2. ධනියසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

2. ධනිය සූත්‍ර වර්ණනාව

පක්කොදනො - ධනිය සූත්‍රයයි. එයට හේතු වූ කරුණ කුමක් ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවත් නුවර වැඩවසති. එකල ධනිය නම් ගව පාලකයා මහී ගං තෙර වාසය කරයි. ඔහුගේ පෙර භවයක තතු මෙසේ වෙයි. කස්සප බුදුරදුන්ගේ සසුන බබළන කල්හි, වසර විසිදහසක් දවස් පතා සංඝයා වහන්සේලාට සලාක බත් විස්සක් දුන්නේය. ඔහු එයින් චුතව දෙවියන් අතර ඉපිද දෙව්ලොවම තවත් බුදුවරයකු පහළ වන තෙක් කල්යවා අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි විදේහ රට මැද පබ්බත රට්ඨ පෙදෙසෙහි ධම්මකොණ්ඩක නම් නගරයෙහි සිටු පුතකුව ඉපිද ගව පාලනයෙන් ජීවත් වෙයි. ඔහුට ගවයෝ තිස්දහසක් පමණ වෙති. විසිහත්දහසක් එළදෙනුන්ගෙන් කිරි දොවති. ගොපල්ලෝ නිතර එක්තැනම නොවසති. වැසි සහිත මාස සතරෙහි ගොඩබිම වසති. ඉතිරි අට මාසයෙහි තණකොළ, ජලය පහසුවෙන් ලබන තැනක වසති. එතැන ගංතෙරක හෝ ස්වභාවික විල්තෙරක් හෝ වෙයි. ඉක්බිති ධනිය ද වැසිකාලයෙහි තමා විසූ ගමෙන් නික්ම ගවයන්ට පහසුවෙන් විසිය හැකි, ඉඩ ඇති තැනක් සොයන්නේ, එක් කලක මහපොළව විවරව (මතු වූ) මහාමහි නමින් හඳුන්වන ලද ගලායන (දිය පහරින් වටවූ) ඉඩ ඇති පරිදි මුහුද ආසන්නයට පැවති අතුරු දූපතක් සේ සකස්ව තිබුණු කිසියම් තැනකට පිවිස ගව හලක්ද, තමන්ට නිවසක්ද තනා වාසය කළේය. ඔහුට පුත්තු හත් දෙනෙක් ද, දූවරු සත්දෙනෙක් ද, ලේලියෝ සත්දෙනෙක් ද, නොයෙක් කම්කරුවෝ ද වෙති. කුරුල්ලන් රුක් මුදුන්හි කූඩු තනත් ද කකුළුවන් ජලයට ළංව තිබූ (බෙණ) සිදුරු වසා, ගොඩබිමට ළංව බෙණ සාදත්ද එවිට වැසිකාලයට පෙරනිමිති බව ගව පාලකයෝ දනිති. එමෙන්ම කුරුල්ලන් දිය මතුපිටට පහත් තැනක කුඩු තනත් ද, කකුළුවන් ගොඩබිම ආසන්න වූ බණ සිදුරු වසා ජලයට ආසන්නව බෙණ සාදත්ද එවිට වැසි නොමැති කාලය බවද දනිති.

ඒ ධනිය ගව පාලකයාද වැසි ඇතිවන ලකුණු සළකා, වැසි කාලය ළංවූ විට අතුරු දූපතින් නික්ම මහාමහි ගඟෙන් එතරව, ගංවතුරෙන් යට නොවන තැනක තම වාසයට (සුදුසු තැනක්) හාත්පස අවුරා ගවහල්ද තනා සති හතක්ම වැසි වසිද්දී, එහි වාසය කළේය. දර, තණකොළ ආදිය රැස් කොටගෙන, සියළුම දූපුතුන්, දාසයන්, කම්කරුවන් එක්රැස්ව නොයෙක් අයුරින් කෑම සහ ආහාර පිළියෙල කොට තිබියදී සතරවටින් වැසි වළාකුළු හටගැනිණ. ඔහු දෙනුන් දොවා, ගවහල්හි ගවයන් බන්දවා, ගවයන්ට සිවුදෙසින්ම දුම් ගස්සවා, සියළුම සේවක පිරිස අනුභව කරවා, සියළු කටයුතු නිම කරවා, ඒ ඒ තැන පහන් දල්වවා තමන් කිරි හා බත් අනුභව කොට යහනට පිවිස, තම සිරිසම්පත් දැක සතුටු සිතින් යුතුව, බටහිර දෙසින් අහස ගොරවන හඬ අසා පක්කොදනො දූද්ධඛීරො හමස්මි ආදී ලෙසින් මෙම සතුටු හැඟුම් පළ කළේය.

මේ එහි තේරුම් හා විස්තරයි. පක්කොදනො බත පිසන ලදී. දූද්ධ ඛීරො, දෙනුන්ගෙන් කිරි දොවා ඇත. අහං යන්නෙන් තමා දක්වන ලදී. අස්මී තමා එසේ කළ බවයි. ‘මම බත් පිස, කිරි දොවා ඇත්තෙමි යන තේරුමයි. ඉති මෙසේ කීය. නිද්දෙසයෙහි ‘ඉති’ යනු වචන සන්ධි කිරිමෙහි, වචන එක් කිරීමෙහි, වචනයෙහි අඩුබවක් පිරවීමේදී අකුරු එකතු කිරීමෙහි සිලුටු බව හා පිළිවෙලකට යෙදීමේදී භාවිත කරන බව සඳහන්ව ඇත. මෙසේ එහි අරුත් පෙන්වන ලදී. එය මෙහි සන්ධි වීමක් ලෙස දතයුතුය. පෙර පදයෙන් යම් දෙයක් කියන ලදද, ඒ ඒ කියන ලද දෙය වෙනුවෙන් ‘මෙසේ කීය යැයි’ (එවං+ආහ+ඉති) යන අදහස දක්වමින් ‘ඉති’ යනුවෙන් පසු පදය සමග ‘මෙත්තෙය්‍යො ඉති හෝ භගවා ඉති හෝ ආදී ලෙසින් පද සන්ධි වේ. වෙනත් ආකාර නොවේ.

ධනියො ගොපො යනු ඒ සිටුපුත් හඳුන්වන නමයි. දාන සීල ආදී (මෙලොව පරලොව) වැඩදායක ධනය හැර, කෙත්වත්, උයන් වත් ආදී නොසෙල්වෙන (ථාවර) ධනයෙන්ද, ගවයන් අසුන් ආදී ජංගම ධනයෙන්ද, අමුරන්, රත්රන් ආදී එක්රැස් කරගන්නා ධනයෙන්ද, සිප් නිපුණතාවෙන් අතපය වෙහෙසා ලබන ධනය වැනි මේ පස් ආකාර වූ ධනයට වඩා පස්ගෝරස ලබා දීමෙන් ලෝකයාට සිදුවන උපකාරය සළකා ‘ගවයා හා සමාන ධනයක් නැතැ’යි කියන ලද පරිදි මෙහි ගව සම්පත උසස්කොට දැක්වේ. එවන් ගව සම්පතක් අයිති ධනිය ගව පාලනය කරන බැවින් ගොපො නම් වෙයි. යමෙක් තමන්ට අයත් ගවයන් පාලනය කරත් ද ඔහු ගොපො යයි හඳුන්වනු ලැබේ. යමෙකු අනුන්ට බැලමෙහෙ කොට ගවයන් රැකබලා ගනීද ඔහු ගොපල්ලාය. මෙහි තමාම එම කටයුතු කරන බැවින් ගොපො යැයි කියන ලදී.

අනුතීරෙ ඉවුර සමීපයෙහි, මහියා මහාමහී නම් වූ ගඟයි. සමාන වූ තමාට අනුකූලව සිටින පිරිවර ජනයා සමග වාසය කරන තැනැත්තා සමානවාසො මෙහිද ඒ ආකාර බැවින් සමානවාසො යනුවෙන් දක්වා ඇත. ඡන්නා යනු වැසෙන් නොතෙමෙන සේ (ඉළුක්, පිදුරු ආදී) තණකොළ හා කොළ ආදියෙන් සෙවිලි කරන ලද, කුටී වාසය කරන ගෙයට සමාන වචනයකි. ආහිතො බැබලෙන හෝ දල්වන ලද හෝ තේරුමයි. ගිනි ගින්දර, ඒ ඒ තැන්වල ගින්දර ගිනි යනුවෙන් වහරනු ලබයි. අථ චෙ පත්‍ථයසි දැන් යම් අයුරින්, කැමැත්තෙහි නම් යන අදහසයි. පවසය ජලය ඉසින්න, වගුරුවන්න, ජලය මුදා හරින්න යන අරුතයි. දෙව යනු වලාකුලට ඇමතීමයි.

