2. අත‍්තානුදිට‍්ඨිනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

2. ආත්මානු දෘෂ්ටි නිර්දේශ වර්ණනාව

ආත්මානු දෘෂ්ටියෙහි අස්සුතවා පුථුජ්ජනො යනු ඇදහීම්, අධිගම අභාවයෙන් අශ්‍රැතවතා යැයි දතයුතුය. යමෙකුට වනාහි ස්කන්ධ, ධාතු ආයතන, සත්‍ය, ප්‍රත්‍යයාකාර, සතිපට්ඨානාදීන්හි, ඉගෙනීම් විචාරීම් විනිශ්චය විරහිත හෙයින්, ආත්මානු දෘෂ්ටිය ප්‍රතිෂේධකාරිත්වය නොපැමිණේ. ප්‍රතිපත්තියෙන් අවබෝධ කොටගත යුතු දෑ අවබෝධ නොකළ හෙයින් අධිගමයද නොමැත. හෙතෙම ආගම අධිගම අභාවයෙන් අශ්‍රැතවතා යැයි දතයුතුය. සුතං යනු, බුදුවදන් ඉගෙනීමද, ශ්‍රැත ඵලය හෙයින්, හේතු ව්‍යවහාර වශයෙන් අධිගමයද, එම ශ්‍රැතය ඔහුට ඇත්තේනුයි ශ්‍රැතවායි. ශ්‍රැතයක් නොමැතියේ අශ්‍රැතවායි.

පුථූනං ජනනාදීහි - කාරණෙහි පුථුජ්ජනො, පුථුජ්ජන නෙතා ගධත්තා - පුථුවායං ජනො ඉති

හෙතෙම වනාහි බොහෝ නානාප්‍රකාර කෙලෙසුන්ගේ ඉපදවීම් ආදී කාරණයන්ගෙන් පෘථග්ජනයි. දෙසූ පරිදි, බොහෝ කෙලෙස් උපදවත්නුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ පහනොකරන ලද සත්කාය දෘෂ්ටිකනුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ ශාස්තෲන්ගේ මුහුණු බලන්නේනුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ නොයෙක් උත්පත්තීන්ගෙන් නොනැගිටියේනුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ නොයෙක් අභිසංස්කාරයන් රැස් කෙරෙත්නුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ නොයෙක් ඕඝයන්ගෙන් පාවී යත්නුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ නොයේක සන්තාපයන්ගෙන් තැවෙත්නුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ නොයෙක් දාහයන්ගෙන් දැවෙත්නුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ පඤ්චකාම ගුණයන්හි ගැලුණාහු, මූර්ඡා වූවාහු, බැසගත්තාහු, ඇලුණේ, ඇලී සිටියේ, කිළිටි වූයේනුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ පඤ්ච නීවරණයන්ගෙන්, අමුණන ලදුයේ, වසන ලදුයේ, බාධාකරන ලදුයේ, ඡාදිත වූයේ, යටිකුරු කරන ලදුයේ නුයි පුථුජ්ජනයි. බොහෝ වූ ගණන් කළ නොහැකි තරම් ඉක්මුණු ආර්ය ධර්මයන් පරම්මුඛ වූ, නීච ධර්මයන්හි හැසිරීම්වලට ඇතුළත් වූ හෙයින්ද පෘථග්ජනයි. සීල ශ්‍රැත ආදී ගුණයුත් ආර්ය ජනයන් සමග සම්බන්ධ නුවූයේ, මෙතෙම බොහෝසෙයින් වෙන් වූයේම යැයි ජන සංඛ්‍යාවට ගිය හෙයින්ද පෘථග්ජනයි. මෙසේ එම ‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’ යන දෙපදයෙන් යම් ඒ –

දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා - බුද්ධෙනාදිච්ච බන්‍ධුනා, අන්‍ධො පුථුජ්ජනොඑකො - කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො

ආදිච්චබන්‍ධු බුදුරදුන් විසින් පෘථග්ජනයෝ දෙදෙනෙක් දේශනා කරන ලදහ. එක් අයෙක් අන්ධ පෘථග්ජනයාය. අනෙකා කල්‍යාණ පෘථග්ජනයායි යූ.සේයි.

