්ටි හැඟීමමය. සමහරු වනාහි ‘එතං මම’ යනු මගේ යන කල්පනයයි. ‘එසො හමස්මි’ මම යන කල්පනයයි. ‘එසො මෙ අත්තා’, මමය මාගේය යන කල්පිතයෙන් යුක්ත ආත්මයයි තදින් ගැනීමයි කියති. එසේම පිළිවෙලින් තෘෂ්ණාමූලික සිත පිහිටුවීම, මානය දැඩිව ගැනීම, තෘෂ්ණාමූලික ඇලීම සංස්කාරයන්හි මානයෙන් දැඩිව ගත් ආත්මය යන ඇල්ම, සංස්කාරයන්ගේ දුක්ඛ ලක්‍ෂණ දර්ශනයද, සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය ලක්‍ෂණ දර්ශනයද, ලක්‍ෂණ දැක්මට හේතුවූ ආත්මාභිනිවේශයද, දුකෙහි හා අසුභයෙහි, සුව ශුභයැයි විපර්යාස ග්‍රහණයෙහිද, අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යයයි විපර්යාස ග්‍රහණයෙහිද යන චතුර්විධ විපර්යාස ග්‍රහණයෙහි ආත්මාභිනිවේසයද, පූර්වේ නිවාස ඤාණයාගේ ආකාර කල්පනයද, දිව්‍ය චක්‍ෂුර් ඤාණයාගේ අනාගත ප්‍රතිලාභ කල්පනයද, පූර්වාන්තාපරාන්ත හා මෙයින් මෙය හට ගත්තේය යන ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පන්න ධර්මයන්හි විතර්ක මූලික ආත්මාභි නිවේසයද? තෘෂ්ණාවෙන් අතීතයට පමුණුවයි. තෘෂ්ණාවෙන් අනාගතය අපේක්‍ෂා කරයි. තෘෂ්ණාවෙන් වර්තමානයෙහි ගැළෙයි නුයි ආත්මාභි නිවේසයයි. පූර්වාන්තයෙහි නොදැනීම්හෙතුක දෘෂ්ටිය, අපරාන්තයෙහි නොදැනීම් හේතුක දෘෂ්ටිය පූර්වාන්තාපරන්තයන්හි, මෙයින් මෙය හටගත්තේය යන ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පන්න ධර්මයන්හි නොදැනීම් හේතුක වූ අන්තයෙහි අභිනිවේසයදැයි එම ත්‍රිවිධ වචනයන්ගේ අර්ථ වර්ණනා කරති.

මෙහි දෘෂ්ටීහු වනාහි පළමුව පංචස්කන්ධ වස්තුකය ඉක්බිති, ෂට් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිරායතනයන්ද, විඤ්ඤාණ කාය, ස්පර්ශ කාය, වේදනා කාය, සංඥා කාය, චේතනා කාය, තෘෂ්ණා කාය, විතර්ක කාය, විචාර, ධාතු කසිණ, දෙතිස් ආකාර වස්තුක දෘෂ්ටීහු යූ.සේයි. දෙතිස් ආකාර කුණපයන්හි වෙන්ව ඇල්ම නොයෙදේ. මුළු ශරීරයෙහිම ඇලුම් කිරීම් වශයෙන්ම වෙන්ව කරන ඇලුම් කිරීම් මෙන් කරන ලදැයි දතයුතුය. ඉක්බිති ද්වාදසායතන, අටළොස් ධාතු, එකුන්විසි ඉන්ද්‍රිය වශයෙන් යෙදීම් කරන ලදි. ත්‍රිවිධ ඒකාන්ත ලෝකෝත්තර ඉන්‍ද්‍රිය නොයොදන ලදී, ලෝකෝත්තර වස්තුක දෘෂ්ටීහු නොවෙත්. හැමතන්හිම ලෞකික ලෝකොත්තර මිශ්‍ර ධර්මයන්හි ලෝකෝත්තර හැර ලෞකිකයන්ම ගතයුතුය. ඉන්‍ද්‍රිය බද්ධ නුවූ රූපයද නොගත යුතුමය. ඉක්බිති ත්‍රෛධාතුක වශයෙන්ද, නව වැදෑරුම් වශයෙන්ද ධ්‍යාන බ්‍රහ්ම විහාර සමවත් වශයෙන්ද, ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදාංග වශයෙන්ද යෙදීම් කරන ලදි. ජාති ජරා මරණයන්ගේ වෙන්ව ග්‍රහණයෙහි යෙදෙන ක්‍රමය කියන ලද ක්‍රමයමය. එම සියලු ජරා මරණ අන්ත අන්ත කොට ඇති, රූපාදීු එක්සිය අනූඅටක් පද වෙයි.