මේ එහි වචනවල තේරුමයි. මෙසේ මේ ධනිය ගව පාලකයා තම ඇඳෙහි වැතිර, අහස ගොරවන හඬ අසා පක්කොදනො ‘හමස්මි’ යැයි කියමින් කයෙහි වෙහෙස නැති කරගනු පිණිසත්, කයෙහි සුව පහසුව සලසා ගැනීමටත් තම සිත තැන්පත් බව පෙන්වයි. අනුතීරෙ මහියා යනු වසන තැනින් ලබන සතුටයි. සමානවාසො එබඳු කැමති වූවන් හා වෙන්වීමෙන් ඇතිවන සෝකය නොමැති වීමයි. ජනනා කුටී සිරුරෙහි දුක්පීඩාදිය වැළකීමයි. ආහිතො ගිනී, ගොපල්ලන් යම් ආකාරයෙන් වටකොට, දුමෙන් හා දරවලින් යන තුන් අයුරකින් ගිනි දල්වත්ද, මොහුද එපරිදිම ඔහුගේ ගෙයිද ඒ සියල්ලම කරන ලදී. එහෙයින් සියළු දිසාවම (හැම පැත්තකම) වටකොට ගිනි (දැල්වීම) නිසා. ආහිතො ගිනී වල්සතුන් පැමිණීම වැළැක්වීම අදහස් වේ. ගවයන් මැදිකොට, ගොම ආදියෙන් දුම්ගිනි ගැසීමේදී මැසිමදුරුවන්ගෙන් උන්ට පීඩා ඇති නොවේ. ගොපල්ලන් නිදන තන්හී දරවලින් ගිනි (දැල්වීම) නිසා ඔවුන්ට සීතල උවදුරු වැළකේ. මෙසේ, තමන්ට හෝ ගොණුන්ට හෝ සේවක පිරිසට හෝ වැස්සෙන් කිසිදු උවදුරක් නොවන බැවින්, මහත් සතුටට පත් ධනිය ‘අථ චෙ පත්‍ථයසි පවස්ස දෙව’ යැයි කීය.

ධනිය මෙසේ කියන ගාථා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ජේතවන මහා විහාරයෙහි සුවඳවත් කුටියෙහි වැඩසිට, මිනිස් ගතිය ඉක්මවා යන ඉතා පිරිසිදු දිව කණින් ඇසූහ. ඒ අසා, බුදු ඇසින් ලොව බලන සේක්, ‘ධනියත් බිරිඳත් දෙදෙනාටම හේතුසම්පත් ඇත. මා ගොස් දහම් දෙසුවහොත් දෙදෙනාම පැවිදිව රහත් පලයට පැමිණෙන්නාහ, මා නොගියහොත් හෙට මහා ජල ගැලීමෙන් වැනසෙන බවදැන, එකෙණෙහිම සැවැත් නුවරින් යොදුන් හත්සියයක් දුර, ධනියගේ නිවසට අහසින් වැඩමකොට ඔහුගේ කුටිය මත්තෙහි සිටියහ. ධනිය ඒ ගාථාව නැවත නැවතත් කියයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි ගිය කල්හිද නොනැවතීම ගාථාව කියයි. ‘එපමණකින් සතුටක් හෝ තහවුරු බවක් ඇති නොවේ, එය මෙසේ විය යුතු යැයි’ පෙන්වාදීමට බුදුරජාණන් වහන්සේ

‘අක්කොධනො විගතඛීලො හමස්මී’ යන පිළිතුරු ගාථාව වදාළහ.

එහි අකුරු සමතාවක් ඇතත් අදහස (ධනිය සිතන ලද දෙයට) සමාන නොවේ. පක්කොදන, අක්කොධන ආදී පදවල තේරුම මහ මුහුදෙහි එතෙර මෙතෙර මෙන් සමාන නොවේ. අකුරුවල කිසියම් සමානතාවක් ඇත. එහි මුල් ගාථාවේ සමාන පදවල තේරුම (කලින්) දක්වා ඇති පරිදි දතයුතුය.

වෙසෙසින් දැක්විය යුතු පද ගැනද තේරුම්ද විස්තර කෙරේ. අක්කොධනො නොකිපෙන බවයි. කෝපය ඇතිවූ විට, කලින් කියා ඇති පරිදි, ඇතමෙකුට එය දැඩිවම හටගෙන, හදවත තැවුල් ඇති කරමින් සංසිඳයි. කෝපය ඊට වඩා බලවත් ලෙස හටගත් කල ඇතමෙක් මුහුණ රැවීම් පමණක් කරති. වඩාත් බලවත් වූවිට, නපුරු වචන කියනු කැමතිව, හකු සෙලවීම පමණකුදු කරයි. ඊටත් වඩා බලවත් වූ විට නපුරු වචන කියයි. පසුව තවත් කෝපය බලවත් වීමෙන්, ලී කැබැල්ලක් හෝ ආයුධයක් හෝ සොයමින් වටපිට බලයි. පසුව තවත් බලවත් වූ විට දඬුමුගුරු ආදිය ගෙන එහා මෙහා දුවයි. තවත් බලවත් වූ විට එක් අයකුට හෝ දෙදෙනෙකුට හෝ පහර දෙයි. පසුව තවත් බලවත් වූ විට සහ ලේ නෑයගේ වුවත් ජීවිත තොර කරයි. ඇතැම්විට, තවත් කෝපය බලවත් වූ විට, සිංහල දිවයිනෙහි කාල නම් ගමෙහි විසූ ඇමති මෙන්, තම ජීවිතය වුවද තොර කර ගනී. කෝපය ඉතාම බලවත් වූ විට ඇත්තේ මෙපමණයි. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝමැඩදීම මුල් සිඳලන ලද තල්ගසක් මෙන් මුළුමනින්ම නැති කළ සේක. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අක්කොධනො ‘හමස්මී’ යැයි කීහ.

විගතඛීලො - උල් ඉවත් කරන ලද, සිතෙහි තද ගතිය අනුව එය පස් ආකාරයැයි කියන ලදී. සතර මසක් පුරා වැසි වැස්සත් වලගොඩැලි උල් සහිත බිමෙහි ධාන්‍ය නොවැඩේද, එසේම (කොධ ආදී) උල් ඇති සිතෙහි සදහම් ඇසීම වැනි කුසලට හේතුවන වැසි වැස්සත් කුසල් නොවැඩේ. එබඳු උල් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝමැඩදීම සහමුලින්ම නැතිකරන ලදහ. එහෙයින් - විගතබීලො හමස්මී යැයි කීහ.

එක් රැයක් වාසය කරන්නේය යන අරුතින් එකරත්තිවාසො වැසි පවත්නා මාස හතර පුරාම ධනිය එහි වාසයට පැමිණි සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට එසේ වාසය කිරීම අවැසි නොවේ. ඒ රැයෙහිම ඔහුට යහපත පිණිස එහි වැඩියහ. එහෙයින් එකරත්තිවාසො යැයි කීහ. විවටා සෙවිලි නොකරන ලද, කුටී සිරුරය. ඒ ඒ තේරුම් අනුව කය, ගුහා, දෙහ, සන්‍දෙහ, නැව, රිය, කොඩිය, තුඹස, පැල, කුඩාගෙය යනුවෙන් කියනු ලැබේ. මෙහිදී ලී දඬු ආදියෙන් (සකස් කරන ලද) ගෙය නමින් හැඳින්වෙන කුටිය මෙන්ම, ඇට ආදිය නිසා (සිරුර) කුටිය යැයි හඳුන්වා ඇත.

‘ඇවැත්නි, ලී දඬු ද, වැල් ආදියද, මැටිද තණ (පිදුරු ආදිය) කොළද යොදා ගනිමින් ඉඩ ඇති තැනක සකස් කරන ලද දේ ‘ගෙය’ නමින් හඳුන්වනු ලැබේ, එසේම, ඇවැත්නි, ඇට, නහර, මස් හා සම හේතුකොට හිස් පරිසරයෙහි සකස්වන ලද දෙය ‘රූපය’ ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. යනුවෙන් වදාරා ඇති පරිදිය.

සිත නම් වූ වඳුරාට වාසය වූ බැවින් කුටි නම් වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාළහ.

සිරුර ඇට සැකිලෙන් බැඳුනු කුටියක් ලෙසද එහි වාසය කරන වඳුරා පස් ඉඳුරන් නැමති දොරටුවලින් කුටිය දෙස බලමින්, ඒ දොරටුවල හැපෙමින් නැවත එහා මෙහා යයි.

ඒ කුටිය, තණ්හා-මාන-දිට්ඨි නැමති වහලෙන් පුද්ගලයන් විසින් සෙවිලි කරන ලදින් නැවත නැවත රාගාදී කෙලෙස් වැස්සෙන් මැනවින් තෙමේ, එහෙයින් මෙසේ වදාරා ඇත.