අරියානං අදස්සාවි යනාදීන්හි, කෙලෙසුන්ගෙන් දුර හෙයින්ද, අක්‍රමවත් දෑහි ක්‍රියා නොපවත්වන හෙයින්ද, වර්ධනයෙහි ක්‍රියා පවත්වන හෙයින්ද, සදේවක ලෝකයා විසින් කෙලෙස් තොරතාවයෙන් සලකනු ලබන හෙයින් බුදු පසේබුදු ශ්‍රාවකයෝ යූ.සේයි. බුදුවරුම හෝ මෙහි ආර්යයෝය. දෙසූ පරිදි, මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි -පෙ- තථාගතයන් වහන්සේ ආර්යයැයි කියනු ලැබේ.

සප්පුරිසං යන මෙහි පසේ බුදුවරු තථාගත ශ්‍රාවකයෝ සත්පුරුෂ යැයි දතයුත්තාහ. ඔවුහු වනාහි ලෝකෝත්තර ගුණ යෝගයෙන් යහපත් පුරුෂයෝ නුයි සත්පුරුෂයෝය. එම දෙයාකාරයෙන් කියන ලද සියලුම බුදුවරුද ආර්යයෝද, සත්පුරුෂයෝද, පසේබුදුවරුද, බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝද වෙති. දෙසූ පරිදි –

යොවෙ කතඤ්ඤු කතවෙදි ධීරො, කල්‍යාණ මිත්තො දළ්හභත්තීච හොති, දුඛිතස්ස සක්කච්ච කරොති කිච්චං, තථාවිධං සප්පුරිසං වදන්ති

මෙහි වනාහි ‘කතඤ්ඤුකතවෙදි ධීරො’ පසේ බුදුරද යූ.සේ. කල්‍යාණ මිත්තො දළ්හ භත්ති යනු බුද්ධශ්‍රාවක තෙමේ, දුඛිතස්ස සක්කච්ච කරොති කිච්චං යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේයි. යමෙක් ඒ ආර්යයන්ගේ නොදක්නා සුලුවූයේ, දර්ශනයෙහිද යහපත් ප්‍රතිචාරයක් නොදක්වයිද? හෙතෙම අරියානං අදස්සාවී යයි දතයුතුය. එයද චක්‍ෂුසින් නොදැක්ම, නුවණින් නොදැක්ම යැයි දෙයාකාරය. ඒවා අතර නුවණින් නොදැක්ම මෙහි අදහස් කරන ලදි. මසැසින් හෝ දිවැසින් හෝ ආර්යයෝ දිටියේද නොදිටියේම වෙති. ඔවුන්ගේ ඇස්වලට වර්ණය පමණක් ග්‍රහණය වන හෙයින්, ආර්යභාවය ගෝචර නොවන හෙයිනි. බලු සිවල් ආදීහුද චක්‍ෂුසින් ආර්යයන් දකිති. එම සත්තු ආර්ය දර්ශකයෝ නොවෙති. එහෙයින් චක්‍ෂුසින් දැක්ම දර්ශනයක් නොවේ. නුවණින් දැක්මම දර්ශනයයි. දෙසූ පරිදි, වක්කලිය, නුඹට මේ කුණුකහ දැක්මෙන් කවර ප්‍රයෝජනයෙක්ද? වක්කලිය, යමෙක් වනාහි ධර්මය දකීද? හෙතෙම මා දකියි. එහෙයින් මසැසින් දක්නා ලද්දේද? නුවණින් ආර්යයන් විසින් දක්නා ලද අනිත්‍යාදී ලක්‍ෂණ නොදක්නේ, ආර්යයන් විසින් අවබෝධ කරන ලද ධර්මය අවබෝධ නොකරන්නේ, ආර්යභාවය හටගන්වන ධර්මයන්ද ආර්යභාවයද නොදුටු හෙයින් අරියානං අදස්සාවීයි දතයුතුය.