දෘෂ්ටි කාරණයන්හි ඛන්‍ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං යනු විසි ආකාර සක්කාය දෘෂ්ටියට පංචස්කන්ධයන්ම හේතුවන හෙයින්, ‘මහණෙනි, යම්කිසි ශ්‍රමණයෝ හෝ බ්‍රාහ්මණයෝ ආත්මය බලන්නාහු බලන්නාහුය. ඒ සියල්ලෝම පංච උපාදානස්කන්ධයන්හි හෝ ඒවා අතුරින් එකකම බලන්නාහුය’ යයි දෙසූ හෙයින් පංච උපාදානස්කන්ධ දෘෂ්ටීන්ට හේතුයි. අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානං යනු අවිද්‍යාවෙන්, අන්‍ධීකෘතයින්ට දෘෂ්ටි උපදනා හෙයින්, ස්වාමීනි සම්‍යක් සම්බුද්ධත්වයට පත් නුවූවන් කෙරෙහි, සම්මා සම්බුද්ධ යැයි යම් ඒ දෘෂ්ටියක් වේද, ස්වාමීනි මේ දෘෂ්ටිය කුමක් නිසා පෙනේද? කච්චායතනය, යම් මේ අවිද්‍යා ධාතුවක් වේද, එම ධාතුව මහත්ය. කච්චායතනය, හීනධාතුව නිසා, හීන සංඥා, හීන දෘෂ්ටි උපදීයයි යන වචනයෙන් අවිද්‍යාව දෘෂ්ටීන්ට හේතුවේ. ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං යනු එම ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ වූවහුට දෘෂ්ටි උපදනා හෙයින්, මහණෙනි යම් ඒ මහණ බමුණෝ පූර්වාන්ත කල්පිත වූවාහු, පූර්වාන්තය අරබයා නොයෙක් ආකාර ඒ හා යෙදුණු පද ප්‍රකාශ කරති. එයද ස්පර්ශය හේතුවෙනි යන වචනයෙන්ද, ස්පර්ශය දෘෂ්ටීන්ට හේතුයි. සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං යනු ආකාර මාත්‍ර ග්‍රහණයෙන් සංඥාවගේ අයථා ස්වභාව ග්‍රහණ හේතුව බැවින්,

යම් ඒ තෙසැටක් බාහිර ශ්‍රමණ ප්‍රවාද නිශ්‍රිත වූ, මහාප්‍රාඥ වූයේ සංඥාක්‍ෂර, සංඥා නිශ්‍රිත බැසගැනීම් දුරුකොට කාමෝඝ අඳුරට බරවේ,

යන වචනයෙන්ද, ප්‍රපංච සංඛ්‍යාතයෝ සංඥා නිදානයහයි, වචනයෙන්ද සංඥාව දෘෂ්ටීන්ට හේතුයි. විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං යනු ආකාර සිතා බැලීමෙන්ද දෘෂ්ටි උපදනා හෙයින්,

නහෙව සච්චානි බහූනි නානා, අඤ්ඤත්‍ර සඤ්ඤාය සච්චානි ලොකෙ, තක්කඤ්ච දිට්ඨි සු පකප්පයිත්‍වා, සච්චං මුසාති ද්වය ධම්මමාහු’ති

