4. කසීභාරද‍්වාජසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

4. කසීභාරද්වාජ සූත්‍ර වර්ණනාව

එවං මෙ සුතං යනු කසීභාරද්වාජ සූත්‍රයයි. එයට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගධයෙහි දකුණුගිරි පෙදෙසෙහි ඒකනාලා නම් බමුණු ගමෙහි (වැඩ වසද්දී) පෙර බත්කිස හා පසුබත්කිස යන බුදුරදුන්ගේ වැඩපිළිවෙල අතුරින් පසුබත්කිස අවසානයෙහි, බුදු ඇසින් ලොව බලනවිට භාරද්වාජ පෙළපතට අයත් කසී නම් බමුණා අරහත් ඵල ලැබීමට නුවණ මුහුකුරා ඇතැයි දැන ‘එහි මා ගිය කල, සංවාදයක් පවතින්නේය, ඒ කතාව අවසානයෙහි දහම් දෙසුම අසා ඒ බමුණා පැවිදිව රහත් බවට පත්වන්නේ යැයි’ එහි ගොස් කතාබහ කොට මෙම සූත්‍රය වදාළහ.

බුදුවරුන්ගේ පෙරබත් කිස කවරේද? පසුබත්කිස කවරේද? එය මෙසේ විස්තර කරනු ලැබේ. භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෑසනම පිබිද, උවටැන් කරන්නවුන්ට උපකාර පිණිසද, සිරුරට පහසුව පිණිසද, මුව සේදීම් ආදී සිරුරු කටයුතු කොට, පිඬු පිණිස කාලය එළඹෙන තෙක් විවේකීව අසුනක හිඳ සුදුසු කාලයෙහි (අඳනය) හැඳ පටිය බැඳ සිවුරු පොරවා පාත්‍රය ගෙන, ඇතැම් විටක තනිවමද, තවත් විටක බික්සඟන පිරිවරා ද වරෙක නොයෙක් පෙළහර සිදුවෙමින් පවත්නා අතරද, වරෙක එවන් වෙසෙස් බවක් නොමැතිවද ගමකට හෝ නියම්ගමකට හෝ පිවිසෙති. ඒ තතු කෙසේද යත්, ලොවට පිහිටවන බුදුරජාණන් වහන්සේ පිඬු පිණිස වඩිනවිට මුදු සුළං ඉදිරියෙන් ඉදිරියෙන් හමමින් බිම පිරිසිදු කරයි. වළාකුළු දිය මුදාහරිමින් මගෙහි දුවිලි ඉවත්කොට (අහසෙහි) මුදුන්හි වියනක් සේ පැතිර සිටී. සුළඟට පාවී එන මල් මගෙහි විසිරෙයි. බිම උස්ව පිහිටි තැන් පහත් වේ. වලගොඩැලි තැන් උඩට මතුව සම වෙයි. පා තබනවිට බිම සමව පිහිටයි. සුව පහස දෙමින් පියුම් හෝ මතුව පා පිළිගනී. එළිපත්ත අතරෙහි දකුණු පා තැබූ විට සිරුරෙන් සවණක් රැස් නික්ම, මැදුරු, කුළුගෙවල් රන්වන් රත්පැහැ මුසු ගුලාවක් කරමින්, එහා මෙහා දිවෙයි. ඇත් අස් කුරුළු ආදීහු තමන් තමන් සිටි තැන්වලම සිටි මිහිරි ලෙස නාද කරති. එසේම බෙර වීණා ආදී වාදන භාණ්ඩද මිනිසුන් පැළඳි අබරණ ද නද දෙයි. ඒ සළකුණින් මිනිස්සු අද බුදුරදුන් මෙහි පිඬු පිණිස වැඩිසේකැ’යි දැනගනිති. ඔවුහු මැනවින් ඇඳුම් හැඳ-පෙරව සුවඳ මල් ආදිය ගෙන, නිවෙස්වලින් නික්ම, අතුරු විදියට පිවිස, සුවඳ මලින් බුදුන්වහන්සේ ගරු බුහුමනින් පුදා, වැඳ ‘හිමියනි, අපට දසනමක්, අපට විසි නමක්, අපට සියක් නමක් ලබාදෙනු මැනව’යි ඉල්ලා, බුදුරදුන්ගේ පාත්‍රය ද ගෙන, ආසන පනවා මනාව ආහාර පිළිගන්වති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වළඳා අවසන, සිත්සතන් බලා දහම් දෙසති. එවිට ඇතමෙක් තෙරුවන් සරණ යති, ඇතමෙක් පන්සිල්හි පිහිටති. ඇතමෙක් සෝවාන්, සකදාගාමි, අනාගාමි ඵල අතරින් එක් ඵලයකට පත්වෙති. ඇතමෙක් තෙරුවන් සරණ යති, ඇතමෙක් පන්සිල්හි පිහිටති, ඇතමෙක් සෝවාන්, සකදාගාමි, අනාගාමි ඵල අතරින් එක් ඵලයකට පත්වෙති. ඇතමෙක් පැවිදිව උසස්ම පලය වූ අරහත් බව ලබති. මෙසේ ඒ ඒ අයුරින් ජනතාවට උපකාර කොට, අසුනින් නැගිට විහාරයට වඩිති. අනෙක් හිමිවරුන් වළඳා අවසන් වනතුරු එහි රවුම් හැඩයට තනා ඇති සාලාවෙහි පනවා ඇති උතුම් බුදු අසුනෙහි වැඩ හිඳිති. හිමිවරුන් වළඳා අවසන් බව උවටැන් කරනු ලබන හිමියෝ උන්වහන්සේට දන්වති. එවිට උන්වහන්සේ සුවඳ කුටියට පිවිසෙති. මේ පෙර බත් කිසයි. මෙහි සඳහන් නොකරන ලද කරුණු බ්‍රහ්මායු සූත්‍රයෙහි දක්වා ඇති අයුරින් දතයුතුය.

මෙසේ පෙරබත් කිස අවසන් වූ පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුවඳ කුටියෙහි උවටැන් කරන තැන්හි හිඳ පා සෝදා පා පුටුවෙහි තබා පැවිදි පිරිස අමතා, ‘මහණෙනි, නොපමාවම සාසන කටයුතුවල නියැලෙවු. බුදුකෙනෙකුගේ පහළවීම, මිනිසත් බව (යහපත් දෙයකට) සුදුසු මොහොත පැවිදි බව, සදහම් ඇසීම ලොවෙහි දුලබයැයි අවවාද කරති. එහිදී හිමිවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ කමටහන් විමසති. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුදුසු පරිදි කමටහන් දෙති. උන්වහන්සේලා කමටහන් ඉගෙන, බුදුහිමිට වැඳ තම තමන් වසන තැන්වලට යති. ඇතැම් හිමිවරු කැලයටද, ඇතැම්හු රුක්මල් කරාද, ඇතැම්හු ගිරිගුහා වෙතද, ඇතැම්හු චාතුම්මහා රාජිකයටද, වසවත් භවනටද යති. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, කැමති සේක්නම්, මැනවින් සිහිය පිහිටුවාගෙන, දකුණු පසට හැරි සිංහයකුගේ විලාසයෙන් මොහොතක් සැතපෙති. ඉක්බිති සිරුර සනහා පිබිද දෙවන වර ලොව බලති. (මෙම කාලයෙහි) තෙවන කොටසෙහිදී, බුදුහිමි (එවකට) වැඩවසන ගමෙහි හෝ නියම්ගමෙහි හෝ ගම්වාසීහු පෙර බත් කාලයෙහි දානය දී මනාව හැඳ පෙරව, සුවඳමල් ආදිය රැගෙන විහාරයට රැස් වෙති. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැමිණි පිරිසට අනුරූප වන අයුරු පෙළහරින් ගොස් දම්සභාවෙහි පනවන ලද උතුම් අසුනෙහි වැඩහිඳ කාලවේලාවට සීමාවන පරිදි දහම් දෙසති. සුදුසු කල් දැන පිරිස කුසල් දහම්හි යොදවති.

ඉක්බිතිව සිරුර දියෙන් සිහින් කරනු කැමැත්තේ නම්, අසුනින් නැගිට, උවටැන් කාරක හිමියන් විසින් පිළියෙල කරන ලද තැනට ගොස්, උවටැන් කාරක හිමි අතින් දිය සළුව ගෙන, නාන කොටුවට පිවිසෙති. උවටැන් කාරක හිමි ද බුදුඅසුන ගෙනැවිත් සුවඳ කුටියෙහි ආලින්දයෙහි තබයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගත සිහිල්කොට, රත්පැහැ දෙපට සිවුර පොරවා, පටිය බැඳ තනිපට සිවුර සකසාගෙන, එහි අවුත් මොහොතක් තනිවම විවේකීව හිඳිති. එවිට හිමිවරු ඒ ඒ තැන් සිට පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උවටැන් පිණිස කටයුතු කරති. ඇතැම් හිමිවරු පැණ විචාරති. කමටහන් අසති. දහම් දෙසන ලෙස ඉල්ලති. උන්වහන්සේ ඒ හිමිවරුන්ගේ අදහස් ඉටුකරමින් (රැයේ) මුල් කොටස ගතකරති.

මැදියමෙහි සියළු දසදහසක් සක්වළ දේවතාවෝ අවසර ලැබ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ පැන විචාරති. යටත් පිරිසෙයින් තම සිතැඟි පරිදි අතුරු (වචන) හතරක් හෝ (කතාබහ කරති) බුදුහු ඒ දේවතාවුන්ගේ පැන විසඳමින් මැදියම ගතකරති. අවසාන යාමට කොටස් සතරකට බෙදාගෙන, එක් කොටසක් සක්මනෙහි යෙදෙති. දෙවැනි කොටස ලෙස, සුවඳ කුටියට පිවිස, සිහිනුවණින් යෙදී දකුණු පසට හැරි, සිංහයකුගේ විලාසයෙන් සැතපෙති. තෙවන කොටස ඵල සමවතින් ගතකරති. සිවුවන කොටස තුල (අළුයම) මහා කරුණා සමවතට පිවිස, කෙලෙස් අඩු, කෙලෙස්බරව ජීවත් වන්නන් දැකීම පිණිස බුදු ඇසින් ලොව බලා වදාරති. මේ පසුබත් කිසය.

මෙසේ පසුබත් කිසෙහි සිවුවන කොටස අවසන ලොව බලනසේක්, තෙරුවනෙහි පිහිටා දන් සිල් භාවනාදියෙහි බෙහෙවින් හෝ අල්පව හෝ නියැලෙන හා (දහම් දැකීමට) හේතු සම්පත් ඇති හෝ නැති හෝ සත්වග දැකීමට බුදු ඇස යොමු කරද්දී කසීභාරද්වාජ බමුණාට රහත්ඵල ලැබීමේ වාසනාව දැක, ‘මා ගියකල කතා සංවාදයක් ඇති වන්නේය. එය අවසානයෙහි දහම් අසා ඒ බමුණු පැවිදිව රහත් බවට පත්වන්නේ යැයි දැන, එහි ගොස් කතා සල්ලාපය අරඹා මෙම සූත්‍රය දෙසූහ.

