1. උරගසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

1. උරග සූත්‍ර වර්ණනාව

මෙසේ එක්තැන් කරන ලද මෙහි උරග, චූල, මහා, අට්ඨක, පාරායණ යයි වග්ග හෙවත් කොටස් පහකි. එහි උරග වග්ගයෙහි සූත්‍ර දොළහකි. චූලවග්ගයෙහි දහ හතරකි. මහා වග්ගයෙහි දොළහකි. අට්ඨක වග්ගයෙහි දහසයෙකි. පාරායණ වග්ගයෙහි දහසයකැයි මුළු සූත්‍ර හැත්තෑවකි. උරග සූත්‍රයෙහි පටන් උගත යුතු බණවර අටකි.

“සපුන්ගේ විස බෙහෙත්වලින් නසන්නා සේ, පැවිදි වූ යම් තැනැත්තෙක් හටගත් තරහ දුරු කරත් ද, දිරාගිය පරණ හැවය ඉවතලන උරගයකු මෙන් (සසර සයුරෙන්) එතර යයි.”

මේ ආදී ගාථා ඇතුලත් සූත්‍රවල අරුත් විස්තර මෙතැන් සිට මෙසේ පැහැදිලි කරනු ලැබේ.

මෙම ගාථා, යම් කෙනෙකු විසින් යම් තැනකදී, යම් හේතුවක් නිසා කියන ලද ද, ඒ ආකාරයෙන් කරුණු සඳහන් කොට අරුත් පිළිබඳව විස්තර කරන්නෙමි.

කවරෙකු විසින් මෙම ගාථා කියන ලද්දේ ද? කොතැනදී කවදා, කුමක් නිසා කියන ලද ද? (ඊට අදාල කරුණු) මෙසේ කියනු ලැබේ. ඒ (ගොතම) බුදුරජාණන් වහන්සේ, (බෝසත් කල) බුදුවරුන් විසිහතර නමකගෙන් (අනාගතයේදී) බුදු බව ලබන බවට විවරණ ලැබ, වෙස්සන්තර ජාතකයෙහි දැක්වෙන පරිදි, එතෙක් පාරමිතා පුරා තුසිත දෙව්ලොව ඉපදුණාහ. එයින් ද චුතව, සැකි රජ කුලයෙහි උපත ලැබ, අනුපිළිවෙළින් ගිහිගෙයින් නික්ම, බෝරුක් මුල්හි සම්බුදු බව අවබෝධ කොට, දම්සක් පවත්වා දෙව් මිනිසුනට හිතසුව පිණිස දහම් දෙසූ සේක. ඒ බුදුරදුන් විසින් ගුරුවරයෙකු නොමැතිව තම නුවණින්ම දැන පවසන ලදී. අලව් නුවර දී, (ගස්වැල් තණ ආදියට අදාල වූ) භූතගාම නම් වූ සික පදය පනවන විට එහි පැමිණ සිටි පිරිසට දහම් දෙසනු පිණිස පවසන ලදැයි කෙටියෙන් සඳහන් කළ හැකිය. විස්තර කරන විට (ඊට මුල් වූ) අතීත, ආසන්න හා ඉතා සමීප හේතු ලෙස තුන් ආකාරව දත යුතුය. එහි අතීත හේතුව නම්, දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පටන් වත්මන් කතාව දක්වාය. ආසන්න හේතුව නම් තුසිත දෙව්ලොව සිට වත්මන් කතාව දක්වාය. බෝමැඩ සිට වත්මන් කතාව දැක්වෙන කොටස සමීප හේතුවයි.

මේ අයුරින් අතීත, ආසන්න හා සමීප හේතු සම්බන්ධය අතීත හේතු පිළිබඳ විස්තර අනුව දතයුතුය. එය ජාතක අටුවාවෙහි කියන ලද බැවින්, මෙහි විස්තර නොකරන ලදී. එබැවින් එම කරුණු එහි විස්තර අනුව දත යුතුය. එහෙත් මෙහි දී අමුතුවෙන් සඳහන් කළ යුතු කරුණු ඇත. එහි මුල් ගාථාව සම්බන්ධ වන්නේ සැවැත් නුවර මුල් වූ කතාවට වුවත්, මෙහි දැක්වෙන්නේ අලව් නුවර මුල්කොටගෙනය.

‘එසමයෙහි භගවත් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ අලව් නුවර අග්ගාලව චෙතිය නම් තන්හි වැඩ වසති. එකල එහි වැඩ වසන හිමිවරු නව (පිළිසකර ආදී) කටයුතු කරද්දී ගස් කපති. (වෙනත් තැනැත්තන් ලවා) කප්පවති. ආලවක නුවර වැසි එක්තරා හිමිනමක් ගසක් කපයි. ඒ ගසෙහි වසන දේවතාවා, ‘හිමියනි, තමන්ට නිවසක් සාදනු කැමතිව, මගේ නිවස නොකඩනු මැනව’යි (අයැදීය) ඒ හිමි එය නොඅසා ගස කැපුවේය. ඒ දේවතාවාගේ දරුවාට ද අතින් පහර දුනි. ‘මෙතැනදීම ඒ හිමිගේ ජීවිතය තොර කරන්නෙමි’යි ඒ දේවතාවාට සිතුණි. (නැවත) ඒ හිමිගේ ජීවිතය මෙහිදීම මම තොර කරන්නෙම් නම්, එය මට සුදුසු නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙම කරුණ දන්වන්නෙම් නම් මැනවැ’යි දේවතාවාට සිතුණි. දේවතාවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට එය සැළ කළේය. ‘දේවතාවෙනි, ඔබ ඒ හිමිගේ ජීවිතය තොර නොකිරිම ඉතා යහපත්ය. එසේ තොර කරන ලද නම්, ඔබ බොහෝ පව් රැස් කරගන්නෙහිය. දේවතාවනි, අසවල් තැන හිරිහැරයෙන් තොරව විසිය හැකි ගසක් ඇත. එතැනට යව’යි වදාළහ.

එසේ පැවසූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, දේවතාවාගේ තරහ දුරුකරනු පිණිස -

‘යම් කෙනෙකු තරහ සිතුවිලි ඇතිකර ගන්නේ නම්, එය පාලනය නොකරන ලද රියක් මෙන්’

යැයි අදහස් ඇති මේ ගාථාව දේශනා කළහ. ‘කෙසේ නම් සැකි කුල පැවිදි හිමිවරුන් ගස් කපන්නාහුද, කප්පවන්නාහු වෙත්ද? එක් ඉන්‍ද්‍රියක් ඇති ජීවයකට පීඩා කරතියි, මිනිසුන්ගේ දොස් කීම අසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හිමිවරුන් විසින් සැළකළවිටදී ‘පැළෑටි සිඳහෙලීම පාචිත්තියකැයි මෙම සිකපද පනවා එහි රැස් වූ පිරිසට දහම් දෙසන සේක්, -

යම් තැනැත්තකු, තරහ හටගත් විට, එය බෙහෙතින් සපුන්ගේ විස හරින්නා සේ දුරු කරන්නේ

යැයි මෙම ගාථාව වදාළහ. මෙසේ එකම කතාව විනයෙහි, ධම්මපදයෙහි සහ සුත්ත නිපාතයෙහි යන තුන් තැනක ඇත. මෙපමණකින් ඒ මාතිකාව දක්වන ලදී.

[missing trans]

එය කෙටියෙන් ද සවිස්තරව ද පදගත විවරණ හැර සඳහන් කරන ලදී.

මෙතැන් සිට පදගත විවරණ කරනු ලැබේ. යො යනු කැත්කුලයෙන් හෝ බමුණු කුලයෙන් හෝ පැවිදි වූවෙකු හෝ - නවක හෝ මැද වියෙහි වූ තෙර කෙනෙකු (අදහස් වේ) උප්පතිතං - උස්ව නැගී පවත්නා සොබාවය, හටගන්නා ලදැයි කියන ලදී. හටගත් (තරහ තවදුරටත්) පවතිමින්, ඉදිරියට වැඩිදියුණු වන පරිදි රඳවා ගැනීමට ඉඩ ලැබෙන අයුරුයි. එසේ සියළු ආකාරයෙන්ම සකස්වීම - පැවතීමට කරුණු වේ. යම් දෙයක් උදෙසා ‘උප්පන්නා ධම්මා - අනුප්පන්නා ධම්මා, උප්පාදිනො ධම්මා’ යැයි කියන ලද්දේ ද, එය අරමුණු කොට ගත්තද (රඳවා) පවත්වා ගනිමින් කුසල අකුසල ලෙසින් හටගැනීමට ඉඩදීමේ ගතිය ‘උප්පන්න’ නම් වේ. ඊට හේතුවන සියළුම කරුණු අනුව, තවත් අතුරු හේතු ඉදිරිපත් වීමට ඇති ‘ඉඩකඩ’ ‘අනුප්පන්න’ නම් වේ. තරහ නිසා බලාපොරොත්තු වන දේ හෙවත් අරමුණ අනුව (එය ඉටු නොවීමෙන්) එහි පල නොවින්දත්, එහි කුසල අකුසල සේ පැමිණීමක් නොලැබුණත්, (මුලදී තරහ ඇතිවීමට ඉවහල් වූ සිතිවිලිවලම බලපෑමක් බැවින්) ‘උප්පන්නං’ යනුවෙන් දැක්වේ. ‘එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොති’ මෙවැනි පවිටු හැඟීමක් හටගත්තේ වෙයි. ‘යථා ච උප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣංගස්ස භාවනාපාරිපූරිහොතී’ යම් සේ මැනවින් සිහිය පිළිබඳ වූ අවබෝධයට - වැඩිදියුණු කරන ලද්දේ වේ... යන මේ ආකාරයෙන් සූත්‍රවල සඳහන් වූ ලෙසින් දතයුතුය. ‘යානිස්ස තානි පුබ්බෙකතානි කම්මානි’ යැයි කියන ලද පරිදි කම්ම යන්න අතීතයට ගැනෙන වෙනත් විපාකයක් වළකා තමන් කරන ලද දෙයෙහි විපාක දීමට ඉඩ ලැබෙන බැවින්, එසේ සුදුසු විටක විපාක ලැබීම ‘ඔකාසකත උප්පන්න’ නම් වේ. ඒ ඒ භූමි හෙවත්, ඉපිද ඇති ගතිවලදී ඉවත් නොවූ අයහපත් විපාක ලැබෙන තන්හී ලබන උපතයි.