යන වචනයෙන් විතර්කය දෘෂ්ටීන්ට හේතුයි. අයොනිසො මනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං යනු නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීම අකුසලයන්ට අසාධාරණ හේතුවන බැවින් එහිම, නුනුවණින් මෙනෙහි කරන්නහුට ෂට් දෘෂ්ටීන් අතර, එක්තරා දෘෂ්ටියක් උපදීයයි, වචනයෙන්ද, නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීම දෘෂ්ටීන්ට හේතුයි. පාපමිත්තොපි දිට්ඨිට්ඨානං යනු පවිටු මිතුරාගේ දෘෂ්ටියට අනුව පැවැත්මට පැමිණීමෙන් දෘෂ්ටි උපදනා හෙයින් ‘මහණෙනි, යම් මේ පාපමිත්‍රතාවයක් (සේවනයක්) වේද? මහණෙනි, බාහිර කරුණක් සේ සලකා මහත් අනර්ථය සඳහා පවත්නා එබඳු වූ අන් එකද කරුණක්ව්ත මම නොදකින්නෙමියි යන වචනයෙන්ද පවිටු මිතුරා දෘෂ්ටීන්ට හේතුයි. පරතොපි ඝොසො දිට්ඨිට්ඨානං යනු නොමනාව දෙසන ලද ධර්ම ශ්‍රවණයෙන්ද දෘෂ්ටි උපදනා හෙයින් මහණෙනි, මිථ්‍යා දෘෂ්ටියගේ ඉපැත්ම සඳහා හේතු දෙකකි. ප්‍රත්‍යය දෙකකි. අන්‍යයාගෙන් ශ්‍රවණය කිරීමද, නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීමද යන වචනයෙන්ද, අන්‍යයාගෙන් ශ්‍රවණය මිථ්‍යාදෘෂ්ටික වූයේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය හා එකට යෙදුනේ දෘෂ්ටීන්ට හේතුයි.

දැන් දිට්ඨිට්ඨානං යන පදයට අර්ථ විවරණය කරනුයේ ඛන්‍ධා හෙතු ඛන්‍ධා පච්චයො යන ආදිය වදාළහ. ස්කන්ධයෝම දෘෂ්ටීන්ගේ උප්පාදාය ඉපැත්ම සඳහා ජනක හේතුවමද, උපස්ථම්භක ප්‍රත්‍යය යයිද අර්ථයි. සමුට්ඨානට්ඨෙන යනු එය කරණකොට හටගනිත්. උපදිත්නුයි සමුට්ඨානංයි. කරුණයැයි අර්ථයි. ඒ හටගැනීම් අර්ථයෙන් දෘෂ්ටි හේතු භාවයෙනැයි අර්ථයි.

දැන් කෘත්‍ය භේදයෙන් දෘෂ්ටි භේදය දක්වනුයේ කතමානි අට්ඨාරස දිට්ඨි පරියුට්ඨානානි යනාදිය දෙසූහ. එහි යාදිට්ඨි යනු දැන් කියනු ලබන අටළොස් පදයන්ගේ සාධාරණ මූලපදයයි. යම් දෘෂ්ටියක් වේද, එයම දෘෂ්ටිගතයි. යම් දෘෂ්ටියක් වේද, එයම දෘෂ්ටි ග්‍රහණයැයි සියල්ලෙහි සම්බන්ධය කළයුතුය. අයථා දර්ශනාර්ථයෙන් දිට්ඨියි එම දෘෂ්ටීන්හිම ගිය දර්ශනයයි. දෙසැටක් දෘෂ්ටීන්හි ඇතුළත් වූයේනුයි දිට්ඨිගතංයි. යටද අර්ථය කියන ලද්දේමය. දෙඅන්තයන්ට ඒකාන්තයෙන් ගිය හෙයින්ද දිට්ඨිගතංයි. එම දෘෂ්ටියම ඉක්මවීම් දුෂ්කරාර්ථයෙන් දිට්ඨිගහනංයි. තෘණ ගහණය, වන ගහණය, පර්වත ගහනයන් මෙනි. සැක සහිත, බිය සහිත අර්ථයෙන් දිට්ඨි කන්තාරංයි. චෝර කාන්තාරය, වාළ (නපුරු සතුන් සහිත) කාන්තාරය, නිරුදක කාන්තාරය, දුර්භික්‍ෂ කාන්තාරය මෙනි. ධම්මසංගණියෙහි, දිට්ඨි කන්තාරොයි ස්වකීය ලිංගයෙන්ම ආයේය. සම්‍යග් දෘෂ්ටියගේ විනිවිද යන අර්ථයෙන් ප්‍රතිලෝම අර්ථයෙන් දිට්ඨි විසූකංයි. මිථ්‍යා දර්ශනය උපදිනු ලබන්නේ, සම්‍යක් දර්ශනය විනිවිද යයි, විරුද්ධ වූයේද වේ. ධම්මසංගණියෙහි දිට්ඨි විසකායිකං යයි ආයේය. කිසිකලෙකැ ශාශ්වතයාගේද, කිසිකලෙකැ උච්ඡේදයාගේද ග්‍රහණය හෙයින් දෘෂ්ටියගේ විරූප වූ චලනය නුයි දිට්ඨි විප්ඵන්‍දිතංයි. දෘෂ්ටිගතිකයා වනාහි එක් අරමුණෙක්හි පිහිටීමට නොහැකි වේ. කිසිකලෙකැ ශාශ්වතය සිහිකරයි. කිසිකලෙක උච්ඡේදය සිහිකරයි. දෘෂ්ටියම අනර්ථයෙහි යොදවයි නුයි දිට්ඨි සංයෝජනංයි. දෘෂ්ටියම ඇතුළත විදිය අර්ථයෙන් ඉවත්කරීම දුෂ්කර අර්ථයෙන්ද, දැඩි සම්බාධ යනුයි. දිට්ඨි සම්බාධොයි. දෘෂ්ටියම මෝක්‍ෂය ආවරණ කරන අර්ථයෙන් පරිබෝධ යනුයි දිට්ඨි පළිබොධොයි දෘෂ්ටියම ඉන් මිදීම දුෂ්කර අර්ථයෙන් බන්ධනයනුයි දිට්ඨි බන්‍ධනංයි. දෘෂ්ටියම එසවීම දුෂ්කර අර්ථයෙන් ප්‍රපාතයක් වැනිනුයි දිට්ඨි පපාතොයි. දෘෂ්ටියම බලවත් භාවයට පත් අර්ථයෙන් අප්‍රකටව පවතීනුයි දිට්ඨානුසයොයි. දෘෂ්ටියම තෙමේ මනාව තවයිනුයි දිට්ඨි සන්තාපොයි දෘෂ්ටියම තෙමේ දවයිනුයි දිට්ඨි පරිළාහොයි. දෘෂ්ටියම කෙලෙස් කය ගැටගසානුයි දිට්ඨි ගන්‍ථොයි දෘෂ්ටියම බොහෝ සේ ගනීනුයි දිට්ඨුපාදානංයි දෘෂ්ටියම සත්‍යයයි ආදී වශයෙන් ඇලේනුයි දිට්ඨාභිනිවෙසොයි. දෘෂ්ටියම මෙය ශ්‍රේෂ්ඨයයි ස්පර්ශ කෙරේ. තදින් ස්පර්ශ කෙරේනුයි දිට්ඨි පරාමාසොයි.