අරියධම්මස්ස අකොවිදො යනු සතිපට්ඨානාදී භේද වූ ආර්ය ධර්මයන්හි අදක්‍ෂ වූයේ, අරියධම්මෙ අවිනීතො යන මෙහි වනාහි,

දුවිධො විනයො නාම - එකමෙකත්‍ථ පඤ්චධා, අභාවතො තස්ස අයං - අවිනීතොති වුච්චති

මෙය වනාහි, සංවර විනය, ප්‍රහාණ විනය යැයි විනය දෙවදෑරුම්ය. මෙහි දෙවදෑරුම් විනයෙහි එක් එක් විනය පස් ආකාරයකට බිඳේ. සංවර විනයද, සීල සංවරය, සති සංවරය, ඤාණ සංවරය, ක්‍ෂාන්ති සංවරය, වීර්ය සංවරයැයි පස්වැදෑරුම්ය. පහාන විනයද, තදංග, වික්ඛම්භන, සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි, නිස්සරණ යයි පස්වැදෑරුම්ය.

එහි ‘මේ ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ, මනාව යුක්ත වූයේ යන මෙය සීල සංවරයයි. චක්‍ෂු ඉන්‍ද්‍රිය රකියි. චක්‍ෂුන්‍ද්‍රියෙහි සංවරයට පැමිණේ. මේ සති සංවරයයි.

යානි සොතානි ලොකස්මිං (අජිතානි භගවා) සති තෙසං නිවාරණං, සොතානං සංවරං බ්‍රෑමි - පඤ්ඤායෙතෙ පිථීයරෙ’ති

මේ ඤාණ සංවරයයි. සීතයාගේ උෂ්ණයාගේ ස්වභාවය (සීත ඌෂ්ණ) ඉවසන්නේ වේ. මේ ක්‍ෂාන්ති සංවරයයි. උපන් කාම විතර්කය නොඉවසයි. මේ වීර්ය සංවරයයි. මෙම සියලුම සංවරය තම තමාට හැකි පරිදි, සංවර විය යුතු හෙයින්ද, හික්මවිය යුතු හෙයින්ද, කාය දුශ්චරිතාදීන්ගේ හික්මීම කරන හෙයින්ද, සංවරයි. හික්මවන හෙයින් විනය යයි යූ.සේයි. මෙසේ සංවර විනය පස් ආකාරයට බිඳේයයි දතයුතුය.

එසේම මේ නාමරූප පිරිසිඳීම් ආදී විදර්ශනා ඤාණයන්හි ප්‍රතිපක්‍ෂ භාවයෙන්, අඳුරට ප්‍රදීපාලෝකය මෙන් ඒ ඒ විදර්ශනා ඤාණයෙන් ඒ ඒ අංගයාගේ ප්‍රහාණය වේ. ඒ කෙසේද යත් නාමරූප පිරිසිඳ දැනීමෙන් සක්කාය දෘෂ්ටියෙහිද, ප්‍රත්‍යය පරිග්‍රහණයෙන් අහේතු විෂම හේතු දෘෂ්ටීන්ගේද, කංඛාවිතරණයෙන් සැක සහිත භාවයාගේද කලාප සම්මර්ශනයෙන් මම මාගේ යන ග්‍රාහයාගේද, මාර්ගාමාර්ග පිරිසිඳ දැනීමෙන් නොමගෙහි මාර්ග සංඥාවගේද, උදය දර්ශනයෙන් උච්ඡේද දෘෂ්ටියගේද, ව්‍යය දර්ශනයෙන් ශාශ්වත දෘෂ්ටියගේද, භය දර්ශනයෙන් බියවිය යුත්තෙහි පවත්නා අභය සංඥාවගේද, ආදීනව දර්ශනයෙන් ආස්වාද සංඥාවගේද, නිර්වේදානුපස්සනාවෙන්, ඇලීම් සංඥාවගේද, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඤාණයෙන් අමුඤ්චිතු කම්‍යතාවගේද, උපේක්‍ෂා ඤාණයෙන් අනුපේක්‍ෂාවගේද, අනුලොම ඤාණයෙන් ධර්ම ස්ථිතියෙහිද, නිර්වාණයෙහිද ප්‍රතිලෝම භාව භාවයාගේද ගෝත්‍රභූ ඤාණයෙන් සංස්කාර නිමිති ග්‍රාහයාගේ ප්‍රහාණයද වේ. එය තදංග ප්‍රහාණ නමැ.