ඡන්නමතිවස්සති විවටං නාතිවස්සති තස්මා ඡන්නං විවරෙථ එවං තං නාතිවස්සතී’

මේ ගාථා ඛන්‍ධකයෙහිද ථෙරගාථාවෙහිද යන දෙතැනක කියන ලදී. ඛන්‍ධකයෙහි, ‘යමෙකු ඇවත සඟවත්ද, ඔහු කෙලෙස්වලින්ද නැවත නැවත ඇවැත්වලින්ද වඩාත් තෙමේ යමෙක් ඒවා නොසඟවත්ද (එයින්) නොතෙමේ. ‘යො ආපත්තිං පටිච්ඡාදෙති, තස්ස නාතිවස්සන්ති’ මේ තේරුම සඳහා කියන ලදී. ථෙරගාථාවෙහි, යමෙකු රාගාදියෙන් ‘සෙවිලිකොට තිබේ, නැවත ඇතිවන බලාපොරොත්තු නම් වූ රාගාදියෙන් තෙමේ යැයි කියන ලදී. යමෙක් හටගත් කෙලෙස් ඉවසා සිටිත්ද එසේ ඉවසන ලද (ඈත් නොකරන ලද) කෙලෙස් නම් වූ (ඒ ආවරණයෙන්) සෙවිලි කිරීමෙන් සිරුර නම් වූ කුටිය නැවත නැවත කෙලෙස් වැස්සටම තෙමෙයි. අරහත් මග නුවණ නම් වූ සුළඟින් කෙලෙස් නැමති වහල සිඳ බිඳ දමන ලද තැනැත්තෙකුගේ ‘කුටිය’ විවරව ඇත. ඔහු (රාගාදි) වැස්සෙන් නොතෙමෙයි යනු මෙහි අදහසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, යම්සේ වහලකට සමාන යැයි කියා ඇති දේ (හෙවත් කෙලෙස්) කියන ලද පරිදි සිඳ බිඳ දමන ලදහ. එහෙයින් විවටා කුටී යැයි කීහ. නිබ්බුතො, මැනවින් සන්සුන් - නිවුනු බවයි. ගිනි - ගින්නයි. එකොළොස් ආකාර වූ ගින්නෙන් මේ සියල්ල ඇවිල ගෙන ඇත. රාගාදි ගිනිවලින් ඇවිලීගෙන ඇතැයි එය විස්තර වේ. එම ගිනි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බෝමුල්හිදීම උතුම් මගපල නැමති සිහිල් දියෙන් නිවාලන ලදී. එහෙයින් නිබ්බුතො ගිනී යැයි වදාළහ.

මෙසේ වදාරන අතරම, ධනිය පැහැදෙන අයුරින්, අවමන් නොකරමින් වෙනත් අයුරින් අනුශාසනා කරති. ඒ කෙසේද? ධනිය, ඔබ අක්කොධනො යැයි කියමින්, පක්කොදනො’ හමස්මි යැයි සතුටු වෙහි? ආහාර පිසගැනීමටද දිවි ඇතිතාක් ධනය වැය කළ යුතුය. ධනය වැය කිරීමද, රැකගැනීමද දුකට හේතුවේ. කරුණු මෙසේ හෙයින්, ඔබ දුකින්ම සතුටු වෙහි. මම තරහ නැත්තෙමි’යි සතුටු වෙමින්, මෙලොව පරලොව දුක් නොමැති නිසා සතුටුවන බව පහදති. විගතබීලො යැයි කියන ඔබ දුද්ධ ඛීරොහමස්මී යැයි සතුටුව කටයුතු නොකරම, කටයුතු කරන ලදැයි සතුටු වෙහි, මම විගතඛීලො ‘හමස්මි’ යැයි සතුටුව කටයුතු කරන ලදුව සතුටු වෙමි. අනුතීරෙ මහියෙකරත්තිවාසො යැයි කියන ඔබ අනුතීරෙ මහියා සමානවාසො යනුවෙන් ද සතුටුවෙමින් මාස හතරක් නිබඳ වාසය කරහි. නිබඳ වාසයද වැඩිදෙනා සමග එක්ව-රැස්ව සිටීමයි. එයද දුකකි. කරුණු මෙසේ නම්, දුකින්ම සතුටු වෙයි. මම එකරත්ති වාසො යැයි නිබඳ වාසයෙන් තොරව තුටු වෙමි. වැඩිදෙනා සමග එක්ව, රැස් නොසිටිමි. එය සැපයකැයි සතුටුවෙමි’යි, පහදා දෙති.

ඔබ විවටා කුටී යැයි පවසමින්, ගෙය සෙවිලි කරන ලද නමුත් සිරුර නම් කුටිය (ජීවිතය නමැති කුටිය) කෙලෙස් වැස්සට තදින් තෙමේ. සමහරවිට සතරදිගින් එන (කාම ආදී) මහා ජල පහරින් බොහෝ විපතකට පත්විය හැකිය. කරුණු මෙසේනම්, සතුටු නොවිය යුතු විටක ඔබ සතුටු වෙහි. මම විවටා කුටී යැයි සතුටුව ජීවිත කුටිය කෙලෙස්වලින් සෙවිලි කර නොමැති බැවින් සතුටු වෙමි. මෙසේ, මගේ විවර කර ඇති කුටිය කෙලෙස් වැස්සෙන් නොතෙමේ. සතර දෙසින් එන මහා ජලපහරින් (කාම ආදී) බොහෝ උවදුරුවලට පත් නොවෙමි. ‘කරුණු මෙසේ හෙයින් සතුටු විය යුතු දෙයින් සතුටු වෙමි’යි පහදා දෙයි. නිබ්බුතො ගිනී යැයි (රාගාදී) එකොළොස් ආකාර වූ ගිනිවලින් වන උවදුරු වළකාලීමෙන් සතුටු වෙමි, ‘අථ චෙ පත්‍ථයසි පවස්ස දෙව’ යැයි ඔබ පවසන වචන, දුක ඉවත හළ, සැපයට පැමිණි, සියළු කටයුතු නිමවූ අප වැන්නවුනට හොබී. අථ චෙ පත්‍ථයසි පවස්ස දෙව යැයි ‘වැසි වැස්සත්, නොවැස්සත් අපට වෙසෙස් උපකාරයක් හෝ පාඩුවක් නැතැ’යි ඔබ කුමක් නිසා කියහිදැ’යි හඟවයි. මෙසේ ධනියට සතුටු නොවිය යුතු තැනකදී සතුටුවීම වෙනත් අයුරින් වැරදි බව දක්වා (ඒ ගැන) අවවාද දෙයි, කරුණු පහදා දෙයි.

මෙම ගාථා ධනිය ඇසුවත්, ‘කවරෙකු ගාථා කියතිදැ’යි නොවිමසා එය යහපත් දෙකැයි බොහෝ සතුටුවී නැවතද එබඳු දෑ අසනු කැමතිව අන්‍ධකමකසා යයි තවත් ගාථාවක් කීය. අන්‍ධකා යනු කණමැස්සන්ට සමාන වචනයකි. පිඟුවන් මැක්කන් යයි ඇතමෙක් කියති. මකසා: මදුරුවෝ, න විජ්ජරෙ - නැත. කච්ඡෙ නදී හා පබ්බත යැයි වගුරු බිම් පෙදෙස් දෙකකි. මෙහි නදී කච්ඡ අදහස් වේ. රූළ්හතිණෙ-වැඩුණු තණකොළ, චරන්ති ඒ තණකොළ කෑමට සැරිසරති. වුට්ඨිමපි කුණාටු වැසි ආදී නොයෙක් ආකාර වැසි, ඒ පිළිබඳව ආලවක සූත්‍රයෙහිදී පවසන්නෙමි. මෙහිදී වහින වැස්ස සළකා කියන ලදී. සහෙය්‍යුං ඉවසිය හැකි වෙමි. (දරාගත හැකි වෙමි) ඉතිරි වචන අපහසු නොවේ. මැසි මදුරුවෝ රැස්, ලේ උරා බී, මොහොතකින් (වෙනත් ගවපට්ටිවල) ගවයන් බොහෝ විපතට පමුණුවති. එහෙයින් වැස්සෙන් පසු ඒ ගොපල්ලෝ පස්වලින් ද කොළ අතුවලින් ද උන් මරති. මෙසේ වෙනත් ගවයන් මැසි මදුරු පීඩා විඳිමින්, ගමනෙහිදී වෙහෙසට පත්ව, සාගින්නෙන් මැරෙමින්, එක වැස්සක් වුව දරාගත නොහැකි වෙද්දී ධනිය තම ගවරැළට එබඳු මැසි මදුරු උවදුරු නොමැති බැවින් නොබියව නදී වගුරු බිමෙහි හැසිරෙමින්, වැඩුණු තණ කමින් ඉදිරියට යාමේදී සාගිනි වෙහෙසද නොමැති බව පවසයි. මගේ ගවයන් ඉහත කියන ලද උවදුරු නොමැති බැවින් දෙවරක් හෝ තෙවරක් හෝ වැසි වැස්සත් ඉවසා දරාගැනීමේ හැකියාව ඇතැයි පෙන්වා දෙයි.