දැන් රාසි වශයෙන් සොළොස් දෘෂ්ටීන් උදෙසනුයේ කතමා සොළස දිට්ඨියො යනාදිය වදාළහ. එහි සුව සොම්නස් සංඛ්‍යාත ආස්වාදයෙහි දෘෂ්ටිය අස්සාද දිට්ඨියි. අත්මානුගත දෘෂ්ටිය අත්තානු දිට්ඨියි. නැතයයි පවත්නා හෙයින් විපරීත දෘෂ්ටිය මිච්ඡා දිට්ඨියි. කයෙහි දෘෂ්ටිය ඇතිකල්හි, හෝ කාය දෘෂ්ටිය මෙහි කය යනු ස්ක්නධ පංචකයයි. ස්කන්ධ පංචක සංඛ්‍යාත සක්කාය වස්තුවෙහි පිහිටීම එයටනුයි සක්කාය වත්‍ථුකායි. ශාශ්වතයෙහි පැවැති දෘෂ්ටිය සස්සත දිට්ඨියි විනාශයැයි පැවැති දෘෂ්ටිය උච්ඡේද දිට්ඨියි. ශාශ්වතාදී අන්තය ගනීනුයි අන්තග්ගාහිකායි. අතීත සංඛ්‍යාත පූර්වාන්තය අනුව ගිය දෘෂ්ටිය පුබ්බන්තානු දිට්ඨියි. අනාගත සංඛ්‍යාත අපරාන්තය අනුව ගිය දෘෂ්ටිය අපරන්තානු දිට්ඨියි අනර්ථයෙහි මනාව යොදවයි නුයි සංයොජනිකායි මම යන හැඟීම් වශයෙන් මමයැයි උපන් මානයෙන්, දෘෂ්ටියෙහි මූල ස්වභාවයෙන්, මනාව බද්ධව ගැටී උපදවන ලද දෘෂ්ටිය අහන්ති මාන විනිබද්ධා දිට්ඨියි. මාගේ යන හැඟීම් වශයෙන් මාගේ යයි උපන් මානයෙන් මනාව බද්ධ වූ දෘෂ්ටිය මමන්ති මාන විනිබන්‍ධා දිට්ඨියි. ආත්මය ගැන කීම අත්තවාදයි. ඒ හා මනාව සංයුක්ත වූ, බද්ධ වූ දෘෂ්ටිය අත්තවාද පටිසඤ්ඤුත්තා දිට්ඨියි ආත්මය ලෝකය යැයි කීම, කථනය ලෝකවාදයයි. ඒ හා සමග යෙදුණු දෘෂ්ටිය ලොකවාද පටිසඤ්ඤුත්තා දිට්ඨියි. ශාශ්වතය භවයැයි කියනු ලැබේ. ශාශ්වත වශයෙන් උපදනා දෘෂ්ටිය භව දිට්ඨියි විනාශය විභවය යැයි කියනු ලැබේ. විනාශවීම් වශයෙන් උපදනා දෘෂ්ටිය විභව දිට්ඨියි.