යම් ඒ උපචාර අර්පණා භේද සමාධියගේ ප්‍රවෘත්තිභාවය වළක්වන හෙයින්, විලෙහි දිය මතුපිට සෙවෙල, කළය දියට දැමූ විට වේගයෙන් ඉවත් වන්නාක් මෙන් තාවකාලිකව ඒ ඒ නීවරණාදීන්ගේ ප්‍රහාණ්‍යක් වේද මෙය විෂ්කම්භන ප්‍රහාණ නමැ. යම් ආකාර සිව් ආර්ය මාර්ගයන්ගේ වඩනා ලද හෙයින්, ඒ එ් මාර්ගවත් වූ, තම සන්තානයෙහි ‘දෘෂ්ටිගතයන්ගේ ප්‍රහාණය’ සඳහායි ආදී ක්‍රමයෙන් කියන ලද සමුදය පාක්‍ෂික වූ කෙලෙස් සමූහයාගේ අත්‍යන්ත නොපැවැත්වීම් භාවයෙන් ප්‍රහාණයයි. මේ සමුච්ඡේද ප්‍රහාණ නාමැ එලක්‍ෂණයෙහි කෙලෙසුන්ගේ සංසුන් භාවයට පත්වීම මෙය පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණ නමැ. සියලු සංඛතයන් ඉවත්කරන හෙයින්, සියලු සංඛතයන්ගේ ප්‍රහීණ සංඛ්‍යාත නිර්වාණයක් වේද? මෙය නිස්සරණ ප්‍රහාණයයි. මෙම සියලුම ප්‍රහාණයන් අත්හැරීම් අර්ථයෙන් ප්‍රහාණයි. හික්මවීම් අර්ථයෙන් විනයයි. එහෙයින් ප්‍රහාණ විනය යැයි යූ.සේයි. ඒ ඒ ප්‍රහාණයට ඇතුළත් වූයේ හෝ ඒ ඒ දෑහි හික්මවීම හටගන්නා හෙයින්ද ප්‍රහාණ විනයයැයි යූ.සේයි. මෙසේ ප්‍රහාණ විනයද පස් ආකාරයකට බිඳේයයි දතයුතුය.

මෙසේ මේ සංක්‍ෂේප වශයෙන් දෙවදෑරුම් වූද, ප්‍රභේද වශයෙන්, දසවැදෑරුම් වූ, හික්මීම බිඳුණු සංවර හෙයින්ද ප්‍රහාතව්‍යයාගේ අප්‍රහීන හෙයින්ද, අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයාට නැත. එහි අභාවය හෙයින් මෙතෙමේ අවිනීතයැයි යූ.සේයි. සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිස ධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිස ධම්මෙ අවිනීතො යන මෙහි එය අර්ථ වශයෙන් සත්පුරුෂ ධර්මයන්ට නොනැමුණු යනුයි. දෙසූ පරිදි, යමෙක්ම එම ආර්යයෝද, ඔවුහුම එම සත්පුරුෂයෝය. යමෙක්ම එම සත්පුරුෂයෝද ඔවුහුම එම ආර්යයෝය. යමෙක්ම එම සත්පුරුෂයෝද ඔවුහුම එම ආර්යයෝය. යමක්ම එම ආර්යයන්ගේ ධර්මයද, එයම ඒ ආර්යයන්ගේ ධර්මයයි. යමක්ම ඒ ආර්ය විනයද, එයම ඒ සත්පුරුෂ විනයයි. යමක්ම ඒ සප්පුරිස විනයද, එයම ඒ ආර්ය විනයයි. ආර්යයන් කෙරෙහි, සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි හෝ ආර්ය ධර්මයෙහි හෝ සත්පුරුස ධර්මයෙහි හෝ, ආර්ය විනයෙහි හෝ සත්පුරුෂ විනයෙහි හෝ ඒ ඒ ඒකාර්ථයෙහි සම තත්ත්වයෙහි සමභාගයෙහි, එයින් හටගත්තේ හෝ එයම වූයේ යන අර්ථයි.