එහි එවම්මෙසුතං යනු පළමු මහා සංගීතියෙහිදී දහම් සංගායනාව මෙහෙයවන ගරු කටයුතු මහා කසුප් තෙරුන්වහන්සේ විසින් විචාරන ලදුව, ගරුකටයුතු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් පවසන ලදී. අහං ඛො සමණ, කසාමි ච වපාමි ච යැයි කසීභාරද්වාජ විසින් ද අහම්පි බො බ්‍රාහ්මණ, කසාමි ච යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද පවසන ලදී. ඒ සියල්ල එක්කොට කසීභාරද්වාජ සූත්‍රය යැයි කියනු ලැබේ.

එවං යනු ආකාරය, නිදසුන හා දැඩි උවමනාවෙන් පැවසීමේ දී යෙදී ඇත. ආකාරය යන්නෙන් එහි ඒ කාරණය පෙන්වයි. නොයෙක් නොයෙක් ලෙසට අදහස් ඉදිරිපත් කරමින්, ඒ ඒ අසන්නන්ගේ සිත් හසර දැන, ඔවුන්ට ගැළපෙන සේ වෙන් වෙන් පිළිවෙළින් යුතුව, පිළිවෙත් මග සහිත ගැඹුරු දහම් කරුණු තම තමන්ගේ බස්වහර අනුව වටහාගත හැකි පරිදි වූ ඒ භගවත් බුදුරදුන්ගේ වචනය මුළුමනින්ම හඳුන්වා දීමට කවුරු සමත් වේද? එහිදී ‘මා මෙසේ අසන ලද්දේය, යනු ‘ම විසින්ද (ආනන්ද තෙරුන්) එක් ආකාරයකට අසා ඇතැ’යි අදහස් වේ. නිදසුනක් ලෙස මම සියල්ල දන්නා කෙනෙක් නොවෙමි, මෙය මා විසින් (මාගේ නුවණින්) අවබෝධ නොකරන ලද දෙයකැයි (තමන් වෙත එන චෝදනා ඇතොත්) තමන් ආනන්ද තෙරුන්) නිදහස් වෙමින් එවං මෙ සුතං මා විසින් මෙසේ අසන ලදැයි දැන් කිවයුතු යැයි මුළු සූත්‍රයම පෙන්වා දෙයි. වෙන්ව, පැහැදිලි කොට කිවහොත්, “මහණෙනි, මගේ පැවිදි සව්වන් අතර, ආනන්ද හිමි, බොහෝ (දහම් කරුණු) අසා, ඒ අනුව ජීවිතය සකසාගත් යහපත් පැවතුම් ඇති, මනා සිහි නුවණින් යුතු, උවටැන් කරන්නන්ගෙන් මුල්තැන ගනිති. ‘එතදග්ගං භික්‍ඛවෙ මම සාවකානං භික්‍ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්‍දො, ගතිමන්තානං, සතිමන්තානං, ධිතිමන්තානං, උපට්ඨාකානං යදිදං ආනන්‍දො’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පැසසුම් ලැබ, ඇසූ කරුණු සිත දරාගැනීමේ තම හැකියාව පෙන්වමින් මෙය මා අසා ඇති පරිදි යැයි ජනතාවට (ඒ දහම් කරුණු) ඇසීමට කැමැත්ත ඇති කරයි. එයද අරුතින් හෝ පද යෙදීම් ලෙසින් හෝ අඩුවීමක්, වැඩිවීමක් නොමැතිව ඒ ආකාරයෙන්ම මිස වෙනසක් නොවන ලෙස බව දතයුතුය. මෙ සුතං යනු මෙහි මා විසින් තේරුමයි. කණ නමැති දොරෙන් (හඬ) හඳුනා ගැනීමේ අරුතින් අසන ලදී. එහෙයින් එවං මෙ සුතං යනු මා විසින් මෙසේ කණින් හඳුනා ගැනීමට මුල්තැන දී සැළකීම යැයි කියන ලදී.

එකං සමයං එක් කාලයක, භගවා (සිවුසස් අවබෝධයෙන්) උසස් බවට පත්, කෙලෙස් සිඳ බිඳ දැමූ, උසස් ගුණ දහමින් යුතු බව කියන ලදී. මගධෙසු විහරති මගධ නම් ජනපදයෙහි රජකුමරුවෝ, ඔවුන් වාසය කරන බවද සළකා එකම නමින්ම ‘මගධා’ යැයි කියනු ලැබේ. එම මගධ ජනපදයෙහි (යන අදහසයි) චේතිය රජු බොරුවක් කියා (අහසින්) බිමට වැටෙන විට ‘ගැඹුරු වළකට වැටෙන්නට එපා’ යයි (මා ගධං පවිස) කියන ලද බැවින්, ‘මගධ’ නම් වූ බව ඇතමෙක් (අදහස් කරති) මග කෙළවර බිම සාරමින් සිටි මිනිසුන් ඒ රජුට ‘වළක් සකසන්නට එපා’ යැයි (මා ගධං කරොථ) කියා ඇති බැවින් (මගධ නම් වී යැයි ද අදහසකි.) කැමති අයුරින් එය පිළිගත යුතුය. විහරති, එක් ඉරියව්වකින් වන අපහසුතාව වෙනත් ඉරියව්වකින් වළක්වා බිඳ නොවැටෙන පරිදි ජීවිතය පවත්වාගැනීම කියන ලදී. දෙව්, බඹ, රහතුන්ගේ විහරණයෙන් හෝ ජීවින් කෙරෙහි නොයෙක් අයුරින් හිතසුව සලසන බැවින් ද විහරති නම් වේ. ගෙනයයි, උවමනාවෙන් ගෙනයයි, පමුණුවනු ලබයි, බිහිකරයි, උපදවයි යනුවෙන් ද කියන ලද්දේ වෙයි. යම්විටක මිනිසුන් සිය කැමැත්ත වැරදි ලෙස හසුරුවත්ද, එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට අලෝභ ආදී නිදොස් වූ කුසල් වැඩෙනු පිණිස ‘මේ පිළිවෙත දැක එහි ඇල්ම උපදවා කාමයෙහි නොගැලෙන්නාහ’යි දෙව් විහරණයෙන් වෙසෙති. යම්විටක සත්වග සැප සම්පතෙහි වැරදි මගට පත්වන විට ඔවුන්ගේ අදෝස කුසල් මුල් උපදවනු පිණිස, ‘මේ පිළිවෙත දැක එහි කැමැත්ත උපදවා අදෝසයෙන් දෝසය දුරු කරන්නාහු නම්, මැනවයි බඹ විහරණයෙන් වෙසෙති. යම්විටක පැවිදි වූවන් දහම් විනය කරුණු ගැන විවාද කරත්ද, ඔවුන්ගේ අමෝහ කුසල් මුල් උපදවනු පිණිස මේ පිළිවෙත දැක එහි කැමැත්ත උපදවා මුළා නොවීමෙන් මුළාව නැති කරන්නාහු නම් මැනවැ’යි අරිය විහරණයෙන් (බුදු පසේබුදු මහරහත් උතුම් මග අනුව) වෙසෙති. ඉරියාපථ විහරණයෙන් හෙවත්, සිහි නුවණින් ඉරියව් පැවැත්වීම (සොපදිසෙස) පිරිනිවනින් හැර වෙන කිසිවිටකත් අත් නොහරිති. මේ එහි කෙටියෙන් සඳහන් කිරීමයි. වැඩි විස්තර මංගල සූත්‍ර විස්තරයෙහි කියමු.

දක්‍ඛිණගිරිස්මිං රජගහනුවර වටා පිහිටා ඇති පව්වෙහි, එයට දකුණු පසින් වූ ජනපදය දක්‍ඛිණගිරි හෝ දක්‍ඛිණාගිරි යැයි කියනු ලැබේ. එම නම ඇති ජනපදය, එහි විහාර ආදියද ඒ නමින්ම වේ. ඒකනාලායං බ්‍රාහ්මණගාමෙ, ඒකනාලා යනු ඒ ගමෙහි නමය. බොහෝ බමුණෝ එහි වාසය කරති. බමුණෝ ආදායම් ලබමින් එහිම වෙසෙති. එහෙයින් බමුණු ගම යැයිද කියනු ලබයි.

තෙන ඛො පන සමයෙන යම් කලක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොපරදින පලඟ හිඳ උතුම් වූ සම්මා සම්බුදු බව මැනවින් අවබෝධ කොට, උතුම් දම්සක් පවත්වා මගධ රට එකනාලා නම් බමුණු ගමෙහි දකුණු ගිරි මහ වෙහෙරෙහි, (කසීභාරද්වාජ) බමුණන්ගේ ඉඳුරන් මේරූ බවට (දහම් අවබෝධයට සුදුසුම පරිදි මනස සැකසෙන තුරු) පත්වන අයුරු සළකමින් වැඩවසති. ඒ කාලය සළකා කරණ විබතින් සඳහන් කර ඇත. ඛො පන නිපාත දෙක පද පූරණයෙහිලා යොදා ඇතැයි දතයුතුය. කසීභාරද්වාජ බ්‍රහ්මණස්ස ඒ බමුණා කුඹුරු ගොවිතැනින් ජීවත් වෙයි. භාරද්වාජො ඔහුගේ පෙළපත බැවින් එසේ කියයි. පඤ්චමත්තානි යම්සේ ආහාරයෙහි (තමන්ට සෑහෙන) පමණ දැනගැනීම (භොජනෙ මත්තඤ්ඤු) මෙන් මෙහි මත්ත ගණන දැක්වීමට යෙදෙයි. මෙහිද එසේ යෙදුණු අයුරින් පහක් පමණි. ඒ අනුව නො අඩුවද, නොවැඩිවද නගුල් පන්සියයක් පමණ යැයි කියන ලද්දේය. පයුත්තානි යොදන ලද, ගොනුන් (නගුලට සම්බන්ධ වන සේ) කඳෙහි තබා වියදඬුවෙහි රැහැනින් බඳින ලද යන තේරුමයි.

වප්පකාලෙ වපුරන කාලය - බීජ (කෙතෙහි) ඉසීම ගැන කියන ලදී. එහි මඩෙහි වැපිරිම සහ පසෙහි (ගොඩ) වැපිරීම යැයි දෙකොටසකි. මෙහි පසෙහි වැපිරීම අදහස් වේ. එහිද මුල් දිනයෙහි මංගල වැපිරීමය. එයට යොදා ගන්නා උපකරණ මේවාය. ගොනුන් තුන්දහසක මෙහෙයුමකි. සියළුම ගොනුන්ගේ අංවල රනින් කළ (කොපු, මුදු) අබරණ පළඳා ඇත. කුර රිදියෙන් සරසා ඇත. සුදුමලින් සරසා, සියළු සුවඳ ජාති වලින් පසැඟිලි ලකුණු තැවරූ, අලංකාර කරන ලද පිරිපුන් අගපසඟින් යුතු වෙති. ඇතැම් ගොන්නු අඳුන් මෙන් කළු පැහැ වෙති. ඇතැම් ගොන්නු වළාකුළු මෙන් සුදු පැහැ වෙති. පබළුවන් රත්පැහැ ගොන්නුද සිටිති. ඇතැම් ගොන්නු පළිඟු මෙන් නොයෙක් පැහැ වෙති. ගොවිතැනෙහි නියුතු පන්සියයක් මිනිස්සු හැමදෙනාම අළුත් සුදුවතින් සැරසී, මලින් හැඩව, හිසෙහි දකුණුපස තබන ලද මල්කළඹින් හා සිරුරෙහි අඩක රත්සිරියල්, රන් සිරියල් ලකුණින් බබලමින්, නඟුල් දහය දහය බැගින් ගෙන එක් එක් සමූහයක් සේ යති. නඟුල්වල මුදුනද, වියදඬුව හා කෙවිටිද රනින් වෙළා ඇත. මුල් නගුල ගොනුන් අටදෙනෙකුගෙන් යුතුය. අනික් නගුල්වල ගොනුන් සිවුදෙනා බැගිනි. ඉතිරි ගොනුන් වෙහෙසට පත්වන ගොනුන් වෙනුවටද, කොටස් කොටස් ලෙස යෙදවීමටද ගෙන එන ලදහ. එක් එක් සමූහයකට එක් එක් බිත්තර වී කරත්තයකි. එක් සමූහයක් සී සායි. එක් සමූහයක් වපුරයි.