දැන් තුන්සියයක් දෘෂ්ටාභිනිවේසයන් නිර්දේශ කරනු කැමැත්තේ කතමෙ තීණි සතං දිට්ඨාභි නිවෙසං යයි විචාරා, ඒවා නොවිසඳාම, වෙන් වෙන් අභිනිවෙස විසඳුමෙන්ම ඒවා විසඳනු කැමැත්තේ, අස්සාද දිට්ඨියා කතීහාකාරෙහි අභිනිවෙසො හොති යැයි ආදී ක්‍රමයෙන්, සොළොස් දෘෂ්ටීන්ගේ අභිනිවෙසාකාර ග්‍රහණය නොවිචාරා, නැවත අස්සාද දිට්ඨියා පංචතිංසාය ආකාරෙහි අභිනිවෙසො හොති යැයි ඒ සොළොස් දෘෂ්ටීන්ගේ අභිනිවෙසාකාර ග්‍රහණය විසඳා, නැවත එම ගණන් විසඳන්නේ අස්සාද දිට්ඨියා කතමෙහි පඤ්චතිංසාය ආකාරෙහි අභිනිවෙසො හොතියැයි ඒ සොළොස් දෘෂ්ටීන්ගේ අභිනිවෙසාකාර ග්‍රහණය විසඳා, නැවත එම ගණන් විසඳන්නේ අස්සාද දිට්ඨියා කතමෙහි පඤ්චතිංසාය ආකාරෙහි අභිනිවෙසො හොති යනාදිය වදාළහ. එහි රූපං පටිච්ච යනු රූපස්කන්ධ හේතුයෙන්, උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං යනු මාගේ මේ ශරීරය මේ ආකාරයැයි රූපසම්පත්තිය හේතුයෙන් ලෞකික දෑ හා සම්බන්ධ වූ, රාග සම්ප්‍රයුක්ත සුව සොම්නස උපදී. යට කියන ලද අර්ථයෙන් සුවයද, සොම්නසද, එයම රූපස්ස අස්සාදොයි රූප නිශ්‍රිත ආස්වාදයයි. එම සුවය තෘෂ්ණා වශයෙන් ආස්වාදනය කෙරේ. පරිභෝග කෙරේනුයි = ආස්වාදයයි. අභිනිවෙස පරාමාසො දිට්ඨි යනු එම ආස්වාදය ශාශ්වතයැයි හෝ විනාශ වන්නේ යැයි හෝ ශාශ්වත හෝ විනාශවන්නා වූ ආත්මය සුවපත් කෙරේනුයි හෝ අභිනිවෙස පරාමාසය වේ. එහෙයින් යම් දෘෂ්ටියක් වේද, යම් ආස්වාදයක් වේද, ආස්වාදයෙහි දෘෂ්ටි භාවයෙහිද අභාවයෙහිද, ආස්වාදයෙන් තොරව එම දෘෂ්ටිය නොවේ යයි කොට ද්වයයම එක්කරන ලදි. අස්සාද දිට්ඨි යනු ආස්වාදයෙහි පවත්නා දෘෂ්ටිය යැයි යූ.සේයි.