එහිදී එසේ (ඉපදුනු තැන්හි) වෙනස් බව පැහැදිලි විය යුතුය. ඒ කෙසේද යත්? භූමිය නම් විදසුන් අරමුණ වූ ‘ත්‍රෛභූමක’ හෙවත් කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර තත්ත්වයෙහි පැවැත්මයි. ‘භූමිලද්ධ’ යනු ඒවායෙහි උපත ලබනට සුදුසු කෙලෙස් හටගැන්මයි. එයද අරමුණු ලෙස නොවේ. අරමුණු ලෙසින් නම්, අතීතය හා බැඳුණු ලෙසින් රහතන් වහන්සේලාගේ සිරුර අරබයා කෙලෙස් උපදී. මහාකච්චාන තෙරුන්ගේත්, උප්පලවණ්ණා තෙරණියගේත් සිරුර කෙරෙහි සොරෙය්‍ය සිටුපුත් හා නන්ද තරුණයා (ඇළුම් කළ අයුරු මෙනි.) එසේ ඇළුම් කිරීමේ පවත්නා තත්ත්වය අනුව, කිසියම් ආකාරයකින් ඒ හටගැනීමේ මූලික අවස්ථාවේම අත්නොහළේ නම්, එය ‘වත්‍ථු’ හෙවත් ඊට පදනම සේ දතයුතුය. විදසුන් වැඩීමෙහි මනාව නොදන්නා බැවින් (රූපාදී) ඛන්‍ධ සමූහය හටගනී. ඒ ඒ අයුරින් (ඒවා කෙරෙහි සිත බැඳීමේ දී) සසර ගමනෙහිලා කෙලෙස් අත් නොහැර පවතී. එසේ ඉවත් නොවූ අරුතින් (ඒවා) හටගැනීමට ඉඩ ලද්දේ යැයි දතයුතුය. යම්හෙයකින් රූපාදි සමූහය කෙරෙහි නොනැසුනු කෙලෙස් වේද, එය (තවදුරටත්) පැවතීමට පදනම වේ. අතීත (හැගීම්) ලෙසින් රූපාදී සමූහයෙක නොනැසුනු කෙලෙස් අතීත රූපාදියෙහිම පදනම වේ. අන් දෙයක් නොවේ. අනාගත රූපාදී සමූහයටද මේ ආකාරය. එසේ කාමාවචර රූපාදී සමූහයට අයත් නොනැසුනු කෙලෙස් කාමාවචර රූපාදී සමූහයටම පදනම වේ. රූපාවචර, අරූපාවචර ආදියෙහිද මෙබඳුය.

සෝවාන් ආදී මගපල පත් වූ උතුම් තැනැත්තන් සසර ගමනට මුල්වන රූපාදී සමූහය (ඛන්‍ධ) කෙරෙහි හටගත්තා වූ කෙලෙස්, ඒ ඒ මගපල ලබමින් දුරු කෙරෙන බැවින් (ඒ ඒ මගපල අනුව ‘සංයෝජන’ දුරු කෙරෙන බැවින් ඉහත දැක්වූ පරිදි) භූමි ලෙස මෙහිදී නොසැළකේ. මගපල නොලත් පුද්ගලයන් සසර ගමනට මුන සියළු කෙලෙස් නොනසන ලද බැවින්, කරනු ලබන යහපත් හෝ අයහපත් දේට අනුරූප වූ පරිදි කෙලෙස් ඇතිවීම හේතුකොට සසර දිගු වේ. ඒ පුහුදුන් පුද්ගලයාගේ සසර ගමනට මුල් වූ රූපක්ඛන්‍ධයමය. වේදනාදී ඛන්‍ධවල..... විඤ්ඤාණක්‍ඛන්‍ධයෙහි නොවේ. රූපක්‍ඛාන්‍ධාදියෙහි නොවේම යැයි නොකිව යුතුය. කවර හෙයින්ද? සාමාන්‍යයෙන් රූප, වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ සමූහයෙහිම පවතින බැවිනි. පොළවෙහි සාරය ගසෙහි තිබෙන්නාක් මෙනි. පොළෝ තලයෙහි පිහිටි මහ ගසක පොළවෙහි සාරය හා තෙතමනය හේතුකොට මුල, කඳ, අතු, කුඩා අතු, කොළ, දළු, මල්පල හටගැනී, උසට වැඩී කල්පය අවසානය තෙක් බීජ පරම්පරාවෙන් ගසේ පැවැත්ම නොනැසේ. එසේ වූ විට, පොළවෙහි රසය කඳෙහි නොව මුලෙහිය. මුල නොව ගෙඩියෙහි යැයි නොකිව යුතුය. කුමක් නිසාද? පොදුවේ ගත්කල (ගසෙහි) සියළුම දේ මුල් ආදියට අනුව යන බැවිනි. මෙසේ එම ගසෙහිම මල් ගෙඩිවලට කලකිරුණු කිසියම් මිනිසෙක් සතර වටටම ‘මණ්ඩුක කණ්ටක’ නම් වූ ගසෙහි විස යොදන්නේ නම්, (මුල්) ගස එම විස පහසින්, පොළවෙහි රසය, තෙතමනය නොලැබීමෙන් (තවදුරටත්) පවත්නා සොබාවට නොපැමිණ, ඉදිරි පැවැත්ම ගෙන යා නොහැකි වේ. එසේම (රූපාදි) සමූහ පැවැත්මෙහි කලකිරුණු තැනැත්තෙක්, සතරවටින් ගසට විස යෙදූ මිනිසා මෙන් තම සිත සිවු ආකාර වූ භාවනා මගට යොමු කරයි. ඉක්බිති ඔහු ඒ රූපාදි සමූහයෙහි සිවුමග භාවනා (නමැති) විස පහසින් සියළුම සසර ගමනට මුල්වන කෙලෙස් හාත්පසින් මඩනා ලද බැවින්, තමා විසින් කරනු ලබන, සසරෙහි පැවතීමට හේතුවන, සියළු කටයුතු නැතිකළ හෙයින් නැවත නූපදීමේ සොබාවට පත්ව, භවරසය (තවදුරටත්) හටගැන්වීමට සමත් නොවේ. හුදෙක්ම විඤ්ඤාණ (පැවැත්ම) ඊළඟ භවයට වැළක්වීමෙන් ගින්න නිවුණ සේ (ගිනි දැල්වීමට අවැසි දර ආදී ඉන්ධන නොලද විට) රූපාදී පස්කඳෙහි රැඳීම් රහිතව පිරිනිවනට පත්වෙයි. මෙසේ ‘භූමියෙහි ද භූමි ලද තැනැත්තාගේ ද වෙනස දත යුතුය.

තවද, වෙනත් ලෙස දක්වතොත්, නිතර පවත්නා ලෙසට අයත් කරගත් අරමුණු යටපත් කොට (ඒවා) උදුරා දැමීම සතරාකාරය. එහිලා දැනට හටගෙන පවත්නා ඇස ආදී ලෙසින් කියනු ලබන ඉඳුරන්ට මුලදී අරමුණු හමු නොවූවත්, පසුව කෙලෙස් හැඟුම් මුල්කොටගෙන අරමුණු අයත් කරගත් බැවින් ‘උප්පත්තිතො ආරම්මණ උප්පන්නං’ යැයි කියනු ලැබේ. කැළණි ගමෙහි පිඬු පිණිස හැසිරුණු මහාතිස්ස තෙරුන්ට නුසුදුසු රූපයක් දැකීමෙන් කෙලෙස් හටගැනීම මෙහිලා නිදසුන්ය. එහිදී කාම සිතිවිලි ආදිය ඇතිවන අයුරු දතයුතුය. සමථ මගින් හෝ විදසුන් මගින් හෝ වෙන් වෙන්ව නොමඬනා ලද කෙලෙස් සිතෙහි (වැඩිදුරටත්) නොපැවතුනද ඇතිවන විටම වලකාලීමෙන් නැතිකිරීම - කෙලෙස් ඇතිවීමට ඉඩ ලබා නොදීම’ ‘අවික්‍ඛම්හිත උප්පන්න’ නම් වේ. එය ‘අයම්පි ඛො භික්‍ඛවෙ, ආනාපානසති සමාධිභාවතො, බහුලීකතො, සත්තො චෙව පණීතොච අසෙවනතොව සුඛොච විහාරො උප්පන්නුප්පපන්නෙ ච පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ඨානසො අන්තරධායති’ යනුවෙන් ‘මහණෙනි, හුස්ම ගැනීම හා පිටකිරිම සිහියෙන් යුතුව පුරුදුකොට, නිරතුරුවම සිත එකග කිරීමෙන්, සිත සංසුන් බවට - උසස් බවට පත්වේ. (කාමාදීව සිතිවිලිවලින් බැහැරව සුවසේ සිටිමින්, හටගන්නා වූ අයහපත් අකුසල හැඟීම් එකෙණෙහිම නැතිවී යයි. (මේ බුදුවදන අනුව) දතයුතුය. සමථ-විදසුන් ලෙසින් කෙලෙස් මඩනා ලද නමුත්, (සෝවාන් ආදී) උතුම් මගපිළිවෙතින් උදුරා නොහළ බැවින් කෙලෙස් හටගන්නා සොබාවය එසේම පවතී යැයි අසමූහතා උපපනන්නං යැයි කියනු ලැබේ. අහසෙන් යන, සමාපත්ති අටක් ලද තෙර නමකට මල් උයනක මල් නෙලන කාන්තාවක මිහිරි හඬින් ගී ගයනු අසා කෙලෙස් හටගත් අයුරු ද මෙහිලා නිදසුන්ය. ‘අරියං අට්ඨංගිකං මග්ගං -පෙ- බහුලීකරොන්තො උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ අන්තරායෙව අන්තරාධාපෙති’ – ‘අරි අටඟිමග බොහෝසෙයින් වැඩීමෙන්, පාපී අයහපත් හැඟුම් ඒ අතරතුරම ‘අතුරුදහන්’ වේ යැයි කියා ඇති පරිදි දතයුතුය. මෙසේ අරමුණු දැඩිව ගැනීමත්, යටපත් කිරීමත්, මුළුමනින් යටපත් නොකරන ලදින් හටගැනීමත්, යටපත් කිරීමත්, මුළුමනින් යටපත් නොකරන ලදින් හටගැන්මත් යන තුන් ආකාරයම ‘භූමිලද්ධ’ යන්නෙහි ඇතුලත් වන බව දතයුතුය. එසේම ඉහත දක්වන ලද තුන් ආකාරයට තරහ-කෝපය හටගනී.