බමුණාද කලින්ම රැවුල සකසවාගෙන, දිය නා සුවඳ ගත තවරා, පන්සියයක් අගනා වත් හැඳ, දහසක් අගනා සළුවක් එක් පසකින් පොරවාගෙන, එක් එක් ඇඟිල්ලක මුදු දෙක බැගින්, ඇඟිලිවල මුදු විස්සක්ද, කන්පෙතිවල සිහ කොඬොල් අබරණද හිස අගනා වෙළුමක් දරා, රන් මාලයක් ගෙල පැළඳ, බමුණු පිරිස පිරිවරා සී සෑමේ කටයුතු පිරික්සා බලයි. මේ අතර, ඔහුගේ බැමිණියද සුවඳ පැනින් නා සියළු අබරණ පැළඳ, බැමිණි පිරිස පිරිවරා, නොයෙක් සිය ගණන් බඳුන්වල කිරිබත් පිසවා, ලොකු කරත්තවල පුරවා සීසානා තැනට ගියාය. ඔහුගේ නිවස ද සියළුම සුවඳින් සුවඳවත් කොට ඇත. මනාව මලින් සරසන ලද්දේය. කුඹුරෙහි ද ඒ ඒ තැන්වල කොඩි ඔසවන ලද්දේය. පිරිවර කම්කරුවන් සහ සී සෑමෙහි යෙදුනු පිරිස දෙදහස් පන්සියයකි. සියල්ලෝම අළුත් ඇඳුම් හැඳ සිටියහ. හැමදෙනාටම කිරිබත් පිළියෙල කරන ලදී.

බමුණා තමා අනුභව කරන තැන හිඳ රන් තලිය සෝදවා කිරිබතින් පුරවා ගිතෙල් මීපැණි ආදියෙන් මුසුව පිළියෙල කොට නගුල් යෙදවීමට අදාල පූජාවිධි කටයුතු කරවීය. රන්, රිදී, ලෝකඩ, තඹ බඳුන් ගෙන සිටි පන්සියයක් ගොවීන්ට බැමිණිය රන් හැන්දෙන් බෙදන්නීය. බමුණා පූජා පවත්වා, රත්පැහැ රත්රන් සෙරෙප්පු පැළඳ, රත්පැහැ රන් සැරයටියක් ගෙන, ‘මෙතැනට කිරිබත් දෙව, මෙතැනට ගිතෙල් දෙව, මෙතැනට හකුරු දෙව’යි අඩුපාඩු පෙන්වා උපදෙස් දෙමින් හැසිරෙයි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සුවඳ කුටියෙහි හිඳිමින්ම, බමුණු ආහාර පිරිනැමීමෙහි යෙදුනු දැක, ‘බමුණු දහමෙහි හික්මවීමට මේ කාලය’ යැයි හැඳ පටිය බැඳ, සඟල සිවුර පොරවා පාත්‍රය ගෙන, ‘මිනිසුන් දමනය කරන, අති උතුම් මග පෙන්වන්නකු ලෙස නික්මුණු සේක. එහෙයින් අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හ සමයං නිවාසෙත්‍වා යැයි ගරුකටයුතු ආනන්ද හිමි (සංගීතියෙහිදී) කීහ.

අථ යනු වෙනත් කරුණක් ගැන දැක්වීමේදී ආරම්භයේදී යොදන නිපාත පදයකි. භගවා කලින් සඳහන් කරන ලද පරිදයි. පුබ්බණ්හසමයං දවසෙහි මුල් කොටසයි. උදය කාලයෙහි එක් මොහොතක් ගැන කියන ලදී. මෙසේ එකිනෙක ආසන්න සිදුවන කරුණු දැක්වීමකදී (පාලි වියරණයේ) දුතියා - විබත් (කම්ම) යෙදේ. නිවාසෙත්‍වා හැඳ, විහාරයෙහි වැඩ සිටින විට සිවුරු හැඳ සිටීම හා සිවුර මාරු කිරීම (තනිපට සිවුර - දෙපට සිවුර හැඳීම) ලෙසින් එය දතයුතුය. ඊට පෙර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිවුර නොහැඳ නොසිටි බවක් මෙයින් අදහස් නොකෙරේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිඬු පිණිස පිවිසීමට කැමති වූවිට, පිපුණු නෙළුම් මල් දෙකක් මැදට එන බඹරකු මෙන්, ඉඳුනිල් මිණිපැහැ ගලින් නිමවූ පාත්‍රය අන්දෙක මැදට පැමිණේ. එසේ ආ පාත්‍රය අතින් පිළිගෙන, සිවුර සිරුරේ පිරිමඬුලු කොට, දරාගෙන යනුවෙන් මෙසේ එහි අරුත දතයුතුය. යම්තැනකට හෝ, ඒ තැනකට හෝ එසේ එය රැගෙනයෑම මෙලෙසම කියයි. එය ගෙන යයි’ (සමුදායෙව පක්කමති) කියා ඇති පරිද්දෙනි.

යෙන යම් මගකින්, කම්මන්තො (අදාල) කටයුතු කරන තැනට, තෙන ඒ මගින්, උපසංකමී ගියේ, යම් මගකින් කසීභාරද්වාජ බමුණාගේ කටයුතු සිදුවන තැනට (සීසාන තැනට) ළඟාවිය හැකිද, එමගින් ගියේ යැයි කී සැටියි. මෙහිදී කවර හෙයින් අනෙක් හිමිවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුව නොගියාහුද, යම් වේලාවක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තනිවම කිසියම් තැනකට වඩිනු කැමැත්තේ නම්, පිඬු පිණිස යන වේලාවෙහි දොර වසා ඇතුළු සුවඳ කුටියට පිවිසෙති. හිමිවරු, ඒ සළකුණින් ‘අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තනිවම ගමට පිවිසෙනු කැමති වෙති. නිසැකවම කිසියම් හික්මවිය යුතු තැනැත්තකු දුටහ’යි දැනගනිති. හිමිවරු තම පා සිවුරු ගෙන සුවඳ කුටිය පැදකුණු කොට පිඬු පිණිස යති. එදා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ කළ හෙයින්, හිමිවරු උන්වහන්සේ අනුව නොගියහ.

තෙන ඛො පන සමයෙන යම් වේලාවක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඒ කටයුතු පවත්නා තැනට එළඹියේද ඒ කාලයෙහි බ්‍රාහ්මණස්ස පරිවෙසනා වත්තති එම බමුණාගේ බත් බෙදාදීම සිදුවෙමින් පවතී යැයි තේරුමයි. රන්, රිදී, ලෝකඩ, තඹ බඳුන් ගෙන සිටි ගොවීන් පන්සියයට බැමිණිය රන් හැන්දෙන් කිරිබත් බෙදා දෙන්නී යැයි කලින් කීවෙමු. අථ ඛො භගවා යෙන පරිවෙසනා තෙනුපසංකමි කුමක් නිසාද? බමුණාට උපකාර පිණිසය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිළිඳු මිනිසකු මෙන් කෑමට ආසාවෙන් එතැනට නොවැඩිසේක්මය. උන්වහන්සේට සැකි-කෝලිය රජ පරපුර දෙකෙහිම අසූදහසක් අසූදහසක් තරම් නෑදැයෝ වෙති. ඔවුහු තම තම වත් පොහොසත්කම් අනුව නිතර දානය පිරිනැමීමට උත්සාහ කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආහාරය උදෙසා පැවිදි නොවූහ. එහෙත් කිවනොහැකි තරම් කාලයක් පස් ආකාරයෙන් (ඇස්, ඉස්, මස්, ලේ, ජීවිතය) හැර දමමින්, දානාදි පාරමී පුරා (සසරින්) මිදුණෙමි, මුදන්නෙමි, දමනය වූයෙමි, සැනසුණෙමි, සැනසීම දෙමි, කෙලෙස් දුරු කළෙමි, කෙලෙස් දුරුකරවන්නෙමි’යි පැවිදි වූ සේක. එහෙයින් තමන් (කෙලෙස්වලින්, සසරින්) මිදුණු බැවින්, දුරුකරන ලද බැවින්, අනෙක් හැමදෙනාද මුදවමින්, කෙලෙස් නැති කරවමින් ලොවට (හිතසුව පිණිස) සැරිසරමින්, බමුණාටද උපකාර කරනු පිණිස ඒ ආහාර බෙදන තැනට පැමිණිසේකැ’යි දතයුතුය.

උපසංකමිත්‍වා එකමන්තං අට්ඨාසි මෙසේ පැමිණ එකත්පසෙක සිටි සේක. එකමන්තං භාව නපුංසක යෙදුමකි. එක් ඉඩ ඇති තැනක, එක් පැත්තක් යැයි කියන ලදී. ආධාර විබත්හි කම්ම විබත් යෙදින. දැකීමට පහසු පරිදි, කතාබහ ඇසෙන පරිදි යම්තැනක සිට බමුණා දකීද, එබඳු උස්තැනක සිටි සේක. එහිදී රන් රස ගුලාවක්ව, සඳහිරු දහසක ආලෝකය සේ බොහෝ සෙයින් බබළන, හාත්පස අසූරියන් පමණ වන පරිදි රැස් දහරක් බුදු සිරුරින් නිකුත් වීය. බමුණාගේ සීසෑමේ කටයුතු සිදුවන තැන (අවට) වූ සාලා, බිත්ති, ගස්, නගුල්වලින් ගොඩගැසුණු මැටි පස් ආදිය ඒ ආලෝකය විනිවිදව ගොස්, රනින් නිමා වූ සේ වී ඉක්බිති මිනිස්සු කිරිබත් අනුභව කරමින්ම, අසූවක් අනූ ලකුණු පිරිවරා, දෙතිස් උතුම් ලකුණින් හෙබි, සිරුරින් හා, බඹයක් පමණ වටා කාන්තිය විහිදෙන දෑතින්ද, සිරියාවෙන් බබළන කේතූමාලාවෙන්ද, සරන පියුම් විලක් බඳු රැස් දහරින් බබළන අහසෙහි තරු කැලක් බඳු, කාන්තිමත් රන්වන් ගිරිකුලක් බඳු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්පසෙක වැඩසිටිනු දැක, අත් පා සෝදා ඇඳිලි බැඳ පිරිවරා සිටියහ. මෙසේ (බුදුහිමි වටා) ඔවුන් පිරිවරන ලදුව, අද්දසා බො කසීභාරද්වාජො බ්‍රාහ්මණෙ භගවන්තං පිණ්ඩාය, ඨිතං, දිස්වාන භගවන්තං එතදවොච, අහං ඛො සමණ කසාමි ච වපාමි ච යනුවෙන්