[missing trans] මෙසේ බයෙන් ධනිය එතැන සිටියද, ඔහු පැමිණ සිටින තැනට වඩා තමන් වහන්සේ ‘පැමිණි තැන’ වඩා උසස් බවද, සුන්දර බවද විස්තර කරමින් බද්ධා හි භිසි... යන මෙම ගාථාව වදාළහ. අරුත් පමණක් දක්වමි.

භිසි යනු පැතිර, පුළුල් ව (හතරැස් හෝ දිග ව) බැඳි පහුරකට ලෝවාසීන් කියනු ලැබේ. උතුම් දහම් විනයෙහිදී එය අරිඅටඟි මගට සමාන වචනයකි.

මග, පජ්ජ, වටුම, නැව, එතරවන පාලම, පහුර, භිසි, සක්මන, අද්ධාන, මූලය, මග මාවත පාර අරුතින් ඒ ඒ තැන සඳහන්ව ඇත.

බද්ධාහි භිසි ගාථාවෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර පරිදිම ඔහුට ඔවදන් දෙමින් මෙම අරුත වදාළ බව දතයුතුය. ‘ධනිය, ඔබ පහුරක් බැඳ මහී ගඟෙන් එතරව මෙතැනට පැමිණියෙහිය. නැවතද ඔබ විසින් එම පහුර බැඳිය යුතුම වන්නේය. ගඟද තරණය කළ යුතුය. එතැන බිය නැති තැනක් නොවේ. මා විසින් එකඟ සිතින් (අරිඅටඟි) මග පිළිවෙත් එක්කොට නුවණ නැමති බැඳුමෙන් එම පහුර බද්ධා එයද පරම අවබෝධය ලබාගැනීමට හේතුවන කරුණු තිස්හතක් මැනවින් වඩන ලදුව, එක ලෙසටම පැවති බැවින්, එකිනෙක ඉක්මවා නොයමින් නැවත බැඳ තැබීම පල රහිත බැවින් ද දෙවි මිනිසුන් කිසිවෙකු මුදවන්නට නොහැකි බැවින්ද සුසංඛතා. ඔබද මහි ගඟින් එතරව, කලින් බලාපොරොත්තු වූ පෙදෙසට යතොත්, එසේ යන්නේ, සෝවාන් ඵලයට පත්වූවකු මෙන් (ඊට අයත්) ‘පෙදෙසට’ නොවේ. ඉක්බිති, එසේ එතරට ගියේ සියළු කෙලෙස් නසා, සියළු ඇලීම් ගැටීම් (ධම්ම) වලින් දුරුව, ඉතා උසස් වූ බිය රහිත වූ නිවනටය. තිණ්ණො දතයුතු සියළුම දේ මනාව අවබෝධ කොටගත්, දැනගත්, පාරගතො අරහත් බවට පත්, එසේ අරහත් බවට පත්වූයේ නම් කුමක් දුරු කරන්නේ ද? විනෙය්‍ය ඔඝං කාම ආදී සතරාකාර වූ මහ සැඩපහර තරණයකොට, ඉක්මවා එතරට ගියෙමි. දැන් මා විසින් නැවත තරණය කිරීමේ උවමනාවක් නොමැති බැවින් අත්‍ථො භිසියා න විජ්ජති එහෙයින් මා සඳහාම අථ චෙ පත්‍ථයසි පවස්ස දෙව යැයි කීමට වටී.

එය අසා ධනිය පෙර පරිදිම ගොපී මම අස්සවා යන මේ ගාථාව කීය. එහි ගොපී යැයි බිරිඳ ගැන කියයි. අස්සවා කියන දෙයට අනුකූලව, සොයා බලා විමසා කටයුතු කරන, කීකරු තැනැත්තියකි. අලොලා ගැහැණිය ඇළුම් කරන, කැමතිවන කරුණු පහකි. ආහාරයට ලොල් බව, විලාසිතාවනට ලොල්බව, අන් පිරිමින්ට ලොල් බව, මුදලට ලොල් බව සහ ඇවිදීමට ලොල් බව යනුවෙනි. එසේ ගැහැණිය බත්, කැවුම් වැනි පිටි යොදා සෑදු කෑම, සුරා ආදී ලෙසින් ආහාරයෙහි ලොල් බැවින්, යටත් පිරිසෙයින් පිළුණු බත් හෝ අනුභව කරයි. වියළි බත් අහුරක් වුව කයි. දෙගුණයක් මුදල් වැයකොට වුව සුරා බොයි. වෙනත් අලංකාරයක් නොවේ නම්, යටත්පිරිසෙයින් වතුරෙන් හෝ හිසකෙස් පීරා මුහුණ පිරිමදියි. පිරිමින්ට ලොල් බවින් යටත් පිරිසෙයින් පුතකු වුව එබඳු දෙයක් කැඳවීම් කරමින් පළමුව අයහපත් සේවනය ගැන කල්පනා කරයි. මුදලට ලොල් බැවින් ‘හංසරාජයා අල්ලාගෙන රත්රන් ලබාගැනීමට ගොස් පිරිහීමට පත්වෙයි. (නිකරුණේ) ඇවිදීමෙහි ලොල් වූයේ මල්උයන් වැනි තැන් කරා යාමට කැමතිව, සියළු ධනය වනසා ගනී. ධනිය, එබඳු එකඳු ලොල් බවක් මාගේ බිරිය කෙරෙහි නැතැ’යි දක්වමින් අලොලා යැයි කීය.

දීඝරත්තං සංවාසියා බොහෝ කලක් ඇය හා වසමින්, ළදරු කල පටන් එකට වැඩුණු බැවින්, එහෙයින් ඇය අන් පිරිමින් ගැන නොදන්නීය. මනාපා එසේ අන් පිරිමින් ගැන නොදැන, මා කෙරෙහිම කැමති වන්නී යැයි දක්වයි. තස්සා න සුණාමි කිඤ්චිපාපං මෙබඳු නම් ඇති කෙනෙකු සමඟ කතා කළ බවක් හෝ පිළිසඳරෙහි යෙදුනු බවක් හෝ ඇයගේ කිසිදු අසංවර බවක් හෝ වරදක් හෝ ඇසීමි’ යැයි ද දක්වයි.

මීළඟට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ධනිය බිරිඳගේ එබඳු ගුණවලින් සතුටු වනවිට, ඔහුට ඔවදන් දෙමින් පෙර පරිදිම චිත්තං මම අස්සවං යන අරුත් පිරුණු සැසඳිය හැකි වචනවලින් යුතු මෙම ගාථාව වදාළහ. එහි පද පැහැදිලි කර ඇත. එයින් අදහස් වන්නේ මෙයයි. ‘ධනිය, ඔබ, බිරිඳ මට කීකරුය, ඇළුම් කරන්නේ යැයි සතුටු වෙහි. ඇය ඔබට කීකරු වූවා හෝ, නොවූවා හෝ අනුන්ගේ සිත (ඔබට) දැනගත නොහැකිය. ගැහැණියකගේ සිත පොදුවේ ඔබට දත නොහැකිය. ගැහැණියක නම් කුස තුල තබා පරිහරණය කරතත් රැකීමට නොහැකිය. (කෙලෙස්වලින්) සිත රැක නොගත් බැවින්, ඔබ වැනි තැනැත්තන්ට, ගැහැණිය ඇළුම් කරන බව හෝ, එක්ව වාසය කරන බව හෝ මනාප බව හෝ පාපයට යොමු නොවූ බව හෝ දැනගැනීමට නොහැකිය. මට සිත කීකරුය. අවවාද පිළිගනී. මගේ වසඟයෙහි පවතී. මම සිතට වසඟව නොපවතිමි. එසේ මගේ වසඟයෙහි පවත්නා බව යමාමහ පෙළහර පෑමේදී පාට හයකින් ගිනිදැල් ද ජලධාරා ද විහිදුවන විට හැමදෙනාටම පැහැදිලි විය. ගිනි උපදවීමේදී තේජෝ කසිණයට සමවැදිය යුතුය. ජලය උපදවීමට ආපෝ කසිණයටත්, තේජෝ කසිණයට සමවැදිය යුතුය. ජලය උපදවීමට ආපෝ කසිණයටත්, නිල්පැහැය (දැක්වීමට) නීල කසිණයටත් සමවැදිය යුතුය. බුදුවරුන්ට එකවර සිත් දෙකක් නොපවතී. එකම සිත කීකරු කරන ලදුව (දමනය කරන ලදුව) මෙසේ (මගේ) වසඟයෙහි පවතී. එයද සියළු කෙලෙස් බැඳුවලින් ඉවත් වූ බැවින් නිදහස්ය. නිදහස් වූ බැවින් එහිම ඇලීමක් ඇත. ඔබ බිරිය ගැන සිතන අයුරින් නොවේ. දීපංකර බුදුරදුන් කල පටන්ම දිගුකලක් දාන සීල ආදියෙහි සිත පුරුදු කරන ලද නිසා එක්ව වාසය කොට ඇත. ඔබ බිරිය ගැන සිතන අයුරින් නොවේ. මගේ සිත උතුම් වූ දමනය කිරීමෙන් දැමුනු බවට පත්කරන ලද බැවින් මනාකොට සන්සුන්ය. එසේ මනාකොටම දමනය කරන ලදින්, තම ඉඳුරන් හය (හා ගැටෙන අරමුණු) අත්හැර දමා මාගේ සිතැඟි පරිදි වසඟයෙහි පවත්නා බැවින් මනාපං, ඔබ බිරිය ගැන සිතන අයුරින් නොවේ.