කවර හෙයින්ද යත්? මෙසේ මෙහිදීම දුරු කළයුතු බැවිනි. මෙසේ, ඇතිවූ (කෝපය) කිසියම් අයුරකින් නැතිකිරීමට හැකිවෙයි. හටගත් කෝපය තවදුරටත් පැවතීමේදී එය ඉවත් කිරීමට උත්සාහ ගැනීමෙන්ම එය සංසිඳවීමට හැකිය. එසේම, ඒ පවත්නා අයුරු කෙලෙස් සහිත යැයි (දැන) එය දුරුකිරිමේ එකම අදහස ද ඇතිවෙයි.

විනෙති යනු -

‘දුවිධො විනයො නාම එකමෙකත්‍ථ පඤ්චධා තෙසු අට්ඨවිධෙනෙස විනෙතීති පවුච්චතී’

මෙහිදී හික්මීම (සංවරය) සහ දුරුකිරීම යැයි විනය දෙවැදෑරුම්ය. සංවර විනය ද, සීල, සති, ඤාණ, ඛන්ති, විරිය යැයි (ඉහත කී) පස් ආකාරයි. දුරුකරන ආකාරය හෙවත් පහාණ විනයද තදංග, වික්‍ඛම්භන, සමුච්ඡෙද, පටිප්පස්සද්ධි, නිස්සරණ යැයි පස්වැදෑරුම් වේ.

‘මේ අයුරින් පාමොක් සංවරයට පැමිණේද, මැනවින් එහි පිහිටියේද හික්මීමෙන් ලද සංවරය ගැන (දැක්වේ.) ‘ඇස නමැති ඉන්ද්‍රිය සංවර කරගැනීම සිහියෙන් යුතු හික්මීමයි.

‘යානි සොතානි ලොකස්මිං (අජිතාති භගවා) සොතානං සංවරං බ්‍රෑමී පඤ්ඤායෙතෙ පිථියරෙ’

වදාළ පරිදි නුවණින් ලබන හික්මීමය. සීතල, උණුසුම විඳ දරාගැනීමේ හැකියාව ඉවසීමේ සංවරයයි. හටගත් රාගික සිතිවිලි සිතට නොගෙන ඉවත් කෙරේද, දුරු කෙරේද එය උත්සාහයේ සංවරයයි. මේ සියළු සංවරතා තම තමාට සරිලන පරිදි, කය වචනය දුසිරිතෙහි යෙදීම වැළකීම ලෙස දතයුතුය. මෙසේ ඒ සංවර විනය පස් ආකාරයකට බෙදා ඇතැයිද දතයුතුය.

එසේම, යම් අයුරින් නාම, රූප ආදී කොටස් විදසුන් මගට යොමුවන තාක් තමා කෙරෙහි නොපිරිහෙන ලෙස පවතීද, එකෙණෙහිම ඒ ඒ නුවණින් ඒ ඒ සිත කිලිටි වන කරුණු ඉවත් කෙරේ. ඒ කෙසේද යත්, මමය, මාගේ ය යන හැඟීම් නාමරූප ලෙස වෙන්කර දැකීමෙන් ඇතිවන වැරදි හැඟීම් හා (ඊට මුල්වන) හේතු සළකා බැලීමෙන්, එහිම ඊට පසුව ඇතිවන සැකය දුරු කිරීමෙන්, මම-මගේය යන හැඟීම සිරුරේ ඒ ඒ කොටස් අනුව විමසා බැලීමෙන්, වැරදි මග නිවැරදි කොටගෙන (අරිය මග අනුව) පවත්වා ගැනීමෙන් වැනසෙන්නේය යන වැරදි හැඟීම (උච්ඡෙද) හටගන්නා අයුරු, ඇතිවන අයුරු විමසා බැලීමෙන්, සදාකල්හිම පවතී යන හැඟීම, (ඝස්සත) හැමදෙයකම වෙනස්වන ගතිය (අනිච්ච) දැකීමෙන්, බයට පත්වූවන් අතර (සසරෙහි) බිය ඇතිකර ගැනීමෙන්, (සැපයෙහි) ආස්වාදය තුලින් එහි (දුක් ආදී) ආදීනව දැකීමෙන්, (සැපයෙකැයි) ඇලී සිටීමෙහි කළකිරීමෙන්, අත්හැරිමට අකැමති දේ අත්හළ යුතු යැයි නුවණින් සිත මෙහෙයවීමෙන්, මැදහත්ව නුවණ මෙහෙයවීමෙන්, මුල සිටම නිවනට යොමු වූ කරුණුවල පිහිටීමෙන්, කුසල අකුසල රැස්කිරීමේ දී සෝවාන් ආදී මගට පැමිණෙන නුවණින්, මෙසේ කෙලෙස් යටපත් කිරීම ‘තදංගප්පහාණ’ නම් වේ. උපචාර-අප්පණ සමාධි අනුව, යම්තාක් තම සිතෙහි එකඟ බවෙහි පිරිහීමක් නොපවතීද, ඒතාක් විතක්ක ආදී නිවනට සතුරුවන කරුණු තමා කෙරෙහි හට නොගන්නා ලෙසට නැතිකිරීම ‘වික්‍ඛම්භනප්පහාණ’ නම් වේ. සතරාකාර අරියමග වඩනා ලද බැවින්, තම සිතේ පැවති කෙලෙස් හැඟීම් නැතිකරන අදහසින්, ඒ කෙලෙස් ඇතිවීමට හේතු දැන, ඒ ඒ මගපල ලබමින් නැවත හට නොගන්නා පරිදි නැති කිරීම ‘සමුච්ඡෙදප්පහාණ’ යයි. මගපල ලැබීමෙහිදී මුළුමනින්ම කෙලෙස් සංසිඳීම ‘පටිප්පස්සද්ධි පහාණ’ යයි. හැම අයුරින්ම (හේතුඵල සබඳතාවෙන්) සකස්වන දේ - එකතුවන දේ මුළුමනින්ම නැතිකිරිම ‘නිස්සරණ පහාණ’ නම් වේ. මෙම සියළුම කෙලෙස් දුරු කරන්නේ (නැවත හටගැනීමට ඇති ඉඩකඩ) අත්හැර දැමීම යන අදහසිනි. හික්මීම යන අදහස විනය යන්නෙන් හැඟේ. එහෙයින් විනය (යන වචනය යෙදෙන අයුරින්) ‘පහාණ විනය’ යයි ද කියනු ලැබේ. ‘පහාණ විනය’ ද පස් ආකාරයකට බෙදේ යැයි දතයුතුය. එයද හික්මීම හා බැහැර කිරිම යයි දෙගුණව දස ආකාර වේ.

ඒ අතුරින් පටිප්පස්සද්ධි, නිස්සරණ විනය හැර, ඉතිරි අටආකාර වූ විනයට (අදාලව ගැනෙන) කරුණු ඒ ඒ ආකාරයට දුරු කෙරේ යැයි කියනු ලබයි. ඒ කෙසේද යත්, සීල සංවරයෙන් කය, වචනයෙහි දුසිරිත දුරුකිරීමෙහි දී ඒ හා බැඳුනු තරහ ද නැතිවේ. සිහි නුවණින් කටයුතු කිරීමෙන් ලබන සංවරයෙන් දැඩි ලෝභය හා දොම්නස දුරු කෙරෙමින්, දොම්නස හා බැඳුනු තරහද දුරු කෙරේ. ඉවසීමේ සංවරයෙන් සීතල ආදිය නිසා ඇතිවන තරහ දුරුවේ. උත්සාහ සංවරයෙන් (නපුරු අදහස් අනුව කටයුතු නොකිරීමෙන්) ඊට මුල්වන තරහ නැතිවේ. මේ කරුණු අනුව තදංග, වික්‍ඛම්භන, සමුච්ඡෙද පහාණ පරිදි, එසේ තමා කෙරෙහි වූ ඒ අයහපත් තරහ දුරු කරයි. පහාණ විනය යටතේ මෙහි කාමයෙහි (කැමැත්ත) දුරුකිරීම ගැන සඳහන් නොවූවත්, එයද සංවරයෙහි ඇතුලත් වේ. ඉහත කී පරිදි පටිප්පස්සද්ධ විනය හා නිස්සරණ විනය හැර, ඉතිරි අටවැදෑරුම් වූ හික්මීම පිළිබඳව ඒ ඒ ආකාරයෙන් සංවර වේයැයි කියා ඇත.

‘මහණෙනි, පැවිද්දකු යම්විටක තදබල නපුරු තරහ ඇතිවූ විට පස් ආකාරයකින් මුළුමනින්ම ඒ තරහ දුරුකළ යුතුයි. ඒ කරුණු පහ කවරේද? මහණෙනි, යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි තදබල තරහ හටගත්තේද ඔහුට මෙත් වැඩිය යුතුය. (ඔහු) එසේ නොවූවත්, නොසිතුවත් කරුණාව-මුදිතා-මැදිහත් බව ඇතිකරගත යුතුය. කරන දෙයෙහි (කම්ම) පලය ඔහුට උරුම වන්නේ යැයි ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි සැළකිය යුතුය.

මෙසේ පස් ආකාරයට තරහ දුරුකරන සැටි දේශනා කරන ලදි. එමෙන්ම,

[missing trans] මහණෙනි, ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අපිරිසිදු ලෙස, අයහපත් ලෙස කය හසුරුවයිද, අයහපත් ලෙස වචන හසුරුවයිද එබඳු පුද්ගලයා කෙරෙහිද තරහ දුරුකළ යුතුය.