කවර හෙයින් කියන ලද ද? හැම දෙයින්ම පහදින සුළු, දමනය කරන ලද (ඉඳුරන් යුතු) එකඟ සිත ඇති උතුම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි අසතුටෙන්ද? නැතිනම් දෙදහස් පන්සියක් වූ පිරිසට කිරිබත් පිළියෙල කොටදීත්, බත්හැන්දක් දීමට මසුරු වීද? මේ කරුණු දෙකම නොවේ. කෙසේ වුවත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමෙන් සෑහීමකට පත් නොවූ, කරමින් සිටි වැඩකටයුතු නවතා (උන්වහන්සේ දෙසම බලා සිටි) පිරිස දැක, ‘මාගේ වැඩ අඩාල කිරිමට පැමිණියේ යැ’යි බමුණා නොසතුටට පත්වූ බැවින් එසේ කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හැඩරුව ලකුණු දැක, ‘මේ තැනැත්තා කිසියම් (ආදායමක් ලබන) කටයුත්තක යෙදෙන්නාහු නම්, මුළු දඹදිව් වාසීන්ගේ හිස්වල සිළුමිණක්ව උසස් බවට පත්වන්නේමය. එසේ නොකිරිමෙන් ඇතිවන පලය කුමක්ද? මෙසේ අලසව, කිසියම් වැඩක නොයෙදී වප්මඟුල් ආදී තැන්වල ආහාර ඉල්ලමින්, අනුභව කරමින්, සිරුර සවිමත්ව වඩවා ගැනීමට කල්ගත කරති’යි බමුණාට සිතුණි. එසේ හෙයින්, අහං ඛො සමණ කසාමි ච, වපාමි ච වපිත්‍වා ච භුඤ්ජාමි යැයි කීය. ‘යම්සේ ඔබට මෙන් මෙබඳු උසස් ලකුණු (මට) තිබේනම් මගේ වැඩකටයුතු සඵල නොවෙති’යි නොසිතමි යන අදහසයි. ත්‍වම්පි සමණ -පෙ- භුඤ්ජස්සු මෙබඳු ලකුණුවලින් යුතු වුවත්, එසේ නොයෙදෙන්නෙහු ඔබට ඇති යහපත කුමක්ද?

එසේ වුවත් සැකි රජ කුලයෙහි කුමාරයෙකු උපන්නේය. සක්විති රජකම හැර පැවිදි වූයේ යැයි මෙසේද අසා ඇත. එහෙයින් මේ එතුමා යැයි දැන, ‘සක්විති රජකම හැර, වෙහෙසට - පීඩාවට පත්වූයෙහිදැ’යි දොස් නගමින්, අහං ඛො සමණ යැයි කීය. එසේ වුවත් තියුණු නුවණැති බමුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වචනයෙන් ‘දමාගසන’ ලෙසින් නොකියයි. උන්වහන්සේගේ රූසිරි දැක, නුවණින් සළකා බලමින්, කතා සල්ලාපයට අහං ඛො සමණ යැයි කීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (ලෝවාසීන්) හික්මවන කෙනෙකු ලෙසට දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි උතුම් (කෙත) සීසාන, වපුරන බවට තමන් දක්වමින්, අහම්පි ඛො බ්‍රාහ්මණ යැයි කීහ.

බමුණාට මෙබඳු සිතිවිලි පහළ විය. ‘මේ මහණ සීසාමි, වපුරමි’යි කියයි. ඊට අවැසි වියදඬු, නඟුල් ආදී ගොවි උපකරණ නොදකිමි. ඔහු බොරු කියත්ද, නැද්දැ’යි උන්වහන්සේගේ දෙපතුල පටන් හිසකෙස් කෙළවරටම මැනවින් විමසා බලමින්, අඟපසඟ පිළිබඳ වූ විදු දැනුමෙහිද මනා දැනුමක් ඇති බැවින්, උතුම් දෙතිස් ලකුණු හඳුනා, ‘මෙබඳු කෙනෙකු බොරු කීමට කිසිදු හේතුවක් නැතැ’යි එකෙණෙහිම, ගරුබුහුමන් දක්වන සිතැතිව, ‘මහණ’ යැයි ඇමතීම හැර පරපුරේ නමින් කතාබහ කරමින්, න ඛො පන මයං භොතො ගොතමස්ස කීය. ‘පින්වත්, ගෞතමයාණනි, ඔබගේ (ගොවි උපකරණ) අප නොදකිමු’යි කීය.

මෙසේ ද කියූ තියුණු නුවණැති බමුණා ‘මෙතුමන් විසින් එසේ කියන ලද්දේ ගැඹුරු තේරුමක් ඇතිව බව දැක, එය විමසා දැනගනු කැමතිව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගාථාවකින් කරුණු සැළකළේය. එහෙයින් ගරු කටයුතු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අථ ඛො කසීභාරද්වාජො බ්‍රාහ්මණෙ භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසි යැයි කීහ. එහි ගාථාය යනු අකුරු පද සහිත වචනයෙන් අජ්ඣභාසි කීවේය.

එහිදී බමුණා කසීං යනුවෙන් කුඹුරෙහි වැඩකටයුතුවලට උපකාර වන වියදඬු නඟුල් ආදිය කියයි. ‘පුබ්බධම්ම සභාගයෙන් ගලපා කතා කිරීම බුදුවරුන්ගේ උසස් බව පෙන්වීමකි. එහෙයින් උසස් බුදුබලය පෙන්වමින් සද්ධා බීජං යැයි ‘පුබ්බධම්ම සභාගයෙන්’ ගලපා කීහ. ඒ පුබ්බධම්ම සභාගය නම් කුමක්ද? බමුණා විසින් වියදඬු නඟුල් ආදී ගොවි උපකරණ ගැන විමසනු ලැබීය. එහෙත් නො අසන ලද වපුරන දෑ හෙවත් බීජ සම්බන්ධකොට සද්ධා බීජං යැයි (දහම් කරුණු රූපක හා ගලපමින්) කීහ. මෙසේ කරුණු දැක්වීමේදී ඒ විස්තර නොගැළපෙන අයුරු වේදැ’යි (මතු වුවහොත්) මේ ඊට කිවයුතු ආකාරයයි. බුදුවරුන්ගේ නොගැලපෙන කතා නැත. දහම් කරුණු මුලදීම රූපක හා ගලපමින්ද හැමවිටම කතා නොකරති. මේ අයුරින් එහි ගැළපෙන සැටි දතයුතුය. ඒ බමුණා වියදඬු, නඟුල් ආදී ගොවි උපකරණ සඳහන් කොට, ගොවිතැන ගැන එසේ අසන ලදැයි පරිභාස නොකොට, ඔහුට අනුකම්පාවෙන්, නොසැලෙන පල සහිත වූ (නියම) ගොවිතැන අවබෝධ කරවීමට මුල පටන්ම ඒ ගැන පැහැදිලි කරමින් සද්ධා බීජං යැයි කීහ. බීජ හෙවත් වපුරන දේ (බිත්තර වී) ගොවිතැනෙහි මූලය. බීජ ඇති කල ඉදිරි කටයුතු කළ යුතුය. එය නැති විට නොකළ යුතුය. එයද නිසි පරිදි පමණ දැන කළ යුතුය. බීජ ඇති කල ගොවිතැන ඇරඹිය හැකිය. උවමනා පමණ බීජ ගැන දන්නා ගොවියෝ කෙත සීසාති. ‘අපගේ අස්වැන්න කෙත නොපිරිහේවා’යි අඩුවෙන් නොයොදති. ‘අපගේ උත්සාහය හිස් නොවේවා’යි වැඩියෙන් ද නොයොදති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ගොවිතැනට බීජය මුල් හේතුව වන පරිදි මුල පටන්ම ඒ බමුණාට ගොවිතැන සඳහන් කරමින්, ඒ සමග බමුණාගේ ගොවිතැන් කටයුතු ද සසඳමින් සද්ධා බීජං යැයි කීහ. ඒ අයුරින් පුබ්බධම්ම සභාග හෙවත් පෙර කරුණ හා සම්බන්ධකොට දහම් නයින් සසඳා දැක්වීම දතයුතුය.

ඇසූ දෙයම කියා, නොඅසන ලද දෙය පසුව නොකීවේ කුමක් නිසාද? ඔහුට උපකාර වන පරිදි හා දහම් කරුණ පෙන්වා දීමේ හැකියාවද නිසාය. මේ බමුණා නුවණැත්තෙකි. මිසදිටු පවුලක උපන් බැවින් සැදැහැවත් බව නැත. සැදැහැ නොමැති වූ නුවණැත්තා අනුන් කෙරෙහි සැදැහැවත්ව තමාගේ අරමුණ හා එක් නොවන්නේ නම්, උසස් බවට පත් නොවේ. කෙලෙසින් කිලිටි වූ බැවින්, පැහැදෙන පමණකුදු ලකුණු නොමැතිව, නුවණ පමණක් බලවත්වීම යහපත සිදු නොකරයි. එක වියගහක බැඳි ඇතකු හා ගොනකු මෙනි. එහෙයින් බමුණාට සැදැහැ බව උපකාරි වෙයි. මෙසේ ඒ බමුණාට උපකාර වන බැවින්, ඒ බමුණා සැදැහැ බවෙහි පිහිටුවීමේදී (කරුණු) පසුව කිවයුතු වුවත්, දෙසන කුසලතාව නිසා, මුලදී කියන ලද්දේය. යම්සේ වෙනත් තැන්වලදී ‘සැදැහැ බව (සසර ගමනට) උපකරණ සපයා දෙයි’, ‘සද්ධා ඛන්‍ධති පාථෙය්‍යං, ‘සැදැහැ බව මිනිසාට දෙවැනි වේ’, ‘සද්ධා දුතියා පුරිසස්ස හොති’, ‘මේ ලෝකයෙහි සැදැහැ බව මිනිසාට ඇති සම්පතයි. ‘සද්ධීධ විත්තං පූරිසස්ස සෙට්ඨං’ ‘සැදැහැයෙන් සසර සැඩපහර තරණය කරයි’ - ‘සද්ධාය තරතී ඔඝං’, ‘සැදැහැව නම් අත මහා ඇතෙකි’, ‘සද්ධා හත්‍ථො මහා නාගො’, ‘මහණෙනි, සැදැහැ ඇත්තා බුද්ධාදී උතුමන්ගේ සව්වකු වේ.’ ‘සද්ධායිකො භික්‍ඛවෙ අරියසාවකො’ යනුවෙන් සඳහන්ව ඇත. බීජය වැඩීමට ද වැස්ස උපකාරි වේ. බීජස්ස ච උපකාරිකා වුටයි’ එය ඒ ඒ කරුණුවලට අදාලව වෙනස් අයුරින් ද කිවහැකි වේ. මෙසේ දහම් කරුණු හා දැක්වීමට හැකි බැවින් පසුව කිවයුතු මෙම අරුත් මෙහි කලින් කියන ලදී. මේ අයුරුම ඒරියා කඳ, රැහැන ආදී සේ වෙනත් තැනක සඳහන් පරිද්දෙනි.