පාපං පන මෙ න විජ්ජතී යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තම සිතෙහි පාප රහිත බව ලාමක නොවන බව පෙන්වති. ධනිය මෙන්ම බිරිඳ එසේ නොවේ. ඒ පාප රහිත බව සම්මා සම්බුදු වූ කල පමණක් නොවේ. විසිනව වසරක් ගිහිගෙයි රාගීව විසූ කාලයටද අදාල කළ යුතුය. එකල වුවත්, ගිහි දිවියටද නුසුදුසු, පණ්ඩිතයන්ගේ අවමනට ලක්වන පරිදි කයෙන් දුසිරිතය හෝ වචනයෙන් දුසිරිතය හෝ සිතින් දුසිරිත හෝ ඇති නොවූ විරූය. ඒ හැර, සම්බුදු බවට පත් නොවූ සය වසර තිස්සේත්, සම්බුදු බව ලද පසු වසරක් ද ලෙස, සත් වසරක්ම මාරයාද හිසකෙස් අගින් විදින ලද තරම්, සුළු වැරදි දෙයක් සොයමින් තථාගතයන් වහන්සේගේ පසුපස ගියේය. ඔහු වරදක් නොදැක සංවේගයට පත්ව, මෙම ගාථාව කීය.

සත්ත වස්සානි භගවන්තං අනුබන්‍ධිං පදා පදං ඔතාරං නාධිගච්ඡිස්සං සම්බුද්ධස්ස සතීමතො

උත්තර නම් තරුණයෙක්, උසස් පැවිදි හැසිරිමෙහි වැරදි සොයමින්, සත් මසක්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ පසුපස ගියේය. කිසිදු වරදක් නොදුටු ඔහු ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිසිදු හැසිරීම් ඇත්තාහ’යි (ආපසු) ගියේය. තථාගතයන් වහන්සේ නොරකින කරුණු හතරකි. එය මෙසේ කියා ඇත.

‘මහණෙනි, තථාගතයන් විසින් රැක නොගන්නා කරුණු සතරකි. ඒ කරුණු සතර කවරේද? මහණෙනි, තථාගතයන්ට කය පිළිබඳ වූ හැසිරිම් සමුදායක් ඇත. ‘වෙනත් තැනැත්තන් මෙය දැන නොගනිත්වා’යි දුසිරිත් රැකගැනීමත් තථාගතයන්ට නැත. පිරිසිදු වචන හැසිරවීමත්, පිරිසිදු සිත් හසරත් ඇත. තථාගතයන්ට පිරිසිදු දිවි පැවතුම් ඇත. වෙනත් තැනැත්තන් මෙය දැන නොගනිත්වා’ යයි වැරදි දිවි පෙවතක් තථාගතයින්ට නැත.

මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ සිතට යම්බඳු වූ අයහපත් දේ සම්මා සම්බුදු කාලයේ පමණක් නොව, ඊට පෙරද නැත්තේමය. එහෙයින් පාපං පන මෙ න විජ්ජති යැයි වදාළහ. එහි අදහස නම්, මගේ සිතෙහි අයහපත ගැන ඇසිය නොහැකිය. ඔබගේ බිරිය එසේ නොවේ. එහෙයින් එබඳු ගුණයෙන් සතුටුව අථ චෙ පත්‍ථයසි පවස්ස දෙව යැයි කිවයුතු නම්, කිවයුත්තේ මා විසින්මය.

එයද ඇසූ ධනිය තවදුරටත් යහපත්, මිහිරි දෙයක් පානය කරනු කැමතිව, තමන්ගේ නිවහල් බව දක්වමින් අත්තවෙතනභතො හමස්මි යැයි කීය. එහි අත්තවෙතන භතො යනු තමාම කෑම, ඇඳීම උපයාගෙන යැපෙන, තමන්ම අදාල කටයුතුවල යෙදී ජීවත්වෙමි. වැටුපක් ලබාගෙන අනුන්ට වැඩ නොකෙරෙමි’යි දැක්වීය. පුත්තා යනු දූවරු හා පුතු ද වෙති. ඔවුන් සියල්ලන්ටම පුතුන් ලෙස එක වචනයෙන් කියනු ලැබේ. සමානියා, සන්සුන්ව, තැන්පත් වූ ගති ඇති, වෙන්ව-පිටත නොවසන, ආරොගා ආබාධවලින් තොර බව, ඒ සියළුදෙනාම අත් පා වෙර වීරිය ඇත්තාහ. තෙසං න සුණාමි කිඤ්වි පාපං ඔවුන්ට සොරුන් යැයි හෝ, අන් අඹුවන් කරා යන බවක් හෝ අවිනීත යැයි හෝ කිසිදු අයහපත් දෙයක් කියනු නො අසමි.

ධනිය මෙසේ කීවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර පරිදිම ඔහුට ඔවදන් දෙමින් නාහං භතකො මේ ගාථාව වදාළහ. මෙහි පද අරුත් පැහැදිලි කර ඇත. එයින් අදහස් වන්නේ මෙයයි. ඔබ ‘මම නිවහල් වෙමි’ යි කියා සතුටු වෙහි. නියම ලෙස, නිවැරදිව තමන්ගේම කටයුතු සොයා බලා කරමින් ජීවත් වුවත්, තණ්හාවට දාස වූ බැවින් දාසයෙක්ම වෙහි. මෙහෙකරුවකු නොවන්නේ යැයි කීමෙන්ද නොමිදුනේ වෙහි. ‘ලෝකයා හැමවිටම ලැබෙන දේ අඩුයැයි සිතා, තණ්හාවට වසඟව, සෑහීමකට පත් නොවේ. ඌනො ලොකො, අතිත්තො තණ්හාදාසො’ යැයි එහෙයින් කියන ලදී. නාහං භතකො හමස්මි ඇත්තෙන්ම මම කිසිම කෙනෙකුගේ හෝ තමන්ගේ හෝ මෙහෙකරුවකු නොවෙමි. කුමක් හෙයින්ද? නිබ්බිට්ඨෙන චරාමි සබ්බලොකෙ මම දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ පාමුල විවරණ ලත් තැන් සිට සම්බුදු බව ලබනතාක් සියල්ල දන්නා වූ නුවණ ලබාගැනීමට කටයුතු කළෙමි. එම නුවණ ලද පසු, අවුල් නිරවුල් කරන රාජ භටයකු මෙන්, අවුල් බේරා, සියල්ල දන්නා නුවණින්, මෙලොව ජීවිතයෙන් එහා වූ, ලොව්තුරු සමාධි සුවයෙන්ද ජීවත් වෙමි. ඒ මට මීට වඩා කළයුතු කිසිවක් නොමැතිව නැවත ඉපදීම නැතිකළ තැනැත්තන්ගේ තත්ත්වයට පත්විය යුතුය. අත්‍ථො භතියා න විජ්ජති (ඒ අදහසයි) භටියා යනුවෙන් ද සඳහන්ව ඇත. එසේ වහල් බවෙන්, දාස බවෙන් නිදහස් වූ සතුටින් ‘කැමති නම් වැස්ස වසිනු මැනවැ’යි කිවයුතුය. එය කිවයුත්තේ මා විසිනි.

ඒ අසා ධනිය, යහපත් වූ කරුණු ඇසීමෙන් සෑහීමකට පත් නොවී, තමාගේ පස් ආකාර වූ ගව පට්ටියේ මනා පිරිපුන් බව දක්වමින් අත්‍ථි වසා....... ගාථාව කීය. එහි වසා යනු දමනය නොවූ වැඩිවයස් වූ වස්සන්ය. ධෙනුපා දෙනුන්ගෙන් කිරි උරා බොන තරුණ පැටවුන් හෝ කිරි ලබාදෙන එළදෙනුන් හෝ ගවයන් ය. ගොධරණීයො ගැබිණි දෙනුන් ය. පවෙණියො වැඩිවියට පත් ගොනුන් සමග මෙවුන්දම් පතන වැස්සියන්ය. උසභො ගවම්පතී - නායක ගවයා ය. ගොපල්ලන් විසින්, නායක ගවයා උදෑසනින්ම නහවා, කවා, සඳුන් කල්කයෙන් ඇඟිලිපහේ සලකුණු තබා (ගෙල) මල් පළඳවා, ‘එන්න දරුව, ගවයන් තණබිම් කරා කැඳවාගෙන ගොස්, රැක බලාගෙන ආපසු ගෙන එව’යි පිටත් කර යවනු ලබයි. එසේ යවන ලද නායක ගවයා නුසුදුසු තැන් වළකා, ගොදුරු බිම්හි හසුරුවා, සිංහ, වලස් ආදීන්ගෙන් වන බිය වළකා, රැකවරණය සලසා ආපසු සිටි තැනටම ගෙන එයි. එබඳු නායක ගවයෙකු මගේ මේ ගවරැළෙහි සිටී යැයි දක්වයි.