මෙසේ කිනම් ආකාරයෙන් හෝ තරහ දුරුකිරීම විනෙති යැයි කියනු ලැබේ. තව ද,

‘මහණෙනි, දෙපසට අඳිනු ලබන කියතකින් පහත් ගති ඇති සොරු අඟපසඟ කපන්නාහු නම්, එවිට ඔවුන් කෙරෙහි සිත කිලිටි කර ගන්නේ නම්, (නපුරු තරහ සිතක් ඇති කරගන්නේ නම්) එබඳු තැනැත්තා මගේ අවවාදය පිළිපදින්නෙක් නොවේ.’

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාදය මෙයයි.

‘තස්සෙව තෙන පාපියො යො කුද්ධං පටිකුජ්ඣති කුද්ධං අප්පටිකුජ්ඣන්තො සංගාමං ජෙති දුජ්ජයං

උභින්නමත්‍ථං චරති අත්තනො ච පරස්ස ච පරං සංකුපිතං ඤත්වා යො සතො උපසම්මති’

‘මහණෙනි, ගැහැණියකට හෝ මිනිසකුට හෝ තරහ ඇතිවන කරුණු හතකි. ඒ කරුණු හත මොනවාද? මහණෙනි, සතුරා (අනික්) සතුරා ගැන ‘මොහුගේ සිරුර පැහැපත් නොවන්නේ නම් මැනවැයි සිතයි. මහණෙනි, සතුරා අනිකාගේ පැහැපත් බවට සතුටු නොවේ. කෝපයෙන් මඩනා ලද තැනැත්තෙක් මනාව දිය නා, සුවඳ ගල්වා, හිසකෙස් රවුල් කපා සුදුවතින් සැරසුනද පැහැපත් නොවේමය. මහණෙනි, මෙය තරහින් පෙළුණු ගැහැණියකගේ හෝ මිනිසකුගේ හෝ පළමු කරුණයි.

‘මේ සතුරා දුකටම පත්වේවා! බොහෝ සම්පත් නොලැබේවා! යසසට පත් නොවේවා! මිතුරන් නොසිටීවා! කය බිඳී මරණින් පසු සැප නොමැති තන්හි හෝ නිරයෙහි ඉපිදේවා! යැයි තරහ ඇති තැනැත්තා මෙසේ සිතයි. ඊට හේතු කුමක්ද? සතුරා අනෙක් සතුරාගේ ජීවිතය යහපත් වනු දැකීම නොකැමති වීමයි. මහණෙනි, තරහින් මැඩුණු පුද්ගලයා කයින් දුසිරිතෙහි හැසිර, වචනයෙන් දුසිරිතෙහි හැසිර, සිතින් දුසිරිත්තෙහි හැසිර තරහෙන්ම මියගොස් නිරයෙහි උපදී.’

කුද්ධො අත්‍ථං න ජානාති කුද්ධො ධම්මං න පස්සතී -පෙ- යෙන කොධෙන කුද්ධාසෙ සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං තං කොධං සම්මදඤ්ඤාය පජහන්ති විපස්සිනො

කොධං ජහෙ විප්පජහෙය්‍ය මානං, සඤ්ඤොජනං සබ්බමතික්කමෙය්‍ය, අනත්‍ථජනනො කොධො කොධො චිත්තප්පකොපනො එකාපරාධං ඛම භූරිපඤ්ඤ! පණ්ඩිතා කොධබලා භවන්ති’

මේ ආකාරයෙන් කෝපයෙහි පල විපාකද නුවණින් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද කෝපය දුරුකිරිමට කටයුතු කරයි. එහෙයින් මෙසේ නුවණින් විමසා බලා දුරු කෙරේද ‘විනෙති’ යැයි කියනු ලැබේ.

‘කොධ’ යනු ‘මට අයහපත කළේ යැයි තදබල තරහක් හටගනී.’ ආදි ලෙසින් සූත්‍රයෙහි කියන ලද පරිදි නව ආකාර වේ. ‘මට යහපතක් නොකළේ යැයි ඊට නැවත විරුද්ධ වීමෙන් නව ආකාර ලෙස දහඅට වැදෑරුම් වේ. කැටකැබලිති ආදියද (කෝපය බලවත් වීම නිසා අඩදබර වීමේදී) යොදාගැනීමත් සමග දහනව ආකාරයට ඇතිවන කෝපය (මුලදී) හටගැනීමට එම හේතු අතරින් එක් හේතුවක් මුල්විය හැකිය. ‘විසට’ පැතිරුණු යන්නයි. ‘සප්ප විසං’ සපුන්ගේ විසය. ‘ඉව’ උපමාව දැක්වීමට යෙදූ වචනයයි. ‘ඉ’ අකුර ලොප්කොට ‘ව’ යනුවෙන් කියන ලදී. ‘ඔසධෙහි’ බෙහෙතින් යන අදහසයි. එය මෙසේ දක්වන ලදී. විස වෙදෙකු සපෙකු ඩසින ලද තැනැත්තකුගේ සිරුර පුරාම පැවති විස, මුල්-කඳ-පොතු කොළ-මල්-ගෙඩි ආදී නොයෙක් දේ යොදා සකස් කරන ලද බෙහෙතින් ඉක්මණින්ම ඉවත් කරන්නා සේ, යම් තැනැත්තෙක් ඉහත කියන ලද පරිදි සිත් සතන්හි වසා පැතිර පැවති කෝපය සඳහන් වූ කිසියම් ආකාරයකින් දුරු කරයි. (කෝපය) නො ඉවසයි, අත්හරියි, ඉවතලයි, විනාස කරයි.

සො භික්‍ඛූ ජහාති ඔරපාරං මෙසේ කෝපය දුරුකිරිමෙහි උත්සාහවත්වන පැවිද්දා අනාගාමී මගින් මුළුමනින්ම තරහ ඉවත් කරයි. එහෙයින් සසරින් එතෙරවීමට අවැසි ‘ඔරම්භාගිය සංයොජන පහ අත්හරින්නේ යැයි දතයුතුය. පොදුවේ ගත්කල පාරං යනු තීරයට නමකි. එහෙයින් සසර සයුරෙහි මෙතෙර සිට එතෙරට ගියේ යැයි සළකා ඔරපාරං යැයි කියනු ලබයි. නැතහොත් යම් පැවිද්දෙක්, හටගත් කෝපය, බෙහෙත් බලයෙන් සප් විස ඉවත් කරන්නා සේ අනාගාමී ඵලයට පත්ව මෙතෙර අත්හරීද, එහි ඔර යැයි කියනු ලබන්නේ තමා (දැන් ලබා ඇති) ජීවිතයයි. පාර යනු අනුන්ගේ ජීවිතයයි. ඔරං යනු තම සිරුරෙහි ඇස් ආදී ආයතන හයයි. පාරං බාහිර ආයතන හයයි. එසේම ඔරං යනු මිනිස් ලොවයි. පාරං දෙව්ලොවයි. ඔරං කාම ලෝකයයි. පාරං රූප අරූප ලෝකයයි. ඔරං කාමරූප භවයයි. පාරං අරූප භවයයි. ඔරං (දැනට ලබා ඇති) උපතයි. පාරං එය පවත්වා ගැනීමට අවැසි දේය. අරහත් මගින් සසරෙහි ඡන්‍දරාගය ඉවත් කිරීම ජහාති ඔරපාරං යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී අනාගාමීව කාමරාගය මුළුමනින්ම නසන ලද බැවින් ජීවත්වන තෙක්ම ඡන්‍දරාගය නැත්තේය. එනමුදු අනාගාමී මඟ මෙන්, එහි අගය ගුණය සඳහන් කරනු වස් මුළුමනින්ම ඔරපාර කොටසට ඇතුලත් කොට එහි ඡන්‍දරාගය උදුරාදැමීම ජහාති ඔරපාරං යැයි කියන ලදී.

මීළඟට එහි අරුත වඩාත් පැහැදිලි කිරිමට උපමාවක් දක්වයි. උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණං එහි බඩගා යන තේරුමෙන් උරග නම් වේ. සර්පයාට සමාන වචනයකි. එය කාමරූපී හා කාමරූපී නොවන යනුවෙන් දෙයාකාරය. දියෙහි හා ගොඩබිමෙහි වසන යනුවෙන්ද කාමරූපී දෙයාකාරය. ජලයෙහි උපන්නෝ එහිම, අදාල රූපීබව ලබති. ගොඩබිමෙහි උපන්නෝ අදාල රූපීබව ලබති. ගොඩබිමෙහි උපන්නෝ අදාල රූපී බව ලබන්නේ ගොඩබිමෙහිමය. දියෙහි නොවේ. එබඳු උරගයෙකු මහළුබවට පත්වීම ජිණ්ණං කල්ගතවීම නිසා පුරාණඤ්ච යැයි හැඳින්වේ. සජාතියං, නිස්සාය, ජිගුච්ඡන්තො, ථාමෙන යැයි - තචං හැවය සතරාකාරයකට හැරදමයි. සජාති නම් දිග සපුන් ය. උරගයෝ අවස්ථා පහකදී තම හැඩය-ගතිය ඉක්මවා නොයති. උපතේදී මරණයේදී, සැකරහිත නින්දේදී, තම ජාතිය සමග මෙවුන්දම් සේවනයේදී හා දිරූ හැවය හැර දැමීමේදී ය. සර්පයා හැවය හැර දැමීමේදී තම ස්වභාවය වෙනස් නොකරයි. පිළිකුලෙන් හැවය ඉවත දමයි. යම්විටක එය අඩක් ගැලවී (සිරුරෙන්) එල්ලෙමින් ඇතිවිට පිළිකුල් කරමින් ලී දඬු අතරට හෝ මුලක් අතරට හෝ ගොස් ඒ ආධාර කොටගෙන - වෙර යොදා, උත්සාහකොට, වලිගය නමා, බලා සිටියදීම පෙණය විදහා හැවය හැරදමා කැමති තැනකට යයි. එසේම පැවිද්දා ද (සසරින්) එතරට යනු කැමතිව සතරාකාරයෙන් (කෙලෙස්) හැරදමයි. එයද සජාති, ජිගුච්ඡන්තො, නිස්සාය, ථාමෙන යනුවෙනි. සජාති නම් ‘අරියාය ජාතියා ජාතො.....’ පරිදි උතුම් පැවිදි ජීවිතයට පත්වූ දින පටන්....දක්වා ඇති මෙහි වචනයේ තේරුම සීලයයි. ‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’ නුවණැති තැනැත්තා සීලයෙහි පිහිටා යයි දක්වා ඇති පරිදි ඊට සුදුසු ලෙස කටයුතු කොට (සජාතියං) තම ජීවිත ස්වභාව සළකා පරණ හැවය හැරලන්නා සේ (සසරින්) එතරට යයි. දුක් උපදවන, ඒ ඒ තැන්හි ඇතිවන දොස් දැක, පිළිකුල් කරමින්, යහපත් මිතුරන් හේතුකොට යහපත් වීරිය බලවත් ලෙස යොදවමින් ‘දවසක් සක්මනෙහි යෙදෙමින්, නිවනට බාධා කරන කරුණුවලින් සිත පිරිසිදු කරයි’ - දිවසං චංකමෙන නිසජ්ජාය ආවරණියෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති’ යනුවෙන් කියන ලද පරිදි දිවා රෑ කොටස් හයකට බෙදා ගනිමින් දැඩි උත්සාහවත්ව උරගයකු වල්ගය නවා හරවන්නා සේ, පලක් බැඳ උරගයා මෙන් හුස්ම පිටකරමින්, දැඩිව වෙර යොදමින්, උරගයා පෙණය කරන්නා සේ නුවණ පැතිරවීමෙන්, උරගයා හැව ඉවතලන්නා සේ සසර ගමන අත්හරියි. හැව ඉවතලූ උරගයා මෙන් ඒ පැවිද්දා ද (කෙලෙස්) බර බහාතබා මතු නූපදනා ලෙස අනුපාදිසේස නිවන වෙත එළඹේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ -

යො උප්පතිනං විනෙති කොධං විසටං සප්පවිසංව ඔසධෙහි සො භික්‍ඛු ජහාති ඔරපාරං උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණං’

යැයි මෙසේ අරහත් බව කුළුගන්වමින් මුල් ගාථාව වදාළහ.

මීළඟට දෙවන ගාථාවෙහි තේරුම් විස්තර දැක්වෙයි. එහිද

යෙන යත්‍ථ යදා යස්මා වුත්තා ගාථා අයං ඉමං විධිං පකාසයිත්‍වාස්සා කරිස්සාමත්‍ථවණ්ණනං

යනුවෙන් සිරස්තලයයි මේ. මුලින් මෙන් කවදා කොතැනදී කුමක් නිසා දේශනා කරන ලද්දේ දැයි විස්තර දැක්වීමෙන් (අටුවාව) විශාල වේයැයි ඇති බිය නිසා, මින්පසුව සියළුම ගාථාවල සිරස්තලවලට අදාල වන පරිදි නිදාන කතා දක්වන අතරම, එහි අරුත් විස්තර කරන්නෙමි. යො රාගමුදච්ඡිදා අසෙසං මේ දෙවන ගාථාවයි.

එය දේශනා කිරීමට හේතු වූ කතා පුවත මෙයයි - එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනේපිඬු සිටුවරයා විසින් කරවන ලද ජීවන අරමෙහි වැඩවසති. එකල්හි ගරුකටයුතු සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේගේ උවටැන්කරුවෙකු වූ එක්තරා රත්රන් වැඩ කරන්නකුගේ පුතෙක් උන්වහන්සේ වෙත පැවිදි විය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ තරුණ හිමිට (සිරුරේ) අසුභ බව (මෙනෙහි කරවීම) ගැළපේ යැයි දැන රාගය දුරුකරනු පිණිස (පස්කම්හි ඇලීම් ගැහැට මතුවන) අසුභ කමටහන වැඩීමට උපදෙස් දුන්හ. එය මෙනෙහි කරන තරමටවත් සිත තැන්පත් නොවේ. තරුණ හිමිනම එම කමටහන උපකාර නොවන බව තෙරණුවන්ට සැළ කළේය. තෙරුන් වහන්සේද ‘තරුණ හිමිට එය සුදුසු යැ’යි නැවත ද එම කමටහන වඩන ලෙසම කීහ. මෙසේ සිවු මසක් ඉක්ම ගියද සිතෙහි කිසිදු උසස් වෙසෙස් බවක් නොවීය. එවිට සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ ඒ මහණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘සාරිපුත්ත, මේ මහණුන්ට ගැලපෙන කමටහන (තෝරාගැනීමට) ඔබට නොහැකිය. එය බුදුවරයෙකුම දැනසිටිය යුතු’ බව වදාරා, පැහැපත් පියුමක් ඉඳු බලෙන් පෙන්වා ඒ හිමියගේ අතට දුන්හ. ‘මහණ, මේ පියුම නටුව කඩා විහාරය පිටුපස වැලිතලයෙහි තබව, එය ඉදිරියේ රතු පැහැය - රතු පැහැය යනුවෙන් මෙනෙහි කරමින්, එරමිණිය ගොතාගෙන හිඳුව’යි වදාළහ. මේ හිමි පෙර පන්සිය වරක්ම ඉපදුනේ රන්කම් කරන පවුලය. එහෙයින් ඒ හිමිට සුදුසු නිමිත්ත රතු පැහැය දැක්වීම බව දත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ලොහිත කමටහන’ වඩන ලෙස උපදෙස් දුන්හ. ඒ අනුව කටයුතු කොට ඒ හිමි මොහොතකින් ඊට අනුරූපව සිවුවන දැහැනට පැමිණ අගසිට මුලටත් - මුලසිට අගටත් දැහැන් වැඩීමට පටන් ගත්තේය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ පියුම මැලවේවා’යි අදිටන් කළහ. තෙරණුවෝ දැහැනින් නැගිට ඒ මැලවුණු පියුමෙහි කළු පැහැය දැක, පැහැපත් වූ රූපයක් ජරාවෙන් මනාව මඩනා ලදැයි අනිස බව වටහාගත්හ. එම හැඟීම තම සිරුර ගැනද සමකොට බැලීය. එහිදී යම්දෙයක් එක් ආකාරයෙන්ම නොපවතී නම්, එය දුක බවත්, යම් දුකක් වේනම් එය තිර නොමැති බවත් දැන තුන්ලොවම ගිනි ඇවිලගත් සේ දුටුවේය. මෙසේ දකින අතරම, ඒ අසල වූ පියුම් විලකට බැස දරුවන් නෙළුම් මල් නෙල නෙලා මිටි බඳින සැටිත්, දියෙහි ඇති නෙළුම් මල් බටකැළයක ගිනිදැල් මෙන්ද වැටහිණ. (දැවී) වැටෙන වැටෙන මල්පියලි දරුණු අගාධයකට පිවිසෙනු සේ පෙනිණ. ගොඩබිමෙහි තිබූ නෙළුම් මල් අගින් මැලවුණු, ගින්නෙන් දැවුණු සේ වැටහිණ. මේ ආකාරයෙන් උන්වහන්සේට හැමදෙයක තතු යළි යළිත් මෙනෙහි කරනවිට පෙරටත් වඩා තුන්ලොවම ඇවිලගත්තා සේ, පිළිසරණක් නොමැති සේ දැනිණ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුවඳ කුටියෙහි වැඩහිඳිමින්ම ඒ තෙරුන්ගේ සිරුර මත්තෙහි ආලෝකයක් මුදාහළ සේක. එම ආලෝකය ඒ හිමිගේ මුහුණම වසා පැතිරිණි. එවිට ඒ හිමියන් ‘මේ කුමක්දැයි විමසන්නේ’, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමා අසලටම පැමිණිසේක් වනැ’යි දැක අසුනින් නැගිට ඇඳිලි බැඳ නමස්කාර කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ හිමියන් දහම් අවබෝධයට සුදුසු බව දැන ‘යො රාගමුදච්ඡිදා අසෙසං’ යන ‘මෙම ආලෝක කිරණ මගින් ගාථාව වදාළහ.

එහි රාගො යනු ඇලීමයි. පස්කම්හි සැපයෙහි ඇලීමට සමාන අදහසයි. උදච්ඡිදා - සිඳ දමයි, කඩා දමයි, වනසයි. ‘සිඳ දැමුවේය යන අතීත කාලය හැඟවීම සඳහා වත්මන් කාලීනව යොදා ඇතැයි අකුරු බස්වහර ගැන සැළකිලිමත් වන්නෝ අදහස් කරති. අසෙස - සිතෙහි නොපෙනී පවත්නා රාගාදී කෙලෙස්, භිසපුප්ඵංව සරොරුහං විලෙහි වැඩුණු නෙළුම් මලක් මෙන්, විගයහ බැස, පිවිස යන අදහසයි. ඉතිරි වචන පෙර සඳහන් වූ පරිදිමය. කුමක් නිසා කියන ලදද? යම්සේ ඒ දරුවෝ විලට බැස, නෙළුඹු දැලි හා නෙළුම් මල් නෙලත් ද, එසේම ඒ මහණ ද මේ තුන්ලොව හා එක්වන සබඳතා ගැඹුරින් විමසමින්ද -

‘රාගය සමාන ගින්නක් නැත.’

‘කාමරාගයෙන් දැවෙමි, මසිත තදින් දවයි’

තමා විසින්ම කරන ලද දැලට පැටලෙන මකුළුවා සේ, රාගයෙන් රත් වූ තැනැත්තෝ කෙලෙස් සැඩ පහරට ඇද වැටෙති.

‘ඇවැත්නි, රාගයෙන් සිත දැඩිව මැඩගෙන සිටින තැනැත්තෝ අනුන්ගේ දිවි වුවද තොර කරති.’

මේ ආකාරයෙන් සඳහන් වූ පරිදි රාගාදිය පිළිබඳ විමසමින් ඉහත කී ලෙසට සීල සංවරයෙන් යුතුව පණ ඇති පණ නැති සියළු දේ කෙරෙහි අසුබ ලෙස බලා (අනිස බව හා දුක් බව) මඳින්මද රාගය දුරුකරමින් අනාගාමී මගින් ද ඉතිරි සියළුම කෙලෙස්, අරහත් බවට පත්වීමෙන්ද නැති කරයි. ඉහත කී අයුරින්, ඒ මහණ උරගයා පරණ හැවය ඉවතලන්නා සේ සසරින් එතරට යති’යි අරහත් බව කුළුගන්වමින් ගාථාව දේශනා කරන ලදී. දේශනය අවසන ඒ තරුණ හිමියෝ රහත් පල ලදහ.

