ඉද‍්ධිකථා අට‍්ඨකථා

ඍද්ධි කථා

දැන් ප්‍රඥා කථාවට අනතුරුව ප්‍රඥානුභාව දක්වන්නහු විසින් දේශිත සෘද්ධි කථායෙහි පෙරනුවූ අර්ථ අනුවර්ණනාවයි. එහි විමසීම්හි කා ඉද්ධි යනු ස්වභාව විමසීමයි. කති ඉද්ධියො යනු ප්‍රභේද විමසීමයි. කති භූමියො යනු රාශි විමසීමයි. කති පාදානි යනු පිහිටීම විමසීමයි. කතා පදානි යනු ආසන්න කරුණ විමසීමයි. කති මූලානි යනු මුල් කරුණ විමසීමයි. විසඳීම්හි ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි යනු සමෘද්ධවීම් අර්ථයෙන්, ප්‍රතිලාභාර්ථයෙන් හෝ යන අර්ථයි. යමක් නිපදේද, ලබයිද, එය සමෘද්ධ වේයයි යූසේයි. දෙසූ පරිදි ‘කැමැති දේ කැමැති වන්නහුට ඉදින් සමෘද්ධ වේද, නෛෂ්ක්‍රම්‍යය සිද්ධවේනුයි ඉද්ධියි. බැහැර කෙරේනුයි ප්‍රාතිහාර්යයි ආදියයි. වෙනත් ක්‍රමයක් සමෘද්ධවීම් අර්ථයෙන් සෘද්ධියි. උපාය සම්පත්තියට එය විශේෂ නාමයකි. උපාය සම්පත්තිය වනාහි අදහස් කරන ලද ඵලය බිහිකරවන හෙයින් සමෘද්ධ වේ. දෙසූ පරිදි, මෙම චිත්ත ගෘහපති තෙමේ සිල්වත්ය. යහපත් ධර්මයන්ගෙන් යුක්තය. ඉදින් ප්‍රාර්ථනා කරන්නේද අනාගත කාලයෙහි සක්විති රජ වන්නේය. සිල්වතාට චිත්ත ප්‍රණිධි විශුද්ධ හෙයින් සමෘද්ධ වන්නේය. වෙනත් ක්‍රමයක් එයින් සත්ත්වයෝ සමෘද්ධ වෙත්නුයි සෘද්ධියි. සමෘද්ධ වූවාහු, අභිවෘද්ධියට පත්වූවාහු උසස් බවට පැමිණියාහු වෙත්යයි යූසේයි.

දශ සෘද්ධීන්හි අදිටන් වශයෙන් නිපන් හෙයින් අධිට්ඨානා ඉද්ධියි, ප්‍රකෘති වර්ණ අත්හැරීමෙන් වන වෙනස්වීම් වශයෙන් පවත්නා හෙයින් විකුබ්බනා ඉද්ධියි. ශරීරාභ්‍යන්තරයෙහි අන් මනොමය ශරීරයක්හුගේ හටගැනීම් වශයෙන් පවත්නා හෙයින් මනොමයා ඉද්ධියි, ඤාණයාගේ හටගැන්මෙන් පෙර හෝ පසුව හෝ එකෙණෙහි හෝ ඤාණානුභාවයෙන් නිපන් විශේෂය ඤාණ විප්ඵාරා ඉද්ධියි. සමාධියෙන් පෙර හෝ පසුව හෝ එකෙණෙහි හෝ සමථානුභාවයෙන් නිපන් විශේෂය සමාධි විප්ඵාරා ඉද්ධියි. සිත් වසඟ කළ ආර්යයන්ටම හටගන්නා හෙයින් අරියා ඉද්ධියි. කර්ම විපාක වශයෙන් හටගත් විශේෂය කම්ම විපාකජා ඉද්ධියි. පෙර කළ පිනැත්තහුට හටගත් විශේෂය කම්මවිපාකජා ඉද්ධියි. පෙර කළ පිනැත්තහුට හටගත් විශේෂය පුඤ්ඤවතො ඉද්ධියි. විද්‍යාවෙන් හටගත් විශේෂය විජ්ජාමයා ඉද්ධියි. ඒ ඒ සම්‍යක් ප්‍රයෝගයෙන් ඒ ඒ ධර්මයාගේ සමෘද්ධවීම තත්‍ථ තත්‍ථ සම්මාපයොග පච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධියි.

ඉද්ධියා චතස්සො භූමියො යයි විශේෂයක් නොකොට කියන ලද්දේ නමුත්, යථාලාභ වශයෙන්, අධිට්ඨාන, විකුර්වණ, මනොමය සෘද්ධීන්ම භූමිහුය. සෙස්සන්ගේ වශයෙන් නොවේය. විවෙකජා භූමි යනු විවේකයෙන් හෝ විවේකයෙහි හෝ හටගත්තාහු විවේකජ භූමියි පීති සුඛ භූමි යනු ප්‍රීති, සුව යුත් භූමියයි. උපෙක්ඛා සුඛ භූමි යනු තත්‍රමධ්‍ය ස්ථොපේක්‍ෂාවෙන්ද, සුවයෙන්ද යුත් භූමියයි. අදුක්ඛමසුඛ භූමි යනු නොදුක්, නොසුව වේදනා යුත් භූමියයි. ඒවා අතර ප්‍රථම ද්විතීය ධ්‍යානයන්, ප්‍රීතිය පැතිරීමෙන්ද, ධ්‍යානත්‍රයයක් සුවය පැතිරීමෙන්ද චතුර්ථ ධ්‍යානයන් චිත්තයාගේ පැතිරවීම් වශයෙනි. මෙහිද ප්‍රථම ත්‍රිවිධ ධ්‍යානයන් ප්‍රීතිය පැතිරීමෙන්ද, සුවය පැතිරීමෙන්ද, සුව සංඥාවටද, ලහු සංඥාවටද බැස ලහු (සැහැල්ලු) මෘදු කර්මණ්‍යතාවයන් වී සෘද්ධියට පැමිණේ. මෙම ක්‍රමය සෘද්ධි ප්‍රතිලාභය සඳහා පවත්නා හෙයින් සම්භාර භූමියයි දතයුත්තාහ. (හටගන්නා භූමි) චතුර්ථ ධ්‍යානය වනාහි සෘද්ධි ලාභය සඳහා ප්‍රකෘති භූමියමය. ඉද්ධිලාභාය යනු තම සන්තානයෙහි පහළවීම් වශයෙන් සෘද්ධීන්ගේ ලැබීම සඳහා, ඉද්ධිපටිලාභාය යනු පරිහානියට පත්වූ සෘද්ධීන්ගේ වීර්යාරම්භ කිරීම් වශයෙන් නැවත ලැබීම සඳහා, උපසර්ග වශයෙන් හෝ පදය වඩන ලදි. ඉද්ධි විකුබ්බනතාය යනු සෘද්ධියෙන් නොයෙක් ක්‍රියාමාර්ග සඳහා, ඉද්ධිවිසවිතාය යනු නොයෙක් විශේෂතා ගලායයි. හටගන්වයි. පවත්වයිනුයි විසවියි. විවිධ වූ ශ්‍රවණය හෝ මොහුට ඇත්තේනුයි විසවියි. එහි ස්වභාවය විසවිතායි. එම විසවිතායෙන්, සෘද්ධියෙන් විවිධ විශේෂ පවත්වන ස්වභාවය යැයි අර්ථයි. ඉද්ධි වසීභාවය යනු සෘද්ධියෙහි ස්වාමිත්වය සඳහා, ඉද්ධි වෙසාරජ්ජාය යනු සෘද්ධියෙහි විශාරද බව සඳහා (නිපුණතාවය සඳහා) සෘද්ධිපාද ඤාණ කථායෙහි කියන ලද අර්ථමය.

ඡන්‍දං චෙ භික්ඛු නිස්සාය යනු ඉදින් භික්‍ෂුව ඡන්‍දය නිශ්‍රයකොට ඡන්‍දය අධිපතිකොට, ලභති සමාධිං යනු සමාධිය ලබයි. නිපදවයි. සෙස්සෙහිද එම ක්‍රමයමැයි. එහි ඡන්‍ද, චිත්ත, වීර්ය, වීමංසා යන සිව් පදය ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත සිව් සමාධි සිව්පදදැයි මෙසේ අෂ්ටපද වේ. සෘද්ධිය උපදවනු කැමැති ඡන්‍දය සමාධිය හා එක්ව නියුක්තවූයේම සෘද්ධි ප්‍රතිලාභය සඳහා පවතී. වීර්යාදීහුද එසේමය. එහෙයින් මෙම අට පද යූසේයි.

අභිඥා උපදවනු කැමැති යෝගියා විසින් කළයුතු යෝග විධි දක්වන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘හෙතෙම මෙසේ සිත සමාහිත වූ පිරිසිදු වූ ඉතා පිරිසිදු වූ, කිළිටි රහිත, පහවූ උපක්ලේශයන් ඇති මෘදු වූ, කර්මණ්‍යව සිටි කම්පානොවන තත්ත්වයට පත්කල්හි, යයි සිතෙහි කම්පා නොවීම යූසේයි. ඒ තෙරහු සොළොස් ආකාරයකින් දක්වන්නාහු සොළස මූලානි යනාදිය වදාළහ. එහි අනොනතං යනු කුසීතබව වශයෙන්, පහත් බවක් නොමැතිවීම යයි අර්ථයි. අනුන්නතං යනු නොසන්සුන්කම් වශයෙන් ඉහළ නොනැගියේ, නොසන්සුන් නොවූයේ යන අර්ථයි. අනභිනතං යනු ලෝභ වශයෙන් නොඅල්ලා ගැනීම නොඇලීමයයි අර්ථයි. කාමුකත්‍වයට නැමුණේ අභිනතංයි. මෙය එසේ නොවේයයි යූසේයි. රාගෙන යනු සංස්කාර වස්තුක ලෝභයෙන්, අනපනතං යනු ද්වේෂ වශයෙන් නොනැමුණු, නොගැටීම යයි අර්ථයි. නතං, නති යනු අර්ථ වශයෙන් එකකි. පහවූ නැමීම අපනතංයි. එය මෙබඳු නොවේයයි යූසේයි. අනිස්සිතං යනු අනාත්ම වශයෙන් දුටු හෙයින් දෘෂ්ටි වශයෙන් ආත්මයයි හෝ ආත්මනීය යැයි හෝ කිසිවක් නිශ්‍රිත නොවූයේ, අප්පටිබද්ධං යනු ප්‍රත්‍යුපකාර ආශා වහයෙන් ප්‍රතිබද්ධ නොවූයේ, ඡන්‍දරාගෙන යනු සත් වස්තුක ලේාභයෙන්, විමුත්තං යනු විෂ්කම්භන විමුක්ති වශයෙන් කාමරාගයෙන් මිදුණේ. නොහොත් පඤ්ච විමුක්ති වශයෙන් ඒ ඒ ප්‍රතිපක්‍ෂතාවන්ගෙන් මිදුණේ. මෙය පෘථග්ජන ශෛක්‍ෂ්‍ය අශෛක්‍ෂ්‍යයන්ටද අභිඥා උපදවන හෙයින්, නිරෝධ සමාපත්ති ඤාණයෙන් සොළොස් ඤාණ චර්යාවන්ගෙන් යැයි කියන ලද ක්‍රමයෙන් උත්කෘෂ්ට පරිච්ඡේදයෙන් යූසේයි. යථාලාභ වශයෙන් ගතයුතුය. කාමරාගෙන යනු මෛථුන රාගයෙන්, විසඤ්ඤුත්තං යනු විෂ්කම්භන වශයෙන් සෙසු කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන්වූයේ, උත්කෘෂ්ට ක්‍රමයෙන් නැසීම් වශයෙන් වෙන්වූයේ, කිලෙසෙ යනු සෙසු කෙලෙසුන්, විමරියාදි කතං යනු විෂ්කම්භනය කරන ලද සීමා වශයෙන් පහවූ කෙලෙස් සීමා කරන ලදුයේ, ඒ ඒ මා්ගයෙන් ප්‍රහාණය කළයුතු සීමා වශයෙන් හෝ පහවූ කෙලෙස් සීමා කරන ලදුයේ, කිලෙස මරියාදෙ යනු එයින් ප්‍රහීණ කෙලෙස් සීමාවෙන්, මෙහි ලිංග විපර්යාසය දතයුතුය. එකත්තගතං එක් අරමුණකට ගියා වූ, නානත්ත කිලෙසෙහි යනු නොයෙක් අරමුණුවල පවත්නා කෙලෙසුන්ගෙන්, මෙය අරමුණ අපේක්‍ෂාකොට යූසේයි. අනොන්තං ආදිය වනාහි කෙලෙසුන්ම අපේක්‍ෂාකොට යූසේයි. ඔභාසගතං යනු ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රකට පැවතීම් වශයෙන් ප්‍රඥාලෝකයට ගිය, අවිද්‍යාන්ධකාරයන්ගෙන් බලවත් අවිද්‍යාවෙන්, සිව්භූමීහු සොළොස් මූල සෘද්ධියෙහි පූර්වභාග වශයෙන් යූ.සේයි. සිව් සිව් පාද, අටපදයන්, පූර්වභාග වශයෙන්ද සම්ප්‍රයෝග වශයෙන්ද යූසේයි.

මෙසේ සෘද්ධියෙහි භූමි, පාද, පද, මූල වූ ධර්මයන් පෙන්වා, දැන් එම සෘද්ධීන් පෙන්වනුයේ කතමා අධිට්ඨානා ඉද්ධි යනාදිය වදාළහ. එහි උදෙසීම් පදයන්හි අර්ථ, සෘද්ධිවිධ ඤාණ නිර්දේශයෙහි යූ.සේයි. ඉධ භික්ඛු යනු මෙ සස්නෙහි භික්‍ෂුව, ඉන් සියලු ආකාර සෘද්ධිවිධ කාරකයාගේ අන් තන්හි අභාවය දක්වයි. මෙම දෙපදයන්ගේ නිර්දේශය කියන ලද අර්ථමය. එහෙයින්ම සෘද්ධිායෙහි භූමි, පාද, පද මූල වූ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ, විශුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලද තුදුසක් හෝ පසළොසක් වූ ආකාරයන්ගෙන්, මනාව දමනය කරන ලද සිතැති බවද, ඡන්‍දාදී එකිනෙක අධිපති සමවැදීම් වශයෙන් ආවර්ජනාදී වසීභාව වශයෙන්ද මෘදු කර්මණ්‍ය කළ සිතැති බවද යූ.සේයි. බලවත් පූර්වයෝග යුත්, පූර්වයොග සම්පතින් අර්හත්ව ප්‍රතිලාභයෙන්ම ලද අභිඥාදී ගුණ යුත් භික්‍ෂුව භූමි ආදී ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ වේයැයි සලකා එයද යූසේයි.

බහුකං ආවජ්ජති යනු පෘථුවි කසිණාරම්මණ, අභිඥාපාදක චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැද, නැගිට, ඉදින් සියයක් කැමැති වේද, සියයක් වෙමි. සියයක් වෙමියි පරිකර්ම කිරීම් වශයෙන් ආවර්ජනා කරයි. ආවජ්ජිත්‍වා ඤාණෙන අධිට්ඨාති යනු මෙසේ පරිකර්ම කොට අභිඥා ඥානයෙන් අධිෂ්ඨාන කරයි. මෙහි පරිකර්මකොට නැවත පාදකධ්‍යාන සමවැදීම යූ.සේයි. කිසිසේත් නොකියන ලදි. තවද අටුවායෙහි ආවර්ජනා කෙරේයයි පරිකර්ම වශයෙන්ම යූ.සේයි. ආවර්ජනය කොට ඤාණයෙන් අධිෂ්ඨාන කෙරේයයි අභිඥා ඥාන වශයෙන් යූසේයි. එහෙයින් බොහෝකොට ආවර්ජනා කෙරේ. ඉක්බිති එම පරිකර්ම චිත්තයන්ගේ අවසානයෙහි සමවදී. සමවතින් නැගිට නැවත බොහෝ දෙනෙක් වෙමියි ආවර්ජනා කොට ඉන් මත්තෙහි පවත්නා තුනක් හෝ සතරක් වූ පූර්වභාග චිත්තයන්ට අනතුරුව උපන් තීරණය කිරීම් වශයෙන් අධිෂ්ඨානයැයි ලද නාමයෙන් එක්ම අභිඥා ඥානයෙන් අධිෂ්ඨාන කෙරේයැයි මෙසේ මෙහි අර්ථ දතයුතුයැයි යූසෙයින් එපරිද්දෙන්ම දතයුතුයි. ‘අනුභව කොට සයනය කෙරේ’ යයි කී කල්හි ජලය පානය නොකොට, අත් සේදීම් ආදිය නොකොට, අනුභව කළ අනතුරුවම සයනය කෙරේයයි අර්ථය නොවේ. අන් කෘත්‍යයන්හි අතරක් ඇතිකල්හිම අනුභව කොට සයනය කෙරේයයි යූ.සේයි. මෙසේ මෙහිද දතයුතුය. පළමුව පාදකධ්‍යාන සමවැදීමද පෙළෙහි නොකියන ලද්දේමය. එම අධිෂ්ඨාන ඥානය සමගම සියයක් වේ. දහසෙහිද ලක්‍ෂයෙහිද එම ක්‍රමයමය. ඉදින් මෙසේ සිදු නොවේද? නැවත පිරියම්කොට, දෙවනුවද සමවැද, නැගිට අධිෂ්ඨාන කළයුතුය. සංයුත්තට්ඨ කථායෙහි එක්වරක් දෙවරක් සමවදින්ට සුදුසුයැයි යූසේයි. එහි පාදකධ්‍යාන සිත නිමිත්තාරම්මණය, පරිකර්ම සිත් සියක් අරමුණු හෝ දහසක් අරමුණු හෝ වෙයි. ඒවා වනාහි වර්ණ වශයෙනි. ප්‍රඥප්ති වශයෙන් නොවේ. අධිෂ්ඨාන සිතද එසේම සියක් අරමුණු හෝ දහසක් අරමුණු හෝ වෙයි. එය පෙර කියන ලද අර්පණා සිත මෙන් ගොත්‍රභූවට අනතුරුව රූපාවචර චතුර්ථධ්‍යානික එකක්ම උපදියි.

යථායස්මා චූලපන්‍ථකො එකොපි හුත්‍වා බහුධා හොති යනු බොහෝ ආකාර භාවයාගේ කාය සාක්‍ෂි දැක්වීම සඳහා යූ.සේයි. මෙහි වර්තමාන කාල වචනය තෙරුන්ගේ එසේ කරන ස්වභාව හෙයින්, ඔහුගේ ජීවමාන කාලය ලෙසින් සලකා කරන ලදැයි දතයුතුය. එකොපි හොති යන වාරයෙහිද එම ක්‍රමයමැයි.