කවර හෙයින් වනාහි තෙරහු, අත්තානුදිට්ඨියා කතමෙහි වීසතියා ආකාරෙහි අභිනිවෙසා හොතියි විචාරා එය නොවිසඳාම, ‘ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’යි මෙසේ පෘථග්ජනයා නිර්දේශ කළේද යත්? පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනායෙන් එම අර්ථය ප්‍රකට කරන්ට ප්‍රථමයෙන් පෘථග්ජනයා නිර්දේශ කළේ යයි දතයුතුය.

මෙසේ පෘථග්ජනයා නිර්දේශකොට දැන් අභිනිවෙස උද්දේශය දක්වන්නේ, ‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති’ ආදිය දෙසූහ. එහි, රූපං අත්තතො සමනුපස්සති යනු රූපස්කන්ධයද කසිණ රූපයද, ආත්මයැයි මිථ්‍යා දෘෂ්ටි දැක්මෙන් දකියි. නිර්දේශයෙහි වනාහි රූපස්කන්ධයෙහි සිත පිහිටුවීම, පංචස්කන්ධයන්ට ඇතුළත් හෙයින් ප්‍රකටයයි එය නොකියා, කසිණ රූපයම රූපයයි සමාන වශයෙන් යූ.සේයි. රූපවන්තංවා අත්තානං යනු අරූපය ආත්මයැයි ගෙන එම ආත්මයෙහි රූපය දකී. රූපස්සංවා අත්තානං යනු අරූපය ආත්මයැයි ගෙන එම ආත්මයෙහි රූපය දකී. රූපස්සංවා අත්තානං අරූපයම ආත්මයයි ගෙන එම ආත්මය රූපයෙහි දකී.

එහි රූපං අත්තතො සමනුපස්සති යනු ශුද්ධ රූපයම ආත්මයැයි කියන ලදි. රූපං වන්තං වා අත්තානං අත්තනිවාරූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති, සඤ්ඤං, සංඛාරෙ, විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති යන මේ සත් තන්හි අරූපය ආත්මයැයි කියන ලදි. වෙදනාවන්තං වා අත්තානං, අත්තනිවා වෙදනං වෙදනායවා අත්තානං යනු මෙසේ සිව් ස්කන්ධයන්හි ත්‍රයයක් ත්‍රයයක් වශයෙන් දොළොස් තන්හි රූපරූප මිශ්‍රක ආත්මය කියන ලද්දේය. එම විසි දෘෂ්ටීහුම මාර්ගාවරණයි. ස්වර්ගාවරණ නොවේ. සෝවාන් මාර්ගයෙන් නැසිය යුතුය.

දැන් එය නිර්දේශ කරනුයේ. කථං රූපං ආදිය දෙසූහ. එහි පඨවි කසිණං යනු පෘථුවි මණ්ඩලයයි. එය ආශ්‍රයෙන් උපදවන ලද ප්‍රතිභාග නිමිත්තයයි කියනු ලබන, සම්පූර්ණ පැතිරීම් වශයෙන් පෘථුවි කසිණය මමයයි තමා සඳහාම ගනියි. අත්තං යනු තෙමේ, අද්වයං යනු එකම. තෙලප්පදීපස්ස තෙල් සහිත පහනෙහි, ඣායතො යනු දැල්වෙන කල්හි යා අච්චි සො වණ්ණො යන ආදී දැල්ල අත්හැර, වර්ණයෙහි අභාවය යූ.සේයි. යාච දිට්ඨි යඤ්ච වත්‍ථුං එම ද්වය එකතුකොට රූප වස්තුක ආත්මානු දෘෂ්ටිය යූ.සේයි.