යො තණ්හමුදච්ඡිදා යන මේ ගාථාව දේශනා කිරීමට මුල්වූයේ කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර වැඩවසන සමයෙහි එක් හිමිනමක් ගග්ගරා පොකුණු තෙර වසමින් තණ්හා පෙරටුව අකුසල සිතිවිලි මෙනෙහි කරයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම අදහස දැන ආලෝක කිරණ මගින් මෙම ගාථාව වදාළහ.

ආසාව-ආසා පිපාසය තණ්හා නම් වේ. ආසාවෙහි සෑහීමකට පත් නොවීම අදහස් වේ. කාම, භව, විභව තණ්හාවද මෙයට සමාන වචනයි. පවත්නා ස්වභාවය සරිත වේ. සසර සැරිසරන තෙක් භව කෙළවර දක්වා උපත ලබන තැන්වල තදින් මුල්බැස ගෙන සිටින බව කියන ලදී. සීඝසර ඉක්මන් ගමනින්, ජීවත්ව සිටින කාලය හා මරණින් පසුව ලබන විපාක සළකා, මොහොතකින්ම පරසක්වළටද භව කෙළවරටද පැමිණීමට හැකි බව කියා ඇත.

‘උපරි විසාලං දුප්පූරං ඉච්ඡං විසටගාමිනිං යෙච තං අනුගච්ඡන්ති තෙ හොන්ති චක්කධාරිනො

තණ්හාදුතියො පුරිසො දීඝමද්ධාන සංසරං ඉත්‍ථභාවඤ්ඤථාභාවං සංසාරං නාතිවත්තතී’

‘මහරජ, ලෝකයා (තමනට තවත් ලැබිය යුතු යැයි) තමාට අඩු දේවල් පිරිමසාගැනීමේ සෑහීමකට පත් නොවී, තණ්හාවට වහලකු වී ඇත.’

මෙසේ ආදීනව විමසා බලමින්, ඉහත සඳහන් කළ පරිදි සීල සංවරයෙන් යුතුව යම් කෙනෙක් (ගිහි-පැවිදි) තණ්හාව ටිකෙන් ටික, විසොසයිත්‍වා වියළවා (තණ්හා සෑඩපහර වියලවමින්) අරහත් මගින් ඉතිරි සියළු කෙලෙස් මුලින් සිඳ දමයි. ඒ මහණ එකෙණෙහිම මුළුමනින්මද සසරින් එතර වෙයි. දේශනාව අවසානයේ අකුසල සිතිවිලි මෙනෙහි කළ ඒ හිමි රහත් බව ලැබීය.

යො මානවබුදබ්බධී - මේ ගාථාව දේශනා කිරීමට මුල්වූයේ කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩ වසති. එක් හිමිනමක් ගංතෙර වාසය කරන අතර, ජලය අඩු දියපහර හරහා තනන ලද බට ඒදණ්ඩක් පසුව ගලා ආ මහ සැඩපහරින් ගසාගෙන යනු දැක, ‘සකස්වන හැමදෙයක්ම තිර බවක් නැතැ’යි (අනිච්චා වත සංඛාරා) සංවේගයට පත්විය. එම අදහස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, ආලෝක කිරණ මගින් මෙම ගාථාව වදාළහ.

එම ගාථාවේ මානො ඉපදුණු කුලය, පවුල ආදී සම්පත් ගැන උඩඟු සිතිවිලි ඇතිකර ගැනීමයි. ‘මම (වෙනත් කෙනෙකු හා) උසස් වෙමි. සමාන වෙමි. පහත් කෙනෙක් වෙමි’යි මානය තුන් ආකාරය. නැවතද උසස් වෙනත් කෙනෙකු සේ උසස් වෙමි. උසස් වූවකු හා සම වෙමි. උසස් වූවකුට වඩා පහත් කෙනෙකු වෙමි. සමාන තත්ත්වයේ කෙනෙකු හා සම වෙමි. සමාන කෙනෙකු හා පහත් වෙමි. පහත් කෙනෙකුට වඩා උසස් වෙමි. පහත් කෙනෙකු හා සමාන වෙමි. පහත් කෙනෙකු හා පහත් වෙමි’ ලෙසින් මානය නව ආකාරය. ඒ සියළු ආකාර වූ මානයයි.

“යම් ආකාර වූ මානයෙන් මත් වූවෝ දුගතියට යති.”

මේ ආදී ලෙසින් එහි ආදීනව විමසීමෙන්, ඉහත කියන ලද පරිදි සීල සංවරාදියෙන් යුතුව මඳින් මඳ (මාතාධික සිතිවිලිවලට) වද දෙමින් කෙලෙසුන් දුබල බවට පත්කිරීම බට ඒදණ්ඩ වැනිය. නව ලොවුතුරා දහම ඉතා බලවත් බැවින් මහා සැඩපහරක් බඳු අරහත් මගෙන්, අසෙසං උදබ්බධී සහමුලින්ම නැතිකිරිමෙන් සිඳ දැමීම වධෙති යනුවෙන් කියන ලදී. ඒ මහණ එකෙණෙහිම සසර ගමන හැර දමයි. දේශනාව අවසානයෙහි ඒ හිමි අරහත් පලයෙහි පිහිටියේය.

යො තාජ්ඣගමා මේ ගාථාව දේශනා කිරීමට මුල්වූයේ කුමක්ද? මෙම ගාථාවටද, පසුව දැක්වෙන ගාථා දොළහටද එකම හේතුවකි. එක් කලක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර වැඩ වසති. එකල්හි එක් බමුණෙක්, තම දුවගේ විවාහ මංගල්‍යයේදී ‘පහත් යැයි සැළකෙන කිසියම් කෙනෙකු (වසලයෙකු) මුලසිටම පරිහරණය නොකරන ලද මලින් දැරිය අලංකාර කොට පතිකුලයට යවන්නෙමි’යි සිතීය. ඔහු සැවැත්නුවර ඇතුලතත්, නුවරින් පිටත්, එසේ පරිහරණයට නොගත් කිසිදු මලක්, තණ මලක්වත් නුදුටුවේය. මේ අතර නොමනා ගති පැවතුම් ඇති බමුණු තරුණයන් රැස්ව සිටිනු දැක, ‘උවමනා දේ ඒ බොහෝ දෙනාගෙන් කවුරුන් හෝ දන්නාහ’යි සිතා ‘ඔවුන්ගෙන් විමසන්නෙමි’යි, ඒ පිළිබඳව ඇසුවේය. ඔවුහු බමුණා විහිළුවට ගනිමින්, ‘බමුණානෙනි, දිඹුල් මල ලොව කිසිවකු විසිනිදු පරිහරණයට ගෙන නැත. එම මල්වලින් දුව සරසා දෙව’යි කීහ. බමුණා පසුදා උදෑසනින් පිබිද ආහාර ගෙන, අචිරවතී ගංතෙර, දිඹුල් වනයට ගොස් දිඹුල් ගස් එකින් එක පිරික්සමින්, මලක නටුවක් පමණකුදු නොදුටුවේය. දහවල ඉකුත්වද්දී අනික් ගංතෙරට ගියේය. එහි එක් මහණෙක් එක්තරා සිත්කළු ගසක් මුල දිවා කාලය ගත කරමින් කමටහන් මෙනෙහි කරයි. බමුණ එහි පැමිණ, ඒ හිමියන් ගැන නොසළකා වරෙක හිඳිමින්ද බිම ඇන බා ගනිමින්ද (උක්කුටිකව හිඳිමින්ද) වරෙක නැගී සිටිමින්ද සියළු අතුපතර දෙස විමසා බලමින් වෙහෙසට පත්වෙයි. එහිදී ඒ හිමි ‘බමුණ, වටිනා දෙයක් මෙන් කුමක් සොයන්නේ දැ’යි? ඇසීය. ‘දිඹුල් මල්’ යැයි කීය. ‘බමුණ, ලෝකයෙහි දිඹුල් මල් නැත. ඔවුගේ වචන බොරුය. වෙහෙස නොගනුව’යි හිමි කීය. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ හිමියන්ගේ අදහස දැන ආලෝකයක් විහිදුවා, සිත එක් අරමුණක පිහිටවූ පසු ආලෝක කිරණ මගින් මෙම ගාථාව වදාළහ. එහි යො නාජ්ඣගමා භවෙසු සාරං - සියළු කරුණු කිවයුතුව ඇත.

එහි පළමු ගාථාවෙහි නජඣගමා - එතෙක් අවබෝධ නොකළේය, හෝ නොලැබුවේය යන්නයි. භවෙසු - කාම, රූප, අරූප, සඤ්ඤී, අසඤ්ඤී, නෙවසඤ්ඤා, නාසඤ්ඤා ආදී රූප-වේදනා සමූහයෙහි එකක්, සතරක්, පහම සහිතව උපත ලබන තැන්ය. සාරං තිර බව හෝ ආත්මය ලෙස දැඩිව ගැනීමය. විචිනං නුවණින් සොයා බැලීමය. පුප්ඵමිව උදුම්බරෙසු යම්සේ දිඹුල් ගස්වල මල් සොයන ඒ බමුණාට එය නොලැබුණේද, එසේම භාවනා වඩන්නා ද නුවණින් සොයාබලමින් ඉපදීමට අයත් හැමතන්හිම (භව) කිසිදු හරයක් නොලැබ, ඒ නිසරු බව නිසාම, ඒ සියළුම දේවල් තිරව නොපවත්නා (තමාට) අයත් නොවන්නේ යැයි මැනවින් මෙනෙහි කරමින් අනුපිළිවෙළින් ලොවුතුරු මගෙන් (නිවන) අවබෝධය ලබා, උරගයා පරණ දිරූ හැවය හැරලන්නා සේ සසර ගමන හැරදමයි. මේ එහි අදහසයි. ඉතිරි ගාථා විස්තරවලදී, එම අදහස නැවත) සඳහන් නොකොට, කිවයුතු වෙසෙස් කරුණු ඇතොත් කියමු.

‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා ඉති භවාභවතඤ්ච වීතිවත්තො’

එහි අන්තර යන වචනය යෙදුනු තවත් තැන් කීපයකි.