එහි මේ කථාවස්තුවයි. එම දෙසොහොවුරෝ මාර්ගයෙහි උපන්හෙයින් පන්‍ථක යන නාමය ලදහ. ඔවුනතර දෙටු සොහොවුරු මහාපන්‍ථක පැවිදිව පිළිසිඹියා සහිතව අර්හත්වයට පැමිණියේය. ඔහු අර්හත්වයට පත්ව චූලපන්‍ථක පැවිදි කරවා,

පදුමං යථා කොකනදං සුගන්‍ධං, පාතො සියා ඵුල්ලමවීත ගන්‍ධං, අංගීරසං පස්ස විරොචමානං, තපන්ත මාදිච්ච මිවන්ත ලික්ඛෙති

හෙතෙම එය සිව්මසක් තුළ ප්‍රගුණ කරන්ට නොහැකිවිය. ඉක්බිති තෙරහු ඔහුට, නුඹ මෙසස්නෙහි පැවිදිව සිටීමට නුසුදුස්සෙකි. මින් ‘නික්ම යව’යි කීයේය. එකල්හි තෙරහු භත්තුද්දෙසක වෙති. කෞමාර භෘත්‍ය ජීවක තෙමේ බොහෝ මල්, ගඳ, විලවුන් ගෙන තම අඹවනයට ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේ පූජාකොට, ධර්මශ්‍රවණය කොට, දශබලධාරීන් වහන්සේ නැමද, තෙරුන් කරා එළඹ, ‘ස්වාමීනි, හෙට බුද්ධප්‍රමුඛ පන්සියයක් භික්‍ෂූන් රැගෙන අප නිවසෙහි භික්‍ෂාව ගනු මැනවැයි කීයේය. තෙරහුද, චූලපන්‍ථක හැර සෙස්සන්ගේ වශයෙන් ඉවසමියි කිවූහ. එය අසා චූලපන්‍ථක තෙමේ, බොහෝසෙයින් දොම්නසට පත්වූයේය. දෙවන දින උදෑසනින්ම විහාරයෙන් නික්ම සස්නෙහි අපේක්‍ෂා සහිතව විහාර දොර කොටුයෙහි හඬමින් සිටියේය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ හේතුසම්පත් දැක, ඔහු කරා එළැඹ කවර හෙයින් හඬන්නෙහිදැයි විචාළ සේක. හෙතෙම එම පුවත කීයේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැදෑරීම් කරන්ට නොහැකිවනුයේ මාගේ ශාසනයෙහි අභව්‍යයෙක් නම් නොවේ. පන්‍ථක සෝක නොකරවයි චක්‍ර ලක්‍ෂණ ඇති අත්ලෙන් ඔහුගේ හිස ස්පර්ශකොට, ඔහු අතින් අල්ලාගෙන, විහාරයට පිවිස, ගඳකිළි ඉදිරිපස හිඳුවා, සෘද්ධියෙන් මැවූ පිරිසිදු දිරූ රෙදිකඩක් ‘මෙම දිරූ රෙදිකඩ ‘රජෝහරණං රජෝහරණං’ යනුවෙන් අතින් පිරිමදිමින් හිඳුව පන්‍ථකයැයි කියා, ඔහුට දිරූ රෙදිකඩ දී, කල් දැන්වූ කල්හි භික්‍ෂු සංඝයා පිරිවරන ලදුයේ ජීවකයාගේ ගෙට ගොස් පනවන ලද අස්නෙහි වැඩහුන් සේක. එසේ පිරිමදින්නා වූ ඔහුගේ එම දිරුණු රෙදිකඩ කිළිටිව ක්‍රමයෙන් කලුවන් විය. හෙතෙම, මේ පිරිසිදු දිරුණු රෙදිකඩකි. මෙහි දොසෙක් නැත. මෙම දෝෂය ආත්මභාවය නිසායැයි හැඟීම් ලැබ, පඤ්චස්කන්‍ධයන්හි නුවණ බහා විදර්ශනා වැඩීය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට ආලෝකයක් විහිදුවා ඉදිරිපස හිඳින්නාක් මෙන් දර්ශනය වනු ලබන ආකාරයක්ව මෙම ආලෝක ගාථා වදාළේය.

රාගො රජො නච පන රෙණු වුච්චති, රාගස්සෙතං අධිවචනං රජොති, එතං රජං විප්පජහිත්‍ව භික්ඛවො, විහරන්ති තෙ විගත රජස්ස සාසනෙ

දොසො -පෙ- සාසනෙ ද්වේෂය සස්නෙහි

මොහො -පෙ- සාසනෙ මෝහය සස්නෙහි

අධිචෙතසො අප්පමජ්ජතො, මුනිනො මොන පථෙසු සික්ඛතො, සොකා නභවන්ති තාදිනො, උපසන්තස්ස සදා සතීමතො ති

ගාථාවසානයෙහි තෙරහු ප්‍රතිසම්භිදා සහිතව අර්හත්වයට පැමිණියහ. හෙතෙම මනෝමය ධ්‍යානලාභියෙක් බවට පත්ව, එකෙක්ව බොහෝ වීමටත්, බොහෝව එකෙක් වීමටත් සමර්ථ වූයේය. අර්හත් මාර්ගාවබෝධය සමගම ත්‍රිපිටකාවබෝධයද, ෂට් අභිඥාද ලදහ.

ජීවක තෙමේද දශබලධාරීන් වහන්සේට දක්‍ෂිණෝදකය එළැවීය. ශාස්තෲන් වහන්සේ පාත්‍රය අතින් වසා ‘ස්වාමීනි, කවර හෙයින්දැයි විචාරන ලද සේක් ‘ජීවක වෙහෙරෙහි එක් භික්‍ෂුවක් සිටී යයි වදාළ සේක. හෙතෙම යව. ආර්යයන් වහන්සේ කැටුව වහා එවයයි කියා පුරුෂයෙකු යැවීය. චුල්ලපන්‍ථක තෙරහු තම සහෝදරයාට තමා පැමිණි උසස් ඤාණය හඟවනු කැමැතියේ එම පුරුෂයාගේ පැමිණීමට කල්තබාම භික්‍ෂූන් දහසක් නිර්මිතකොට එක් අයෙකුගෙන් එක් අයෙක් අසමාන වන ලෙසද, එක් අයෙකුගේ සිවුරු මැසීම් ආදී සාසනික කටයුතු අනෙකාගෙන් අසමාන වන ලෙසද නිර්මිත කළහ. පුරුෂයා ගොස් වෙහෙරෙහි බොහෝ භික්‍ෂූන් දැක ආපසු අවුත්, ස්වාමීනි වෙහෙරෙහි භික්‍ෂූහු බොහෝය. කැඳවිය යුතු ආර්යයන් වහන්සේ නොදකිමියි ජීවකට කීය. ජීවක තෙමේ ශාස්තෲන් වහන්සේ විමසා ඔහුගේ නම කියාදී නැවත ඔහු යැවීය. ඔහු ගොස් ස්වාමීනි, චූලපන්‍ථක නම් කවරෙක්දැයි විචාළේය. මම චූලපන්‍ථක, මම චූලපන්‍ථකයැයි එක්වරම මුව සහසක් කීයේය. ඔහු නැවත ගොස් සියල්ලෝ චූලපන්‍ථකයහ. මම කැඳවිය යුතු අය නොදනිමියි කීයේය. ජීවක තෙමේ ප්‍රතිවේධ කළ සිව්සස් හෙයින් සෘද්ධිමත් භික්‍ෂුවකැයි න්‍යාය අනුව දැනගති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යව, යමෙක් පළමුව දක්නෙහිද? ඔහු සිවුරු කොණින් ගෙන ශාස්තෲන් වහන්සේ නුඹ අමතන සේක යයි කියා ගෙන එවයි වදාළ සේක. හෙතෙම ගොස් එසේ කළේය. එකෙණෙහිම සියලු නිර්මිතයෝ අතුරුදන් වූහ. තෙරහු ඔහු පිටත්කර යවා, මුව දෝවනාදී සිරුරු කිස නිමවා පළමුව ගොස් පැනැවූ අස්නෙහි හුන්හ. එකෙණෙහි ශාස්තෲන් වහන්සේ දක්‍ෂිණෝදකය ගෙන, බත් කිස කොට, චුල්ලපන්‍ථක තෙරුන් ලවාම භුක්තානුමෝදනා ධර්මදේශනය කරවූහ. තෙරහු දීඝ, මජ්ඣිම නිකාය ප්‍රමාණ ධර්මකථාවක් කළහ.

අනෙක් භික්‍ෂූහු අධිෂ්ඨානයෙන් මනෝමය ශරීර නිර්මිතකොට තුනක් හෝ සතරක් නිර්මිත කෙරෙති. බොහෝ අය එක් සමානවූයේම, ඒකාකාර වූම ක්‍රියාවන් කරනවුන් කොට නිර්මිත කෙරෙති. චූලපන්‍ථක තෙරහු ඒකාවර්ජනයෙන්ම භික්‍ෂූන් දහසක් මැවූහ. දෙදෙනෙක් එක් සමාන නොකළහ. එක් ආකාර ක්‍රියා කරන අය ලෙසින්ද නොම කළහ. එහෙයින් මනෝමය කාය නිර්මාණය කරන්නන් අතර අග්‍රයෙක් නම් වූයේය. අනෙක් බොහෝ අය නියම නොකොට නිර්මිත කළාහු සෘද්ධිමතා සමා නම වෙති. සිටීම් හිඳීම් ආදියෙහිද කථාකිරීම් තෘෂ්ණීභාවාදීන්හිද, සෘද්ධිමතා යම් යම් දේ කරයිද, ඒ ඒ දේම නිර්මිතයද කරයි. ඉදින් වනාහි නොයෙක් වර්ණ කරනු කැමැතියේ වේද, සමහරු ප්‍රථම වයසෙහි, සමහරු මධ්‍යම වයසෙහි, සමහරු පශ්චිම වයසෙහි, එසේම දික් කෙස්, අර්ධයක් මුඩුකළ, මුඩුකළ, මිශ්‍රකෙස්, අර්ධයක් රත් සිවුරු, පඬුවන් සිවුරු, දහම්පද කියන, ධර්මකථා කියන හඬ නගා කියන, ප්‍රශ්න විමසන, ප්‍රශ්න විසඳන, පඬු පොවන, පඬු තම්බන, සිවුරු මහන, සේදීම් ආදිය කරනවුන්, අන්‍ය වූ හෝ නොයෙක් ආකාරයන් කරනු කැමැතියේ වේද, ඔහු විසින් පාදක ධ්‍යානයෙන් නැගිට මෙතෙක් භික්‍ෂූහු ප්‍රථම වයසෙහි වෙත්වායි ආදී ක්‍රමයෙන් පරිකර්ම කොට නැවත සමවැද නැගිට අධිෂ්ඨාන කළයුතුය. අධිෂ්ඨාන සිත සමගම කැමැති කැමැති ආකාරම වෙයි. බහුධාපි හුත්‍වා එකොහොති ආදීන්හිද එම ක්‍රමයමැයි.

මෙය විශේෂයයි. පකතියා බහුකො යනු නිර්මිත කාලාභ්‍යන්තරයෙහි නිර්මිත ප්‍රකෘතියෙන් බොහෝවැ, මේ භික්‍ෂුව විසින්ද මෙසේ බොහෝ භාවය නිර්මිතකොට නැවත එකෙක්ව සක්මන් කරන්නෙමි. සජ්ඣායනා කරන්නෙමි. ප්‍රශ්න විචාරන්නෙමියි සිතා, මෙම විහාරය අල්ප භික්‍ෂුකය. ඉදින් කිසිවෙක් පැමිණෙන්නාහුද? මෙතෙක් මේ එක් සමාන භික්‍ෂූහු කොයින්ද? ඒකාන්තයෙන් මෙය තෙරුන්ගේ ආනුභාවයයි මා හඳුනා ගන්නාහුයයි, අල්පේච්ඡතායෙන් හෝ අතරතුර එකෙක් වෙමියි කැමැති වන්නහු විසින් පාදක ධ්‍යානයට සමවැද, නැගිට එකෙක් වෙමියි පරිකර්මකොට නැවත සමවැද නැගිට එකෙක් වෙමියි අධිෂ්ඨාන කළයුතුය. අධිෂ්ඨාන සිත සමගම එකලා වේ. මෙසේ නොකරනුයේ, යම්සේ පිරිසිඳින ලද්දේද, එම පිරිසිඳින ලද කාලයාගේ වශයෙන් ස්වයං සිද්ධව එකලා වෙයි.

‘ආවිභාවං’ යන පදය බහා කෙනචි අනාවටං හොති යයි කියන ලද හෙයින්, කිසිවකින් ආවෘත නොවූයේ යන පදයෙන්ද ප්‍රකටභාව යන පදයෙන්ද, ප්‍රකට භාවාර්ථය යූසේයි. හොති යන පදයෙන් කරයි යයි පාඨශේෂය යූ.සේයි. ප්‍රකටවීම වනාහි විවෘතභාවය කළ කල්හි වේ. කෙනචි අනාවටං යනු බිත්ති ආදී යම් කිසිවෙකින් අනාවෘත වූයේ - ආවරණ විරහිත වූයේ, අප්පටිච්ඡන්නං යනු මතුයෙහි නොවසන ලදුයේ, එය ආවෘත හෙයින් විවටංයි. නොවැසුණු හෙයින් පාකටංයි. තිරොභාවං යනු දෙකක් අතර භාවය කරයි. නොවැසුණේම එම ආවරණයෙන් පිහිතංයි. ප්‍රතිච්ඡන්න වූයේ, එම වැසීමෙන්. යටිකුරු වූයේ වෙයි.

ආකාස කසිණ සමාපත්තියා යනු පරිච්ඡෙදාකාස කසිණයෙහි උපදවන ලද චතුර්ථධ්‍යාන සමවතෙහි, ලාභී යනු එම ලාභය ඔහුගේ ඇත්තේනුයි ලාභියි. අපරික්ඛිත්තෙ යනු කිසිවකින් හාත්පස ප්‍රාකාර ආදියෙන් වට නොකරන ලද පෙදෙසෙහි, මෙහි ආකාස කසිණයම කියන ලද හෙයින් එහි වඩනා ලද්දා වූම ධ්‍යානය ආකාස කසිණයට ප්‍රත්‍යය වේ. අනෙකක් නොවේයයි දතයුතුය. මතු ආපො කසිණාදීන්හිද එය අරමුණුකොට ම ධ්‍යානය දතයුතුය. අනෙකක් නොවේ. පෘථුවිය ආවර්ජනා කෙරේද? දිය ආවර්ජනා කෙරේද? ආකාසය ආවර්ජනා කෙරේද? ප්‍රකෘති පෘථුවි, දිය ආකාසයන් ආවර්ජනය කෙරේ. අන්තලික්ඛෙ යනු එම අහසට පෘථුවියෙහි සිට දුර ආකාසභාවය දක්වයි.

චන්‍ද්‍ර සූර්ය පිරිමැදීමෙහි කසිණ නියමය නොකොට ‘චිත්ත වශීප්‍රාප්ත සෘද්ධිමතා’ යැයි අවිශේෂයෙන් කියන ලද හෙයින් මෙහි කසිණ සමාපත්ති නියමයක් නැතයයි දතයුතුය. නිසින්නකොවා නිපන්නකොවා යනු හුන්, වැදහොත්යයි මේවායින්ම අනෙක් ඉරියව් ද්වයයද යූ.සේයි. හත්‍ථපාසෙ හොතු යනු අත්පසැ වේවා, (සමීපයෙහි) ‘හත්‍ථපස්සෙ හොතු’ යනුද පාඨයි. මෙය එසේ කරනු කැමැත්තහුගේ වශයෙන් යූ.සේයි. මෙය වනාහි එහි ගොස්ද, අත දිගුකොටද (දීර්ඝභාවයට පත්කොට) ස්පර්ශ කරයි. ආමසති යනු මඳක් ස්පර්ශ කරයි. පරාමසති යනු දැඩිව ස්පර්ශ කරයි. පරිමජ්ජති යනු හාත්පසින් ස්පර්ශ කරයි. රූපගතං යනු අත්පසැ සිටි රූපයමය.

දූරෙපි සන්තිකෙ අධිට්ඨාති යනු පාදක ධ්‍යානයෙන් නැගිට දුර පිහිටි දෙව්ලොව හෝ බඹලොව සමීපයෙහි වේවායි ආවර්ජනා කරයි. ආවර්ජනය කොට, පරිකර්මකොට නැවත සමවැද, නැගිට සමීපයෙහි වේවායි ඤාණයෙන් අධිෂ්ඨාන කරයි. සමීපයෙහි වේ. සෙසු පදයන්හිද එම ක්‍රමයමැයි. බඹලෝ යනු කැමැත්තහුට දුරස්ථය සමීප කිරීම කියා, බඹලෝ ගමනට අනුපකාර වූයේද, මෙම සෘද්ධියෙන් සමෘද්ධ වන විශේෂතා දක්වනුයේ, සන්තිකෙපි යනාදිය වදාළහ. හුදෙක් ස්වල්ප කරණය, බොහෝ කරණයම නොවේ. මිහිරි නොවේ ආදීන්හිද යම් යම් දැයක් කැමැති වේද, එම සියල්ල සෘද්ධිමතාට සිද්ධ වේ. අනෙක් ක්‍රමයක්, දූරෙපි සන්තිකෙ අධිට්ඨාති යනු දුර බඹලොව හෝ මිනිස්ලොව සමීපයෙහි අධිෂ්ඨාන කරයි. සන්තිකෙපි දූරෙ අධිට්ඨාති යනු සමීපයෙහි වූ මිනිස්ලොව හෝ දුර බඹලොවැ අධිෂ්ඨාන කරයි. බහුකම්පි ථොකං අධිට්ඨාති යනු ඉදින් බ්‍රහ්මයෝ රැස්වූවාහු වෙත්ද? විශාල ආත්මභාව හෙයින් දර්ශන සීමාවද ශ්‍රවණ සීමාවද දුරුකෙරෙත්. දර්ශන සීමාවද ශ්‍රවණ සීමාවද එක්තැනක හකුළුවා බොහෝවූයේද මඳ ලෙසින් අධිෂ්ඨාන කරයි. ථොකම්පි බහුකන්ති අධිට්ඨාති යනු ඉදින් මහ පිරිවරින් යනු කැමැතියේ වේද? හුදෙකලා හෙයින් මඳ වූ තෙමේ බොහෝ ලෙසින් අධිෂ්ඨාන කොට, මහපිරිවරින් යේයයි මෙසේ මෙහි අර්ථය දතයුතුය. මෙසේ ඇතිකල්හි සිව්වැදෑරුම් වූද එය බඹලෝ ගමනෙහි උපකාරී වේ.

දිබ්බෙන චක්ඛුනා තස්ස බ්‍රහ්මුනො රූපං පස්සති යනු මෙහි සිටියේ ආලෝකය වඩා, යම් බ්‍රහ්මයෙකුගේ රූපය දක්නා කැමැතියේ වේද දිව්‍ය චක්‍ෂුසින් එම බ්‍රහ්මයාගේ රූපය දකියි. මෙහිම සිටියේ දිව්‍ය ශ්‍රෝතධාතුයෙන් බ්‍රහ්මයාගේ කථාකරන ශබ්දය ශ්‍රවණය කරයි. චේතෝපරිය ඤාණයෙන් එම බ්‍රහ්මයාගේ සිත දනියි. දිස්සමානෙන යනු ඇසින් පෙනෙන කාය වසෙන චිත්තං පරිණාමෙති යනු රූපකායයාගේ වශයෙන් සිත වෙනස් කරයි. රූපං කායස්ස වසෙන පරිණාමෙති යනු පාදකධ්‍යාන සිත ගෙන කයෙහි ආරෝපණය කරයි. සැහැල්ලු සංඥාව, ඉක්මනින් ක්‍රියා කළ නොහැකි ගමන කායානුගතික කරයි. කායගමන ඉක්මනින් ක්‍රියා කළ නොහැකිය. අධිට්ඨාති යනු ඊටම පර්යාය වචනයි. පිහිටුවයි යන අර්ථයි. සුඛ සඤ්ඤඤ්ච ලහු සඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමිත්‍වා යනු පාදක ධ්‍යානාරම්මණ සෘද්ධි සිතින් එකට හටගත්, සුවසංඥාවටද, සැහැල්ලු සංඥාවටද, බැස, පිවිස, ස්පර්ශකොට, පැමිණ, සුව සංඥාව නම් උපේක්‍ෂා සම්ප්‍රයුක්ත සංඥාවයි. උපේක්‍ෂාව වනාහි ශාන්තයැයි, සුවයැයි යූ.සේයි. එම සංඥාවම නීවරණයන්ගෙන්ද, විතර්කාදී විරුද්ධතාවන්ගෙන්ද මිදුණු හෙයින් සැහැල්ලු සංඥාවයැයි දතයුත්තාහ. එයට බැසගත්තහුගේ මව්පියන් නිසා හටගත් ශරීරයද කපු පුළුන්පොදක් මෙන් සැහැල්ලු වේ. හෙතෙම මෙසේ වාතයෙහි දමන ලද කපුපුළුන් පොදක් මෙන් දක්නා ලැබෙන සිරුරින් බඹලොව යේ. මෙසේ යනුයේද, ඉදින් කැමැති වේද, පෘථුවි කසිණ වශයෙන් අහසෙහි මාර්ගයක් නිර්මිත කොට පියවර තබමින් පාගමනින් යේ. ඉදින් කැමැති වේද? අහසෙහි පෘථුවි කසිණ වශයෙන්ම, පියවරින් පියවර නෙළුම් මල බැගින් නිර්මිතකොට, නෙළුම් මලක් මලක් පාසා පියවර තබනුයේ පාගමනින් යේ. ඉදින් කැමැති වේද, වායො කසිණ වශයෙන් වාතය අධිෂ්ඨානකොට පුළුන් පොදක් මෙන් වායුවෙන් යේ. තවද ගමන් කරනු කැමැත්තම මෙහි ප්‍රමාණවත්ය. ගමන් කරනු කැමැත්තෙන් මෙසේ කළ චිත්තාධිෂ්ඨාන ඇතියේ අධිෂ්ඨාන වේගයෙන් විසිකළ එය දුනු වේගයෙන් විසිකළ හීයක් මේ දෘශ්‍යමානව යේ.