දැන් නොයෙක් සූත්‍රයන් සමග සංසන්දනය කොට මිථ්‍යා දෘෂ්ටියද, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිත්වයද ගර්හා කරනු කැමැතියේ අස්සාද දිට්ඨි මිච්ඡා දිට්ඨි ආදිය වදාළහ. එහි දිට්ඨි විපත්ති යනු සම්‍යක් දෘෂ්ටිය විනාශ කරන මිථ්‍යා දෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත දෘෂ්ටියෙහි විපතයි. දිට්ඨි විපන්නො යනු පෙරළුණු, නට සම්‍යක් දෘෂ්ටිය වන්නේනුයි දිට්ඨි විපන්නොයි. පෙරළුණු දෘෂ්ටිය යැයි යූ.සේයි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහි හෝ පෙරළුණේ, නටුයේනුයිද දිට්ඨි විපත්නයි. නසෙවිතබ්බො යනු එළැඹීම් වශයෙන්, නභජිතබ්බො යනු සිතින්, නපයිරුපාසිතබ්බො යනු එළඹ හිඳීමෙන්. තං කිස්ස හෙතු එම සේවනාදීන් කවර කරුණෙකින් නොකටයුතුදැයි එහි කරුණු විමසීමයි. දිට්ඨිහිස්ස පාපිකාති යනු කරුණු විසඳීමයි. මෙම පුද්ගලයාගේ දෘෂ්ටිය පවිටුද? එහෙයින් ඔහු සෙවුණාදිය නොකටයුතුයැයි අර්ථයි. දිට්ඨියා රාගො යනු මාගේ දෘෂ්ටිය යහපත්යැයි දෘෂ්ටිය අරබයා උපදනා ඇල්මයි. දිට්ඨිරාග රත්තො යනු එම දෘෂ්ටි රාගය නමැති සායමින් රතු වූයේ රතු වස්ත්‍රයක් මෙනි. න මහප්ඵලං යනු විපාක ඵලයෙන් න මහානිසංසං යනු විපාක ඵලයෙන්,

පුරිස පුග්ගලස්ස යනු පුරිස සංඛ්‍යාත වූ පුද්ගලයාගේ, ලෞකික ව්‍යවහාරයෙන් ශරීරය පුරියැයි යූ.සේයි. එම ශරීරයෙහි සයනය කරයි. පවතීනුයි පුරිස නමැ. නිරය පුං යැයි යූ.සේයි. එම නිරයට ගිලිහේ යෙයිනුයි පුද්ගලයි. බොහෝසෙයින් සත්ත්වයෝ සුගතියෙන් චුතව දුගතියෙහිම උපදිති. තං කිස්ස හෙතු එය මහත්ඵල නොවේ. කවර කරුණෙකින් වේද? දිට්ඨි හිස්ස පාපිකා යනු මෙම පුද්ගලයාගේ දෘෂ්ටිය පාපීද? එහෙයින් මහත්ඵල නොවේයයි අර්ථයි. ද්වෙච ගතියො යනු පඤ්ච ගතීන්හි දෙගතියක්ම, විද්‍යමාන දෘෂ්ටියෙන් නිරයොයි. දියුණුවට පත්වනු ලබන දෘෂ්ටියෙන් තිරච්ඡානයොනියි යඤ්චෙව කාය කම්මං යනු තම ස්වභාවය දැරීම, ප්‍රතිපදාවන්හි යෙදීම, වැඳීම, එළඹ සිටීම, ඇඳිලි බැඳීම් ආදී කාය කර්මයි. යඤ්ච වචී කම්මං යනු තම ආගම පුහුණු කරන පාඩම් කීම දේශනා සමාදන් කරවීම් ආදී වාග්කර්මයි. යඤ්ච මනොකම්මං යනු මෙලොව චින්තාවන් හා ප්‍රතිසංයුක්ත වූද, පරලොව චින්තාවන් හා ප්‍රතිසංයුක්ත වූද, කළ නොකළ චින්තාවන් හා ප්‍රතිසංයුක්ත වූද, තෘණ, කාෂ්ඨ, ධාන්‍ය බීජයන්හි සත්ත්වයෙක් යන දෘෂ්ටියද, දීම් මනාව දීම්. ප්‍රතිග්‍රහණ, පරිභෝගයන්හිද වූ කාය, වාග්, මනො කර්මයි. යථාදිට්ඨි යනු යම් මේ දෘෂ්ටියක් වේද, එයට අනුරූපව, සමත්තං යනු පරිපූර්ණ, සමාදින්නං යනු ගන්නා ලද,