සද්ධා යනු පැහැදෙන සුළු බව හෝ හිතට එකඟව පිළිගැනීමයි. තමා තුළ පිහිටුවා ගැනීමයි. දැඩිව එල්බ ගන්නා ලද එම අදහසින් (සිත) නොකිළිටි බවට පත්කර ගැනීම හෝ, සෝවාන් ආදියෙහි පිහිටුවීමට හෝ ඇදහිය යුතු හෙවත් නොවෙනස්වන අයුරු දහමෙහි පිහිටීම හෝ කැඩපතක පැහැදිලි බව මෙන් ද, කැළඹුණු ජලය පැදෙනු පිණිස ජලයට දමන දිය පහදන මැණික මෙන් ද, පහන් සිතිවිලි ඇති බවයි. බීජං (මෙය) පස් ආකාරය. මුලෙන්, කඳෙන්, ගෙඩියෙන් මුදුනින්, ඇටවලිනි. ඒ සියල්ලම වැඩෙන තේරුමෙන් බීජ නමින්ම හැඳින්වෙයි. එසේ හෙයින් ‘බීජඤ්චෙතං විරූහනට්ඨෙන’ යනුවෙන් කීය.

එහි බමුණාගේ ගොවිතැනෙහි මූලික වන බීජ කරුණු දෙකක් ඉටු කරයි. (මඩ) යට මුල් ඇදී පිහිටීමත්, මතුපිටට පැලය මතුවීමයි. එපරිද්දෙන්ම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සී සෑමෙහි මුල බීජය මෙන්, සැදැහැවත් බව (සිත) යට සිල් නැමති මුලෙන් පිහිටුවන අතර, මත්තෙහි සමථ විදසුන් නැමති පැල හටගන්වති. (වපුරන ලද) බීජය මුලින් පොළවෙහි රසය, දිය රසය (උරා) ගෙන කරල් බරව, අස්වනු පැසී වැඩෙන අයුරින් සැකසේ. එපරිද්දෙන්ම මොහු සිල් නැමති මුලෙන් සමථ විදසුන් නැමති රසය උරාගෙන, උතුම් මග පිළිවෙත් නමැති කරලින් උතුම් (සෝවාන් ආදී) පල නැමති අස්වැන්න පැසුණු බවට සලස්වයි. බීජය පොළවෙහි පිහිටුවා, මුල්, පැල, කොළ, දඬු, ඇට ආදියෙන් මනාසේ වැඩී, කිරිවැදී, නොයෙක් හැල් වී අස්වනු නිපදවයි ද එසේම මොහුගේ සිත් සතන්හි, සීලයෙහි සුපිරිසිදු බව, (සීල විසුද්ධි) සිතෙහි පිරිසිදු බව (චිත්ත විසුද්ධි) ඇති සැටියෙන් දැකීමේ පිරිසිදු බව (දිට්ඨි විසුද්ධි) සැක දුරුවීමෙහි පිරිසිදු බව (කංබා විතරණ විසුද්ධි) මග නොමග දැනීමේ පිරිසිදු බව (මග්ගාමග්ග ඤාණ දස්සන) පිළිවෙත් නුවණින් දැකීමේ පිරිසිදු බව (පටිපදා ඤාණ දස්සන) යන කරුණුවලින් වැඩිදියුණු කොට, තියුණු නුවණ වූ විදසුන් මගින් ලබන පිරිසිදු බව (ඤාණ දස්සන විසුද්ධි) නැමති කිරි උපදවා, පිළිසිඹියා හා උසස්තම නුවණින් (පටිසම්භිදා අභිඤ්ඤා) බර වූ අරහත් ඵලය නිපදවයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සද්ධා බීජං යැයි වදාළහ.

එසේ නම්, නුවණ කුසල-දහම් හා යෙදෙමින්, මතු මතුත් ඇතිවන විට සැදැහැ බවම බීජය ලෙස කියනු ලැබුවේද? මෙහිදී බීජයක වැඩෙන පිළිවෙල (නිදසුන්ය.) එම කුසල දහම් පිළිබඳව හැඳිනීමක්, හැඟීමක් දැනගැනීමට සැලසේද, සැදැහැව නම් වූ බීජයද එබඳුය. එයද සියළුම යහපත් දෙයට මුල් වෙයි. එහෙයින් මෙසේද සඳහන් වේ.

‘සැදැහැවත් බව ඇති වූ විට පැමිණෙයි. පැමිණ ඇසුර කරයි. ඇසුරු කිරීමෙන් සවන් යොමයි. එසේ සවන් යොමා දහම් අසයි. දහම් අසා සිතෙහි මතක තබා ගනී. මතක තබාගත් දහම්හි අරුත් මෙනෙහි කරයි. අරුත් මෙනෙහි කරමින් දහමෙහි වැටහීමක් ලබයි. වැටහීමෙන් (ඒ පිළිබඳ තවදුරටත්) කැමැත්ත හටගනී. කැමැත්ත නිසා උත්සාහවත් වෙයි. උත්සාහවත්ව කරුණු සසඳා බලයි. සසඳා බලා තමා තුළින්ම (කායෙන) ඇති තතු තමාම අවබෝධ කරයි. තියුණු නුවණින් ද ඇත්ත විනිවිද දකියි.’

අයහපත් කරුණු සිරුරෙන් ද තැවීමට පත්කරන අරුතින් තපො නම් වේ. ඉඳුරන් සංවරය, උත්සාහය, කෙලෙසුන් දුරු කිරීමට අනුගමනය කරන වත් හෙවත් ධුතාංග, දුක් සහිත අපහසුතාවට යොමුවීම එයට සමාන වචනයි. මෙහිදී අදහස් වන්නේ ඉඳුරන් සංවරයයි. වුට්ඨි සුළං වැසි හා වහින වැස්ස යනුවෙන් නොයෙක් ආකාරය. මෙහි අදහස් කෙරෙන්නේ වහින වැස්ස යි. මෙසේ වසින වැස්සෙන් බීජ මුල් ඇදී වැඩේද, මැලවී නොයේද බමුණා බලාපොරොත්තු වන පරිදි ඉටු වේද, එපරිදිම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ද ඉඳුරන් සංවරයෙන් උපකාර වන සැදැහැ බවද සැදැහැ බවට මුල් වූ සීලාදී ගුණදහම් වැඩේ. මිලාන නොවේ. බලාපොරොත්තු ඉටුවෙයි. එහෙයින් තපො වුට්ඨි යැයි වදාළහ. පඤ්ඤා මෙ යන තැන ‘මෙ’ පදය සද්ධා මෙ බීජං, තපො මෙ වුට්ඨි - සැදැහැ බව මගේ වපුරන බීජයයි. ඉඳුරන් සංවරය මගේ වැස්ස යයි, මේ අයුරු යෙදිය යුතුය. (ඉඳුරන් සංවරය මට වැස්ස වෙයි.) එයින් කුමක් හැඟේද? බමුණ, ඔබ වපුරනු ලබන බීජයට වැස්ස ලදොත් හොඳය, ජලය නොලැබේ නම්, ජලය සැපයිය යුතුය. එසේම මා විසින් ලජ්ජාව නැමති නගුල් හිසින්, නුවණ නැමති වියදඬු නගුලෙන්, සිත නැමති රැහැනින් එකට බැඳි, උත්සාහය නැමති ගොනුන් යොදා සිහිය නැමති කෙවිටෙන් ඇන, තම සිත නැමති කෙතෙහි සැදැහැ බිජු වැපිරූ විට, වැසි නොලැබීමක් නම් නැත. මගේ මේ ඉඳුරන් දමනය නිරතුරුවම වැස්සය.

(ඒ බව) වෙනත් කෙනෙකු හෝ තමා විසින් හෝ එය දැනගනී ද පඤ්ඤා නම් වේ. එය කාමාවචර ආදී ලෙසින් නොයෙක් ආකාරය. මෙහිදී ඒ කාමාවචර ලෙසින්ද, විදසුන් මගින් ලබන මගපල නුවණද අදහස් වේ. යුගනංගල - වියගහ සහ නගුලය. බමුණාගේ වියගහ සහ නගුල සේම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දෙආකාර වූ ඒ නුවණය. යම්සේ වියගස නගුල් ඉස මත්තෙහි (පිහිටාද) ඉදිරියෙහි වේද, නගුල් ඉසට බැඳී තිබේද, රැහැන ඊට ඉවහල් වෙයි. එයින් ගොනුන් එක්තැන්ව ගමන් කිරීම වළකී. මෙසේ නුවණ ලජ්ජාව මුල් ඉදිරියට යයි. ‘සියළු යහපත් කරුණු අතර නුවණ උසස්ම වේ.’ ‘පඤ්ඤුත්තරා සබ්බෙ කුසලා ධම්මා’, නකත් තාරකාවලට සඳ මෙන් නුවණින් උතුම් බවට පත්වීම ඉතා යහපතැ’යි ‘පඤ්ඤාභිසෙට්ඨො කුසලා වදන්ති, නක්‍ඛත්තරාජාරිව තාරකානං’ කියති. නුවණ කුසල දහම්වලට මුල්ව ඉදිරියෙන්ම සිටීයැයි එසේ හෙයින් කියන ලදී. එමෙන්ම සීලය හා ලජ්ජාව අනුව යන යහපත් කරුණින් නුවණැත්තකු වෙතියිද කියා ඇත. ‘සීලං හිරීචාපි සතඤ්ච ධම්මා අන්‍වායිකා පඤ්ඤවතො භවන්ති’ ලජ්ජාව නැතිවිට නොබැඳි නගුලිස මෙනි. සිත යැයි කියන ලද සමාධි නම් වූ රැහැන නගුල හා ගොනුන් බැඳෙන රැහැනද මෙනි. දැඩිව පටන් ගත් උත්සාහයෙන් කුසීත බව වැළකීමෙන් උත්සාහය නැමති ගොනුන්ගේ එකවිට (වේගයෙන්) යන ගමන ද වළකී. සීසාන විට නගුල් තලයෙන් පොළව මතුපිට බිඳෙන්නා සේ ම, වැඩී ඇති (තණ ආදිය) පැළෑටි මුල පිටින්ම උදුරා විසුරුවාලයිද, මෙසේම, සිහිය නැමති නගුල් තලයෙන් යුතු විදසුන් නුවණ වඩන කල්හි, සිතිවිලි පරම්පරාවේ එකතුවන අරමුණ මතුපිට බිඳී සියළු කෙලෙස් මුල් පරපුරම උදුරා දමයි. එය ලොවුතුරු ලෙසින්ද (මගපල-නිවන) ජීවිත වටපිටාව තුලද (මෙලොව) වෙයි. එහෙයින් පඤ්ඤා මෙ යුග නංගලං යැයි කීහ.

ඒ තැනැත්තා තමන්ම හෝ ලජ්ජාවට පත්ව, අයහපත් පැවතුම් කෙරෙහි පිළිකුල් කරයි යනු හිරී නම් වෙයි. එයට බැඳුනු, එකට හැසිරෙන හෙවත් එක්ව යෙදෙන, අදහසින් පවට ඇති බියද මෙහිදී සැළකේ. ඊසා වියනගුල සවිවන ලී දඬුවය. බමුණාගේ වියනගුල සවිවන ලී දඬුවෙන් හෙවත් විය බානෙන් උසුළයිද එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේද අයහපත් පැවතුම් පිළිකුල්කොට, ලොවී ලොවුතුරා නුවණ යැයි කියන ලද වියනගුල උසුළති. ලජ්ජාව = (පවට) බිය නොමැති නම් නුවණද නැති, යම්සේ ලී දඬුව හා මනාව බැඳුණු නගුල නොවෙනස්ව, මැනවින් (සීසෑමේ) කටයුතු කෙරේද, එසේම ලජ්ජා බිය හා මැනවින් බැඳුණු නුවණද නොසෙල්වී, තිරව, ලජ්ජා නොමැති බවට මුසු නොවමින් නුවණින් කටයුතු මෙහෙයවයි. එහෙයින් හිරි ඊසා යැයි කීහ.