චිත්තවසෙන කායං පරිණාමෙති යනු කරජකාය ගෙන පාදකධ්‍යාන සිතෙහි නංවයි. සීඝ්‍ර ගමන් සහිත සිත අනුව යන ලෙස කරයි. සිතෙහි ගමන වනාහි සීඝ්‍ර වේ. සුඛ සඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමිත්‍වා යනු රූපකායාරම්මණ සෘද්ධි සිතෙන් හටගත් සුව සංඥාවද සැහැල්ලු සංඥාවද, සෙස්ස කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දතයුතුය. මෙය වනාහි සිතේ ගමනම වේ. මෙසේ අදෘශ්‍යමාන සිරුරින් ගමන් කරන්නා වූ මෙතෙමේ, කිමෙක්ද, ඔහුගේ අධිෂ්ඨාන චිත්තයෙහි උත්පාදක්‍ෂණයෙහි යේද? නොහොත් ස්ථිති ක්‍ෂණයෙහි භංගක්‍ෂණයෙහිදැයි කී කල්හි ත්‍රිවිධ ක්‍ෂණයන්හි යේයයි තෙරහු කීහු. කිමෙක්ද හෙතෙම තෙමේ යේද? නිර්මිතය යවයිද? කැමැති පරිදි කරයි. මෙහි වනාහි මොහුගේ ස්වයං ගමනම ආයේය.

මනොමයං යනු අධිෂ්ඨාන මනසින් නිර්මිත හෙයින් මනොමයංයි. සබ්බංග පච්චංගං යනු සියලු අංගප්‍රත්‍යංගයෙන් යුත්, අභිනින්‍ද්‍රියං මෙය චක්‍ෂු ස්‍රෝතාදීන්ගේ පිහිටීම් වශයෙන් යූ.සේයි. නිර්මිත රූපයෙහි වානහි ප්‍රසාදය නම් නැත. ‘ඉදින් ඒ සෘද්ධිමත්හු සක්මන් කෙරෙත්ද? නිර්මිතයද එහි සක්මන් කරයි යන ආදී සියල්ල ශ්‍රාවක නිර්මිතය සඳහා යූ.සේයි. බුද්ධ නිර්මිතය වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් යම් දැයක් කරත්ද? එයද එය කරත්. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත වශයෙන් (අනුව) අන් දැයද කරති. ධූමායති පජ්ජලති යනු තේජෝ කසිණ වශයෙනි. ධම්මං භාසති ආදි ත්‍රයය නියම නොකොට යූසේයි. සන්තිට්ඨති යනු එක්වැ සිටී. සල්ලපති යනු එක්වැ කථා කරයි. සාකච්ඡං සමාපජ්ජති යනු ඔවුනොවුන්ට උත්තර ප්‍රතිඋත්තරදීම් වශයෙන් කථා කරයි. මෙහිද යම් ආකාර වූ එම සෘද්ධිමත්හු, මෙහිම සිටියාහු දිවැසින් රූපය දකිති. දිව්‍යශ්‍රෝත ධාතුයෙන් ශබ්දය ශ්‍රවණය කරයි. චේතෝපරිය ඤාණයෙන් සිත දැනගනී. යම් ආකාර වූ හෙතෙම මෙහිම සිටියේ එම බඹහු සමග සිටියි. කථාබහ කරයි. සාකච්ඡාවට පිවිසේ. යම් ආකාර වූ ඔහුගේ දුරින් යමක් වේද? සමීපයෙහි වේවායි අධිෂ්ඨාන කරයි යන ආදී වූ අධිෂ්ඨානයද යම් ආකාර වූ හෙතෙම දෘශ්‍යමාන වූ හෝ අදෘශ්‍යමාන වූ හෝ කයින් බඹලොව යේ. මෙතෙකින් කයින් වසයෙහි නොපවත්වයි. එම බඹහුගේ පෙරුටුයෙහි රූපය නිර්මිත කරයි යන ආදී ක්‍රමයෙන් කියන ලද නියමයන්ට පැමිණේ. මෙතෙකින් කයින් වශයෙහි පවත්වයි නමැ. සෙස්ස කයින් වශයෙහි පැවැත්වීමෙහි පූර්වභාග දැක්වීම සඳහා යූසේයි. මෙය අධිෂ්ඨාන සෘද්ධියයි.

විකුර්වණ සෘද්ධි නිර්දේශයෙහි සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක නිදර්ශනය විකුර්වණ සෘද්ධිායෙහි කාය සාක්‍ෂි පුද්ගල නිදර්ශය සඳහා යූසේයි. එයද දක්වනුයේ පළමුව බ්‍රහ්මලෝක ඨිතො සහස්සී ලොකධාතුං සරෙ විඤ්ඤාපෙසී යයි ඉතාමත් ආශ්චර්ය අද්භූත වූ, සහස්‍ර ලෝකධාතූන්හි ශබ්ද ශ්‍රවණ අධිෂ්ඨාන සෘද්ධිය දැක්වීය. දැන් එම වස්තුයෙහි මනාකොට දැක්වීම සඳහා මෙය යූ.සේයි. මෙම කල්පයෙන් තිස්එක්වන කල්පයෙහි, සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනතුරු ජාතියෙන් තුසිත පුරයෙන් චුතව අරුණවතී නගරයෙහි අරුණවත රජුගේ ප්‍රභාවතී නම් මෙහෙසියගේ කුසෙහි ඉපිද, මුහුකුරාගිය නැණැතියාහු මහබිනික්මන් නික්ම බෝමැඩදී සර්වඥතාඥානය ප්‍රතිවේධකොට, පවත්වන ලද උතුම් දම්සක් ඇතිසේක් අරුණවතී නුවර ඇසිරිකොට වෙසෙන්නාහු එක් දිනක් උදෑසනම සිරුරු පිළිදැගුම් කොට මහබික් සඟන පිරිවරන ලදසේක් අරුණවතියෙහි පිඬු පිණිස පිවිසෙන්නමියි නික්ම, විහාර දොර කොටු සමීපයෙහි සිටිසේක් අභිභු නම් අගසව් ඇමතූ සේක. භික්‍ෂුව අරුණවතියෙහි පිඬු පිණිස පිවිසෙන්ට කල්වේලා වැඩියි. එහෙයින් යම්තැනක එක්තරා බඹලොවක් වේද, එහි එළඹෙන්නෙමු. දෙසූ පරිදි;

‘මහණෙනි, ඉක්බිති සිඛී භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජ අභිභූ භික්‍ෂුව ආමන්ත්‍රණය කළේය. යමු, බ්‍රාහ්මණය, එක්තරා බඹලොව යම්තැනෙක්හිද එහි එළැඹෙන්නෙමු. මහණෙනි, එසේය ස්වාමීනියි අභිභූ භික්‍ෂුව සිඛී භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරදුන්ට පිළිවදන් දිනි. මහණෙනි, ඉක්බිති සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේද අභිභූ භික්‍ෂුවද එක්තරා බ්‍රහ්මලෝකයක් යම්තැනෙක්හිද එහි එළැඹුණහ.

එහි මහබඹු සම්‍යක් සම්බුදුරදුන් දැක සතුටු සිතැතියේ, පෙරගමන්කොට බ්‍රහ්මාසනය පනවා දුන්නේය. තෙරුන්ටද සුදුසු අසුනක් පැනවීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැනවූ අස්නෙහි වැඩහුන් සේක. ථෙරහුද තමාට පැනැවූ අස්නෙහි වැඩහුන් සේක. මහබඹහුද දශබලධාරීන් වැඳ එකත්පස්හි හිඳගත්හ. එහෙයින් කීහ: මහණෙනි, එකල්හි සිඛී භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරදහු, අභිභු භික්‍ෂුව ඇමතූහ. බ්‍රාහ්මණය, ඒ බ්‍රහ්මයාටද, බ්‍රහ්ම පිරිසටද, බ්‍රහ්ම පිරිසට අයත් පුද්ගලයන්ටද දැහැමි කථා වැටහේවා. (දම් දෙසාවා) මහණෙනි, එසේය ස්වාමීනියි අභිභු භික්‍ෂුව සිඛී භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට පිළිවදන් දී, බ්‍රහ්මයාටද බ්‍රහ්ම පිරිසටද, බ්‍රහ්ම පිරිසට අයත් අනෙක් පුද්ගලයන්ටද දැහැමි කථාවක් වදාළේය. තෙරහු දැහැමි කථාව කරන කල්හි බඹගණ, බොහෝ කලෙකින් අප ශාස්තෲන් වහන්සේගේ බ්‍රහ්ම ලෝකගමනය ලදිමු. මේ භික්‍ෂුව ශාස්තෲන් වහන්සේ අත්හැර දැහැමි කථාව ඇරැඹීයයි දොස් කීහු. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ නොසතුටු සිත් ඇති බැව් දැන අභිභු භික්‍ෂුවට මෙය වදාළ සේක. බ්‍රාහ්මණය, බ්‍රහ්මයාද, බ්‍රහ්ම පිරිසද, බ්‍රහ්ම පිරිසට අයත් අනෙක් පුද්ගලයෝද දොස් කියති. එසේනම් බ්‍රාහ්මණය ඔබ වැඩිපුර සංවේගයට පත්කරව’යයි තෙරහු ශාස්තෲන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන නොයෙක් ආකාර සෘද්ධි විකුර්වණ කොට දහසක් ලෝදා, හඬින් අවබෝධ කරවනුයේ,

ආරභථ නික්ඛමථ - යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ, ධුනාථ මච්චුනො සෙනං - නලාගාරංව කුඤ්ජරො

යො ඉමස්මිං ධම්ම විනයෙ - අප්පමත්තො විහෙස්සති, පහාය ජාති සංසාරං - දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සති

යන මෙම ගාථා ද්වයය වදාළේය.

කුමක්කොට තෙරහු සහස්‍රී ලෝකධාතුව හඬින් අවබෝධ කරවුද? (හැඟවීද) නීල කසිණයට සමවැද නැගිට අභිඥා ඥානයෙන් දහසක් සක්වළ හැමතැන අඳුර පැතිරවූහ. ඉක්බිති මෙම අන්‍ධකාරය කුමක්දැයි සත්ත්වයින්ට සිතාබැලීම් උපන් කල්හිා ආලෝක කසිණයට සමවැද නැගිට ආලෝකය දැක්වූහ. මෙම ආලෝකය කවරෙක්දැයි සොයනවුන්ට තමා දැක්වූහ. දහසක් සක්වළ දෙව් මිනිස්සු ඇඳිලිබැඳ තෙරුන්ම නමස්කාර කරමින් සිටියහ. තෙරහු, ‘මහජනයා ධර්මය දෙසන්නා වූ මාගේ ශබ්දය අසාවා’යි මෙම ගාථා වදාළහ. සියලු රැස්වූ පිරිස මැද හිඳ ධර්මය දෙසන්නාක් මෙන් ශබ්දය ශ්‍රවණය කරවූහ. ඔවුන්ට අර්ථයද ප්‍රකට වූයේය. එම අවබෝධ කරවීම (හැඟවීම) සඳහා සරෙන විඤ්ඤාපෙසි යිය යූ.සේයි. ඔහු විසින් කරන ලද, නොයේක ආකාර සෘද්ධි විකුර්වණ සඳහා නැවත සොදිස්සමානෙනපි යනාදිය යූසේයි. එහි ධම්මංදෙසෙසි යනු පළමු කියන ලද ආකාර සෘද්ධි විකුර්වණ දක්වමින් ධර්මය දේශනා කළේය. ඉක්බිති කියන ලද ක්‍රමය පරිදි ගාථා ද්වයය වදාරනුයේ හඬින් අවබෝධ කරවූයේ යයි දතයුතුය. දිස්සමානෙනපි කායෙන යන ආදීන්හිද ඉත්‍ථම්භූත ලක්‍ෂණයෙහි කරණ වචනයයි. මෙසේ වූ ශරීරය වීයැයි අර්ථයි.

එම වස්තුව දක්වනුයේ, අනෙක් සෘද්ධිමතෙකුගේ විකුර්වණ සෘද්ධි කිරීමෙහි පිළිවෙල දක්වනුයේ, සො පකතිවණ්ණං විජහිත්‍වා යනාදිය වදාළහ. එහි සො යනු යට කියන ලද, පිළිවෙලින් මෘදු කර්මණ්‍ය කළ සිතැති එම සෘද්ධිමත් භික්‍ෂුව, ඉදින් විකුර්වණ සෘද්ධිය කරනු කැමැතියේ වේද? තමාගේ ප්‍රකෘති වර්ණය, පකතිවණ්ණං ප්‍රකෘති සටහන විජහිත්‍වා කුමාර(ක) වණ්ණං වා අත්හැර කුමාර සටහන් හෝ දක්වයි. කෙසේද? පෘථුවි කසිණාරම්මණ අභිඥාපාදක චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් නැගිට ‘මෙබඳු කුමාරයෙක් වෙමි’යි නිර්මිත කළයුතුය. කුමරකුගේ පෙනුම ආවර්ජනාකොට කළ පරිකර්ම අවසානයෙහි නැවැත සමවැද නැගිට, ‘මෙබඳු වූ නම් කුමාරයෙක් වෙමි’යි අභිඥා ඥානයෙන් අධිෂ්ඨාන කෙරේ. අධිෂ්ඨානය සමග කුමාරයෙක් වේ. විශුද්ධි මාර්ගයෙහි කසිණ නිර්දේශයෙහි පෘථුවි කසිණ වශයෙන් ‘එකොපි හුත්‍වා බහුධාහොති’ එකෙක්ව බොහෝ වෙයි. ප්‍රකට වූයේ -පෙ- මේ ආදිය (ඉටුවෙත්) සිදුවේ යයි යන වචනයෙන් මෙහි පෘථුවි කසිණාරම්මණ පාදකධ්‍යානය යෙදේ. එහිම අභිඥා නිර්දේශයෙහි විකුර්වණ සෘද්ධියෙහි පෘථුවි කසිණාදීන්හි එක්තරා අරමුණකින් නැගිට යැයි යූසේයි. එහිම, තමාගේ කුමාර සටහන් ආවර්ජනා කළයුතුයැයි යූසේයි. එය නාගාදි නිර්මාණයෙහි නොයෙදෙන්නාක් මෙනි. නාග සටහන් ආදී නිර්මාණයෙහිද එම ක්‍රමයමැයි.

එහි නාගවණ්ණං යනු සර්ප සටහන්, සුපණ්ණ වණ්ණං යනු ගුරුළු සටහන්, ඉන්‍ද වණ්ණං යනු සක් සටහන්, දෙව වණ්ණං යනු සෙසු දෙවි සටහන්, සමුද්දවණ්ණං මෙය ආපො කසිණ වශයෙන් සමෘද්ධ වේ. පත්තිං යනු පාබළද, විවිධම්පි සෙනාබ්‍යූහං යනු ඇත් ආදීන්ගේ වශයෙන් නොයෙක් ආකාර සෙන්මුළුදු, විශුද්ධි මාර්ගයෙහි වනාහි හස්තියෙකුද පෙන්වයි යනාදිය වනාහි මෙහි බාහිර හස්ති ආදීන්ගේ දර්ශන වශයෙන් යූසේයි. එහි හස්තියෙක් වෙමියි අධිෂ්ඨාන නොකොට, හස්තියෙක් වේවායි අධිෂ්ඨාන කළයුතුය. අශ්වාදීන්ගේද එම ක්‍රමයමැයි යූ.සේයි. පියවි පැහැ සටහන් හැරපියා යයි කියන ලද මුල්පදයෙන්ද, විකුර්වණ සෘද්ධිභාවයෙන්ද විරුද්ධ වේ. පෙළෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන් වනාහි ප්‍රකෘති පැහැ සටහන් අත්නොහැර, අධිෂ්ඨාන වශයෙන් අන්‍යයාට දර්ශනය අධිෂ්ඨාන සෘද්ධි නමැ. ප්‍රකෘති පැහැ සටහන් අත්හැර අධිෂ්ඨාන වශයෙන් තමාගේ අන්‍යාකාරයෙන් දර්ශනය විකුර්වණ සෘද්ධි නමැ.

මනෝමය සෘද්ධි ඤාණ නිර්දේශයෙහි, ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාති යනාදීන්හි සෘද්ධිමත් භික්‍ෂුව මනොමය සෘද්ධිය කරනු කැමැතියේ, ආකාස කසිණාරම්මණ පාදක ධ්‍යානයෙන් නැගිට, තමාගේ රූපය ආවර්ජනාකොට කියන ලද ආකාරයෙන්ම බෙනයක් වේවායි අධිෂ්ඨාන කරයි. බෙනයක් වේ. ඉක්බිති එහි අභ්‍යන්තරයෙහි පෘථුවි කසිණ වශයෙන්, අන්‍ය කයක් ආවර්ජනාකොට පරිකර්මකොට කියන ලද ආකාරයෙන්ම අධිෂ්ඨාන කරයි. ඔහුගේ අභ්‍යන්තරයෙහි අන් කයෙක් වේ. හෙතෙම එය මුඛයෙන් උදුරා පිටත තබයි. එම කරුණ උපමාවකින් ප්‍රකාශ කරනුයේ සෙය්‍යථාපි ආදිය වදාළහ. එහි මුඤ්ජම්හා යනු මුඤ්ජ තෘණයෙන්, ඊසිකං පවාහෙය්‍ය යනු ගොබය උදුරා දමන්නේය. කොසියා යනු කොපුවෙන්, කරණ්ඩා යනු කරඬුයෙන් පුරාණ සර්ප සැවයෙන් යන අර්ථයි. එහිද උද්ධරෙය්‍ය යනු සිතින්ම මෙහි ඉදිරීම දතයුතුය. සර්පයෝ නම් ස්ව වර්ගයෙහි සිටියාහු ලීයක් අතර හෝ වෘක්‍ෂයක් අතර හෝ ආශ්‍රයකොට, සමෙන් ශරීරය අදින ප්‍රයෝග සංඛ්‍යාත ශක්තියෙන් සිරුර මනා සේ විකා කන්නාක් මෙන් පැරණි සම පිළිකුල් කරන්නාහු මෙම සිව් කරුණින් තුමූම සැව අත්හරිති.

මෙහිද ගොබ ආදිය, මුඤ්ජ තණ ආදිය මෙන් සමාන වෙයි. එසේම මෙම මනොමය රූපය සෘද්ධිමතා හා සියලු ආකාරයන්ගෙන් සමාන වූයේම වේයයි දැක්වීම සඳහා මෙම උපමා යූ.සේයි. ‘මනොමය කයින් සෘද්ධියෙන් එළැඹියේය යන මෙහි අභිඥා මනසින් කළ කය මනොමය කාය නමැ. එක්තරා මනොමය කයක් හටගත්තේය යන මෙහි ධ්‍යාන මනසින් උපන් කය ඒ මනසින් කළ හෙයින් මනොමය කාය නමැ. මෙහි වනාහි අභිඥා මනසින් උපදවන ලද කය, එම මනසින් කළ හෙයින් මනොමය කාය නමැ. මෙසේ ඇතිකල්හි අධිෂ්ඨාන සෘද්ධියෙන්ද, විකුර්වණ සෘද්ධියෙන්ද කළ මනොමය කය නම් වේද? වේමය, මෙහි වනාහි ඒවාහි වෙන් වෙන්ව විශේෂයෙන්, විශේෂිතකොට, අධිෂ්ඨාන සෘද්ධියද, විකුර්වණ සෘද්ධියද යූසේයින් අභ්‍යන්තර වශයෙන් නිර්මාණයම මනොමය සෘද්ධි නමැ.

ඤාණ විප්ඵාර සෘද්ධි නිර්දේශයෙහි, ඤාණයෙහි පැතිරීම් වේගය මොහුට ඇත්තේනුයි ඤාණ විප්ඵාරයි. මෙහිද සප්ත අනුපස්සනා වශයෙන්ම සෘද්ධිය ඉදිරිපත්කොට සෙස්ස අර්හත් මාර්ගය තෙක් සංක්‍ෂෙප කරන ලදැයි දතයුත්තාහ.