ආපොකසිණාදීන්, ජල ආදීන් ආධාරකොට උපදවන ලද කසිණ නිමිතිමය. පිරිසිඳි ආකාස කසිණය වනාහි රූපධ්‍යානයට අරමුණු වනුයේද, ආකාස කසිණයයි කියනු ලබන කල්හි, අරූප ධ්‍යානාරම්මණයෙන් කසිණය උගුලුවාගත් ආකාසයෙන් සංකීර්ණ වේයයි නොගත්තේ යයි දතයුතුය. රූපාවචර කොටස බැවින් විඤ්ඤාණ කසිණය නොගත යුතුමය. ඉධෙ කච්චො වෙදනං - සඤ්ඤං - සංඛාරං - විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති යනු සතර ස්කන්ධයන්හි සතුටුවී එකට ගැනීම් වශයෙන් යූ.සේයි. එය වනාහි චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ වෙන් වෙන්ව ගැන්මෙහි අසමත් හෙයින් සියල්ල එකක් වශයෙන් ගෙන ආත්මයයි ගනී. ඉමිනා රූපෙන රූපවා යන මෙහි ශරීර රූපයද, කසිණ රූපයද ලැබේ. ඡායා සම්පන්නො යනු ඡායාවෙන් යුත්, තමෙනං යන මෙහි එන ශබ්දය නිපාත මාත්‍රයයි. එය යනු අර්ථයි. ඡායාවා යනු විද්‍යමාන ඡායාවන් වූයේ, රූපය ආත්මයැයි නොගත්තේ නමුදු, රූපය අත්නොහැර දෘෂ්ටිය උපන් හෙයින් රූපවස්තුක යැයි යූ.සේයි.

අත්තනි රූපං සමනුපස්සති යනු ශරීර රූපයාගේද කසිණ රූපයාගේද, සිත නිශ්‍රිත හෙයින් එම අරූප සමුදාමය ආත්මයෙහි ඒ රූපය දකී. අයංගන්‍ධො යනු ආඝ්‍රාණය කළයුත්ත කීහ. ඉමස්මිං පුප්ඵෙ යනු මල් නිශ්‍රිත සුවඳට මෙසේ කීහ.

රූපස්මිං අත්තානං සමනුපස්සති යනු යම්තැනක රූපය යයිද එහි සිත යයි. එහෙයින් රූප නිශ්‍රිත සිත ගෙන එම අරූප සමුද්‍රය ආත්මයකොට එම රූපය දකී. දළහෙයින් රූපයාගේ දළ දහරාව කරඬුවකැයි කීහ.

ඉධෙකච්චො චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං යනාදීන්හි වෙන් වෙන්ව දෘෂ්ටි ග්‍රහණයෙහි අවශ්‍යතාවක් නොමැති කල්හිද, වේදනායයි එක් ග්‍රහණයෙන් ගත් කල්හි සියලු වේදනාවන්, ඇතුළත්ව ඇති හෙයින් වෙන් වෙන්ව ගන්නා ලද්දේම වෙත් යයි වෙන් වෙන්ව යෙදීම් කරන ලදැයි දතයුත්තාහ. එය වනාහි විඳීම් වශයෙන් වේදනාවගේ දළ හෙයින් වේදනාවම ආත්මයැයි ගනියි. සඤ්ඤං, සංඛාරෙ විඤ්ඤාණං රූපං අත්තතො සමනුපස්සති යනු සංඥාදී අරූපධර්මයන්ද, රූපයද එකක් සේ සලකා මනාව බලයි. පෘථග්ජනයා උමතු වූවකු ලෙසින් යම් යම් ආකාරයකින් වැටහෙයිද ඒ ඒ අයුරින් ගනී.

චක්ඛු සම්ඵස්සජං සඤ්ඤං ආදීන්හි, හැඳිනීම් වශයෙන් සංඥාව ප්‍රකට හෙයින් සංඥාව ආත්මයැයි ගනියි. සෙස්ස වේදනාවෙහි කියන ලද අයුරින් දතයුතුය.

චක්ඛු සම්ඵස්සජං චෙතනං ආදීන්හි සංස්කාර ස්කන්ධයන්ට ඇතුළත් ධර්මයන්හි, චේතනාවගේ ප්‍රධානත්වය ප්‍රකට හෙයින්ද චේතනාවම නිර්දේශ කරන ලදි. ඒ සමග අනෙක්වාද නිර්දේශ කරන ලද්දේම වෙයි. එය වනාහි චෛතසික භාව වශයෙන් ප්‍රකට හෙයින් චේතනාව ආත්මයැයි ගනී. සෙස්ස කියන ලද ක්‍රමයමැයි.

චක්ඛු විඤ්ඤාණං ආදීන්හි දැනගැනීම් වශයෙන් සිතෙහි ප්‍රකටතාව හෙයින් සිත ආත්මයැයි ගනී. මෙහි සෙස්ස කියන ලද ක්‍රමයමැයි.

ආත්මානුදෘෂ්ටිය නිමි.