දැනගනී යන අරුතින් මනො වේ. එය සිතට සමාන වචනයකි. මෙහිදී මනස මුල්කොට යෙදුනු සිත එකඟ බව අදහස් කෙරේ. යොත්තං යනු රැහැනින් බැඳීමයි. එය තුන් ආකාරය. ලීදඬු තද හා නගුලේ බැඳීම, නගුල හා ගොනුන්ගේ බැඳීම, ගොනුන් හා නගුල ගෙනයන්නා හා බැඳීම යනුවෙනි. එහිදී බමුණා, රැහැන, ලීදඬුව නගුල එකට බැඳ තම සීසෑමේ කටයුතු මනාව සිදුකරයි. එමෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලජ්ජාබිය, නුවණ, උත්සාහය යන සියල්ලම නොවෙනස්වන සේ එකතුකොට සිතෙහි එකඟ බවින් තම කටයුතු පිළියෙල කරති. එසේ හෙයින් මනො යොත්තං යැයි කීහ.

යම් තැනැත්තෙකු කලක් තිස්සේ කරන ලද දේ සිහිකරයි. තමා කළ දේ හෝ සිහිකරයි යන තේරුමෙන් සති නම් වේ. එය මුළා නොවීම දක්වයි. පතුරුවයි, විවර කරයි = ඵාලො, එයින් ගෙනයයි, පදවයි, දක්කයි යන අදහසින් පාජනං වෙයි. කෙවිට යන්නට සමාන වචනයකි. ඵාල ද පාචනද යන සමාසවීමෙන් ඵාලපාචනං යැයි කියනු ලැබේ. බමුණාගේ හීවැල හා කෙවිට මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විදසුන් මගින් යුත් සිහිය ගැන දැක්වෙයි. හීවැල යම්සේ නගුල රැකගෙනම ඉදිරියෙන් යයි ද, එසේම, කුසල දහම්හි පැවැත්ම විමසමින් (එක්) අරමුණෙහි හෝ පිහිටුවමින්, නුවණ නැමති නගුල රකියි. එසේම, ‘සිහිය පවත්වා ගැනීමේ, රැක ගැනීමේ සිතිවිල්ලෙන් යුතුවම වැඩවසයි.’ - ‘සතාරකෙඛන චෙතසා විහරති’ ආදී තැන රැකීම යනුවෙන් කියන ලදී. මුළා නොවූ සිහිය ඉදිරියෙන්ම වෙයි. මනා සිහිය ඇති කල දහම මැනවින් වටහා ගනී. මුළා වූ සිහියෙන් නොවේ. ගොනුන්ට කෙවිටෙන් අනින විට, බිය දක්වමින්, පසුබට නොවෙත්ද, වැරදි මග නොයත්ද, එසේම සිහිය, උත්සාහය නැමති ගොන්නු අපායට බිය දක්වමින්, කුසීත වීමට, පසුබට වීමට ඉඩ නොදෙති. පස්කම් සැපයයි කියන ලද නුසුදුසු දොරටු වළකා, කමටහනෙහි යොදවති. වැරදි (ජීවන) මගද වළකයි. එහෙයින් සති මෙ ඵාලපාචනං යැයි කීහ.

කායගුත්තො තුන්ආකාර වූ කාය සුචරිතයෙන් රක්නා ලද වචීගුත්තො සිවුආකාර වූ වචනය හික්මවීමෙන් රක්නා ලද, මෙපමණකින් පාමොක් සංවර සීලය ගැන කියන ලදී. ආහාරෙ උදරෙ යතො මෙහි ආහාර මුල්කොට, සිව්පසයම ඇතුලත් වන බැවින්, එහි සංයමයෙන් යුතුව කෙලෙස් බවින් තොරවීමයි. මෙයින් ආජීව පාරිසුද්ධි සීලය හෙවත් දිවි පැවැත්මේ පිරිසිදු බව කියන ලදී. උදරෙ යතො කුසෙහි පමණ සළකා අනුභව කිරීමයි. ආහාරයෙහි තමන්ට සෑහෙන පමණ දන්නා බව කියන ලදී. එයින් කුමක් අදහස් කෙරේද? ‘බමුණ, ඔබ බීජ වපුරා (සරු) අස්වනු ලබා ගැනීමේ අදහසින්, එය රැකගනු සඳහා කටු වැටක් හෝ ගස් අතු යෙදූ වැටක් හෝ දඬු වැටකින් හෝ වටකරයිද, එයින් හරකුන්, මීමුන්, වෙනත් සිවුපාවුන්ට පිවිසීමට නොලැබීමෙන් ගොයම රැකෙයි. ඒ අයුරින් මමද සැදැහැ බීජ වපුරා, නොයෙක් ආකාර වූ කුසල දහම් නැමති අස්වැන්න මනාව පාලනය පිණිස කය-වචන-ආහාර යන තුන්ආකාර ආවරණයෙන් වට කරමි. එයින් මා කෙරෙහි අයහපත් රාගාදිය නමැති ගොණුන්, මීමුන් හා වෙනත් සිවුපාවුන් පිවිසීමට ඉඩක් නොලබමින් නොයෙක් ආකාර වූ කුසල් නැමති (ගොයම) අස්වනු වැනසීමට පත් නොවේ.

සච්චං කරොමි නිද්දානං මෙයින් දෙආකාර වූ බොරු නොකීම හා ඇත්ත සැළකේ. නිද්දානං යනු කැඩීම-කැපීම-උදුරා දැමීමයි. කරණ අරුතෙහි කම්ම විබත් යැයි දතයුතුය. එහි අරුත මෙසේය. සච්චෙන කරොමි නිද්දානං යැයි කුමක් හෙයින් කියන ලදද? ‘යම් සේ ඔබ සී සා, බාහිරව ගොයම වනසන තණ ආදී (වල් පැළෑටි) අතින් හෝ දෑකැත්තකින් හෝ උදුරා දැමීම කරහි, මම ද එසේ (සිරුර හා) සිත නම් වූ මට අයත් (කොටස) සී සා, යහපත විපතට පත් කරන, බොරුව නැමති නොගැළපෙන තණකොළ ඇත්ත කීමෙන් උදුරා දමමි. එහිදී නුවණ ඇත්ත සේ දතයුතුය. එයට සියළු දේ ඇති සැටියෙන්ම දන්නා නුවණ හෙවත් යථාභූත ඤාණ යැයි කියනු ලබයි. එයින් තමාගේ වැනි හැඟීම් ආදිය නැමති වල්පැළෑටි උදුරා දැමීම කරමියි යෙදිය යුතුය. නැතහොත් නිද්දානං යනු කඩන්නා, කපන්නා, උදුරා දමන්නා යන තේරුම වේ. එවිට, ‘යම්සේ ඔබ දාසයකු හෝ කම්කරුවකු හෝ ලවා තණකොළ ආදිය උදුරවන්නෙහි නම්, තණකොළ අතින් හෝ දෑකැත්තකින් හෝ උදුරවයි. (උපදෙස් දෙයි) මෙසේ මම ඇත්ත කියමි’ කරමි’යි කම්ම විබත් වචනයෙන්ම යෙදීම නුසුදුසුය. නැතහොත් සච්චං ඇත්ත දැකීමයි. එසේ මම (අයහපත) උදුරා දමමි. සිඳිය යුතුය. කැපිය යුතුය, උදුරා දැමිය යුතුවෙමි’යි මෙසේ දුතියා විබතින්ම කීම සුදුසුය.

සොරච්චං මෙ පමොචනං මෙහි කය ඉක්මවා වචනය ඉක්මවා නොයාමයි. හෙවත් කයෙන් කෙරෙන කටයුතු හා වචනය නිවැරදි ලෙස යොදා ගැනීමයි. මෙසේ සීලයම සුවච බව යැයි කියන ලදී. එහෙත් එය එකවරම අදහස් නොකොට කය රැකගැනීම ආදී ලෙස සඳහන් කරන ලද්දේමය. රහත්ඵලය අදහස් වෙයි. එයින්ද යහපත් නිවණෙහි ඇළුණු බව සොරච්චං යනුවෙන් කියනු ලැබේ. පමොචනං ගොනුන් මුදාලීමයි. කුමක් නිසා කියන ලදද? යම්සේ ගොනුන් ඔබ මුදාහැරියද, නැවත සවස් කාලයෙහි හෝ පසුදින හෝ ඉදිරි දින හෝ ඊළඟ වසරෙහි හෝ (ඊළඟ සීසාන කාලය) නගුලෙහි යෙදිය යුතුය. ගොනුන් මුදාලීම ටික කලකටය. (තාවකාලිකය) මට එසේ නොවේ. මගේ (එබඳු) අතරතුර මුදාහැරීමක් නැත. මම දීපංකර බුදුසසුනෙහි පටන්, නුවණ නැමති නගුලෙහි උත්සාහය-වීරිය නැමති ගොනුන් යොදා අසංඛෙය්‍ය සතරකුත් කප් සියදහසක් මහා පරිමාණයෙන් ගොවිතැනෙහි යෙදෙමින්, (සසර ගමනෙහි) යම් කලක සම්මා සම්බුදු බව අවබෝධ නොකෙළෙම්ද, ඒතාක් ගොනුන් මුදා නොහළෙමි. යම්කලක ඒ මුළු කාලයම අවසන්කොට, ඇසතු රුක් මුල්හි, නොපැරදුණු පලගෙහි හිඳ සියළු ගුණයෙන් පිරිවරන ලද අරහත් බව මට අවබෝධ විය. එදා මා විසින් ඒ සියල්ල උත්සාහයෙන් සන්සිඳීමට පැමිණ, මුදාහරින ලදී. දැන් නැවත යෙදිය යුතු නොවන්නේ යැයි දැක්වීමට සොරච්චං මෙ පමොචනං යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ.

විරියං මෙ ධුරධොරය්හං මෙහි කායික, මානසික ලෙසින් පටන් ගන්නා ලද උත්සාහය විරිය වේ. වියගසෙහි බර දැරීම, උසුලා සිටීම යන තේරුමයි. යම්සේ බමුණාගේ වියගහ දරමින් ඇදගෙන යන නගුල පොළව මතුපිට (පස්) බිඳියිද, මුල් පස්කැට ආදිය කුඩා කැබලිවලට පත් කරයිද, එපරිද්දෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උත්සාහයෙන් අදින ලද නුවණ නැමති නගුලෙන් ඉහත කී (සසර ගමන) මතුපිට බිඳියි. ඇතුලත රැඳුන කෙලෙස් කැබලි කර (පොඩිකර) දමයි. විරියං මෙ ධුර ධොරය්හං යැයි එහෙයින් කියන ලදී. එසේ නැතිනම්, මුලින් උසුළන බැවින්ද, මුලින් වියගහ දරන බැවින්ද (වචන දෙකම එක්කොට) ධුරධොරය්හ නම් වේ. බමුණා එක් එක් නගුලෙහි ගොනුන් සිවුදෙනා බැගින් වියනගුල් දරා (ඇදගෙන යමින්) වැඩී ඇති තණකොළ ආදියද නොවැඩෙන ලෙස මුළුමනින්ම නසාදමා අස්වනු සරු කර ගනීද, එසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේද සිවු ආකාර වූ වෑයම-උත්සාහය නම් වියනගුල් දරමින්, උපන් නූපන් අකුසල මුල් නිසා කුසල සම්පත ලබා ගනිති. එසේ හෙයින්ද විරියං මෙ ධුර ධොරය්හං යැයි කීහ.