අටුවායෙහි වනාහි යූ.සේයි. යම් ඒ දෘෂ්ටියක් වේද, එය දෘෂ්ටියට අනුව සිටි කායකර්මය දෘෂ්ටිය අනුව එකට හටගත් කායකර්මය, දෘෂ්ටියට අනුලොම් කාය කර්මය යයි තෙවදෑරුම් වේ. එහි ප්‍රාණය නසන්නහුට, නුදුන් දැය ගන්නහුට, මිථ්‍යා කාමයෙහි හැසිරෙන්නහුට, ඒ හේතුයෙන් පාපයෙක් නැත. පවෙහි පැමිණීමෙක් නැතැයි යම් මෙබඳු වූ දෘෂ්ටිකයෙකුව ඇතිකල්හි, ප්‍රාණඝාත, අදින්නාදාන, මිථ්‍යාචාර සංඛ්‍යාත කායකර්මයන්හි යෙදේ. මෙය දෘෂ්ටිය අනුව සිටි කායකර්මය නමැ. ප්‍රාණය නසන්නහුට, නුදුන් දෑ ගන්නහුට, මිථ්‍යා කාමයෙහි හැසිරෙන්නහුට, ඒ හේතුයෙන් පාපයෙක් නැත. පවෙහි පැමිණීමෙක් නැතැයි යම් මෙබඳු දෘෂ්ටියෙන්, මේ දර්ශනයෙන් සමග හටගත් කායකර්මයක් වේද? මෙය දෘෂ්ටිය හා එකට හටගත් කායකර්මය නමැ. එයම සම්පූර්ණයෙන් සමාදන් වූයේ ගන්නා ලද්දේ ස්පර්ශ කරන ලද්දේ දෘෂ්ටි අනුලෝමික කායකර්මය නමැ. වාක් කර්ම මනෝ කර්මයන්හිද එම ක්‍රමයමැයි. මෙහි වනාහි අසත්‍යය තෙපලන්නහුට, කේළාම් තෙපලන්නහුට, කර්කශ වචන තෙපලන්නහුට, හිස් ප්‍රලාප දොඩවන්නහුට අභිධ්‍යාවෙහි ගැලුනා වූ, ක්‍රෝධ සිතැති මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකත්වයෙහි පැවතීම වූයේ නමුදු, ඒ හේතුයෙන් පාපයෙක් නැත. පාපයෙහි පැමිණීමෙක් නැතැයි යෙදීම් කළයුත්තාහ. ආකාර, දැරීම්, පුරුදු කිරීම් ආදී ලෝක සිතිවිලි ආදී වශයෙන් කියන ලද ක්‍රමය වඩා සුන්දරයි.

චේතනාවන්හි, දෘෂ්ටිය සමග හටගත් චේතනාව චෙතනා නමැ. දෘෂ්ටිය සමග හටගත් ප්‍රාර්ථනාව පත්‍ථනා නමැ. චේතනා ප්‍රාර්ථනාවන්ගේ වශයෙන් සිතෙහි තැබීම පණිධි නම. ඒ චේතනාදීන් හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශාදී සංස්කාරස්කන්ධයන්ට ඇතුළත් ධර්ම සංඛාරා නමැ. අනිට්ඨාය ආදීන්ගෙන් දුක්ඛයම යූ.සේයි. දුක වනාහි සුව කැමැති සත්ත්වයින් විසින් නොසොයන ලද හෙයින් අනිට්ඨංයි. අප්‍රිය බැවින් අකන්තංයි. චිත්තයාගේ අනභිවෘද්ධිය හෙයින්ද, සිතෙහි නොදැඟලීම හෙයින්ද අමනාපංයි. මත්තෙහි අයහපත්භාවය සඳහා පැවැත්තේ අහිතංයි. පීඩා ගෙනදෙන හෙයින් දුක්ඛංයි. තං කිස්ස හෙතු යනු එය මෙසේ පැවැත්ම කවර කරුණෙකින් වේදැයි අර්ථයි. දැන් මෙයට කාරණයයි. දිට්ඨි හිස්ස පාපිකා යනු යම්හෙයකින් එම පුද්ගලයාගේ දෘෂ්ටිය පාපී ලාමකද? එහෙයින් මෙසේ පවතීයයි අර්ථයි. අලලාය පඨවියං නික්ඛිත්තං යනු ජලයෙන් තෙත්වූ භූමියෙහි රෝපණය කරන ලද පඨවිරසං ආපොරසං ඒ ඒ තන්හි පෘථුවියෙහිද, ජලයෙහිද සමෘද්ධත්වය, බීජ නික්‍ෂිප්ත හැම පෘථුවි ස්ථානයක හා හැම ජල ස්ථානයක බීජ ඵල නොගනී. යම් ප්‍රදේශයක් එම බීජ ස්පර්ශ කරයිද? එම ප්‍රදේශයම බීජ ඵල ගන්වයි. එහෙයින් බීජ පෝෂණයට ප්‍රත්‍යය වූම එම ප්‍රදේශය පෘථුවි රසය, ජල රසයයි දතයුතුය. රස ශබ්දයෙහි සම්පත්ති යන අර්ථයද වේ. දෙසූ පරිදි, ‘කෘත්‍ය සම්පත්ති අර්ථයෙන් රසය නමැයි කියනු ලැබේ. ලෝකයෙහිද, සූරස ගන්‍ධර්වයායි කී කල්හි මනා ගුණ යුත් ගාන්ධර්වයායි අර්ථය හැඟේ. උපාදියති යනු ගනී. එම ප්‍රදේශය වනාහි ප්‍රත්‍යය වේ. එම ප්‍රත්‍යය ලබන්නා වූ බීජය එය ගනී නමැ. සබ්බං තෙ යනු ඒ සියලු රසජාතය. තිත්තකත්තාය යනු, එම පෘථුවි රසයද, ජල රසයද තිත්ත රස නොවූයේ නමුදු, තිත්ත බීජය හේතුයෙන්, කොහොඹ රුක් ආදීන්ගේද, ඒවාහි ඵලයන්ගේද තිත්තභාවය පවත්වයි. කටුකත්තාය යනු මෙය පළමු පදයටම පර්යාය වචනයකි.