‘නදී තීරෙසු පත්‍ථානෙ සභාසු රථිකාසූ ච ජනා සංගම්ම මන්තෙන්ති මඤ්ච තඤ්ච කිමන්තරං’

මෙසේ අන්තර යන වචනය - සුළු දෙයකින් බොහෝ දෙයක් දැනගන්නා අතරතුර අවසානයට පැමිණීම ගැනද අදහස් වේ.

‘අනත්‍ථජනනො කොධො කොධො චිත්තප්පකොපනො භයමන්තරතො ජාතං තං ජනො නාවබුජ්ඣතී’

මෙසේ සිත අතරමැද ආදී සේ බොහෝ තැන්වල මෙය යෙදෙන අරුත් දැක්වේ. මෙහි යෙදී ඇත්තේ සිත යන වචනයට අදාළවය. යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා තෙවැනි මගපලයෙන් මුළුමනින්ම නසන ලද බැවින් එබඳු තැනැත්තකුගේ සිතෙහි කෝපය නැතැයි අදහසයි. භවො - සම්පත්, විභවො - විපත්, එසේම භවො - දියුණුවයි. විභවො - පාඩු, භවො හැමකල්හිම පැවැත්ම, විභවො වැනසීම. භවො පිත, විභව පව්, විභව-අභව යනු එකම තේරුමයි. එහෙයින් ඉති භවාභවතඤ්ච වීතිවත්තො, මෙහිලා ඒ සම්පත්, විපත්, දියුණුව, පිරිහීම, සදාකල් පැවැත්ම, වැනසීම, පින, පව ලෙස නොයෙක් ආකාරයෙන් භවයෙන් භවය ගැන කියනු ලබයි. සිවුවන මගපලයෙන් ඇති පරිදිම ඒ ඒ කරුණු දැන භවයෙන් භවය හෙවත් සසර ගමන ඉක්ම වූයේ යැයි මෙසේ අරුත් දතයුතුය.

යස්ස විතක්කා - මෙහි, යම් පැවිද්දෙකුට තුන් ආකාර වූ කැමැත්ත, නපුරු සහගත හා හිංසාත්මක සිතිවිලි ඇති වේද, නෑදැයින් රටක් හෝ දෙවියන් යන තුන් ආකාර සිතිවිලි වේද, අනුන් කෙරෙහි කරුණ සහගත සිතිවිලි, ලාභ සත්කාර කීර්තිය ගැන, නිවැරදි යැයි දැනෙන පරිදි ඊට අනුව මතුවන සිතිවිලි යැයි නව ආකාරය. (මෙසේ විතක්ක නවයකි.) හැම අයුරින්ම, යහපත් ලෙස කියන ලද පරිදි ඒ ඒ දෙයෙහි පලවිපාක විමසා බලා, එකිනෙකට ගැටුම් ඇතිවන අයුරු-පතුරුවන අයුරු විභාග කිරීමෙන්, ඒ (සිතිවිලි) හටගැනීම නැතිකිරීමට සමත් වූවන් විසින් සෝවාන් ආදී මුල් මගපල තුනෙන් ද විධූපිතා - බොහෝ සෙයින් දුම් ගස්වන ලද්දේ, තවන ලද්දේ, දවන ලද්දේය යන අදහසයි. මෙසේ දුම් ගස්වා, අජ්ඣත්ත සුවිකප්පිතා අසෙසා - තමාට අයත්, තමා පිළිබඳ, තමාගේ (රූපාදී) ඛන්‍ධ සමූහයට අයත් (සිරුරෙහි) තමා වෙනුවෙන් හටගත් (ඒ සිතිවිලි) නැත ඇති නොවේද, මෙසේ අරහත් මගෙන් ඉතිරි නැතිව සිඳින ලදී. සිඳීම යන්නට කැපීම යයිද කියනු ලැබේ. ‘රවුල් කෙස් කපන ලදි’ යයිද කියා ඇති පරිදි මෙහි අරුතද සුදුසු සේ දතයුතුය.

මීළගට යො නාච්චසාරි යන ගාථාවයි. එහි යො නාච්චසාරි යමෙක් වේගයෙන් නොදුවති. න පච්චසාරි නොනවතී යනුයි. කුමක් නිසා කියන ලද්දේ ද? පටන් ගන්නා ලද දැඩි උත්සාහයෙන් යුතුව එයින් උඩඟු වෙමින් වඩාත් සිතයි. මඳ උත්සාහවත් වූයේ කුසීතව පසුවට තබා කල්පනා කරයි. එසේම භව තණ්හාවෙන් තමන් වෙහෙසට පත්වෙමින් (ඉදිරි ජීවිතය ගැන) වැඩියෙන් සිහිකරයි. කාම තණ්හාවෙන් කම්සුවයෙහි යෙදෙමින් මඳ වශයෙන් සිතයි. හැමදෙයක්ම (තමාම අයත්කොට) තිර පැවැත්මක් ඇතැයි වැඩියෙන් සිතයි. එහි වැනසීම, අහිමිවීම ගැන පසුබටව (දුක්මුසුව) සිතයි. පසුවූ දේ ගැන දුක්වෙමින් නැවත වැඩියෙන් සිහිකරයි. අනාගතය බලාපොරොත්තුවෙන් පසුගාමීව සිතයි. අතීත පටන්ගැන්ම පිළිබඳ (තමාගේ ඉපදීම අතීතය) වැඩියෙන් සිහිකරයි. අවසානය ගැන පසුගාමීව සිතයි. එහෙයින් යම් කෙනෙක් මෙම අනත හෙවත් දෙකෙළවරම අත්හැර, මැදහත් පිළිවෙත පිළිපදිමින්, වැඩියෙන් නොසිතීම හෝ පසුගාමීව නොසිතීම ගැන මෙසේ කියන ලදී. සබ්බං අච්චගමා ඉමං පපඤචං, එහිලා අරහත් මග අවසන්කොට ඇති මැද පිලිවෙතින් සියළු ආකාර වූ වින්දන (වෙදනා) හැඟීම් හා කාමාදී සංකල්පනා මුල් වූ ආසා, දැඩිව එල්බ ගැනීම්, තුන්ආකාර වූ මානය හා (ඒ ඒ පුද්ගලයාට ආවේණික වූ කෙලෙසින් පිරි පුද්ගලිකත්වය (පපඤ්ච) ඉක්මවන්නේ, මැනවින් ඉක්මවන්නේ යන තේරුමයි.

ඒ ගාථා අතරින් සබ්බං විතථමිදන්ති ඤත්‍වා ලොකෙ - මේ ගාථා සඳහන ගැන වෙසෙසින් දැක්වේ. එහි තේරුම නම්, සබ්බං යනු ඉතිරි නැතිව, කිසිවක් අඩු නැතිව, මෙහිදී මෙලොව ඛන්‍ධ පහට අයත් (සිරුර හා බැඳුණු දේ හා අන් සියල්ල) - ආපෝ ආදී ධාතු ලෙසින් නුවණින් විමසා බැලීම අදහස් වේ. විතථ - නැති හෝ ඇති බවයි. වෙනස් නොවේ, හෝ සැපයි හෝ යහපතැයි හෝ ආත්ම ලෙස හෝ ඒ මේ ආකාරයට කෙලෙස් ලෙසින් අනුවණ මිනිසුන් සළකනු ලබයි. විතථ යැයි කියන ලද්දේ කුමක් නිසාද? ඉදං ඒ සියළුදේ (ඇස් ආදී ඉඳුරන්ට) දකින අයුරින්, යොමුවන අයුරු කීය. ඤත්‍වා මගපල නුවණින් දැන, ඒවාට මුලා නොවී, ගොදුරු නොවී ලොකෙ (තමා හා) බැඳුනු ලෝකය, සියළු දේ (ඛන්‍ධ) සමූහ ලෙස හටගැනීම කෙලෙස් ලෙස නොගැනීම අදහස් වේ.

මීළඟට දැක්වෙන ගාථා හතරෙහි වීතලොභො, වීතරාගො, වීතදොසො, වීතමොහො යන්නෙහි වෙනසක් ඇත. ලොභො - ඇලීම, ආසා කිරීමයි. (කෙලෙස්) සියල්ලටම ඇතුලත් එය මුල්ම අකුසල මූලයට සමාන වචනයකි. දැඩි ලෝභය හෝ ගැනේ. ‘අප්පෙකදා භාරවාජ, මාතිමත්තීසුපි ලොභධම්මො උප්පජ්ජති, භගිනිමත්තීසුපි ධීතුමත්තීසුපි ලොභධම්මො උප්පජ්ජති’ - භාරවාජ, ඇතැම්විටක ඒ ලෝභ ගතිය මව්වරුන්, සොහොයුරියන්, දූවරුන් සම්බන්ධයෙන්ද හටගනී’ යැයි ලෝභයේ එබඳු ගති ගැන කියා ඇත. ඇලෙන සුළු බව රාගො පස්ආකාර වූ කාමයෙහි ඇලීමට සමාන වචනයකි. කිපෙන, සිත නපුරට පත්කෙරෙන බැවින් දොසො වේ. මුලදී සඳහන් කරන ලද කෝපයට සමානය. මුළාවට පත්කරන බැවින් මොහො නම් වේ. සිවුසස් නොදැනීමට එය සමාන වචනයකි. එහෙයින් මේ මහණ ‘කෙසේ නම්, මම ලෝභය දුරුකොට වාසය කරන්නෙම්දැ’යි ලෝභය පිළිකුල් කරමින් විදසුන් වැඩීම අරඹයි. එවිට ඒ මහණ හට ලෝභය නැති කිරීම පිණිස, සියළු සංඛාරවල මුසා බව දක්වමින්, සසර ගමන වළකාලීම පිණිසත් මෙම ගාථා වදාළහ. මීට පසුව ඇති ගාථාද මේ අයුරිනි. කියන ලද පරිදි, ඒ ඒ කරුණු විදසුන් භාවනා ඇරඹූ, ඒ මහණුන්ට මේ ගාථා එකින් එක වදාරන ලද බව ඇතමෙක් කියති. එය කැමති අයුරින් සළකා ගතයුතුය. ඉතිරි ගාථා සතර ගැනද එසේය.