ආයස්මතො බක්කුලස්ස ඤාණ විප්ඵාරා ඉද්ධි යනාදීන්හි බක්කුල තෙර, කුල ද්වයයෙක්හි වැඩුණු හෙයින් මෙසේ ලද නම් ඇතියේ, පූර්ව බුදුවරුන් කෙරෙහි කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇතියේ, පුණ්‍ය සම්පතින් යුත් තෙරය. හෙතෙම වනාහි මහා සම්පත් අනුභව කරනුයේ දෙව් මිනිසුන් අතර සැරිසරනුයේ, අපගේ දශබලධාරීන් වහන්සේගේ ඉපැත්මට ප්‍රථමයෙන්ම කොසඹෑනුවර සිටු කුලයෙහි උපන්නේය. ඔහු උපන් වේලායෙහි යහපත උදෙසා මහපිරිවරින්, යමුනාවට ගෙනගොස් පිරිවර සහිත කිරිමව්වරු, කිමිදීම්, මතුවීම් වශයෙන් ජලක්‍රීඩා කරවති. නහවති. එක් මහා මත්ස්‍යයෙක් මා විසින්, මොහු භක්‍ෂණය කළයුතුයැයි හඟිමින් මුව විවරකොට එළැඹියේය. කිරි මව දරුවා අත්හැර පළා ගියාය. මහා මත්ස්‍යයා ඔහු ගිල දැමීය. පින්වත් සත්ත්ව තෙමේ යහන්ගැබට පිවිස වැදහොත්තාක් මෙන් කිසි දුකකට නොපැමිණියේය. මත්ස්‍යයා ළදරුවාගේ පුණ්‍ය තේජසින්, රත්වූ කබලක් ගිලින ලද්දාක් මෙන් දැවෙනුයේ වේගයෙන්, තිස් යොදුනක් ගොස්, බරණැස්වැසි මත්ස්‍ය බන්‍ධකයෙකුගේ දැලට පිවිසියේය. මත්ස්‍යයා දරුවාගේ තේජසින් දැලෙන් ඉවත්කළ සැණින් මළේය. මත්ස්‍ය බන්‍ධකයෝ මත්ස්‍යයා සම්පූර්ණයෙන්ම කද තුළින් ගෙන දහසකට දෙමුයි නුවර සැරිසරන්නාහු අසූකෝටියක් ධනය ඇති අපුත්‍රක සිටුහුගේ දොරකඩට ගොස් සිටුභාර්යාවට එක් කහවණුවකට දුන්හ. ඕ එය තමාම පුවරුයෙහි තබා පිටතින් පලන්නී මත්ස්‍ය කුසෙහි රන්වන් ළදරුවෙකු දැක ‘මත්ස්‍ය කුසින් මා විසින් පුතෙක් ලද්දේයයි’ නදකොට ළදරුවා රැගෙන රජුගේ සමීපයට ගෙනවුත් ඒ කරුණ දැන්වූවාය. රජතෙමේ පින්වත් ළදරුවෙකි. ඔහු පෝෂණය කරවයි කීය. අනෙක් සිටු කුලයද, එම පුවත අසා, එහි ගොස් අපගේ පුත්‍රයා යැයි ළදරුවා ගන්ට විවාද කළේය. දෙදෙනාම රජකුලයට ගියහ. රජතෙමේ දෙදෙනාටම අපුත්‍රක කරන්ට නොහැක. දෙදෙනාටම උරුම වේවායි කීය. එතැන්පටන් කුලද්වයයම ලාභයෙන් යසසින් අග්‍රප්‍රාප්ත විය. එම දෙකුලෙහි වැඩුණු හෙයින් බක්කුල කුමාරයැයි නම් කළහ. වැඩිවිය පත් ඔහුට නගර ද්වයයෙහිම ප්‍රාසාද ත්‍රයය බැගින් කරවා නාට්‍ය කණ්ඩායම් පිහිටවූහ. එක් නගරයක සිව්මස බැගින් වාසය කරයි. එහි එක් නගරයක සිව්මසක් වාසය කළහුට පහුරු නැව්හි මණ්ඩපයක් කරවා, එහි ඔහු නාට්‍ය කණ්ඩායම් සමග නංවා මහත් සැප අනුභව කරනුයේ, දෙමසකින් අනෙක් නාට්‍ය කණ්ඩායම මාර්ගයෙහි අඩක් ගෙනයත්. අනෙක් නගරවාසීහු නාට්‍ය කණ්ඩායම් දෙමසෙකින් මාර්ගයෙහි අඩක් පැමිණියේ වන්නේයයි එසේම පෙරගමන් කොට, දෙමසෙකින් තම නුවරට ගෙන එති. අනෙක් නළු කණ්ඩායම මධ්‍යයෙහි නැවැතී තම නුවරටම යෙත්. එහි සිව්මසක් වැස එම ක්‍රමයෙන්ම නැවත අනෙක් නුවරට යෙත්. මෙසේ සම්පත් අනුභව කරන්නා වූ ඔහුට අසූවස් සම්පූර්ණ විය.

එසමයෙහි අප බෝසත් තෙමේ සර්වඥතාවයට පැමිණ පවත්වන ලද උතුම් දම්සක් ඇතියේ, අනුක්‍රමයෙන් චාරිකායෙහි සරනුයේ කොසඹෑ නුවරට වැඩියේය. බරණැසයයි මජ්ඣිම භාණකයෝ කියති. බක්කුල සිටුතෙමේද දශබලධාරීන් වහන්සේ වැඩම කළහයි අසා, බොහෝ සුවඳ මල් ගෙන ශාස්තෲන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් ධර්මකථා ශ්‍රවණයකොට ලද ශ්‍රද්ධා ඇතියේ පැවිදි විය. ඔහු සත්දිනක්ම පෘථග්ජනව සිට අටවන අරුණෝදයෙහි ප්‍රතිසම්භිදා සහිතව අර්හත්වයට පැමිණියේය. එකල්හි දෙනගරයන්හි ආශ්‍රයකොට පළපුරුදු මාගම්හු තම කුල ගෙවල්වලට අවුත් එහිම වසමින් සිවුරු කරවා යැවූහ. තෙරහු එක් අඩමසක් කොසඹෑ නුවරවාසීන් විසින් යැවුණු සිවුරු පරිභෝග කරති. එක් අඩමසක් බරණැස්වාසීන්ගෙන් යැයි එම ක්‍රමයෙන්ම දෙනගරයන්හි යම් යම් දැයක් උසස්ද? එය තෙරුන්ටම ගෙන එනු ලැබේ. පැවිදි වූවා වූද ඔහුගේ අසූ වර්ෂයෝ සුවයෙන්ම ගතවූවාහුය. දෙඅයුරින්ම වාසය තුළ මොහුට මොහොතක් ප්‍රමාණ වූද අල්පමාත්‍ර වූද ආබාධයක් නූපන් විරූය. හෙතෙම පැසුළු යම් කලැ, බක්කුල සූත්‍රාන්තය දේශනාකොට පිරිනිවන් පෑයේය. මෙසේ මත්ස්‍ය කුසෙහි නිරෝගීභාවය ආයුෂ්මත් බක්කුල පශ්චිම භවිකයාගේ, එම ආත්මභාවයෙන් ලැබිය යුතු අර්හත් ඤාණානුභාවයෙන් නිපන් හෙයින් ඤාණ විප්ඵාර සෘද්ධි නමැ. සුචරිත කර්ම ඵලප්‍රාප්ත, ප්‍රතිසම්භිදා ඤාණයෙහි ආනුභාවයෙනැයි කියති.

සංකිච්චත්‍ථෙරොපි සංකිච්ච තෙරහුද, පෙර කළ පිනැතියාහු, දම් සෙනෙවි සැරියුත් තෙරහුගේ, උපස්ථායක සැවැත්නුවර ධනාඪ්‍ය කුල දියණියකගේ කුස පිළිසිඳ ගත්හ ඔහු කුසඔත් කල්හි ඕ එක් ව්‍යාධියකින් එකෙණෙහිම කළුරිය කළාය. ඇයගේ ශරීරය දවනු ලබන කල්හි ගැබ්මස හැර සෙසුමස් දැවුණේය. ඉක්බිති ඇයගේ ගර්භමාංශය චිතකයෙන් බහා දෙතුන් තැනෙක්හි හුල්වලින් හිල්කළහ. හුල් කෙළවර දරුවාගේ ඇස් කොණ ස්පර්ශ කළේය. මෙසේ ගැබ්මස විද, අඟරු රැසෙහි බහා, අඟුරු වලින්ම වසා ගියහ. ගැබ්මස දැවිණි. අඟරු මතුයෙහි රන් ප්‍රතිමාවක් සමාන ළදරුවා, නෙළුම් මල අභ්‍යන්තරයෙහි වැදහොත්තාක් මෙන් වූයේය. පශ්චිමභවික සත්ත්වයාට මහමෙරින් මැඩගෙන යනු ලබන්නේද, අර්හත්වයට නොපැමිණ දිවික්‍ෂය වීමනම් නොමැත. දෙවන දින, චිතකය නිවන්නෙමුයි පැමිණි පුඟුලෝ, එසේ හොත් ළදරුවා දැක ආශ්චර්ය, අද්භූත සිත් හටගත්තාහුය. ළදරුවා ගෙන නුවරට ගොස් නිමිති කියන්නවුන් විචාළහ. නිමිති කියන්නෝ, ඉදින් මෙම ළදරුවා ගිහිගෙයි වාසය කරන්නේද? සත්වන කුල පරපුර තෙක් ඤාතීහු දුගී වන්නාහුය. ඉදින් පැවිදි වන්නේද, මහණුන් පන්සියයක් විසින් පිරිවරන ලදුයේ හැසිරෙන්නේ යයි කීහ. මිත්තණිය එම ළදරුවා (වැඩීය) පෝෂණය කළේය. ඤාතීහුද වැඩුණු කල්හි අපගේ උත්තමයාගේ සමීපයෙහි පැවිදි කරවන්නෙමුයි පෝෂණය කළහ. හෙතෙම සත් වස් කල්හි, නුඹ මව්කුසෙහි වසන කල්හි නුඹගේ මව කළුරිය කළාය. ඇයගේ සිරුර දවන කල්හිද නුඹ නොදැවිණියි ළමයින්ගේ කථාව අසා, මම වනාහි මෙබඳු වූ බියකින් මිදුණෙමි. මෙමග් ගෘහවාසයෙන් කවර ප්‍රයෝජනයෙක්ද? පැවිදිවන්නෙමියි ඤාතීන්ට සැල කළේය. ඔවුහු යහපත දරුව යැයි ඔහු දම්සෙනෙවි සැරියුත් තෙරුන්ගේ සමීපයට ගෙන ගොස්, ස්වාමීනි, මොහු පැවිදි කරනු මැනවැයි දුන්හ. තෙරහු තච පඤ්චක කර්මස්ථානය දී පැවිදි කරවූහ. හෙතෙම හිස මුඩුකරන ස්ථානයෙහිදීම ප්‍රතිසම්භිදා සහිතව අර්හත්වයට පැමිණියේය. පිරිපුන් වස් ඇතියේ, උපසම්පදාව ලැබ දසවස් වී පන්සියයක් භික්‍ෂු පිරිවර සහිතව හැසිරුණේය. මෙසේ කියන ලද ආකාරයෙන්ම දර සෑයෙහි නිරෝගභාවය, ආයුෂ්මත් සංකිච්ච තෙරුන්ගේ ඤාණ විප්ඵාරා සෘද්ධි නමැ.

භූතපාලත්‍ථෙරොපි භූතපාල තෙරහුද පූර්වහේතු සම්පන්නයෙකි. ඔහුගේ පියා රජගහනුවර දිළිඳු මිනිසෙකි. හෙතෙම එම දරුවා රැගෙන දර සඳහා ගැලෙන් කැලයට ගොස් (ගැලම ප්‍රමාණවත්) දර බරක්කොට සවස නුවර දොර සමීපයට පැමිණියේය. ඉක්බිති මොහුගේ ගොන් යුගලය ගැල අත්හැර නගරයට පිවිසුණහ. හෙතෙම ගැල්මුල පුත්‍රයා හිඳුවා ගොනුන්ගේ පිය සටහන් අනුව යනුයේ, නගරයටම පිවිසියේය. ඔහුගේ නුවරින් නොනික්මුණු කල්හිම දොර වැසිණි. දරුවා මුළුරැය ගැල යට වැදහෙව නිද්‍රාවට බටුයේය. රජගහනුවර ප්‍රකෘතියෙන්ම අමනුෂ්‍ය බහුලය. මෙය වනාහි සුසානස්ථානයට සමීප ස්ථානයකි. කිසිම යක්‍ෂයෙකුට පශ්චිම භවික එම දරුවාට, උපද්‍රවයක් කරන්ට නොහැකි විය. හෙතෙම පසුකලෙකැ පැවිදිවී අර්හත්වයට පත්ව භූතපාල තෙර නම් විය. මෙසේ නපුරු යක්‍ෂයින් හැසිරෙන්නා වූද ප්‍රදේශයෙහි කියන ලද ආකාරයෙන්ම නිරෝගීභාවය ආයුෂ්මත් භූතපාල තෙරුන්ගේ ඤාණවිප්ඵාර සෘද්ධි නමැ.

සමාධි විප්ඵාර සෘද්ධි නිර්දේශයෙහි, ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස සමාධි විප්ඵාරා ඉද්ධි යන ආදීන්හි ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරුන්ට, මහමුගලන් තෙරුන් සමග කපොත නම් ගිරිකඳුරෙහි වෙසෙන කල්හි ආලෝකවත් රාත්‍රියෙහි අලුත ඉවත් කළ කෙස් සහිතව හුන් කල්හි, එක් දුෂ්ට යක්‍ෂයෙක්, සහාය යක්‍ෂයා විසින් වළකනු ලැබුයේද, හිසට පහරක් දුන්නේය. යමක ශබ්දය මේඝ ගර්ජනාවක් මෙන් වූයේද, මෙයද එවන් ආකාර විය. තෙරහු ඔහුගේ ප්‍රහරණ සමයෙහි සමවතට අර්පිතව හුන්නාහු වෙති. ඉක්බිති ඔහුට එම ප්‍රහාරයෙන් කිසි ආබාධයෙක් නොවීය. මේ එම ආයුෂ්මත්හුගේ සමාධි විප්ඵාර සෘද්ධියයි (පැතිරීම).

දෙසූ පරිදි, මා විසින් මෙසේ අසන ලදි. එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ලෙහෙනුන්ට අහර දෙන රජගහනුවර වේලුවනයෙහි වැඩ වාසය කරත්. එසමයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවෝද ආයුෂ්මත් මහමුගලන් තෙරණුවෝද කපොත නමැති ගිරි ගුහායෙහි වාසය කරති. එසමයෙහි වනාහි ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවෝ ආලෝකවත් රාත්‍රියෙහි, අලුත ඉවත්කළ කෙස්වලින් යුක්තව, අභ්‍යවකාශයෙහි එක්තරා සමාධියකට සමවැද වැඩහුන්නාහු වෙති.

එසමයෙහි වනාහි මිත්‍ර දෙයක්‍ෂයෝ උතුරු දිසායෙන්, දකුණු දිසාවට කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා යති. එම යක්‍ෂයෝ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන් ආලෝකවත් රාත්‍රියෙහි, අලුත ඉවත් කළ කෙසින් යුක්තව අභ්‍යවකාශයෙහි හුන්නහු දුටහ. දැක එක් යක්‍ෂයෙක් අනෙක් යක්‍ෂයාට මෙසේ කීයේය. යහළුව, මෙම ශ්‍රමණයාගේ හිසෙහි පහරක් දෙන්ට මට (සිතේ) වැටැහේ. මෙසේ කී කල්හි එම යක්‍ෂයා අනෙක් යක්‍ෂයාට මෙය කීවේය. අනවශ්‍යයි යහලුව. ශ්‍රමණයාට පහර නොදෙව. යහලුව, එම ශ්‍රමණ තෙමේ මහත් සෘද්ධි ඇත්තෙකි. මහානුභාව සම්පන්නය. උදාරය.

දෙවනුවද වනාහි -පෙ- තෙවනුවද වනාහි එම යක්‍ෂයා, අනෙක් යක්‍ෂයාට මෙසේ කීයේය. යහළුව, මෙම ශ්‍රමණයාගේ හිසෙහි පහරක් දෙන්ට මට (සිතේ) වැටැහේ. තෙවනුවද එම යක්‍ෂයා අනෙක් යක්‍ෂයාට මෙය කීයේය. අනවශ්‍යයි යහළුව, ශ්‍රමණයාට පහර නොදෙව. එම ශ්‍රමණ තෙමේ මහත් සෘද්ධි ඇත්තෙකි. මහානුභාව සම්පන්නය. උදාරය.

ඉක්බිති එම යක්‍ෂයා අනෙක් යක්‍ෂයා ගණන් නොගෙන ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ගේ හිසෙහි පහර දුන්නේය. එය විශාල ප්‍රහාරයක් වූයේය. තවද එම ප්‍රහාරයෙන් සත්රියන්, දොළොස්රියන් ප්‍රමාණ වූ, ඇතෙකු වුව කිඳා බස්වන්නේය. මහත් පර්වත කූටයක් හෝ පළන්නේය. ඉක්බිති එම යක්‍ෂයා දැවෙමි දැවෙමියි එහිම මහ නිරය මැඩගෙන ගියේය.

ආයුෂ්මත් මහ මුගලන් තෙරහු, එම යක්‍ෂයා විසින්, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවන්ට පහරදෙනු ලැබීම පිරිසිදු, මානුෂිකත්වය ඉක්ම ගිය දිව්‍ය චක්‍ෂුසින් දුටහ. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහ මුගලන් තෙරහු, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවෝ යම් තැනෙක්හිද, එතැන්හි එළැඹියහ. එළැඹ ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරුන්ට මෙය කීහ. ඇවැත්නි ශාරිපුත්‍රය, ඔබගේ ඉවසීම කෙසේද? ඇවැත්නි ඔබගේ යැපීම කෙසේද? ඇවැත්නි මට ඉවසිය හැකිය. ඇවැත්නි මට යැපිය හැකිය. තවද මාගේ හිස මඳක් දුක්වේදනා සහිතය.

ඇවැත්නි ශාරිපුත්‍රය ආශ්චර්යයකි. ඇවැත්නි ශාරිපුත්‍රය පුදුමයෙකි. ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර තෙමේ කෙතරම් සෘද්ධිමත්ද? කෙතරම් මහානුභාවද? ඇවැත්නි ශාරිපුත්‍රය, මෙහි ඔබට එක්තරා යක්‍ෂයෙක් හිසෙහි ප්‍රහාරයක් දුන්නේය. එය කෙතරම් මහා ප්‍රහාරයෙක් වීද? තවද එම ප්‍රහාරයෙන් සත්රියක් හේ රියන් දොළසක් වූ ඇතෙකු හෝ කිඳාබස්වන්නේය. මහත් පර්වත කූටයක් පළන්නේය. එසේද වුවත්, ආයුෂ්මත් සැරියුත් තෙරණුවෝ මෙසේ කීහ. ඇවැත්නි මොග්ගල්ලානය, මට ඉවසිය හැකිය. ඇවැත්නි, මොග්ගල්ලානය, මට යැපිය හැකිය. තවද මාගේ හිස මඳක් දුක්වේදනා සහිතයයි,

ඇවැත්නි මොග්ගල්ලානය ආශ්චර්යයකි. ඇවැත්නි මොග්ගල්ලානය පුදුමයෙකි. ආයුෂ්මත් මහ මුගලන් තෙරනුවෝ යම්තැනෙක්හි යක්‍ෂයෙකුද දකියි නම් කෙතරම් මහර්ධිකද? කෙතරම් මහානුභාවද? අපි වනාහි දැන් පාංශු පිශාචයෙකුද නොදකිමු.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, විශුද්ධ මනුෂ්‍යාත්වය ඉක්මගියා වූ, දිව්‍ය ශ්‍රෝත ධාතුයෙන්, එම දෙඋතුමන්ගේ මෙම කථා සල්ලාපය ශ්‍රවණය කළ සේක.

එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ දැන එවේලෙහි මෙම ප්‍රීති වාක්‍යය වදාළ සේක.

යස්ස සෙලූපමං චිත්තං - ඨිතං නානු කම්පති, විරත්තං රජනීයෙසු - කොපනීයෙ න කුප්පති, යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං - කුතො න දුක්ඛමෙස්සතීති

යමෙකුගේ පර්වතයකට උපමා කළහැකි සිත ස්ථිරව පිහිටියේ කම්පනය නොවේද? ඇල්ම කළයුතු දෑහි නොඇලේද? කෝපවිය යුතු දෑහි කෝප නොවේද? යමෙකුගේ මෙසේ වඩනා ලද සිත, කෙසේනම් දුකට පමුණුවන්නේද? මෙහිද ‘කුතො නං දුක්ඛමෙස්සති’ කෙසේනම් දුකට පමුණුවන්නේද යන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයෙන් එම ප්‍රහාරයෙන් කිසි ආබාධයක් නුවූයේය යන අට්ඨකථා වචනය ඉතාමත් සමවේ. එහෙයින් ‘තවද මාගේ හිස මඳක් දුක් සහිත’ යයි කියන ලද වචනයෙන් දුක්වේදනා නොවේ. හිසෙහි අකර්මණ්‍යභාවය සඳහා දුක යැයි යූ.සේයි. ලොවැ නිදුකින් පරිහරණය කරන්ට හැකිවීම සුව ස්වභාවයයි. දුකින් පරිහරණය කරන්ට හැකිවීම දුක් ස්වභාවයයි යූ.සේයි. එම අකර්මණ්‍යතාව සමවතින් නැගිටි සමය හෙයින් වූයේයයි දතයුතුය. සමවතට සමවන් සමයෙහි එයද නොවන්නේය. ‘වත්මනැ පාංශු පිශාචයෙකුදු නොදක්නෙමුයි දක්නට අසමර්ථ හෙයින් නොයූසේයි. අභිඥාවන්හි උත්සාහය අභාවයෙන් යූසේයි තෙරහු වනාහි පශ්චිම ජනතාව පෘථග්ජන සෘද්ධියෙහි සාරවත් යන හැඟීම් නොවෙත්වායි පශ්චිම ජනතාවට අනුකම්පා කරනුයේ බොහෝසෙයින් සෘද්ධිය පාවිච්චි නොකරත්. ථෙර ගාථායෙහිද:-

නෙව පුබ්බෙ නිවාසාය - නපි දිබ්බස්ස චක්ඛුනො, චෙතො පරියාය ඉද්ධියා - චුතියා උපපත්තියා, සොතධාතු විසුද්ධියා - පණීධි මෙ නවිජ්ජති

තෙරුන් විසින් තෙමේම අභිඥාවන්හි ප්‍රාර්ථනා අභාවය යූ.සේයි. තෙරහු වනාහි සත්සැටක් ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණයන්හි පරිපූර්ණත්වය පත්වූහ.

සඤ්ජීවත්‍ථෙරං සංජීව තෙර වනාහි කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සස්නෙහි දෙවන අගසව් වූයේ, නිරොධ සමවතට සමවන්නේ කළුරිය කළේයයි සලකා, ගොපලු ආදීහු තෘණ, දර ආදිය එකතුකොට ගිනිලෑහ. තෙරුන්ගේ සිවුරෙහි අංශු මාත්‍රයක්වත් නොදැවිණි. මෙය මෙම ආයුෂ්මත්හුගේ අනුපූර්ව සමවත් වශයෙන් පැවැති සමථ ආනුභාවයෙන් නිපන් හෙයින් සමාධි විප්ඵාර (පැතිරීම) සෘද්ධියයි. දෙසූ පරිදි;

පාපිෂ්ඨය එසමයෙහි වනාහි, කකුසඳ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොවැ උපන්නාහු වෙති. කකුසඳ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට විධුර-සංජීව නමැති අග්‍ර, සොඳුරු යුගලක් වූ, ශ්‍රාවක යුග්මයක් වූයේය. යම්තාක් වනාහි පාපිෂ්ඨය, මෙහි ආයුෂ්මත් විධුර හා යම් ඒ ධර්මදේශනායෙහි සම තත්ත්වයට පත්වූ කිසි ශ්‍රාවකයෙක් කකුසඳ බුදුන්ට නොවීය. මෙම ක්‍රමයෙන් පාපිෂ්ටයා ආයුෂ්මත් විධුරට විධුරයැයිම ව්‍යවහාරය හටගති. පාපිෂ්ටය ආයුෂ්මත් සඤ්ජීව, අරණ්‍යයට ගියේද, රුක්මුලට ගියේද, ශූන්‍යාගාරයට ගියේද, කරදරයකින් තොරව සංඥාවේදයිත නිරෝධයට සමවදියි.

මෙය පෙර වූවකි. පාපිෂ්ඨය, ආයුෂ්මත් සංජීව එක්තරා රුක්මුලෙකැ සංඥා වේදයිත නිරෝධයට සමවැදී හුන්නේ වේ. පාපිෂ්ඨය, ගොපල්ලෝ, දෙනුන් රැකබලා ගන්නෝ, ගොවියෝ මගියෝ ආයුෂ්මත් සංජීව එක්තරා රුක්මුලෙකැ සංඥාවේදයිත නිරෝධයට සමවැද සිටින්නහු දුටහ. දැක ඔවුන්ට මෙබඳු සිතෙක් විය. පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්යයෙකි. පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන් පුදුමයෙකි. මෙම ශ්‍රමණ තෙමේ හුන්නේම කළුරිය කළේය. එහෙයින් ඔහු දවමු.

ඉක්බිති පාපිෂ්ඨය, එම ගොපල්ලෝ, දෙනුන් රැකබලා ගන්නෝ, ගොවියෝ, මගියෝ, තෘණද, වියලි ලීදඬුද, ගොමද, එකතුකොට, ආයුෂ්මත් සංජීවගේ සිරුරෙහි රැස්කළේය. රැස්කොට ගිනි අවුළුවා ගියහ. ඉක්බිති පාපිෂ්ඨය, ආයුෂ්මත් සංජීව එම රාත්‍රියගේ ඇවෑමෙන් එම සමවතින් නැගිට, ගසා දමා, පෙරවරුයෙහි හැඳ පාසිවුරු ගෙන ගමෙහි පිඬු පිණිස පිවිසියේය. පාපිෂ්ඨය එම ගොපල්ලෝ දෙනුන් රැකබලා ගන්නෝ, ගොවියෝ, මගියෝ ආයුෂ්මත් සංජීව පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නිහු දුටහ. දැක ඔවුන්ට මෙබඳු සිතක් විය. පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන් ආශ්චර්යයෙකි. පින්වත්නි ඒකාන්තයෙන් පුදුමයෙකි. මෙම ශ්‍රමණ තෙමේ හුන්නේම කළුරිය කළේය. ඒ මෙතෙමේ නැවත දිවි ගෙවන ලද්දේය. පාපිෂ්ඨය, මෙම ක්‍රමයෙන් ආයුෂ්මත් සංජීවට සංජීව යැයිම ව්‍යවාහරය හටගති.

ඛාණුකොණ්ඩඤ්ඤත්‍ථෙරො ඛාණුකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරහු ප්‍රකෘතියෙන්ම සමවත් බහුලය. හෙතෙම එක්තරා අරණක රැයෙහි සමවතට සපැමිණ හුන්නේය. පන්සියයක් සොරහු භාණ්ඩ සොරකම්කොට යන්නාහු, දැන් අපගේ පියවර අනුව යන්නාහු නැතැයි විඩාහරිනු කැමැත්තාහු භාණ්ඩ බහාතබන්නාහු මෙය කණුවෙක්යැයි හඟන්නාහු තෙරුන්ගේම මත්තෙහි සියලු භාණ්ඩ තැබූහ. විඩාහැර, යන ඔවුන්ගේ ප්‍රථමයෙන් තැබූ භාණ්ඩයෙහි, ග්‍රහණ කාලයෙහි පිරිසිඳි කාලයාගේ වශයෙන් තෙරහු සමාධියෙන් නැගිටියේය. ඔවුහු තෙරුන්ගේ චලන ආකාරය දැක බියවූවාහු කෑගැසූහ. තෙරහු උපාසකවරුනි, බිය නොවවු. මම භික්‍ෂුවක්මියි කීහ. ඔවුහු අවුත්, වැඳ තෙරුන් කෙරෙහි හටගත් ප්‍රසාදයෙන් පැවිදි වී පිළිසිඹියා සහිතව අර්හත්වයට පැමිණියහ. එතැන් පටන් තෙරහු ඛාණු කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරයැයි නම වූයේය. මේ මෙහි භාණ්ඩ පන්සියයකින් වසාගෙන පැතිරසිටි එම ආයුෂ්මතුන්ට ආබාධ (පීඩා) අභාවය සමාධි විප්ඵාර සෘද්ධියි.

උත්තරා උත්තරා උපාසිකාව වනාහි රජගහ නුවර මහා ධනවත් පුණ්ණ සිටුහුගේ දියණියයි. ළමා කල්හිම මව්පියවරුන් සමග සෝවාන් ඵලයට පැමිණියාය. ඕ වියපත් වූවා රජගහනුවර සිටුහුගේ මහත් ඇවිටිලි කිරීම් මත ඔහුගේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටික පුත්‍රයාට දුන්නාය. ඕ බුද්ධ දර්ශනයට, ධර්ම ශ්‍රවණයට, බුද්ධප්‍රමුඛ භික්‍ෂු සංඝයාට දන් දෙන්ට, නොලබන්නී විපතට පත්ව, එම නගරයෙහිම සිරිමා නම් ගණිකාව කැඳවා අවකාශ ලබාගැනීම සඳහා පිය ගෘහයෙන් ගෙනඑන ලද, කහවණු පසළොස් දහසක් ඇයට දී, මෙම කහවණු ගෙන මෙම අඩමස සිටු පුත්‍රයාට සේවය කරවයි. ඇය ස්වාමියාට පමුණුවා තමා උපොසථාංග අධිෂ්ඨානකොට මෙම අඩමස බුද්ධ දර්ශනාදීන් ලබන්නෙමියි තුටු මනසින් පවාරණය (අවසානය) තෙක් බුද්ධප්‍රමුඛ බික් සඟන ආරාධනාකොට අඩමසක් දන් දුන්නාය. සවස් කාලයෙහි මුළුතැන්ගෙයි ඛාද්‍ය භොද්‍යාදීන් සංවිධාන කරයි. ඇයගේ ස්වාමියාද හෙට අවසන් දිනය යැයි සිරිමා සමග ජනේලය අසල සිට පිටත බලනුයේ, දහදියෙන් තෙත්ව අළුවලින් ගැවැසී, (වැගිරී) අඟරු දැලිවලින් තැවැරී එසේ හැසිරෙන්නා වූ ඇය දැක තම සම්පත් අනුභව නොකොට, අඥාන තැනැත්තිය කුසල් නම් කරයි යයි සිනාසුණි. උත්තරාවද ඔහු බලා පරලොව සඳහා අඥානයා කුසල් නොකරයි යයි සිනාසුණි. සිරිමාව, දෙදෙනාගේම එම ක්‍රියාව දැක මම ගෘහ ස්වාමියි හඟිනු ලබන්නී, ඊර්ෂ්‍යා ප්‍රකෘතිව උත්තරාට කිපී දුකක් උපදවන්නෙමියි ප්‍රාසාදයෙන් බිමට බසියි.

උත්තරාවද එය දැන කුඩා පුටුවක හිඳ, ඇයට මෛත්‍රී සිත පැතිරවීය. සිරිමා ප්‍රාසාදයෙන් බැස, මුළුතැන්ගෙට පිවිස, කැවුම් පිසින විශාල හැන්ද පුරවා කකාරවන ලද ගිතෙල් ගෙන ඇයගේ හිසෙහි විසිරවූවාය. එය නෙළුම් කොළයක සීතල දිය දහරක් මෙන් ඉවතට පෙරළා දමා ගියේය. දාසීහු සිරිමාට අත්පාවලින් තළා බිම හෙළූහ. උත්තරාව මෛත්‍රී දැහැනින් නැගිට දාසීන් වළකාලීය. සිරිමා උත්තරා තමා කළාය. උත්තරාව හෙට ශාස්තෲන් වහන්සේ ඉදිරිපිටදී කමා කරවයි කියා, ඇය විසින් කායික වතාවත් යැදි හෙයින් ව්‍යඤ්ජන සැකසීම පැවරුවාය. ඕ එය සම්පාදනය කොට තමාගේ පිරිවර පන්සියයක් ගණිකාවන් සමග සංඝයා සහිත ශාස්තෲන් වහන්සේ වළඳවා, යෙහෙළිය සමාවනු මැනැවැයි කියා, දෙවන දිනැ එසේ පැමිණියා වූ ගණිකාවන් සමග ශාස්තෲන් වහන්සේගේ බත්කිස අවසන්හි ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඳ භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අපරාධයක් කළෙමි. උත්තරාව මට කමා කරනු මැනැවැයි කීය. ශාස්තෲන් වහන්සේ උත්තරාව කමා කරවයි වදාළ කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස කමා කරමියි කී කල්හි ‘අක්‍රෝධයෙන් ක්‍රෝධය දිනයි’ ආදී වූ ධර්මය දේශනා කළ සේක. උත්තරා ප්‍රථමයෙන්ම ස්වාමියාද මාමලා හා නැන්දලාද ශාස්තෲන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණවූවාය. දේශනාවසානයෙහි එම තිදෙනද සියලුම ගණිකාවෝද සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. මෙසේ උත්තරා උපාසිකාවගේ කකාරවන ලද ගිතෙලින් පීඩා අභාවය සමාධි විප්ඵාර සෘද්ධියි.

සාමාවතී සාමාවතී උපාසිකාව නම් කොසඹෑ නුවර උදේන රජුගේ අගමෙහෙසියයි. එම රජුට පන්සියයක් බැගින් වන පරිවාර ස්ත්‍රීහු සහිත අගමෙහෙසීහු තිදෙනෙක් වූහ. ඈලා අතර සාමාවතිය භද්දිය නුවර භද්දිය සිටුහුගේ දියණියයි. පියා කළුරිය කළ කල්හි පියාගේ යහළු කොසඹෑ නුවර යෝෂිත සිටුහුගේ ගෘහයෙහි පන්සියයක් ස්ත්‍රී පිරිවරව වැඩුණාය. රජු වියපත් ඇය දැක හටගත් ඇල්ම ඇත්තේ තම ගෘහයට ගෙන ගොස් අභිෂේක ස්ථාන දුන්නේය. චණ්ඩ ප්‍රද්‍යොත රජුගේ දියනිය වාසුල දත්තා නම් එක් මෙහෙසියකි. මාගන්දිය බමුණහුගේ දියණිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාද පරිචාරිකාව කොට පියා විසින් දෙනු ලබන්නේ,

දිස්වාන තණ්හං අරතිං රගඤ්ච, නාහොසි ඡන්‍දො අපි මෙථුනස්මි , කිමෙවිදං මුත්ත කරීස පුණ්ණං, පාදාපි නං සම්ඵුසිතුං න ඉච්ඡෙ ති

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද ගාථාව අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ක්‍රෝධ බැන්දාය. ඇයගේ මව්පියවරු මාගන්දිය සූත්‍ර දේශනාවසානයෙහි අනාගාමි ඵලයට පත්ව පැවිදිව අර්හත්වයට පැමිණියහ. ඇයගේ කුඩාපිය තෙමේ මාගන්දිය කොසඹෑ නුවරට ගෙනගොස් රජුට දුන්නේය. ඕ රජුගේ එක් මෙහෙසියකි.

ඉක්බිති, ඝෝෂිත සිටු, කුක්කුට සිටු, පාවාරික සිටු යන සිටුවරු තිදෙන ලොවැ තථාගතොත්ප්තිය අසා, දෙව්රමැ ශාස්තෲන් වහන්සේගේ සමීපයට ගොස් දහම් අසා, සෝවාන් ඵලයට පත්ව අඩමසක් බුද්ධප්‍රමුඛ බික්සඟනට මහදන් දී, කොසඹෑ ගමනට, ආයාචනා කොට කොසඹෑ නුවරට ගොස්, ඝෝෂිතාරාමය, කුක්කුටාරාමය, පාවාරිකාරාමයැයි තිදෙන. ආරාමත්‍රයයක් කරවා, පිළිවෙලින් එහි වැඩමකළ ශාස්තෲන් වහන්සේ පිළිවෙලින් එක් එක් දිනයෙහි, එක් එක් වෙහෙරෙහි වාසය කරවා, එකිනෙකා සංඝයා සහිත භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහදන් දුන්හ. ඉක්බිති ඔවුන්ගේ උපස්ථායක සුමන නම් මල්කරු, සිටුහුගෙන් ඉල්ලා සංඝයා සහිත ශාස්තෲන් වහන්සේ අනුභව කරවන්ට තම ගෘහයෙහි හිඳවීය. එකෙණෙහි සාමාවතියගේ සේවිකා ඛුජ්ජුත්තරා නම් දාසිය කහවණු අටක් ගෙන ඔහුගේ ගෘහයට ගියාය. හෙතෙම සංඝයා සහිත ශාස්තෲන් වහන්සේට වැළඳවීමට සහාය වෙවයි කීය. ඕ එසේ කොට ශාස්තෲන් වහන්සේගේ බත්කිස අවසන්හි දම්දෙසුම අසා සෝවාන්ව, අන් දිනයන්හි කහවණු සතරක් තමා විසින් ගනු ලබන්නී, නුදුන් දේ ගන්ට නුසුදුසු හෙයින් කහවණු අටකින්ම මල් ගෙන සාමාවතියට එළැවූවාය. ඇය පුෂ්පයන්ගේ බොහෝභාවයට හේතු විචාරණ ලද්දී මුසා බණන්ට නුසුදුසු හෙයින් යථා ස්වභාවය කීවාය. අද කවර හෙයින් නොගන්නා ලද්දේ දැයි කියන ලද්දී සම්‍යග් සම්බුදුරදුන්ගේ ධර්මය ශ්‍රවණයකොට නිවන සාක්‍ෂාත් කරන ලදැයි කීවාය. උත්තරා මාතාවනි, එම ධර්මය අපටද කියවයි කීළුාය. එසේනම් මා නහවා, පිරිසිදු වස්ත්‍ර යුග්මයක් දී උස් අසුනක හිඳුවා, සියල්ලෝ මිටි ආසනයන්හි හිඳිවු යයි කීවාය. සියල්ලෝ එසේ කළහ. ශෛක්‍ෂ්‍ය ප්‍රතිසම්භිදාප්‍රාප්ත ඒ ආර්යශ්‍රාවිකා තොමෝ, එක් වස්ත්‍රයක් හැඳ, එකක් උතුරුසළුවක් කොට විජිනිපතක් ගෙන ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කළාය. සාමාවතියද පන්සියයක් ස්ත්‍රීහුද සෝවාන්ඵලයට පැමිණියහ. ඒ සියල්ලෝම ඛුජ්ජුත්තරාවට වැඳ, මෑණියෙනි, අද පටන් කුදුමහත් වැඩ නොකොට අපගේ මාතෘස්ථානයෙහිද, ආචාර්ය ස්ථානයෙහිද, සිට ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් දේශිත, දේශිත ධර්මය අසා අපට කියවයි කීහ. ඕ එසේ කරන්නී, පසුකල්හි ත්‍රිපිටකධරව, ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් බහුශ්‍රැත උපාසිකාවන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලද්දේ අග්‍ර ස්ථානය ලැබුවාය. සාමාවතී ප්‍රධාන පිරිස, බුද්ධදර්ශනය ප්‍රිය කෙරෙති. දශබලධාරීන් වහන්සේ ඇතුල්වීථියට පිළිපන් කල්හි, ජනෙල් නොපොහොනා කල්හි බිත්තිය බිඳ ශාස්තෲන් වහන්සේ බලති. වැඳුම් පිදුම්ද කරති.