[missing trans] යොගක්‍ඛෙමාධිවාහනං මෙයින් අදහස් වන්නේ කුමක්ද? යම්සේ ඔබගේ වියනගුල නැගෙනහිර දෙසට හෝ, බටහිර දෙසට හෝ වෙනත් දෙයකට ඉදිරියටම ගෙනයනු ලබයිද, එම උත්සාහය-වීරිය නැමති මගේ වියනගුල නිවන ඉදිරියට ගෙනයනු ලබයි.

එසේ ගෙනයනු ලැබීම ගච්ඡති අනිවත්තනං වෙයි. ඔබේ නගුල ගෙන යන ගොනුන් කෙත කෙළවරට පැමිණ නවතින්නාක් මෙන් මා එසේ (සසරෙහි) නොනවතිමින්, දීපංකර බුදුකල පටන් ඉදිරියට ගියේමය. යම් ආකාරයෙන් ඒ ඒ මගපලින් නැති කළ කෙලෙස් නැවත නැවත ඉවත හළ යුතු නැත. එහෙත් ඔබේ වියනගුලින් සිඳුණු, කැඩුණු තණකොළ නැවතද පසුකලක (වැඩෙන බැවින්) සිඳිය යුතු වේ. එසේ මා පළමු මගෙන් (සෝවාන්) මගේය යන හැඟීම් ආදී කෙලෙස්ද, දෙවැනි මගින් (ඉතිරි කෙලෙස්) දළ ලෙසින්ද, තෙවැනිව අඩු ලෙසටද, සිවුවන මගෙන් සියළුම කෙලෙස් දුරුකරන තුරු නොනැවතී යෑම ගච්ඡති අනිවත්තන්තං හෙවත් නොනැවතී යයි. තං වියනගුල් ඉසිලීමයි. මෙසේ මෙහි වචන යෙදුණු අයුරු දතයුතුය. මෙසේ ගෙනයනවිටදී ඔබේ වියනගුල් අදාල තැන් කරා නොයයි ද (අදාල පරිදි වියනගුල් ගෙනයා නොහැකි වූ විට) ඔබට එයින් සෝකය ඇතිවිය හැකිය.) යම් ලෙසකින් ගොවියා සෝක රහිතව, දූවිලි රහිත තැනකට ගොස් සිටීද යත්‍ථ ගනත්‍වා න සොචති යයි වදාළහ. සිහිය නැමති කෙවිටෙන්, එම උත්සාහය - වීරිය නැමති වියනගුල් යොදව යොදවා ගෙන ගොස්, මා වැනි ගොවියෙක් සෝක නොවී (කෙලෙස්) දූවිලි නැති, සෝක උල් සියල්ල මුලින්ම උදුරා හළ අමා නිවණ යැයි හඳුන්වන (තැනට) පත්වෙයි.

මීළඟට එය පහදා දෙමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ගාථාව වදාළහ.

එවමෙසා කසී කට්ඨා සා හොති අමතප්ඵලා එතං කසිං කසිත්‍වාන සබ්බ දුක්‍ඛා පමුච්චතී

මේ එහි කෙටි අරුතයි. ‘බමුණ, බලව (වටහාගනුව) එසා ඒ සැදැහැ නැමති බීජ තපස (සීලය) නම් වැස්සෙන් උපකාර ලැබ, කසී කෙත නුවණින් හෙබි විය නගුලෙන් ලජ්ජා බිය නම් නගුලිසින්, සිත් රැහැනින් එකට බැඳ නුවණ නම් හීවැලෙන්, පහරදී සිහිය නම් කෙවිට ගෙන කයින් සිතින් හා ආහාරයෙන් රැකගෙන, මුසා නොකීම නැමති වල්පැළෑටි නෙලීමෙන් නිවනෙහි ඇලුනේ, උත්සාහය නම් වියනගුල් උසුළමින්, නිවන ඉදිරියටම නොනැවතී යමින්, කට්ඨා ගොවිතැන් කටයුතු අවසානයේදී සිවුආකාර වූ මහණකමේ පලය ලදිමි. (සෝවාන් ආදී මගපල අදහස් වේ.) සා හොති අමතප්ඵලා එලෙස සීසා කරන ගොවිතැන අමාපල ලබයි. අමතං යනු නිවනට කියනු ලබයි. නිවන ලබන හේතු සම්පත් ඇතැයි තේරුමයි. මෙබඳු කෙතක් සී සා අස්වනු සේ ලබන අමාපලය මට පමණක් නොවේ. එසේ වුවත් කිසියම් කැත් කුල හෝ බමුණු කුල හෝ වෙළඳ කුල හෝ සුද්ද කුල හෝ ගිහියෙක් හෝ පැවිද්දෙක් හෝ මේ කෙත සීසාත්ද ඒ සියල්ලෝම එතං කසිං කසිත්‍වාන සබ්බදුක්‍ඛා පමුච්චතී යනුවෙන් සියළුම සසර දුක්, උපත ලද භවයෙහි දුක්, ජීවත්වීමේදී කරන කියන දේ නිසා ඇතිවන දුක්, වෙනස්වීම නිසා ලබන දුකින් මිදෙති. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහත් බව කුළුගන්වමින් නිවන අවසන්කොට දෙසුම නිමා කළහ.

එවිට බමුණා, ගැඹුරු අරුත් සහිත වූ දෙසුම අසා ‘මම ගොවිතැන් බත් අනුභවකොට, පසුදාටත් කුසගිනි ඇත්තේ වෙමි. මෙතුමාට ගොවිතැන් බත් අමා පලයකි. ඒ පල අනුභවකොට සියළු දුකින් මිදේ යැයි දැන, පැහැදී සතුටු වූ අයුරු දක්වන්නට කිරිබත් දීමට පටන් ගති. අථඛො කසීභාරද්වාජො යැයි එසේ හෙයින් කීහ. එහි මහතියා යනු ලොකු කංසපාතියා රත්රන් පාත්‍රයකි. සියදහස් ගණනින් වටිනා තම රන්තලියෙහි, වඩ්ඪෙත්‍වා බහා, අතුරා යැයි කියන ලදී. භගවතො උපනාමෙසි ගිතෙල්, මීපැණි ආදියෙන් විසිතුරුකොට, පටසළුවෙන් වසා (දෝතින්) ඔසවා මනාව තථාගතයන් වහන්සේට පුද පිණිස ගෙනාවේය. කෙසේද? භුඤ්ජතු භවං ගොතමො පායාසං කස්සකො භව යැයි පවසමිනි. එයින් ගොවියකු ලෙසට කරුණු කීය. යං හි භවං -පෙ- කසති, ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගාථාභිගීතං මෙ යනුවෙන් කීහ.

එහි ගාථාභිගීතං යනු ගාථාහි අභිගීතං, ගාථා කියන ලද දෙයක් යැයි කියන ලදී. මෙ මා විසින්, අභොජනෙය්‍යං අනුභවයට සුදුසු නොවේ. සම්පස්සතං මැනවින් දිවි පැවැත්ම දක්නා වූ, හාත්පසින්ම දක්වා වූ (හැම ලෙසින්ම ඒ බව දක්නා සුළු වූ) සම්පස්සතං බුදුවරුන්ගේ යන (තේරුමෙන්) කියන ලදී. නෙස ධම්මො ගාථා කියා ලද දෙය අනුභව කළ යුතුය යන්න බුදුවරුන් (අනුගමනය කරන) සිරිතක් නොවේ. එහෙයින් ගාථාභිගීතං පණුදන්ති බුද්ධා පිළිකෙව් කරති. අනුභව නොකරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් නිසා ගාථා කියා ලබන කිරිබත ගැන මෙසේ කී සේක්ද? එම අදහසින් කියන ලද්දේ නොවේ. එහෙත්, උදෑසන පටන් කුඹුර අසළ සිට හැන්දක තරම් වත් ආහාරයක් නොලැබ, නැවත සියළු බුදුගුණ පවසා ලබන දෙයක් වේ නම්, එය නළුවන් නැටුම් ආදිය රඟපා, ගී ගයා ලබන ආහාරයක් වැනිය. එහෙයින් ගාථාභිගීතං යැයි කියා ඇත. එබඳු දෙයක් බුදුවරුනට අකැපය. එය අපිස් දිවිපැවැත්මට සුදුසු නොවේ. එබැවින් පොදු ජනතාවට අනුකම්පාවෙන් එසේ කියන ලදී. තමන්ගේ ගුණ පිළිබඳව අනුන් පවසන ලද දෙයින්ද ලාභ සත්කාරද අපිස් දිවි ගෙවූ වළං තනන්නෙකු වූ ඝටීකාර මෙන් පිළිකෙව් කරති. අපිස් දිවියෙහි කෙළවරටම පත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන්ම, තමන්ගේ ගුණ පැවසීමෙන් ලද ලාභ කෙසේ ඉවසන සේක්ද? උන්වහන්සේ ගැනද එසේ කිවයුතු වේ.

මෙපමණකින්, ‘නොපැහැදුණු, දීමට අකමැති බමුණ, ගාථා කීමෙන් දීමට පොළඹවා, කැමති කරවා, සමණ ගෞතමයන් ආහාර පිළිගත්හ. ලාභ වාසි බලාපොරොත්තුවෙන් දේශනා කරන්නාහ’යි ලෝකයාගේ අපවාදයෙන් තමන් නිදහස් වීමට, පිරිසිදු දහම් දේශනා පිළිවෙත පැහැදිලි කරමින්, මීළඟට පිරිසිදු දිවිපැවැත්ම ගැන ධම්මෙ, සති බ්‍රාහ්මණ වුත්ති රෙසා යැයි කීහ. දස ආකාර වූ සුසිරිත් කරුණු හෝ, බුදුවරුන්ගේ පිළිවෙත ධම්මෙ යන්නෙන් අදහස් වේ. සති ඇති කල්හි, ඉවත් නොවූ, පවත්නා කල්හී, වුත්තිරෙසා යනු නිසැකවම, අහසෙහි අත් දිගුකරන අයුරින් - සෙවීම, මැනවින් සොයාබැලීම බුදුවරුන්ගේ දිවිපැවැත්ම වේ. බ්‍රාහ්මණ ඇමතීමයි.