එහි තේරුම් දැක්වීමයි. ඉවත් නොකරන ලද බැවින්, සිතෙහි ඉතිරිව ඇතැයි යන්නෙන් අනුසයා නමි. කාමරාග, තරහ, මාන, මම මගේය ආදී දැඩිව ගත් හැඟීම්, සැකය, කාමාදී භව ආසාව, මුලාව ආදියට සමාන වචනයකි. මේ දේවල්, තමා කෙරෙහි යෙදෙන අයුරු මූලා නම් වේ. රැකවරණ නොමැති අරුතින් අකුසලා ය. එය ඇතිවීමට පදනම වන හෙයින්ද මූලා වේ. වැරදි සහිත, දුක් විපාක ලැබ දෙන තේරුමෙන් අකුසලා ය. මේ කරුණු දෙකම ලෝභ, දෝස, මෝහයට සමාන වචන වේ. ‘මහණෙනි, ලෝභය අකුසලයකි. අකුසලයට මුල්වේයැයි, ආදී ලෙසින් ‘ලොභො භික්‍ඛවෙ අකුසලඤ්ච, අකුසල මූලඤ්ච’ මෙය දක්වන ලදී. මෙසේ ඒ කෙලෙස් (සෝවාන් ආදී) ඒ ඒ මගපල මගින් නසන ලද බැවින්, යම් පැවිද්දෙකුට ඒවා හටනොගනීද, එම අකුසල මුල් මුලින්ම උදුරා දමන ලද්දේ යැයි සමූහතාසෙ අදහසයි. වෙන් වෙන් වශයෙන් බහු වචනයට ‘ස’ ආගම වීයැයි වියරණ ඇදුරෝ දක්වති. අටුවාචාරීහු සෙ යන්න නිපාත පදයකැයි විස්තර කරති. කැමති පරිදි තීරණය කළයුතුය. මේ ආකාරයෙන් ඒ මහන කෙලෙසුන් නසන ලදද, කෙලෙස් නසන ලද්දේය යනුවෙන් ද දැඩිව නොගනී. එම අදහස ඉවත් කළේද නොවේ. (කෙසේ වුවත්) කෙලෙස් දුරුකොට සිටියේ යැයි කියන ලදී. එහෙත් දැන් පවත්නා කාලය අනුව ජහාති ඔරපාරං යනුවෙන් කියනු ලබයි. නැතහොත් අනුපාදිසෙස නිවනින් පිරිනිවනට පත්වන්නේ, තම සිරුර හා බාහිරව බැඳුනු ආයතනික දෙයෙහි අත්හැර දැමීම ඔරපාරං යනුවෙන් දතයුතුය.

එය කෙලෙස් අනුපිලිවෙලින්ද, මගපිලිවෙලින්ද යන දෙයාකාරයෙන් සිතෙහි පවත්නා රාගාදිය නැතිවීම දතයුතුය. කෙලෙස් පිලිවෙල අනුව කාමරාග, පටිඝ යන කෙලෙස් අනාගාමි මගින් ඇතිවේ. මානය අරහත් මගිනි. මගපිලිවෙලින් ගත්විට, සෝවාන් මගින් (මම - මගේය) ආදී හැඟීම් හා සැකය, දුරුවේ. භව ඇල්ම හා නොදැනුවත් බව (අවිජ්ජා) අරහත් මගින් නැති වේ. මග පිළිවෙළින් (නැවත) සඳහන් කළොත්, සෝවාන් බවට පත්වීමෙන් දැකීම් හා සැකය දුරුවේ. සකදාගාමී බවට පත්වීමෙන් කාමරාග, පටිඝ කෙලෙස් සහගත බව අඩු කෙරේ. රහත් පලයට පත්වීමෙන් මාන, භවරාග, නොදැනීම හෙවත් අවිජ්ජා නැති කෙරේ. එහි යම් ආකාරයකින් සියළුම කෙලෙස් අකුසල මුල් සේ නොගත්තද, කාමරාග, භවරාග ආසාව අකුසල මූල යටතට ගැනේ. පටිඝ, අවිජ්ජා සහ දෝස මෝහ යන අකුසල මූලයෙහිම ලා සැළකේ. දිට්ඨි, මාන, විචිකිච්ඡා ආදියෙහි කිසිදු අකුසල මූලයක් සේ නොවූවත්, යම් ආකාරයකින් ඒවා දුරුකිරීමෙන් ද, අකුසල් මුල් සහමුලින්ම නැසීමෙන් කෙලෙස් නැතිකිරීම බලාපොරොත්තු වීද, එහෙයින් -

‘යම් පැවිද්දකු අකුසල් මුල් සහමුලින්ම උදුරා දමන ලද්දේ ද, නසන ලද්දේ ද කාමාදි අනුසය හෙවත් කෙලෙස් කිසිවක් නැතැයි

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ.

යස්ස දරථජා යන ගාථාවෙහි - දරථ යන්නෙන් මුලින් මුලින් හටගන්නා කෙලෙස්වලින් දවන ගතිය පහදයි. ඒ දැවීම් ගති තුලින් ඇතිවූ බැවින් දරථජා නම් වේ. ඔර යයි තම සිරුරට කියනු ලැබේ. ‘ඔරීමං තීරන්ති ඛො භික්‍ඛූ සක්කායස්සෙතං අධිවචනං’ මෙතෙර පැවිද්දකුගේ තම සිරුරට සමාන වචනයකැයි කියන ලදී. ආගමනාය යනු උපතයි. පච්චයාසෙ - හේතුවමය. කුමක් නිසා කියන ලද්දේ ද? යම් පැවිද්දෙකුට දැඩි සේ ඇළුම් කිරීමට ඇති හේතු සෝවාන් ආදී මගපලවලට පත්වීමෙන් නැති කරන ලද හෙයින් දරථජා යැයි දැක්වූ පරිදි කෙලෙස් කිසිවක් හට නොගනී. පෙර කියන ලද පරිදි ඒ පැවිද්දා සසර ගමන අත්හරි.

යස්ස වනථජා - මෙහිද දරථජ මෙන් වනථජ ගැන ද දතයුතුය. වචනයේ අරුතෙහි වෙනසක් ඇත. වන යනු ඇළුම් කරන්නේ, ආසා බලාපොරොත්තු ඇති කරන්නේය යන අදහසයි. ඉල්ලයි, සේවනය කරයි යන තේරුමයි. තණ්හාව සමාන වචනයකි. එසේ අරමුණු වන යම් දෙයක් පතමින්, ඇසුරු කරන යන තේරුමෙන් වනං යැයි කියනු ලැබේ. වනථො තණ්හා කෙලෙස් හා සමානය. එයින් ඇති වූයේ, හටගත්තේ වනථාජාත = වනථජා නම් වේ. ඇතැමෙක් සියළුම කෙලෙස්වලටම ‘වනථ’ යැයි කියති. පසුව හටගන්නා කෙලෙස්ද වනථජා යැයි උරග සූත්‍රයෙහිදී අදහස් වේ. අනෙක් අදහස ධම්මපද ගාථාවලට අදාලය. විනිබන්‍ධාය භවාය - සසර එකට බැඳී ඇති බවයි. නැතහොත් සිතෙහි පහළවන කෙලෙස් අරමුණුවල සබඳතාවයි. නැවත උපතකට හේතුවේයැයි අදහසයි. හේතුවම හෙතුකප්ප යයි දැක්වේ.

යො නීවරණෙ - මෙම ගාථාවෙහි නීවරණ යනු සිතට හිතවත් පිළිවෙතක් හෝ වළකාලීමයි. සඟවති, ආවරණය කරති යන තේරුමයි. පහාය - ඉවතලා, පඤ්ච යනු නීවරණ සංඛ්‍යාවයි. දුක්රහිත බව අනීඝො කථාවෙන් කථාව - සැකය ඉක්මවූ බැවින් තිණ්ණකථංකථො, උල් ඉවත්කළ බැවින් විසල්ලො - මෙසේ කියන ලද්දේ කුමක් නිසාද? යම් පැවිද්දෙකු නීවරණයන්හි පලවිපාක දැක, මහණකමෙහි යහපත් වූ උසස් බවක් ලෙසට, ඒ කාමච්ඡන්‍ද ආදී නීවරණ පහ ඒ ඒ මගපල ලබමින් මුළුමනින්ම හැරදමන ලද බැවින්, කෙලෙස් දුක් රහිත බැවින්, ‘මම අතීත භවයන්හි සිටියෙම්දැ’යි? ආදී ලෙසින් සැකයෙන් තොරවීමෙන් තිණ්ණකථංකථො වෙයි. (ඉහත සඳහන් පරිදි) උල් පහ කවරේද? රාගය නැමති උල, දොස උල, මොහ උල, මාන උල සහ දිට්ඨි උල ය. මෙම උල් පහ උදුරා ඉවත ලූ බැවින් විසල්ල නම් වේ. මෙබඳු පැවිද්දා පෙර කී අයුරු සසර නවතයි.

තවද නීවරණ නැති කිරීම කෙලෙස් දුරුකරන පිළිවෙළින් ද මගපිළිවෙතින් ද යන දෙ ආකාරයෙන්ම දතයුතුය. කෙලෙස් පිළිවෙළින් වූ කාමච්ඡන්ද, ව්‍යාපාද නීවරණ සකදාගාමී මගින් නැති වෙයි. ථිනමිද්ධ උද්ධච්ව අරහත් මගින් නැසේ. ‘මා විසින් ඒකාන්තයෙන්ම කුසල් නොකරන ලදී’ ආදී ලෙසින් වන විපිළිසර වූ කුකුස් ඇති විචිකිච්ඡා නීවරණය සෝවාන් මගින් නැතිවේ. කාමච්ඡන්ද ව්‍යාපාද නීවරණ සකදාගාමී මගින් ලිහිල් වේ. අනාගාමී මගින් ඉතිරි නැතිවම මුළුමනින්ම නසයි. ථීනමිද්ධ හා උද්ධච්ච නීවරණ රහත් මගින් නැති කෙරේ. මෙසේය:

‘යො නීවරණෙ පහාය පඤ්ච අනීඝො තිණ්ණ කථං කථො විසල්ලො සො භික්‍ඛූ ජහාති ඔරපාරං උරගො ජිණ්ණමිව තචං පුරාණං’

යැයි අරහත් මග කුළුගන්වමින් දේශනාව නිම කළහ. දේශනාව අවසන ඒ මහණහු අරහත්පලෙහි පිහිටියහ. [missing trans]

උරග සූත්‍ර විස්තරය නිමි.