මාගන්දිය එහි යන ලද්දී, එම සිදුරු දැක එහි කරුණු විමසන්නී, ශාස්තෲන් වහන්සේගේ පැමිණි බව දැන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි බද්ධ වෛරයෙන් ඈලාටද කිපී, මහරජතුමනි, සාමාවතී ප්‍රධාන පිරිස ඔබ හැර වෙනත් පිටත අය පිළිබඳව ප්‍රාර්ථනා ඇත. බිත්තිය බිඳ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් බලති. කිහිප දිනකින්ම ඔබ මරන්නාහයි රජුට කීය. රජු සිදුරු දැක ඇයගේ වචනය නොඇදහීය. උඩින් දැල් ගැසූ වා කවුළු කරවීය. නැවත මාගන්දිය ඈලා කෙරෙහි රජු බිඳවනු කැමැත්තී සජීවි කුකුලන් අටදෙනෙකු ගෙන්වා, මහරජ ඔවුන් විමසීම සඳහා මෙම කුකුලන් මරා මා සඳහා පිසවයි යවනු මැනැවැයි කීවාය. රජ එසේ යැවීය. ඈලා ප්‍රාණඝාත නොකරමුයි කී කල්හි ඒ ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ට පිස යවයි කීයේය. රජු විසින් එසේ යැවූ කල්හි, මාගන්දි මළ කුකුලන් අටදෙනෙකු එසේ කියා යැව්වාය. සාමාවතී පිස දශබලධාරීන් වහන්සේට යැව්වාය. මාගන්දියට එයිනිදු රජු කෝප කරවන්ට නොහැකි විය.

රජ වනාහි තෙමෙහෙසින් වසන තන්හි සත්දිනක් වසයි. රජ තමාගේ ගමන ස්ථානයට හස්තිකාන්ත වීණාව රැගෙනයේ. මාගන්දිය රජු සාමාවතියගේ ප්‍රසාදයට යන කල්හි දළ බෙහෙතින් සෝදවා උණු පුරුකක බහවා එක් කෘෂ්ණ (නපුරු) සර්ප පැටියෙකු ගෙන්වා, වීණාව තුළ බහා මල් ගුලියකින් සිදුර වැසුවාය. ඇය රජු එහි ගියකල්හි ඔබිනොබ සරන්නාක් මෙන්ව වීණා සිදුරින් මල්ගුලිය ඉවත් කළාය. සර්පයා නික්ම ප්‍රශ්වාස කරනුයේ පෙණයකොට සයනය මත්තෙහි හොත්තේය. ඕ, චිඃ චිඃ සර්පයෙක් මරනුයි මහා ශබ්දයක් කළාය. රජ සර්පයා දැක කෝපයට පත්විය. සාමාවතී රජු කෝපයට පත් බව දැන, පන්සියයක් ස්ත්‍රීන්ට, අද නියම කළ මෛත්‍රී පැතිරවීමෙන් රජුන්ට මෛත්‍රියය පතුරුවවු යයි සංඥා දුන්නාය. තමාද එසේ කළේය. රජු දහසක් දෙනා උසුලන දුන්න රැගෙන දුනුදිය පොලා සාමාවතිය එක් තැනක සිටුවා, ඒ සියලු ස්ත්‍රීහු පිළිවෙලින් සිටුවා, විෂ පෙවූ ඊතලය ගෙන සන්නද්ධ වී දුන්න සම්පූර්ණකොට සිටියේය. ඊතලය ඉවත දමන්ට හෝ බිම තබන්ට හෝ නොහැකි වේ. සිරුරින් දහදිය මිදේ. සිරුර කම්පනය වේ. මුවින් කෙළ වැටේ. ගතයුතු ග්‍රහණයක් නොදකියි. ඉක්බිති සාමාවතිය ඔහුට කිමෙක්ද මහරජ, ක්ලාන්ත වෙහිදැයි ඇසුවාය. එසේය දේවිය ක්ලාන්ත වෙමි. මට පිහිටවුව මැනැවැයි කීය. යහපති මහරජ හීය පෘථුවිය අබිමුව කරව. රජ එසේ කළේය. රජුගේ අතින් හීය මිදේවායි අධිෂ්ඨාන කළාය. එකෙණෙහි හීය මිදුණි. රජ එකෙණෙහිම දියෙහි කිමද, තෙත් වස්ත්‍ර ඇතියේ තෙත් කෙස් ඇතියේ සාමාවතියගේ පා අබිමුව වැටී දේවිය මට කමා වනු මැනව.

සම්මුය්හාමි පමුය්හාමි - සබ්බා මුය්හන්ති මෙ දිසා, සාමාවතී මං තායස්සු - ත්‍වංච මෙ සරණං භවාති (ආහ)

සාමාවතිය:-

මා මං ත්‍වං සරණං ගච්ඡ - යමහං සරණං ගතා, සරණං ගච්ඡ තං බුද්ධං - ත්‍වංච මෙ සරණං භවා’ති

කීවාය. රජ, එසේ නම් ඔබද ශාස්තෲන් වහන්සේද සරණ යමි. ඔබට වරයක්ද දෙමියි කීය. ඕ මහරජ, වරය පසුව ගන්නෙමියි කීවාය. රජ බුදුරදුන් වෙත එළැඹ, සරණ ගොස් ආරාධනාකොට බුද්ධප්‍රමුඛ සංඝයාට සත්දිනක් මහදන් දී, සාමාවතිය වරය ගනුවයි කීය: යහපත මහරජ, මට මෙම වරදය දෙනු මැනව. ශාස්තෲන් වහන්සේ භික්‍ෂූන් පන්සියයක් සමග මෙහි වඩින සේක්වා. ධර්මයද අසන්නෙමියි කීවාය. රජු ශාස්තෲන් වහන්සේ වැඳ, ස්වාමීනි, භික්‍ෂූන් පන්සියයක් සමග නිතර මෙහි වඩිනු මැනව. සාමාවතී ප්‍රමුඛ පිරිස ධර්ම අසන්නෙමුයි කියත්යයි කීහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මහරජ, බුදුවරු නම් එක් ස්ථානයකට නිතර යන්ට නොවටී. මහජනයාද බලාපොරොත්තු වේයයි වදාළහ. ස්වාමීනි, එසේනම් භික්‍ෂූන්ට අණකරනු මැනැවැයි කීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ට අණ කළ සේක. තෙරහු භික්‍ෂූන් පන්සියයක් ගෙන නිතර රජ කුලයට යෙත්. එම දේවිය ප්‍රමුඛ ස්ත්‍රීහු තෙරුන් වළදවා ධර්මය ශ්‍රවණය කළහ. බුදුරදහු, සාමාවතිය මෛත්‍රී විහරී උපාසිකාවන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූහ. මෙසේ රජුගේ ඊතලය මුදන්ට නොපොහොනා භාවය සාමාවතී උපාසිකාවගේ සමාධි විප්ඵාරා සෘද්ධියි. මෙහිද නොසෙල්වෙන පැහැදීමෙන් හෝ විශ්වාස කරන ප්‍රසාදයෙන් හෝ රත්නත්‍රය සරණ යාමෙන් හෝ සෙවුණේනුයි, උපාසිකායි යූ.සේයි.

ආර්ය සෘද්ධි නිර්දේශයෙහි, අරියා ඉද්ධි යනු සිත් වසඟ කළ ක්‍ෂීණාශ්‍රව ආර්යයන්ටම හටගන්නා හෙයින් ආර්ය සෘද්ධියැයි යූ.සේයි. ඉධ භික්ඛු යනු මෙ සස්නෙහි ක්‍ෂීණාශ්‍රව භික්‍ෂුව, අනිට්ඨෙ වත්‍ථුස්මිං අරමුණු කිරීම් ස්වභාවයෙන් අමනාප වස්තුවෙක හෝ සත්ත්වයින් හෝ සංස්කාර කෙරෙහි, මෙත්තායවා ඵරති යනු ඉදින් සත්ත්වයෙක් වේද, මෛත්‍රී භාවනාවෙන් පතුරුවයි. ධාතුතොවා උපසංහරති යනු ඉදින් සංස්කාරයන් වේද, ධාතු මාත්‍රයක් යැයි ධාතු මනසිකාරය එළවයි. සත්ත්වයින් කෙරෙහිද ධාතු වශයෙන් එක්තැන් කිරීමද යහපති. අසුභාය වා ඵරති යනු ඉදින් සත්ත්වයෙක් වේද, අශුභ භාවනා වශයෙන් පතුරුවයි. අනිච්චතොවා උපසංහරති යනු ඉදින් සංස්කාරයෙක් වේද අනිත්‍යයයි මෙනෙහි කිරීම එක්තැන් කරයි. තදුභයං යනු එම ද්වයය. උපෙක්ඛකො යනු ෂඩංගොපේක්‍ෂාවෙන් උපේක්‍ෂක වූයේ. සතො යනු සිහියෙහි මහත්භාවයට පත්හෙයින්, සම්පජානො යනු ප්‍රඥාවෙන් යහපත් නුවණැති බවට පත්වූයේ, චක්ඛුනාරූපං දිස්වා යනු හේතු වශයෙන් ලද, ව්‍යවහාරයෙන් රූප දැක්මට සමර්ථ වූ චක්‍ෂු විඤ්ඤාණයෙන්, පෞරාණිකයෝ වනාහි කීහු:- ඇස රූපය නොදකියි. අචිත්තක හෙයි. සිත රූපය නොදකියි. ඇස නොවන හෙියනි. චක්‍ෂුද්වාර, රූපාරම්මණ ගැටීමෙන් වනාහි ප්‍රසාදවස්තුක සිතින් දකියි. මේ හා සමාන වූවාහු, දුන්නෙන් විදියි ආදීන්හි මෙන් පිරිවර දේ සහිත කථා නම් වේ. එහෙයින් චක්‍ෂු විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දැකයයි මෙහි මේ අර්ථයයි. නොහොත් ඇස කාරණා වීමෙන් (හේතු වීමෙන්) රූපය දැකයයි අර්ථයි. නෙව සුමනො හොති යනු ලෞකික දෙය හා සම්බන්ධ සොම්නස ප්‍රතික්‍ෂෙපය. ක්‍රියාවක් වූ සොම්නස් වේදනාවද නොවේ. න දුම්මනො යනු සියලු දොම්නස් ප්‍රතික්‍ෂෙපය. උපෙක්ඛකො විහරති යනු ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු හමුවූ කල්හි, පිරිසිදු ප්‍රකෘති ස්වභාව අත් නොහරනාකාර වූ, ෂට් ද්වාරයන්හි පවත්නා හෙයින් ෂඩංගොපේක්‍ෂායැයි ලද නම් ඇති තත්‍ර මධ්‍යස්තෝපේක්‍ෂායෙන් උපේක්‍ෂකව වාසය කෙරේ. සොතෙන සද්දං සුත්‍වා යනාදියෙහිද එම ක්‍රමයමැයි.

කම්ම විපාකජ සෘද්ධි නිර්දේශයෙහි, සබ්බෙසං පක්ඛීනං සියලු පක්‍ෂි වර්ගයන්ට ධ්‍යානාභිඥාවන්ගෙන් තොරව අහසින් ගමන, එසේම සබ්බෙසං දෙවානං අහස්ගමන හා දර්ශනයන් එකච්චානං මනුස්සානං යනු ප්‍රථම කල්පික මනුෂ්‍යයින්ට, එකච්චානං විනිපාතිකානං යනු ප්‍රියංකරමාතා, පුනබ්බසුමාතා ඵුස්සමිත්තා, ධම්මගුත්තා යන මේ ආදී සුව ශරීරයෙන් විවසව පතිත වන හෙයින් විනිපාතිකයින්ගේද, අන්‍ය ප්‍රේතයින්ගේද, නාග ගුරුළු ආදීන්ගේද, අහස් ගමනාදිය කර්ම විපාකජ සෘද්ධියයි.

පුණ්‍යවන්තයාගේ සෘද්ධි නිර්දේශයෙහි රාජා යනු දැහැමින් අන්‍යයාගේ සිත් අලවන හෙයින් රාජායි. රත්න චක්‍රය පවත්වන හෙයින් චක්කවත්තියි. වෙහාසං ගච්ඡති යනු අත්‍යන්ත සංයොගාර්ථයෙහි ද්විතියා වචනයි. චතුරංගිනියා යනු ඇත්, අස්, රිය, පාබල සංඛ්‍යාත සිව් අංගයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. සෙනා යනු ඒවාහි සමූහ මාත්‍රයමය. අන්තමසො යනු යටත් පිරිසෙයින්, අස්සබන්‍ධා යනු අශ්වයින්ගේ ආරක්‍ෂකයෝ, ගොපුරිසා යනු ගවයින්ගේ ආරක්‍ෂකයෝ උපාදාය යනු අත්නොහැර, මෙසේ ඔවුන්ගේ අහස් ගමනද පින්වතාගේ සෘද්ධිය යැයි අර්ථයි.

ජොතිකස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි යනු ජෝතික නම් පෙර පසේ බුදුවරුන් කෙරෙහි කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇති රජගහනුවර සිටුවරයෙකි. ඔහු උපන් දිනයෙහි මුළු නුවර සියලු ආයුධ දිලිසුණේල. සියල්ලන්ගේ ශරීරයන්හි නැගි ආභරණයන්ද, දිලිසුණාක් මෙන් ආලෝකය මිදුනාහ. නුවර ඒකාලෝක විය. ඔහුගේ නාම ග්‍රහණ දිනයෙහි මුළු නුවර එක්වර ආලෝකවත් වූ හෙයින් ‘ජොතික’ යයි නාමය කළහ. ඉක්බිති ඔහුට වියපත් කල්හි, ගෘහයක් තැනීම පිණිස භූමිතලය ශුද්ධකරනු ලබන කල්හි සක්දෙව් රජ අවුත් සූසැට අමුණු ප්‍රමාණ ස්ථානයෙහි පෘථුවිය බිඳ, සත්රුවන්මය සත්මහල් ප්‍රාසාදයක් හටගැන්වීය. ප්‍රාසාදය වටකොට සත්රුවන්මය, දොරකොටු සතකින් යුත් සත්ප්‍රාකාරයන් හටගැන්වීය. ප්‍රාකාර කෙළවරැ සූසැටක් කප්රුක් හටගැන්වීය. ප්‍රාසාදයෙහි සිව් කොන්හි යොදුනක් තෙගව්, දෙගව්, එක්ගව් ප්‍රමාණ වූ, සිව් නිධන් ඝට හටගැන්වීය. ප්‍රසාදයෙහි සිව් කොන්වල, තරුණ තල්කඳක් ප්‍රමාණ සිව් ස්වර්ණමය උක් යෂ්ටීහු හටගත්හ. ඒවාහි මැණික්මය පත්‍රද, රන්මය පුරුක්ද වීය. සත් දොරකොටුවල එකිනෙකෙහි, එක්දහස, දෙදහස, තුන්දහස, හාරදහස, පන්දාහ, හයදාහ, හත්දාහ බැගින් වන පිරිවර යක්‍ෂයින් සහිත යක්‍ෂයෝ සත්දෙනෙක් ආරක්‍ෂා සැලසූහ.

බිම්සර මහරජ ප්‍රාසාදීන්ගේ හටගැන්ම අසා සිටු ඡත්‍රය පිටත්කර යැවීය. හෙතෙම ජෝතික සිටුයයි මුළු දඹදිවම ප්‍රකට වී, උතුරුකුරු දිවයිනෙන් දෙවිවරුන් විසින් ගෙනවුත් සිරියහන් ගබඩාවෙහි හිඳුවන ලද එක් සහල් නැළියක්ද, ගිනි ඉපදවිය හැකි ගල් තුනක්ද, රැගෙන පැමිණ බිරිඳ සමග, එම ප්‍රාසාදයෙහි මහත් සම්පත් අනුභව කරමින් විසීය. ඔවුන්ට ජීවිතාන්තය තෙක් එම එක් සහල් නැළියෙහි බත් ප්‍රමාණවත් විය. ඉදින් ඔවුහු ගැල්සියයක් සහලින් පුරවාලනු කැමැති වෙත්ද, එය සහල් නැළියක්වම සිටියි. (පවතියි) බත් පිසිනකල්හි, සහල් සැළියෙහි බත පැසුණු කෙණෙහිම ගින්න නිවෙයි. එම සංඥාවෙන් බත පැසුණු බැව් දනිති. ව්‍යඤ්ජනාදිය පිසින කල්හිද එම ක්‍රමයමැයි. මෙසේ ඔවුන්ගේ ගිනිගල්වලින් ආහාරය පිසියි. මැණික් ආලෝකයෙන් වෙසෙත්. ගින්නෙහි හෝ පහනෙහි ආලෝකය නොදත්හ. ජෝතික සිටුහුට මෙබඳු සම්පත් ඇතැයි මුළු දඹදිවැ ප්‍රකට වූයේය. මහජනයා යානවාහනවලින් ඔහු දැකීමට එති. ජෝතික සිටුහු පැමිණි පැමිණි අයට උතුරුකුරු සහලින් බත් දෙවයි, කප්රුක්වලින් වස්ත්‍රාභරණ ගනිත්වායි අණකරයි. ගව්වක් වූ නිධාන කළයෙහි කට විවරකරවා යැපෙන පමණ ගනිත්වායි අණ කරයි. සියලු දඹදිව වැසියෝ ධනය ගෙනයන කල්හි නිධාන කළයෙහි අඟලක් මාත්‍රවූද, ඌනතාවක් නොවූයේය. මෙය පින්වත්හුගේ සෘද්ධියයි.

ජටිලස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි යනු ජටිල නම්, කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධාතු චෛත්‍යයෙහි කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇති තක්සලාවෙහි සිටුහුය. ඔහුගේ මව බරණැස් සිටුහුගේ දුව මනා රූ ඇත්තී වූවාය. ඇය පසළොස්, සොළොස් වයස් කල්හි රැකවරණය සඳහා මතු මහල්තලයෙහි වාසය කරවූහ. ඇය එක්දිනක් ජනේලය විවෘතකොට, පිටත බලන්නී, අහසින් යන්නා වූ විද්‍යාධරයෙකු ඇය දැක හටගත් ඇල්ම ඇතියේ ජනේලයෙන් පිවිස ඇය සමග සංවාසය කළේය. ඕ ඉන් ගැබ් ගති. ඉක්බිති දාසිය එය දැක, දරුව මේ කුමක්දැයි කියා වේවා, කිසිවෙකුට නොකියවයි කියන ලද්දී බියෙන් නිශ්ශබ්ද වූවාය. ඕද දසවන මස පුත්‍රයෙකු ප්‍රසූතකොට, අලුත් බඳුනක් ගෙන්වාගෙන එහි එම දරුවා හොවවා එම බඳුන වසා, මතුයෙහි මල්දම් තබා ‘මෙය හිසෙන් ඔසවාගෙන ගොස් ගඟෙහි අත්හැර දමව’. මෙය කිමෙක්දැයි විචාරණ ලද්දී, මාගේ ආර්යාවගේ බිලිපූජා කර්මයක් යයි කියවයි අණ කළාය. ඕ එසේ කළාය. යට ගංගා මතුයෙහි ස්නානය කරමින් සිටි ස්ත්‍රීහු එම භාජනය දියෙන් ගෙන එනු ලබනු දැක එක් තැනැත්තියක් තෙල බඳුන මාගේ යැයි කීවාය. එක් තැනැත්තියක තෙල බඳුනෙහි ඇතුළත යමක් වේද, එය මාගේ යැයි කියා බඳුන සම්ප්‍රාප්ත වූ කල එය රැගෙන ගොඩබිම තබා විවෘතකොට දරුවකු දැක එක් තැනැත්තියක් ‘මාගේ භාජනයැයි කී හෙයින් ළදරුවා ‘මාගේම වේයැයි’ කීවාය. ඈලා විවාද කරමින් නඩුමගට බැස, අමාත්‍ය මට්ටම්හි, විනිශ්චය නොහැකි කල්හි, රජු වෙත ගියහ. රජු ඔවුන්ගේ වචන අසා, නුඹ දරුවා ගනුව. නුඹ භාජනය ගනුවයි කීයේය. යම් තැනැත්තියක විසින් ළදරුවා ලබන ලදද, ඕ මහා කච්චායන තෙරුන්ගේ උපස්ථායිකාවක් වේ. ඕ ළදරුවා තෙරුන් සමීපයෙහි පැවිදි කරවන්නෙමුයි පෝෂණය කළාය. ඔහු උපන්දින ගැබ්මළ සෝදා ඉවත් නොකළ හෙයින් කෙස් ගෙතී සිටියේය. එහෙයින් ඔහුට ජටිලයැයිම නම් කළහ.