එසේ කී කල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධනියට අවවාද දෙමින් මෙම (පිළිතුරක් බඳු) වෙනත් ආකාර අදහස් ඇති නත්‍ථි වසා යන ගාථාව වදාළහ. මෙහි අදහස මෙබඳුය. අප සසුනෙහි (කෙලෙසුන් තවමත්) දමනය නොවූ, වැඩිහිටි හා (කෙලෙසුන් මැඩ) නැගී සිටි (සඟ පිරිස) ඇත. තරුණ වස්සන් හා සසඳමින් එහි මුල් අරුත ගැනේ. කෙලෙස් වැගිරෙන ගතිය නිසා (පැවිදි පිරිසෙන් කොටසක්) කිරි එළදෙනුන් වැනිය. සැඟවී ඇති රාගාදි (අනුසය) දෙනුන් මෙනි. නැවත භවයක පිළිසිඳ ගැනීමක් (මවුකුස රැඳීමක්) හෝ එසේ සසර ගමන ඇතිකරවන ගොධරස නම් වූ පුඤ්ඤ, අපුඤ්ඤ, ආනෙඤ්ජ නම් වූ සකස් වූ හේතු (සංඛාර) හෝ පැතුම් රැසකින් යුතු ආසා හෝ අධිපති බවින් මුල්තැන ගනු ලබන උසස් නායකයකු බඳු ගවම්පති උසභ ලෙස සැලකෙන (පසු භවයකට එක්වන) විඤ්ඤාණයක් හෝ මට නැත. මම ම් කාම ආදී සියළු එක්රැස් කිරීම් හා නොබැඳෙන හෙයින් ඒවා නැතැයි සතුටු වෙමි. ඔබ සෝකය ඇතිවන සම්පත් ආදිය ඇතැයි සතුටු වෙහි. එහෙයින් සියළු බැමිවලින් මිදී සතුටුවන මටම ‘කැමති නම් වැස්ස වසිනු මැනවැ’යි කීම සුදුසුය.

ඒ අසා ධනිය, තවදුරටත් යහපත් දෙයෙහි වටිනා හරයක් ලබනු කැමතිව, තම ගවරැළ කණුවල බැඳ ඇති අයුරු ඛීලා නිඛාතා ආදී ලෙස කීය. එහි ඛීලා යනු ගවයන් බැඳ ඇති කණු ය. නිඛාතා පොළව සාරා තදට සවිකොට ඇති (ඒ ඒ ගවයන්ට ගැලපෙන පරිදි) කුඩා, මහත් කණු, අසම්පවෙධී නොසෙල්වෙන, දාමා වස්සන් බඳිනු පිණිස ගොතා සකස් කරන ලද ලණු වෙසෙසකි. මුඤ්ජමය (බට වැනි) තණකොළ වර්ගයකින් කරන ලද, නවා අළුත්, සුසණඨානා මනාව පිහිටුවා ඇත. නහි සක්‍ඛින්ති නොහැකි වන්නේමය. ධෙනුපාපි ඡෙත්තං තරුණ වස්සන්ට වුවද කැඩීමට (නොහැකිය.)

මෙසේ කී කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, (දහම්) කරුණු අවබෝධ කරගැනීමට තරම් ධනියගේ සිත සකස් වූ බව දැන, පෙර පරිදිම ඔහුට ඔවදන් දෙමින් මෙම සිවුසස් දහම ඇතුලත් ‘උසභොරිව ජෙත්‍වා’ යන ගාථාව වදාළහ. උසභ නම් ගවරැළ රකින, උන් පාලනය කරන, උන්ට නායක වූ ගොනාය. ඇතමෙක්, ගවයන් සියයකට දෙටු වූයේ උසභ යැයි ද, ගවයන් දහසකට දෙටු වූයේ වසභ යැයි ද ගවයන් සියදහසකට දෙටු වූයේ නිසභ යැයි ද කියති. තවත් සමහරෙක් එක් ගම්කෙතකට නායක ගවයා උසභ බවත් ගම් කෙත් දෙකකට නායක ගවයා වසභ බවත් කියති. බොහෝවිට නිසභ යන්න සඳහන් නොවීම අතපසුවීමකි. එසේ වුවත්, උසභ හෝ වසභ හෝ නිසභ යැයි සියළු වචන යෙදෙන අයුරු ගළපා දතයුතුය. ‘පින්වත් සමණ ගොතම ඉතා උසස් ගවයෙකි. ‘නිසභො වත භො සමණෙ ගොතමො’ යැයි කියා ඇති පරිදිය. (උසභොරිව) මෙහි ‘ර’ වචනය සන්‍ධි කිරීමෙහි යොදා ඇත. ඛන්‍ධනානි ලණුවෙන්, කඹයෙන් බැඳීමය. කෙලෙස්වලින් බැඳීමද ගැනේ. නාගො ඇතා ය. පූතිලතං රසකිඳ වැනි වැලකි. සිරුර රන්පැහැ වුවත් කුණු කයකි. සියවසක් ගතවුවත් බල්ලාමය. එදවසම උපන් සිවලා වුවත් ජරසිවලාය. මෙසේ අළුතින් හටගත් රසකිඳ වැනි වැලක් වුවත් හරයක් නැති අරුතින් පූතිලතා යැයි කියනු ලැබේ. දාලයිත්‍වා සිඳ, (කලලය මවුකුසෙහි නිදා සිටින ලෙස සැකසී ඇති පරිදි ගැබ ද නිදාගන්නා ඉරියව්ව හෙවත් සෙය්‍යාවද) ගබ්භසෙය්‍යං නම් වේ. එහි ගබ්භ යනුවෙන් වැදැමහෙන් ඉපදීම සැළකේ. සෙය්‍ය යන්නෙන් වෙනත් ඉපදීම් සැළකේ. ගබ්භසෙය්‍ය යන වචනයෙන් ඒ සියළුම උපත් අදහස් වන බව දතයුතුය. එහි වචනවල තේරුම් දක්වා ඇත.

මෙසේ විස්තර කළ හැකිය. ‘ධනිය, ඔබ බැඳීමෙන් සතුටු වෙහි, මම බැඳුම් පිළිකුල් කරමින්, බලවත් වෙර වීරියෙන් යුතු මහා උසභයෙකු මෙන් උද්ධම්භාගිය සංයෝජන පහ - සිවුමග (රහත්ඵල) බලාපොරොත්තුව නැමති වෙර යොදා කඩා ඇතෙකු රසකිඳ වැල කඩන්නා සේ එබඳු වැලක් හා සමාන ඔරම්භාගිය සංයෝජන පහ සකදාගාමී නම් වූ තුන්වන මග දක්වා වූ වෙර වඩමින්, කපා-කඩා දමා (සිටිමි) නැතහොත්, කෙලෙස් බැඳීම් ඇති හරකෙකු මෙනි. ඇතා රසකිඳ වැල සිඳ බිඳ දමන්නා සේ කෙලෙස් සිඳ බිඳ දැමූ බැවින් නැවත මවුකුසකට නොපැමිණෙමි. ඒ මම ඉපදිම ආදී කොට ඇති සියළු දුක්වලින් මිදීමෛන්, තුටුව, කැමති නම් වැස්ස වසින්න යයි කියමි. එහෙයින් ඔබද මා පරිදිම එසේ කීමට කැමැත්තෙහි නම්, ඒ බැඳීම් කඩාබිඳ දමව. මෙහි බැඳීම් (සසර ගමනෙහි) හේතු - සමුදය සච්ච වේ. (ඉහත දැක්වූ පරිදි) ගබ්භ සෙය්‍ය - දුක්‍ඛ සච්චය නොපැමිණෙන්නාහ යනුවෙන් රූපාදි සමූහ පහ (පංචක්‍ඛන්‍ධ) සමගම පිරිනිවනට පත්වීම අනුපාදිසෙස වේ. කෙලෙස් සිඳ බිඳ දමා ජීවිතය පවත්වා ගැනීමෙන් පසුව පිරිනිවීම සඋපාදිසෙස නම් වූ නිරෝධයයි. යම් දෙයකින් (කෙලෙස්) සිඳි ද, පලයි ද එය මග්ග සච්චයයි.