වණ්ණ ගන්‍ධ රසූපෙතො - අම්බායං අහුවා පුරෙ, තමෙව පූජං ලභමානො - කෙනම්බො කටුකප්ඵලො’ති

ආ තන්හි මෙන්, මෙහිද, තිත්තම, අප්‍රියාර්ථයෙන් කටුකැයි දතයුතුය. අසාතත්තාය යනු අමිහිරි භාවය සඳහා, අසාදූත්තාය යනුද පාඨයි. අමිහිරි භාවය යයි අර්ථයි. සාදු යනු මිහිරියි. බීජං හිස්ස යනු කොසොඹ ආදී බිජුවටෙහි, එවමෙවං යනු මෙසේ, මෙසේ, යම්හෙයකින් සුව වේදනාව උතුම් ආස්වාදයද? එහෙයින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහි දුක් වේදනා වශයෙන් ආදීනව දක්වන ලදි. නැවත අටළොස් භේදයෙන් දෘෂ්ටියෙහි ආදීනව දක්වන්ට අස්සාද දිට්ඨි මිච්ඡා දිට්ඨියි ආදිය වදාළහ. එය කියන ලද අර්ථමය. ඉමෙහි අට්ඨාරසහි ආකාරෙහි පරියුට්ඨිත චිත්තස්ස සංයොගො යනු දෘෂ්ටියෙන්ම සංසාරයෙහි බන්ධනය දක්වයි.

යම්හෙයකින් වනාහි දෘෂ්ටිභූත වූද, අදෘෂ්ටි භූත වූද සංයෝජන ඇත. එහෙයින් ඒ ප්‍රභේද දක්වනුයේ, අත්‍ථි සංයොජනානිචෙව ආදිය වදාළහ. එහි යම්හෙයකින් කාමරාග සංයෝජනයටම අනුනය සංයෝජනයයි ආ ස්ථානද ඇත. එහෙයින් අනුනය සංයොජනං යයි යූ.සේයි. කාමරාග භාවයට, නොපත්ව පැවැති ලෝභය සඳහා මෙසේ යූ.සේයි. සෙසු ස්කන්ධ ආයතන මුල්කොට ඇති වාරයන්හි මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දතයුතුය. වේදනා කෙළවරකොට ඇති ආස්වාදයාගේ වේදනා අවසන්කොටම දේශනය කරන ලදි. සංඥාදීහු නොගන්නා ලදහ. ඉමෙහි පඤ්චතිංසාය ආකාරෙහි යනු ආධ්‍යාත්මිකාදී පංචස්කන්ධයන්ද, පස්වැදෑරුම් ෂට්කයන්ද යන මේ තිස්පස් වස්තූන් නිශ්‍රයකොට, උපන් ආස්වාද අරමුණ වශයෙන් තිස්පස් ආකාරයන්ගෙන්

ආස්වාද දෘෂ්ටි වර්ණනාව නිමි.