ඔහු පියවර තබා හැසිරෙන කල්හි තෙරහු එම ගෘහයට පිඬු පිණිස පිවිසියහ. උපාසිකාව තෙරුන් වැඩ හිඳුවා ආහාර දුන්නාය. තෙරහු ළදරුවා දැක, උපාසිකාව ඔබ විසින් ළදරුවකු ලද්දේදැයි විමසීය. එසේය ස්වාමීනි. මම මොහු ඔබතුමන්ගේ සමීපයෙහි පැවිදි කරවන්නෙමියි පෝෂණය කළෙමියි කීවාය. තෙරහු යහපතැයි ඔහු රැගෙන යනුයේ, මොහුට ගිහි සම්පත් අනුභව කරන්ට පුණ්‍යකර්ම ඇත්දෝහෝයි බලනුයේ, මහ පිනැති සත්ත්වයෙකි. මහසැප අනුභව කරන්නේය. තවමත් ළමා වියෙහිය. ඔහුගේ නුවණද මේරීමට නොගියේයැයි සිතා, ඔහු කැටුව තක්සලාවෙහි එක් උපස්ථායකයෙකුගේ ගෙට ගියේය. හෙතෙම තෙරුන් වැඳ සිටියේ දරුවා දැක ස්වාමීනි, දරුවකු ලදදැයි විමසීය. එසේය උපාසක, දරුවා පැවිදි වන්නේය. එතෙක් ඔබ සමීපයෙහි සිටීවායි කීය. හෙතෙම යහපති ස්වාමීනියි ඔහු පුත්‍රස්ථානයෙහි තබා පෝෂණය කළේය. ඔහුගේ නිවසෙහි දොළොස් වසක් තුළ එකතු වූ භාණ්ඩ ඉතා බහුල විය. හෙතෙම අන් ගමකට යනුයේ එම සියලුම භාණ්ඩ කඩයට ගෙනවුත් ඒ භාණ්ඩයෙහි මිල කියා, මේ මේ දැයට මෙතෙක් නම් ප්‍රමාණයක් ධනය ගෙන දෙන්නෙහියයි (දෙනුව) කියා ගියේය.

එදින නගරාරක්ෂක දේවතාවෝ යටත් පිරිසෙයින් දිරාගිය මිරිස් කරලක් ප්‍රමාණවත් දැයකින්ද, අවශ්‍යතා ඇත්තවුන් එම කඩය අබිමුව කළහ. එම දොළොස් වසක් තුළ බහුල වූ භාණ්ඩ එක් දිනයකින්ම විකිණිනි. කෙළෙඹියා අවුත් කඩයෙහි කිසිවක් නොදැක, දරුව, ඔබ විසින් සියලු භාණ්ඩ විනාශ කරන ලද්දේදැයි විමසීය. පියාණෙනි, විනාශ නොකළෙමි. සියල්ල ඔබ විසින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් විකුණන ලදී. මෙය අසවල් දැයෙහි මිලය. මෙය අසවල් දැයෙහි මිලයයි සියලු මිල ඔබ විසින්ම පිහිටුවන ලදි. කෙළෙඹියා පැහැද අනර්ඝ පුරුෂයෙකි. යම්කිසි තැනක ජීවත්වන්ට දක්‍ෂයැයි, තම වියපත් දියණිය ඇයට දී, මොහුට ගෘහයක් කරවුයැයි පුරුෂයින් අණකොට, ගෘහය නිමිකල්හි යවු නුඹලා තම ගෘහයෙහි වසවු යයි කීයේය. ඉක්බිති ඔහුගේ ගෘහයට පිවිසෙන කල්හි එක් පාදයකින් එළිපත්තට පය තැබූ කෙණෙහිම ගෘහයෙහි පසුභාගයෙහි පෘථුවිය පිහිටි තන්හි අසූරියන් රන් පර්වතයක් පැන නැංගේය. රජු ජටිලයාගේ ගෙහි පොළොව බිඳී, රන් පර්වතයක් පැන නැංගේයයි අසා, ඔහුට සිටු ඡත්‍රය යැවීය. හෙතෙම ජටිල සිටු නම් වූයේය. මේ පුණ්‍යවන්තයාගේ සෘද්ධිය වන්නේ.

මෙණ්ඩකස්ස සෙට්ඨිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි යනු මෙණ්ඩක නම් විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇති, මගධ රට භද්දිය නුවර සිටුහුය. ඔහුගේ ගෘහය පිටුපස අමුණු සතරක වපසරිය මෙන්, අට ගුණයක් ප්‍රමාණ බිම් පෙදෙසෙක ඇත්, අස්, වෘෂභ ප්‍රමාණ රන් බැටළුවෝ පෘථුවිය බිඳ, පිටෙන් පිට හැපෙනු ලබන්නාහු පැන නැංගාහ. ඔවුන්ගේ මුඛයන්හි පඤ්චවර්ණ නූල් ගුලි බහාලන ලද්දේ වෙයි. ගිතෙල්, තලතෙල්, මී, උක්පැණි ආදියෙන් හෝ වස්ත්‍ර, හඳනා වස්ත්‍ර රන්රුවන් ආදීන්ගෙන්, අවශ්‍යතාවක් ඇතිකල්හි උන්ගේ මුවින් ගුලිය ඉවත් කරති. එක් බැටළුවකුගේ මුවින්. සමස්ත ජම්බුද්වීප වාසීන්ට ප්‍රමාණවත් ගිතෙල්, තලතෙල්, මී, උක්පැණි ආදියද, වස්ත්‍ර, හඳනා වස්ත්‍ර, රන්රුවන් නික්මේ. එතැන් පටන් මෙතෙමේ මෙණ්ඩක සිටුයයි ප්‍රකට විය. මේ පින්වත්හුගේ සෘද්ධිය වන්නේය.

ඝොසිතස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි යනු පසේ බුදුවරයෙකු කෙරෙහි කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇති, සාක්‍ය රටෙහි කොසඹෑ නුවර උපන් සිටුවරයා ඝෝසිත නම් වේ. හෙතෙම දෙව්ලොවින් චුතව කොසඹෑ නුවර නගර සෝභිනියගේ කුසෙහි උපනි. ඕ ඔහු ප්‍රසූත කළ දින කුල්ලෙහි නිදිකරවා කසලගොඩෙහි දැම්මවූවාය. දරුවා බලුකපුටන් පිරිවරා හුන්නේය. එක් පුරුෂයෙක් ඔහු දැක පුත්‍ර සංඥා ලැබ, මවිසින් පුත්‍රයෙකු ලදැයි ගෙට ගෙන ගියේය. මෙම සිද්ධියට අනතුරුව කොසඹෑ නුවර සිටුතුමා පුරෝහිත දැක, ‘ආචාර්යය, කිමෙක්ද අද ඔබ විසින් තිථි, කරණ නක්‍ෂත්‍ර ආදීහු බලන ලදදැයි විචාරා ‘එසේය මහා සිටාණෙනියි කී කල්හි ‘ජනපදයට කුමක් වන්නේදැයි විමසීය. මෙනුවර අද උපන් දරුවා ජ්‍යෙෂ්ඨ සිටු වන්නේ යයි කීය. එකල්හි සිටුහුගේ බිරිඳ ගැබ්බර වේ. එහෙයින් හෙතෙම වහා ගෙට කිසිවෙකු යැවීය. යව ඇය ප්‍රසූත කළේද නොකළේදැයි දැනගනුව. ප්‍රසූත නොකරන ලදැයි අසා ගෙට ගොස් කාලි නම් මෙහෙකාරිය කැඳවා, දහසක් මසුරන් දී, යව, මෙනුවර විමසා බලා, අද උපන් දරුවා ගෙන එවයි කීය. ඕ විමසා බලන්නී එම ගෘහයට ගොස් එම දරුවා, එදින උපන් බැව් දැන මසුරන් දහසක් දී, ගෙනවුත් සිටුහුට පෙන්වූවාය. සිටුතෙමේ ඉදින් මා හට දියණියක් උපදින්නේද, ඇය සමග ඔහු වස්වා සිටු තනතුරට ස්වාමිත්වය කරන්නෙමි. ඉදින් පුත්‍රයෙකු උපදින්නේද, ඔහු මරවන්නෙමියි සිතා ඔහු ගෙහි පෝෂණය කරවීය.

ඉක්බිති ඔහුගේ බිරිඳ කිහිපදිනක් ඇවෑමෙන් පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. සිටුතෙමේ, මොහු නොමැතිකල්හි මාගේ පුත්‍ර සිටුතනතුර ලබන්නේය. දැන් මම ඔහු මරන්ට වටනේයයි කාලිය අමතා, එම්බල කාලිය යව, ගාලෙන් ගවයින් නික්මෙන වේලායෙහි ගාල්දොර මැද මොහු හරස්ව හොවවව. දෙන්නු ඔහු මැඩ මරන්නාහ. ඔහුගේ මඩනා ලද නොමඩනා ලද බව දැන එවයි කීය. ඕ ගොස් ගොපල්ලා විසින් ගාල්දොර විවෘත කළ කෙණෙහිම ඔහු එසේ හෙවවූවාය. ගව ගණ ජ්‍යෙෂ්ඨ වෘෂභයා, අන් කල්හි සියල්ලන්ට පසුව නික්මයන්නේ නමුදු, එදින සියල්ලන්ට පළමු නික්ම දරුවා සිව්පාදයන් අතරත කොට සිටියේය. නොයෙක් සියගණන් ගවයෝ වෘෂභයාගේ දෙපස ගැටෙමින් නික්මුණහ. ගොපල්ලාද මෙම වෘෂභයා පෙර සියල්ලන්ට පසුව නික්මෙයි. අද වනාහි සියල්ලන්ට ප්‍රථම නික්මී දොරමැද නිශ්චලව සිටියේය. එය කිමෙක්දැයි සිතා, ගොස් උගේ යට හොත් දරුවා දැක පුත්‍රස්නේහය ලැබ, මවිසින් පුත්‍රයෙක් ලබන ලදැයි ගෙදර ගෙන ගියේය.

කාලී ගොස් සිටුහු විසින් විචාරන ලද්දී, එකරුණ සැලකොට සිටියහ. යව, ඔහු නැවත මෙම මසු දහස දී රැගෙන එවයි කියන ලද්දී නැවත ගෙනවුත් දුන්නාය. ඉක්බිති සිටුහු ඇයට දුව කාලිය, මෙනුවර පන්සියයක් ගැල් ඉතා අලුයම් කලැ නැගිට වෙළඳාම් පිණිස යෙති. නුඹ මොහු ගෙනගොස් රථමගැ හොවව. ගොන්නු ඔහු මඩින්නාහ. රිය සක් හෝ ඔහු මඩී. ඔහුගේ පුවත්ද දැන එන් මැනැවැයි කීය. ඕ ගොස් දරුවා රියමගැ හෙවවූවාය. ගැල්දෙටු පෙරටුයෙන් විය. ඉක්බිති ඔහුගේ ගොන්නු එතැන් පැමිණ විය හළය. නැවත නැවත විය නංවා ඉදිරියට ගමන් කරවීමට යත්න කළේද පෙරට නොගියහ. මෙසේ ඔහුට ඔවුන් සමග උත්සාහ කරනුයේම අරුණ නැංගේය. හෙතෙම, ගොන්නු කිමෙක්නම් කළාහුදැයි මං බලනුයේ ළදරුවා දැක, ඒකාන්තයෙන් බැරෑරුම් කර්මයක් යැයි සිතා මවිසින් පුතෙකු ලදැයි තුටු සිතැතියේ, ඔහු තම නිවසට ගෙන ගියේය.

කාලිය ගොස් සිටුහු විසින් විමසන ලද්දී එපවත් කීවාය. නැවත සිටුහු දහසක් දී ඔහු රැගෙන එවයි කියන ලද්දී එසේ කළාය. ඉක්බිති සිටුහු ඇයට, දැන් ඔහු අමු සොහොනට ගෙනගොස් පඳුරු අතරෙහි හොවව. එහි සුනඛාදීන් විසින් කන ලද්දේ හෝ අමනුෂ්‍යයින් විසින් පහරනු ලැබුයේ හෝ මැරෙන්නේය. ඔහුගේ මළ නොමළ බවද දැන එනු මැනැවැයි කීය. ඕ ඔහු එහි ගෙනගොස් හොවවා එකත්පස්හි සිටියාය. ඔහු කරා සුනඛාදීන්ට හෝ අමනුෂ්‍යයින්ට හෝ එළඹෙන්ට නොහැකිවිය. එකල්හි එක් එළුවන් බලන්නෙක් එළුවන් ගොදුරු පිණිස ගෙනයනුයේ, සොහොන් පසින් යේ. එක් එළු දෙනක් කොළ කමින් පඳුරු අතරට පිවිස ළදරුවා දැක, දණින් සිට ළදරුවාට කිරිතනය දුන්නාය. එළුපල්ලා විසින්, හෙ, හෙයි ශබ්ද කරන ලද්දීද, නොනික්මිණි. හෙතෙම කෝටුවෙන් එළුදෙනට පහරදී බැහැර කරන්නෙමියි පඳුරු අතරට පිවිසියේ දණින් සිට ළදරුවාට කිරිපොවන එළුදෙන දැක ළදරුවා කෙරෙහි පුත්‍ර ප්‍රේමය ලැබ මවිසින් පුතෙක් ලදිමියි රැගෙන ගියේය.

කාලිය ගොස් සිටු විසින් විමසන ලද්දී එපවත් කීවාය. නැවත සිටුහු දහසක් දී ඔහු රැගෙන එවයි කියන ලද්දී එසේ කළාය. ඉක්බිති සිටුහු දුව මොහු රැගෙන චොර ප්‍රපාත පර්වතයට නැග ප්‍රපාතයෙහි දමව. පර්වත කුසෙහි හැපෙනුයේ කැබලි කැබලිව බිමැ වැටෙන්නේය. මළ නොමළ බව දැන එනු මැනැවැයි කීයේය. ඕ ඔහු එසේ ගෙනගොස් පර්වත මුදුනෙහි සිට විසිකළාය. එම පර්වත කුස ඇසිරිකොට මහ උණපඳුරෙක් පර්වතයෙහි අනුසාරයෙන්ම වැඩිණි. එහි මතුයෙහි ඝනව හටගත් ඔළිඳ පඳුරක් පැතිරී තිබුණි. ළදරුවා වැටෙනුයේ පලසක් මත තැබුවාක් මෙන් ඒ මත වැටුණේය. එදිනම නළකාර ප්‍රධානියාගේ වේණුබලිය (උණ ලීවලට බදුගෙවීම) සිදුවන දිනයද විය. හෙතෙම සිය පුතු සමගින් ගොස් එම උණපඳුර සිඳින්ට ඇරඹීය. එහි සලිතය තුළින් ළදරුවා ශබ්ද කළේය. හෙතෙම ළදරුවෙකුගේ ශබ්දයක් මෙනැයි එක් පසෙකින් නැග ඔහු දැක මවිසින් පුතෙක් ලබන ලදැයි තුටු සිතැතියේ රැගෙන ගියෙය්. කාලි ගොස් සිටුහු විසින් විමසන ලදුයේ එපවත් කීය. නැවත සිටුහු දහසක් දී ඔහු රැගෙන එවයි කියන ලද්දී එසේ කළාය.

සිටුහු විසින් එක් එක් දැය කරන අතරවාරයේ දරුවා වැඩිණි. මහා ශබ්දයෙන් කථාකරන හෙයින් මොහුට ඝෝෂිත යැයිම නාමය වූයේය. ඔහු සිටුහුගේ ඇසෙහි කටුවක් මෙන් වැටහිණ. සෘජුව බලන්ට හෝ අසමත් විය. ඉක්බිති ඔහු මරාදමන උපාය සිතනුයේ තම කුඹල්කරුගේ හමුවට ගොස් කවර කල්හි වළං පෝරණුව දල්වන්නේදැයි විචාරා, හෙටයයි කී කල්හි එසේනම් මෙම දහස ගෙන මගේ එක් කාර්යයක් කරවයි කීය. ස්වාමීනි, කිමෙක්ද? මගෙ එක් අවජාතක පුත්‍රයෙක් සිටී. ඔහු ඔබ සමීපයට එවන්නෙමි. ඉක්බිති ඔහු ගැබට (කාමරයට) ප්‍රවේශකරවා තියුණු වෑයකින් කැබැලි කැබැලිවලට කපා සැළියෙක බහා පෝරණුවෙහි පිසවයි කීය. නුඹට මෙම දහස අත්තිකාරමකි. ඉදිරි කාලයේදී නුඹට කළයුතු සියල්ල පසුව කරන්නෙමි. කුඹල්කරු යහපතැයි පිළිගත්තේය.

සිටුහු දෙවන දින ඝෝෂිත කැඳවා ඊයේ මවිසින් කුඹල්කරුට එක් කාර්යයක් අණ කරන ලද්දේය. එනු දරුව, නුඹ ඔහු සමීපයට ගොස් මෙසේ කියව. මාගේ පියා විසින් ඊයේ අණකරන ලද ක්‍රියාව සම්පූර්ණ කරවයි පිටත් කළේය. හෙතෙම මැනැවැයි ගියේය. ඔහු එහි යන්නහු, සිටුහුගේ අනෙක් පුත්‍රයා ළමයින් සමග ගුඩුකෙළි, ක්‍රීඩා කරන්නේ ඝෝෂිත දැක කැඳවා, කොහි යන්නෙහිදැයි විමසන ලදුයේ, පියතුමාගේ හස්නක් ගෙන කුඹල්කරු සමීපයට යෙමියි කී කල්හි, මම එහි යන්නෙමි. මෙම ළමයි මට වඩා බොහෝ ඔට්ටු දිනූහ. එය මට නැවත දිනවා දෙවයි කීය. මම පියාට බියවෙමි. සොයුර බිය නොවෙව. මම එම හස්න ගෙනයන්නෙමි. බොහෝ ඔට්ටු මගෙන් දිනාගෙන ඇති නිසා, මා එනතුරු ඒ සියල්ල දිනාගෙන තබන්නැයි සිටුපුතා කීයේය. ඝෝෂිත වනාහි ගුඩු ක්‍රීඩායෙහි දක්‍ෂයෙකි. එහෙයින් ඔහු මෙසේ යොදවන ලදි. හෙතෙමේද ඔහුට එසේ නම් ගොස් කුඹල්කරුට කියව. මාගේ පිය තෙමේ ඊයේ එක් කාරයයක් අණ කරන ලද්දේද? එය සම්පූර්ණ කරවයි පිටත්කර හැරියේය. හෙතෙම ඔහුගේ සමීඵයට ගොස් එසේ කීයේය. ඉක්බිති කුඹල්කරු සිටුහු විසින් කියන ලද අයුරින් ඔහු මරා පෝරණුවෙහි බහාලීය. ඝෝෂිතද දිවා කලැ, කෙළැ, සවස් කලැම ගෙට ගොස් දරුව කිම නොගියෙහිදැයි කී කලැ තමාගේ නොගිය හේතුවද, බාලයාගේ ගිය හේතුවද දැනුම් දිනි. සිටුහු අහෝ නැසුණෙමියි මහහඬින් ඝෝෂාකොට මුළු සිරුරෙහි ලෙය කකාරවන ලද කලක් මෙන්ව, පින්වත් කුඹලාණෙනි, නොනසව. නොනසවයි දෑත් බැඳ හඬනුයේ ඔහු වෙත ගියේය. කුඹල්කරු එසේ එන්නා වූ ඔහු දැක ස්වාමීනි, ශබ්ද නොකළ මැනවි. කාර්යය සම්පූර්ණයයි කීය. හෙතෙම මහ පර්වතයකින් ඇදහැලුණාක් මෙන් මහත් සොවින් මැඩුණේව අනල්ප දොම්නසක් වින්දේය.