මේ ආකාර වූ සිවුසස් දැක්වෙන ගාථාව අසා අවසානයෙහි ධනිය ද බිරිය ද දූවරු දෙදෙනා ද යන සතර දෙනාම සෝවාන් පල ලදහ. ඉක්බිති ධනිය, බෙහෙවින් පැහැද තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි මුල සිටම පිහිටි සැදැහැවෙන් (ඇති සේ ඇති සැටියෙන් දකින) නුවණැසින් (පඤ්ඤා) භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දහම් කය (හඳුනා) දැක දහමෙන් පිබිදුනු හදවතින්, ‘බැඳුම් සිදබිඳ දැමීම්, නැවත මවුකුසක පිළිසිඳීමක් මට නැත. ‘අවීචිය කෙළවර කොට ඉහළම බඹලොව තෙක් (භවග්ග) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර අන් කවරෙක් මෙබඳු උසස් සිහනදක් පවත්වන සේක්ද? ඒ උතුම් මග පෙන්වන නායකයාණන් වැඩිසේක් නොවෙත්දැ’යි සිතුවේය. මේ අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, රන් රස වගුරුවන්නාක් වැනි සවණක් රැස් මාලාවෙන් විසිතුරු වූ සිරුරෙන් ආලෝකයක් ධනියගේ නිවෙස්නට මුදාහළ සේක් ‘නියම සුවය දකින්නැ’යි කියන්නාක් මෙනි.

ඉක්බිති ධනිය, සඳහිරු ඇතුලට පිවිසියා සේ, හාත්පස දැල්වෙන පහන් දහසකින් බබලන්නාක් වැනි වූ නිවහන දැක, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැමිණිසේකැ’යි සිතුවේය. එකෙණෙහිම මහ වැස්සක්ද ඇදහැළුණි. නින්නඤ්ච ථලඤ්ච පූරයන්තො යැයි සංගායනාවට සහභාගි වූ හිමිවරු ඒ ගැන කීහ. නින්නං කුඩා විල් වැනි වතුර රැඳෙන තැන් හෝ මඩ වගුරු, ථලං බෑවුම් තැන්, මෙසේ උස් බෑවුම් හා පහත් ඉවුරු ඇති සියළු තැන් සමකොට පුරවමින් - උතුරා යමින් මහා වැසි වැස්සේය. වසින්නට පටන් ගත් බව කියන ලදී. තාවදෙව යම් මොහොතකදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රැස් ආලෝකය මුදාහළ සේක්ද, ධනිය ද ‘මාගේ නායකයාණන් වහන්සේ පැමිණිසේකැ’යි තම සිත පිරුණු සැදැහැ ආලෝකය මුදාහළේය. එවේලෙහිම වැසි ඇදහැලිණ. ඇතමෙක් එවිටම හිරු උදාවූයේ යැයි ද පවසති.

මෙසේ ධනිය ඒ සැදැහැ උපදවන බුදුරැස් ආලෝකය නැමති හිරු උදාවන කලක මෙන් වැසි වසින හඬ අසා බොහෝ සතුටුව ලාභො වත නො අනප්පකො යන මෙම අරුත් බර ගාථා දෙක කීය.

මෙහිදී ධනිය දූ පුතුන් සමග, මෙලොවදී ලද මසැසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූපකාය දැක, සැදැහැ බව ලැබ, ලොවුතුරු ඇසින් ලද උතුම් මගපල අවබෝධයෙන් දහම් කය දැක, ‘ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අප දුටුවෙමු, එය අප ලැබූ මහත් ලාභයකැයි කීය. එහි වත පුදුමය හඟවන නිපාත පදයකි. නො - අපට - අපගේ, අනප්පකො බොහෝ, ඉතිරි පද කලින් පැහැදිලි කරන ලද පරිදිය. සරණං තං උපෙම - මගපල ලබනු පිණිස සරණගමනය සිදුකරන්නේ නම්, එහි තිර ලෙසම සරණයෙහි පිහිටා, වචනයෙන් කියා තමා කෙරෙහි දරාගෙන, හෝ තමාට අයිති සේ තහවුරු කරගනී. (දහම දකින) මගක් ලෙස හෝ තමා කෙරෙහි පිහිටා ගත් සරණ යෑම වෙනස් නොකොට, එය අනුන්ටද වචනයෙන් තහවුරු කරන නමස්කාර කොට ගරු කිරීමකි. මසැස, දිවැස, පැණැස, හාත්පස පැතිරුණු නුවණ හා බුදු ඇස යන පස්ආකාර වූ ඇස් ඇති චක්‍ඛුමා, එබඳු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට අමතමින් සරණං තං උපෙම චක්‍ඛුමා යැයි කීය. සත්‍ථා නො හොති, තුවං මහාමුනී යන මෙම වචන සිසුවකු බවට පත්ව සරණයාම සපුරාලන්නට කීය. ගොපී ච අහඤ්ච අස්සවා බ්‍රහ්මචරියං සුගතෙ චරාමසෙ යනු වෙනස් නොවන සමාදන් වීමකි.

බ්‍රහ්මචරියං මෛථුන වැළකීම, මග, සසුන, එකම අඹුසැමි සෑහීමකට පත්වීම යන කරුණුවලට සමානව යෙදේ. ‘බ්‍රහ්මචාරී ආරාචාරී’ යන තන්හි බඹසර හැසිරෙයි. දුරුකොට හැසිරෙයි යනුවෙන් ලිංගික සබඳතාවෙන් වැළකීම අදහස් වේ. ‘ඉදං ඛො පන පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්ත නිබ්බිදාය’, පඤ්චසිඛය, මේ බඹසර හැසිරීම (සසර දුකෙහි) නියත කලකිරීමට හේතු වේ. මේ ආදී තන්හී (පිළිපැදිය යුතු) මගයි. ‘අභිජානාමි ඛො පනාහං සාරිපුත්ත, චතුරංග සමන්නාගතං බ්‍රහ්මචරියං චරිතා’ සාරිපුත්ත, මම සිවු ආකාර වූ බඹසර හැසිරුන බව දනිමි යන තැන මහණදම් පිළිවෙතට අදාළ වේ. ‘තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච’ මේ බඹසර දියුණුව පිණිස වැඩිදියුණුව යහපත පිණිස පවතී. මේ ආදී තැන සසුන අදහස් වේ.

‘මයඤ්ච භරියා නාකික්කමාම - අම්හෙ ව භරියා නාතික්කමන්ති අඤ්ඤත්‍ර තාහි බ්‍රහ්මචරියං චරාම තස්මා හි අම්හං දහරා න මීයරෙ’

මෙම ගාථාවෙහි බ්‍රහ්මචරියං යෙදුනේ අඹුසැමි සෑහීමට පත්වීම ගැනයි. ‘ඉධ පන සමණධම්ම බ්‍රහ්මචරිය පුබ්බංගමං’ ‘මහණ, මෙම මහණදම් සඳහා බඹසර පෙරටු වෙයි. ‘පිළිවෙත් මග හැසිරීම අදහස් කෙරේ. සුගතෙ බුදුරදුන් සමීපයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුකසැප දෙමගෙහිම අන්තගාමී නොවී, මැනවින් ගිය බැවින්, මනහර වූ අරිඅටඟි මගෙහි ගමන් කළ බැවින්ද, යහපත් වූ ‘නිවන’ යැයි හඳුන්වන තැනට ගිය බැවින්ද සුගත යැයි කියනු ලැබේ. සමීප අරුතෙහි සත්තමී විබත්ය. ඒ අනුව බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි යන තේරුමයි. චරාමසෙ හැසිරෙමු. ගරු බව දැක්වෙන අයුරින් ‘චරාමසී’ යැයි කියනු ලබයි. එය මෙහි ‘චරාමසෙ’ යයි කියනු ලබයි. අටුවා ඇදුරෝ ‘සෙ’ නිපාතයකැයි කියති. මෙහි එය ඉල්ලීමක් සඳහා චරෙම සෙ යනුවෙන් යෙදුණැයිද කල්පනා කරති. කැමති පරිදි යොදාගත හැකිය.

මෙසේ ධනිය බඹසර හැසිරීම සළකමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පැවිදි කරන ලෙස ඉල්ලා පැවිදි වීමේ පලය බලාපොරොත්තුවෙන් ජාතිමරණස්ස පාරගා දුක්‍ඛස්සන්තකරා භවාමසෙ යැයි කීය. ඉපදීම-මරණයෙහි එතරවීම නම් නිවනය. එය අරහත් මගින් ළඟා කරගනිමු. දුක්‍ඛස්ස සසර දුක, අන්තකරා අවසන් භවාමසෙ වෙමු. නැතහොත් ඒකාන්තයෙන්ම අපි එසේ වන්නෙමු. චරාමසෙ ගැන කී ලෙසින්ම එය දතයුතුය. මෙසේ කියා, නැවත ඔවුහු දෙදෙනම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ ‘අප පැවිදි කරන සේක්වා’යි ඉල්ලූහ.