මෙසේ ඇතිකල්හි, සිටුහුට ඔහු සෘජුව බැලීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයක් උදාවිය. කෙසේනම් ඔහු මරන්නේදැයි සිතනුයේ, මාගේ ගම් සියයක ආදායම් පාලකගේ සමීපයට යවා මරවන්නෙමියි උපායක් සිහිපත් වී ‘මොහු මාගේ අවජාත පුත්‍රයෙකි. මොහු මරා අශූචි වළෙහි දමව. එසේ කළ කල්හි මම මයිළනුවන්ට කළයුත්තක් දන්නෙමියි ඔහුට (තල්) කොළයක් ලියා දරුව ඝෝෂිත, අපගේ ගම්සියයක ආදායම් පාලකයෙක් සිටී. මෙම කොළය ගෙනගොස් ඔහුට දෙවයි කියා කොළය ඔහුගේ ඉණේ (දසරුව) බැන්දේය. ඔහු අකුරු ලිවීම කියවීම නොදනී, බාල කල පටන් ඔහු මැරවීමට උත්සාහ කළේද සිටුහුට ඔහු මරන්ට නොහැකි විය. අකුරු ශිල්පයක කෙසේනම් හික්මවන්නේද? හෙතෙම තම මරණ පත ඉණෙහි බැඳ (රෙදිවාටියෙහි) නික්මෙනුයේ පියාණෙනි, මට මාර්ගෝපකරණ නැතැයි කීය. මාර්ගෝපකරණවලින් කම් නැත. අතරමග අසවල් නම් ගමෙහි මාගේ යහළු සිටුවරයෙක් සිටී. ඔහුගේ ගෘහයෙහි උදෑසන අහර ගෙන ඉදිරියට යවයි කීය. හෙතෙම මැනැවැයි පියා වැඳ නික්මෙනුයේ, එගමට පැමිණ සිටුගෙය විමසා එහි ගොස් සිටු බිරිඳ දිටීය. කොහි සිට පැමිණියෙහිදැයි පුළුවුත්නේ ඇතුල් නුවරිනැයි කීය. කවරෙකුගේ පුතෙක්ද? මෑණියනි, ඔබගේ යහළු සිටුහුගේය. නුඹ ඝෝෂිත නම් වෙහිද? එසේය මෑණියනි, ඇයට දරුවා දුටු පමණින්ම පුත්‍ර ස්නේහය හටගති. එම සිටුවරයාට වනාහි, පසළොස්, සොළොස් හැවිරිදි පමණ වූ, මනා රුවැති ප්‍රසාදජනක එක් දියණියක් සිටියාය. ඇය රැක්මට එකම මෙහෙකාර දැස්සක් දී, සත්මහල් පහයක මතුමහලෙහි සිරියහන් ගබඩාවෙකැ වාසය කරවයි. එකෙණෙහි සිටු දියණිය එම දාසිය නුවර ඇතුළු වෙළඳපොළට යැවුවාය. එකල්හි සිටු බිරිඳ ඇය දැක කොහි යන්නීදැයි විචාරා, ආර්ය දියණියගේ යැවීමෙන්යැයි කී කල්හි දැන් මෙහි එව. ගමන නවතනු. මගේ පුත්‍රයාට පුටුවක් අතුරා (සූදානම්කොට) දිය ගෙනවුත්, පා දොවා, තෙල් ගල්වා සයනයක් අතුරා දෙව. පසුව ගමන කරන්නෙහි යයි කීය. ඕ එසේ කළාය.

ඉක්බිති කාලය ගතකර පැමිණි ඇයට සිටුදියණිය දැඩිව තර්ජනය කළාය. ඉක්බිති ඇයට ඕ මෙසේ කීවාය. මට කෝප නොවුව මැනවි. ඝෝෂිත සිටුපුත් පැමිණියේය. ඔහුට මේ මේ දෑ කොට, එහි ගොස් පැමිණියේ වෙමියි කීවාය. සිටු දියණියට ඝෝෂිත සිටුපුත්‍රයා යැයි නම ඇසීමෙන්ම, පෙර අත්බැව්හි එක්ව වාසය කිරීම් වශයෙන් හටගත් ප්‍රේමය සිවි ආදිය සිඳ ඇටමිඳුළු හා ගැටී සිටියේය. ඉක්බිති මෑණියෙනි, ඔහු කොහිදැයි විචාළාය. සයනයෙහි ගෙවියේ නිදයි යයි කීවාය. ඔහු හස්තයෙහි කිසිවක් ඇත්ද? ඉණෙහි හසුනපතක් ඇත. ඕ එය කුමක් වියහැකිදැයි ඔහු නිදනා කලැ, මව්පියවරුන් වෙනත් කරුණක් පිළිබඳ අවධානය යොමුකළ කල්හි ඔවුන්ට නොපෙනෙන ලෙසින් මහලින් බැස, ඔහු සමීපයට ගොස් එම පත ඉණෙන් මුදා රැගෙන තම ගැබට පිවිස දොර වසා, ජනේලය විවෘතකොට අක්‍ෂර ශාස්ත්‍රයෙහි දක්‍ෂ හෙයින් එම පත මුදා කියවා ‘අනේ මේ බාලයා තම මරණ ලිපිය තමන්ගේ ඉණේ බැඳගෙන ඇවිදියි. ඉදින් මා විසින් මෙය නොදිටියේ වන්නේද? ඔහුගේ ජීවිතය නැතයයි එම පත පළා විනාශකොට, සිටුවරයා ලියන අයුරින් වෙනත් පත්‍රයක් ලීවාය. ‘මේ මාගේ පුත්‍ර ඝෝෂිත නමැ. ගම් සියයෙන් අයබදු ගෙන්වා මොහුට ජනපද සිටුහුගේ දියණිය සමග විවාහ මංගල්‍යය සිදුකොට, තමන් වසන ගම මැද දෙමහල් ගෘහයක් තනා, ප්‍රාකාරවලින් වටකොට, ආරක්‍ෂක පුරුෂයන් යොදවා මනා ආරක්‍ෂාව කෙරේවා. මේ මේ දෙය මවිසින් කරන ලදැයි මට හස්නක් එවනු මැනවි. මෙසේ කළ කල්හි මම මයිලණුවන්ට කළයුතු සියල්ල දන්නෙමියි ලියා ලිපිය හකුළුවා ඔහුගේ ඉණෙහිම බැන්දේය.

හෙතෙම දිවා කලැ නිදා, නැගිට අනුභවකොට පිටත්ව ගියේය. දෙවන දින උදෑසනම ඒ ගමට ගොස් ආදායම්පාලක ග්‍රාම කෘත්‍යයන් කරමින් සිටියදීම දිටීය. හෙතෙම ඔහු දැක, දරුව, කිමෙක්දැයි විමසා, මාගේ පියා විසින් නුඹට ලිඛිත පත්‍රයක් එවන ලදැයි කී කල්හි ලිපිය ගෙන කියවා සතුටු සිතැතියේ පින්වත්නි, මාගේ ස්වාමියාගේ මා කෙරෙහි ඇති ස්නේහය බලවු. දෙටු පුත්‍රයාගේ විවාහ මංගල්‍යය කරවයි මාගේ සමීපයට එවීය. වහා දර ආදිය ගෙන එවු යයි ගෘහපතියන්ට අණකොට ගම මැද කියන ලද ආකාර ඇති ගෙයක් කරවා. ගම්සියයෙන් අයබදු ගෙන්වා, ජනපද සිටුහුගේ දියණිය කැඳවා ගෙනවුත් මංගල්‍යය නිමාකොට සිටුහු මවිසින් මේ මේ දේ කරන ලදැයි හස්නක් යැවීය.

සිටුහු එය අසා යමක් කරන්ට සිතයිද? එය නොකෙරෙයි. යමක් නොකරන්ට සිතයිද එයම කෙරෙයි යයි මහත් දොම්නසක් උපනි. පුත්‍ර ශෝකය සමග, එම ශෝකය එක්ව කුසෙහි දාහයක් හටගෙන එයින් අතීසාරය ඉපදවීය. සිටු දියණියද ඉදින් කිසිවෙක් සිටුහුගේ සමීපයෙහි සිට පැමිණේද? මට නොකියා පළමුව සිටු පුත්‍රයාට නොකියවයි අණ කළාය. සිටුහුද දුෂ්ට පුත්‍රයා මාගේ වස්තු සම්පතට ස්වාමියෙකු නොකරන්නෙමියි සිතා එක් අයකැමියෙකුට මෙසේ කීයේය. මයිලණුවෙනි මාගේ පුත්‍රයා දක්නා කැමැත්තෙමි. එක් හස්නක් ලියා, සේවකයෙකු යවා මපුතු කැඳවවයි කීය. හෙතෙම මැනැවැයි හස්නක් දී, එක් පුරුෂයෙකු යැවීය.

සිටු දියණිය ඔහු පැමිණ දොරටුව අබියස සිටින බැව් අසා කැඳවා දරුව ඇයිදැයි ඇසුවාය. ආර්යාවනි, සිටුවරයා ගිලන් විය. පුතා දකිනු කැමැත්තේය. රෝගියා බලවත්ද දුබලද, ආර්යාවෙනි බලවත්ය. දැනට ආහාර අනුභව කරයි යයි කීය. ඇය ඔහු පැමිණි බැව් සිටුපුතුට නොදන්වා, පැමිණි පුරුෂයාට නිවසක්, බඩුබාහිරාදිය වෙනත් අමතර වියදම්ද දී, මා දන්වන තෙක් රැඳීසිටින ලෙස කීවාය. සිටුහු නැවතත් අයකැමි අමතා මයිලණුවෙනි, ඇයි මපුතු වෙත හස්නක් නොයැවිණිදැයි ඇසීය. යැව්වෙමි. පණිවුඩකරු මෙතෙක් නොපැමිණියේ යැයි කීය.

එසේනම් වෙනකෙකු යවව. ඔහු වෙනත් අයෙකු යැවීය. සිටු දියණිය ප්‍රථමයෙන් පැමිණි පුද්ගලයා කෙරෙහි ක්‍රියා කළ අයුරින් ඔහු කෙරෙහිද ක්‍රියා කළාය. සිටුහුගේ රෝගය බලවත් විය. එක් භාජනයක් තබා, එය ඉවත් කරනවිට වෙනත් භාජනයක් තබන්ට සිදුවිය. මයිලණුවෙනි මපුතු වෙත වෙනත් අයෙකු නොයැවිණිද? යැවීම් ස්වාමීනි, ගිය පුද්ගලයා නොපැමිණිායේය. එසේනම් වෙනත් අයෙකු යවව. තෙවන වරටත් පුරුෂයෙකු යැවීය. තෙවනවර පැමිණියහුගෙන් විස්තර විමසුවාය. සිටුදේවිය ඔහු බලවත් සේ රෝගාතුරය. අහර නොගෙන ඇඳේ වැතිරී සිටියි. දැන් වේලාව සුදුසුයැයි සිතා, ඔබගේ පියතුමා ගිලන්ව ඇතැයි ඝෝෂිතට දැනුම් දිනි. අපි කුමක් කළයුතුදැයි විමසීය. ගම් සියයෙන් උපදනා අයබදු හා බඩුබාහිරාදිය රැගෙන ගොස් සිටුතුමා හමුවෙමුයි කීවා තෙවන වර පැමිණි පුරුෂයාත් සමග පිටත්වූහ. ඔබගේ පියා දුර්වලය. මෙම භාණ්ඩ රැගෙන ගැලෙන් යනවිට පමාවෙයි. ගැල හා ගැල්කරු නතර කරන්නැයි ඝෝෂිතට කියා එම බඩු සියල්ල ආපසු සිය නිවසට හරවා යැවීය. දැන් අපි එහි යමු. ඔබ පියතුමාගේ පාද පාර්ශ්වයෙන් සිටිනන්. මා හිස පැත්තෙන් සිටින්නෙමියි කියා ගෘහයෙහි ඉදිරිපස-පිටුපස ආරක්‍ෂකයින්ට රැඳී සිටින ලෙස නියෝග කළාය. ගෘහ ප්‍රවිෂ්ට සිටුපුත්‍රයා පියාගේ පාද පාර්ශ්වයෙන් සිටගති. ආයුත්තකයා සිටුහුගේ පා පිරිමදිමින් ඔබ පුතු පැමිණියේයයි කීය. පුතා දැන් කොතැන්හිද? ඔබේ දෙපා සමීපයෙහි මාගේ නිවසෙහි කෙතෙක් ධනය ඇත්දැයි විමසීය. ස්වාමීනි කහවණු හතලිස් කෝටියකි. ග්‍රාම-ක්‍ෂේත්‍ර (කුඹුරු) දෙපා සිව්පා සත්තු-යාන වාහන මෙතෙක් ප්‍රමාණ තිබේ. මාගේ මෙපමණ වූ ධනය ඝෝෂිතට නොදෙන්නෙමියි කියනු කැමැතියේ දෙමියි කීය. එය ශ්‍රවණය කළ සිටුදියණිය, මොහු නැවත කථා කළහොත් වෙනස් දෑ කීමට සිදුවිය හැකියයි සිතා ශෝකාතුර වූවාසේ, කෙස් කළඹ කඩාහෙළා, හඬා පියාණෙනි මේ මොනවා කථා කරනවාද? මොනවද මේ කියන්නේ අප විසින් නොඇසිය යුත්තක් අසන ලද්දේය. සිටුහුට යළි කථා කළ නොහැකි වන ආකාරයෙන් හිසෙන් ඔහුගේ පපුව මැදට ගසමින් බලවත් ශෝකය ප්‍රකට කරන අයුරක් දැක්වූවාය.

සිටුහු ඒ මොහොතෙහිම මියැදුණාහ. රජු පියා කළුරිය කළ කල්හි, පියා විසින් පරිභෝග කරන ලද, භෝගයන් දී හැම දෙයකින්ම සියයේ කොටස්වලින් යුත් වස්තුව සමග සිටු තනතුර දුන්නේය. ඝෝෂිත සිටුහු නම් වී, මහා සම්පත්තියක පිහිටියේ සිටු දියණියගේද, කාලියගේද වචනයෙන් මුලසිට සත් තන්හි තමාගේ මරණයෙන් මිදුණ බැව් දැන දිනපතා දහසක් වියදම්කොට දන් පිහිටවීය. මෙසේ මොහුගේ සිත් සතන් නිරෝග භාවය පින්වත්හුගේ සෘද්ධියයි. එහි ගහ යනු ගෘහය යූසේයි. ගෘහයෙහි අධිපති ගහපතියි මහාසාල කුලයෙහි අධිපතියාටද එය නාමයකි. සමහර පොත්වල ඝෝෂිත වස්තුවට අනතුරු මෙණ්ඩක වස්තුව ලියන ලදි.

පඤ්චන්නං මහා පුඤ්ඤානං පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි යන මෙහි පුන්‍යර්ධිය පඤ්ච මහා පිනැතියන්ගේ වශයෙන් දතයුත්තාහයයි අර්ථයි. පස් මහ පිනැත්තෝ නම්, මෙණ්ඩක සිටු, ඔහුගේ බිරිඳ චන්ද්‍ර පද්මා, පුත් ධනඤ්ජය සිටු, ලේලිය සුමනාදේවි, පුණ්ණදාස යන අයය. මෙම පස්දෙන පසේබුදුන් කෙරෙහි කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇත්තාහුය. ඔවුනතර මෙණ්ඩක සිටුහු කෝෂ්ඨාගාර හත්සිය පනහක්, ශුද්ධ කරවා, හිසෙහි සිට නහන ලදුයේ, දොරටුයෙහි හිඳ, උඩ බලයි. අහසින් රත්හැල් දහරා, පහත හෙළා සියලු කොටු පුරවයි. ඔහුගේ බිරිඳ, සහල් එක් නැළියක් පමණ ගෙන බත්පිසවා එක එළවළු පිසින භාජනයක, ව්‍යංජනයක් කරවා සියලු අලංකාරයන්ගෙන් සැරසෙන ලද්දී දොර කොටුයෙහි පනවන ලද අස්නෙහි හිඳ, බත්වලින් අවශ්‍යතා ඇති සියල්ලෝ එත්වායි ඝෝෂා කරවා කැඳවා රන් හැන්දක් ගෙන පැමිණි පැමිණියවුන්ට එළවන ලද බඳුන් පුරවා දෙන්නීය. මුළු දවස පුරා, දෙනු ලබන්නී, හැන්දෙන් වරක් ගත් ස්ථානයම පමණක් පෙනේ. ඔහුගේ පුත්‍රයා හිස සිට ස්නානය කළේ, මසුදහසක පසුම්බියක් ගෙන කහවණුවලින් අවශ්‍යතා ඇත්තෝ පැමිණෙත්වායි ඝෝෂා කරවා, පැමිණි පැමිණියවුන්ට බඳුන් පුරවා දෙයි. පසුම්බියෙහි කහවණු දහස වෙනසක් නොවී ඒ අයුරින්ම තිබේ. ඔහුගේ ලේලිය සියලු අලංකාරයෙන් සැරසෙන ලද්දී, ද්‍රෝණ සතරෙක වී කූඩයක් රැගෙන අස්නෙහි හිඳින ලද්දී, බිත්තර වී අවශ්‍යතා ඇතියහු පැමිණෙත්වායි ඝෝෂා කරවා පැමිණි පැමිණියවුන්ට ගත් භාජන පුරවා දෙයි. කූඩය පුරවන ලද අයුරින්ම නොවෙනස්ව පවතී. ඔහුගේ දාසයා සියලු අලංකාරයන්ගෙන් සැරසුණේ රන් වියගසෙහි රන් යොත්වලින් ගොනුන් යොදා රන් කෙවිටක් ගෙන, ගොනුන්ට සුවඳ පසැඟිලි දී, අංවල රන් කොපු පළඳවා කෙතට ගොස් පදවයි. (දක්කයි) මෙතැනින් තුනකි. මෙතැනින් තුනකි. මැදින් එකක්දැයි සත්නගුල් පාරවල් පොළොව බිඳ ගෙන යයි. දඹදිව වාසීහු බත්, බීජ, රන් රුවන් ආදීන්හි කැමැති පරිද්දෙන් සිටු ගෘහයෙන්ම ගත්හ. අනුක්‍රමයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භද්දිය නුවරට, සම්ප්‍රාප්ත වූ කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මදේශනායෙන් පස්මහ පිනැත්තෝද, ධනඤ්ජය සිටුහුගේ දියණිය විශාඛාවද සෝවාන් ඵලයට පැමිණියහ. මේ එම පස්මහ පිනැත්තවුන්ගේ පිනැත්තහුගේ සෘද්ධියයි. සංක්‍ෂෙපයෙන් වනාහි පුණ්‍ය සම්භාරයන් මේරීමට ගියකල්හි, සිද්ධවීම් විශේෂය පිනැත්තහුගේ සෘද්ධියයි.

විද්‍යාමය සෘද්ධි නිර්දේශයෙහි, ඉටුවීම් ආකාර, ග්‍රන්ථාදී විද්‍යාවක් හෝ උපචාර සිද්ධ, පණ්ඩිතයින් විසින් උපදවාගත් අන්‍ය වූ හෝ විද්‍යාවක් දරත්නුයි විජ්ජා ධරායි. විජ්ජං පරිජප්පෙත්‍වා යනු සුදුසු පරිද්දෙන් විද්‍යාව මුඛයෙන් පිරිවහා, සෙස්ස කියන ලද අර්ථමය.

සම්‍යක් ප්‍රයෝග සෘද්ධි නිර්දේශයෙහි, සිද්ධවීම් ආකාර මාත්‍රය විමසා, අන් විශේෂයක අභාව හෙයින් ‘කතමා’යි නොවිචාරා, ආකාර මාත්‍රයම විමසනුයේ ‘කෙසේදැයි’ විමසීම කරන ලදි. එසේම ‘මෙසේ’ යයි නිගමනය කරන ලදි. මෙහිද ප්‍රතිපත්ති සංඛ්‍යාත වූම සම්‍යක් ප්‍රයෝගයාගේ දැක්වීම් වශයෙන් පළමු පෙළ සමානවම පෙළෙහි සඳහන් විය. ඉක්බිති මෙය වනාහි ගැල් පෙළ ගැස්වීම් ආදිය කිරීම් වශයෙන් කිසිවක් සංවිධාන කිරීම, යම්කිසි වෛද්‍ය කර්මයක්, ත්‍රිවේදයන්ගේ උද්ග්‍රහණය, ත්‍රිපිටකයන්හි උද්ග්‍රහණය, යටත් පිරිසෙයින් සීසෑම්, වැපිරීම් ආදියද සැලකිල්ලට ගෙන, ඒ ඒ කාර්යයන් කොට, උපන් විශේෂතාව තත්‍ථ තත්‍ථ සම්මා පයොග පච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධියි සඳහන් විය.

සෘද්ධිකථා වර්ණනාව නිමි.