ඉක්බිති පවිටු මාරයා ඒ දෙදෙනා නමස්කාර කරමින් පැවිද්ද ඉල්ලනු දැක, ‘මොවුන් මගේ බලය ඉක්මවනු කැමති වෙති. ඒ නිසා ඔවුන්ට අනතුරක්, බාධාවක් කරමි’යි අවුත් ගිහිගෙයි ගුණ දක්වමින් නන්‍දති පුත්තෙහි පුත්තිමා යන මේ ගාථාව කීය. නන්‍දති සතුටු වෙයි. පුත්තෙහි පුතුන්ගෙන්ද දූවරුන්ගෙන්ද, සම සහයෝග අරුතෙහි හෝ කරණ කොටගෙන අරුතෙහි කරණවිබත්ය. දූපුතුන් සමග සතුටු වෙයි. දූ පුතුන් නිසා සතුටු වෙයි. පුත්තිමා දූ පුතුන් ඇති තැනැත්තා, ඉති මෙසේ කීය යන අදහසයි. මාරො වසවත්ති දෙව්ලොවෙහි එක්තරා දාමරික දෙව්පුතෙකි. ඔහු ඔහුගේ බලය ඉක්මවා කටයුතු කරන කෙනෙකු වෙත්ද ඔහු මරයි. එය කළ නොහැකිවිට එබඳු කෙනෙකුගේ මරණය වුව කැමති වෙයි. එහෙයින් මාරයා යැයි කියනු ලැබේ. පාපිමා අයහපත් ගති පැවතුම් ඇති පහත් තැනැත්තෙකි. එම වචන සංගායනාවට සහභාගී වූ හිමිවරුන්ගේය. සියළු ගාථා එබඳුය. දූපුතුන් ඇති තැනැත්තා දූපුතුන් ඇතැයි සතුටුවන්නා සේ ගොමියො හොති, තථෙව නන්‍දති ගවයන් හිමි තැනැත්තා ද තමාට ගව සම්පත ඇතැයි එසේම සතුටු වේ.

මෙසේ කියා මීළඟට ඒ අදහස තහවුරු කරනු පිණිස උපධී හි නරස්ස නන්‍දනා යැයි කරුණු දක්වයි. කාම උපධි, ඛන්‍ධූපධි, කිලෙස උපධි, අභිසංඛාර උපධි යැයි සිවු ආකාරය. ‘යං පඤ්චකාමගුණෙ පටිචච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං කාමානං අස්සාදො’ - පස්කම්හි සැප ඇතැයි සළකා, එයින් මිහිරක් සතුටක් ලබයිද, මේ කාම වින්දනයයි. මෙසේ සැපයකැයි සළකා ඒ අදහස් (රඳවා ගැනීම) උපධි ලෙස ගැනේ. රූපාදි පස්කඳෙහි දුක පැවතියද එහි සැපයැයි සිතීම ඛන්‍ධූපධි නම් වේ. කෙලෙස් සහගත බව අපා දුකට හේතුවෙන් කිලෙසූපධි වේ. (කරන, කියන, සිතන කටයුතුවලින්) එකතු වන සංඛාර ආදීකොට සසර දුකට හේතුය. මෙහිදී කාම උපධි හෙවත් පස්කම්හි ආසා අදහස් කරන ලදී. එය පුද්ගල සංඛාර යැයි දෙආකාරය. එහි සසර සැරිසරන පුද්ගලයා අතර ඇති සබඳතාව මූලික වේ. එය දක්වමින් පුතුන් හා ගවහිමියා ගැනද උපධි හි නරස්ස නන්‍දනා යැයි කීය. එහි තේරුම මෙසේය. මේ ලෙසකින් මෙම කාම ආසා මිනිසා සතුටට පත්කරයි. මිනිසාට සතුට - සොම්නස එක්තැන්කොට ලබාදීමෙන් සතුට දනවනු ලබයි. එපරිදිම දූපුතුන් ඇති තැනැත්තා දූ පුතුන්ගෙන්ද ගව හිමියා ගවයන්ගෙන්ද සතුටු වෙතියි, ඒ ආකාරයෙන් දත යුතුයි. ඔබ ද දූපුතුන් ඇත්තෙකි, ගව හිමියෙකි. එහෙයින් ඒවායින් සතුටුවන්න. පැවිද්ද බලාපොරොත්තු වන්නට එපා. පැවිදි වූ කෙනෙකුට එසේ සතුටුවීමට කරුණු නැත. එසේ හෙයින් ඔබ දුක කෙළවර කිරිම පතමින්ම, දුකට පත්වන්නෙක්ම වන්නෙහි?

දැන් ඒ කරුණුවලට හේතු දක්වමින්ම න හි සො නන්‍දති යො නිරූපධී යනුවෙන් කීය. එහි තේරුම මෙසේය. යම් තැනැත්තකුට එවැනි උපධි නැත්ද ඔහු කැමති නෑදෑයන්ගෙන් වෙන්ව, සැප සම්පත් පල නොලැබ සතුටු වන්නේ නැත. එහෙයින් ඔබ එවැනි දේ අතහැර දමා පැවිදි වේනම්, දුකටම පත්වන්නෙහිය.

ඉක්බිති, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘මේ පාපී මාරයා මොවුන්ට අනතුරු පිණිසම පැමිණියේ යැයි දැන, ගෙඩියකින් (ගසා) ගෙඩියක් (බිම) පතිත කරන්නාක් මෙන් ඒ මාරයා විසින්ම ගෙනහැර දක්වන ලද උපමාවම දක්වා මාරයාගේ මතය බිඳලමින් පෙරළා එම ගාථාවටම උපධි යන්නට අරුත් දක්වමින්, එය සෝකයට හේතුවන අයුරු සොචති පුත්තෙහි යැයි වදාළහ. පද අරුත් ලෙස එහි සියළු කරුණු ඉහත දක්වා ඇත. මේ එහි විස්තරයි. ‘පවිටු මාරය, නන්‍දති පුත්තෙහි පුත්තිමා යැයි මෙසේ නොකියව. සතුට දනවන, මනාප වූ සියළු දෙයෙහි වෙනස්වීම හා නැතිවන ගතිය ඇත. මෙම නියමය ඉක්මවාලිය නොහැකිය. එබඳු පියමනාප වූ අඹුසැමි, දූ දරුවන්, ගවයන්, අසුන් ආදී සතුන් මෙන්ම, අමුරන්, රත්රන් ආදියද වැනසීමෙන්, නැතිවීමෙන් හටගැනෙන සෝක නමැති උලින් (අනිනු ලැබ) බෙහෙවින් කම්පා වී බොහෝදෙනා අවුල් සිතින් උමතු බවට පත් වෙති. මරණයට හෝ මරණය හා සමාන දුකට පත්වෙති. එහෙයින් දූ පුතුන් ඇති තැනැත්තා දුපුතුන් නිසා සෝක කරයි. එමෙන්ම ගව හිමියා ගවයන් නිසා ශෝක කරයි. කුමක් නිසාද? එබඳු ආසා (කාම උපධි) මිනිසාගේ සෝකයට හේතුවන බැවිනි. එහෙයින් න හි සො සොචති යො නිරූපධි. යම් තැනැත්තෙක් එබඳු ආසා (උපධි) මුළුමනින්ම ඉවත් කරන්නේ නම්, ‘ඔහු සිරුර පරිහරණයෙහිදී සිවුරෙන්ද කුසට සරිලන පරිදි පිඬු සිඟා ලද ආහාරයෙන්ද සෑහීමට පත්ව, කුරුල්ලකු සේ සැහැල්ලුවෙන් පාසිවුරු දරාගෙන කැමති තැනකට යයිද... සො සන්තුට්ඨොහොති කායපරිහාරියෙන චීවරෙන, කුච්ජි පරිහාරියෙන පිණ්ඩපාතෙන, යෙන යෙනෙව පක්කමති සමාදායෙව පක්කමති, සෙය්‍යථාපි නාම පක්‍ඛීසකුණෙ -පෙ- නාපරං ඉත්‍ථතතායාති පජානාති’ ‘මෙම භවයෙන් එහාට නැවත ඉදිරි පැවැත්මක් නැතැයි දැනගනී. මෙසේ සෝකයට හේතුවන සියළු කරුණු මුළුමනින්ම උදුරා හළ බැවින් නහි සො සොචති යො නිරූපධි වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහත් මග කුළුගන්වා දේශනය නිමකළහ. නැතහොත් යො නිරූපධි යමෙක් කෙලෙස් රහිතද ඔහු සෝක නොකරයි. යම් තරමක් කෙලෙස් වේද ඒ තාක් සියළුම කාමාදි උපධි සෝකයට මුල් වේ. කෙලෙස් නැතිකළ තැනැත්තෝ සෝක නොකරති. මෙසේ අරහත් මග කුළුගන්වමින් දේශනය නිම කළහ. දේශනය අවසන ධනිය ද බිරියද දෙදෙනාම පැවිදි වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අහසින්ම ජේතවන විහාරයට වැඩියහ. පැවිදි වූ ඔවුහු අරහත් බව පසක් කළහ. වාසය කරන තැන, ගොපල්ලෝ විහාරයක් කළහ. එය අද ද ‘ගොකුලංක විහාරය’ නමින්ම පතළව ඇත.

ධනිය සූත්‍ර විස්තරය නිමි.