මෙසේ වදාළ කල්හී, බමුණ, ‘මාගේ කිරිබත පිළිකෙව් කරයි. ඒ ආහාරය අකැපය. ඇත්තටම මම දිළින්දෙක් වෙමි. දානය දීමට නොලැබීමි’ යැයි කණගාටුවට පත්විය. ‘වෙනත් කෙනෙකුට පිළිගන්වන්නෙම් නම් මැනවැ’යිද සිතුවේය. ඒ දැන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මම පිඬු පිණිස කාලය සළකා මෙපමණ වේලාවකින් මේ බමුණා පහදවන්නෙමි’යි පැමිණියෙමි. බමුණාද දොම්නස පළ කළේය. දැන්, ඒ අසතුටින් මා කෙරෙහි සිත කෝපයට පත්ව, උතුම් දහම අවබෝධයට නොහැකිවන්නේ යැ’යි බමුණා පහදවන අයුරින්, ඔහුගේ අදහස ඉටුකරමින්, අඤ්ඤෙන ච කෙවලීනං ගාථාව කීහ. කෙවලී සියළු ගුණයෙන් පිරිපුන් බවයි. සියළු කාමාදි සංයෝගවලින්’ තොරවීම යන තේරුමයි. සීලාදී බොහෝ ගුණ සමූහය සෙවීමෙන් - ඇසුරෙන් මහෙසිං වෙයි. සියළුම කෙලෙස් නැතිකළ බැවින් ඛීණසවං අත් පා හැසිරවීම් ආදීකොට ඇති, සියළු ආකාර වූ සැක - පසුතැවීම් සංසිඳවන ලද බැවින්, කුක්කුච්ච වුපසන්තං වෙයි. උපට්ඨහස්සූ සේවය කරන්න, උවටැන් කරන, මෙසේ බමුණාගේ සිතෙහි පහළ වූ අදහස් අනුවම පවසති. ආහාර දෙන්නැ’යි ඉල්ලීමට නොවේ. ඉතිරි කරුණු කලින් දක්වා ඇති පරිදිය.

‘මේ කිරිබත භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෙනාවෙමි. මගේ කැමැත්තෙන්, එය වෙනත් කිසිවෙකුට දීමට මම සුදුසු නොවෙමි’ යැයි සිතු බමුණා අථ කස්සචාහං යැයි කීහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, තථාගතයන් හෝ, තථාගත සව්වකුට හැර හෝ වෙනත් කෙනෙකුට දිරවිය නොහැකි බව දැන, නඛ්ඛාහං යැයි කීහ. එහි සදෙවක වචනයෙන් කම්සැපයෙහි හැසිරෙන (දෙව්ලෝ පහට අයත්) දෙව් පිරිස සැළකේ. සමාරක වචනයෙන් සයවන කාමාවචර (පරනිම්මිත වසවත්ති) දෙව් පිරිස ගැනේ. සබ්හමක වචනයෙන් රූපාවචර බඹ පිරිස අදහස් වේ. අරූපාවචර බ්‍රහ්මයන් අනුභව කරතියි සිදුවිය නොහැක්කකි. සස්සමණ බ්‍රාහ්මණි යන වචනයෙන් සසුනෙහි නොපැහැදුණු, පසමිතුරු (වෙනත් සමයවාදී) මහණ බමුණන් සැළකේ. පව් දුරු නොකළ මහණ බමුණු පිරිසය. පජා යන වදනින් සත්වග ගැනේ. සදෙව මනුස්ස වචනයෙන් දෙවියන් ලෙස පිළිගෙන ඇති හා ඉතිරි මිනිස් සමූහය (අදහස් වේ.) මෙසේ මුල් වචන තුනෙන් දක්නට ලැබෙන ලෝකයත්, දෙවන වර පජා ලෙසින් ඉතිරි සජීවී ලෝකයත් ගන්නා ලදැයි දතයුතුය. මේ කෙටියෙන් සඳහන් කිරිමයි. විස්තර ආලවක සූත්‍රයෙහිදී සඳහන් කරන්නෙමි.

දෙවියන් ආදී කවරකුට හෝ මැනවින් දිරවිය නොහැක්කේ කුමක් නිසාද? සියුම් දෙව් රසඕජා බහාලන ලද බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා මෙම කිරිබත වෙන්කොට ගත් විගසම දෙවියන් විසින් දෙව් රස ඕජා බහාලන ලද බැවිනි. සුජාතාවගේ කිරිබතෙහිද චුන්‍ද සූකරමද්දව පිසිනවිටද වෙරඤ්ජාවෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අතට ගත්, අතට ගත් ආහාර පිඬුවලද, හෙසජ්ජක්‍ඛන්‍ධකයෙහි සඳහන් කච්චාන හිමියන්ගේ හකුරු තිබූ කළයෙහි ඉතිරි වූ හකුරුවලද එසේ සියුම් රස ඕජා බහාලන ලද ඒ ආහාර දෙවියන්ටද දිරවන්නේ නැත. දෙව් සිරුරු සියුමැලිය. දෙවියන්ට මිනිසුන්ගේ දළ ආහාර මැනවින් දිරවිය නොහේ. මිනිසුන්ගේ සිරුරු රළුය. ඔවුන්ට සියුම් දිව රස ඕජා බහාලූ ආහාර මැනවින් දිරවාගත නොහැකිය. තථාගතයන් වහන්සේට (කුස තුළ ඇති) උණුසුමෙන් සොබාවිකවම ආහාර දිරවීමට පත්වෙයි. ඇතැම් කෙනෙක් කාය බලයෙන් හා නුවණ බලයෙන් (දිරවන බව) කියති. තථාගත සව්වන් වූ රහතන් වහන්සේලාට සිත එකඟතා බලයෙන්ද, පමණ දැන වැළඳීම නිසාද දිරවාගත හැකිය. අනෙක් ඉඳුබල ඇත්තවුනටද එසේ ආහාර දිරවාගත නොහැකිය. මේ කරුණ සිතිය නොහැකි තරම් වුවත් බුදුවරුන්ගේ වෙසෙස් බව එයයි.

තෙන හි ත්‍වං යම්සේ වෙනත් කෙනෙකුද නොදක්නෙම් නම්, මටද කැප නොවේ නම්, මගේ සව්වන්ටද අකැපය. ‘එහෙයින් බමුණ, ඔබ’ යැයි වදාළහ. අප්පහරිතෙ කොළපැහැ තණකොළ අඩු, තණකොළ නොවැඩුණු තැනක හෝ ගල්තලාවක් බඳු තැනක හෝ අප්පාණකෙ කිරිබත ඉවතලීමෙන්, ඒ නිසා මැරෙන ජීවීන් නැති තැනක හෝ බොහෝ ජලය ඇති තැනක, තණකොළ ඇසුරුකොට වසන ජීවීන්ද තණකොළද රැකෙනු පිණිස එසේ කියන ලදී. චිච්චිටායති චිච්චිටායති එසේ හඬ නැගේ. සන්‍ධුපායති හාත්පස දුම් දමනු ලබයි. සම්පධූපායති එතැනම වඩ වඩාත් දුම් දමනු ලබයි. කුමක් නිසා මෙසේ සිදුවීද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බලමහිමයෙනි. ජලයෙහි, කිරිබතෙහි, බමුණාගේ, වෙනත් දෙවියන්ගේ, යකුන්ගේ බලයෙන් නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බමුණාට දහම් සංවේගය (කුතුහලය) පිණිස එසේ අදිටන් කළහ. සෙය්‍යථාපි නාම උපමා නිදසුන් කොට දැක්වීමක් පමණි. යම්සේ ඵාලො (නගුල් තලය) උපමා කොට එපමණකින් කියන ලද පරිදිය. සංවිග්ගො සිතින් ලොම්හට්ඨජාතො සිරුරෙහි ඇති අනූනවදහසක් ලෝමකූප රන් බිත්තියෙහි සවිකළ මැණික් කොකු මෙන් උඩට නැංගේය. ඉතිරි කරුණු පහසුය.

පාදෙසු නිපතිත්‍වා (පා මුල්හි වැතිර) භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දහම් දෙසුම මැනවින් සතුටුව පිළිගනිමින්, භගවන්තං එතදවොච, අභික්කන්තං භො ගොතම, අභික්කන්තං භො ගොතම යැයි කීය. මෙම අභික්කන්ත වචනය ගැන විස්තර මංගල සූත්‍ර කතාවේදී දැක්වේ. මෙහිදී ඉතා මැනවින් එම කරුණු පිළිගන්නා අයුරු ‘පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉතා යහපත්ය, ඉතා අගනේ’ යැයි කියන ලදැයි දතයුතුය.

භයෙ කොධෙ පසංසායං තුරිතෙ කොතුහලච්ඡරෙ හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච කරෙ ආමෙණ්ඩිතං බුධො

මේ අනුව මෙහිදී එම වචනය දෙවරක් කියන ලද්දේ පැහැදුනු සතුටින්ද, පැසසුම් ලෙසදැයි දතයුතුය. නැතහොත් අභික්කන්ත යනු බොහෝ සිත් අලවන, වඩාත් සිත්ගත්, මනාප වූ ඉතා සොඳුරු අදහසින් කියන ලදී.

එහි අභික්කන්ත යැයි එක් වචනයකින් දෙසුමට තුති කරයි. නැවත, ඒ වචනයෙන්ම තම පැහැදීම පළ කරයි. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ මෙයයි. ‘ඉතා හොඳින් වැටහුණ, පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, දහම් දෙසුම ! මා පැහැදුණ පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්ගේ දහම් දෙසුම ඇසීමෙන් ! මෙසේ එක වචනයෙන් අදහස් දෙකක් දැක්වෙන පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තුති කළ සැටියි. පින්වත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ වචනය මැනවින්ම වැරදි නසන සුළුය. මැනවින් යහගුණ වඩන සුළුය. එසේම සැදැහැ වැඩීමෙන්, නුවණ වැඩීමෙන්, අරුත් සහිතව, පැහැදිලිව, වැටහෙන වචනවලින්, ගැඹුරු ලෙසින්, සවනට සුව දෙමින්, ලෙන්ගතු බැවින්, තමන් උසස් යැයි නොදක්වමින්, අනුන් පහත් කොට නොසළකමින්, කරුණා දයා සිහිලසින්, තියුණු නුවණ ලැබීමට යොමු කෙරෙමින්, හමුවීම (හමුවූ මොහොත) සොඳුරු බවද, වැරදි මත දුරු කෙරෙමින්ද, ඇසීමේ මිහිරි බවද තවදුරටත් විමසා බැලීමට හැකිවීමද ආදී ලෙසින් යොදාගත යුතුය.

එයින් පසුවද උපමා සතරකින් දේශනයට පසසයි. නික්කුජ්ජිතං යටිකුරු කොට තබන ලද දෙයක්, මුලින් හරවා තිබූ දෙයක්, උක්කුජ්ජෙය්‍ය උඩට හරවන්නේය. පටිච්ඡන්නං තණකොළ ආදියෙන් වසා ඇති දෙයක්, ආවරණය කොට ඇති දෙයක් විවරෙය්‍ය විවර කරන්න, මුළ්හස්ස යා යුතු දිසාව නිවැරදිව නොදැන, මග්ගං ආචික්‍ඛෙය්‍ය අතින් අල්ලාගෙන, මේ මග යැයි කියන්නේය, අන්‍ධකාරෙ අවපස දහහතරවන දින රැයෙහි - රැය අඩක් ගෙවුනු පසු, අතුපතුර ඝනව වැඩුණු කැලෑවක, වැසි වළාකුලෙහි සිවු ආකාර මහ අඳුර, මේ එහි වචනවල තේරුමයි.

අදහස් වන කරුණු මෙසේය. කිසියම් කෙනෙකු යටිකුරු කළ දෙයක් උඩට හරවනු ලබයිද එසේම යහපත් දහමෙන් ඉවත්ව අදහමට යොමුවුණු මා අදහමින් නඟා සිටුවමින්, සැඟවූ දෙයක් විවර කරන්නා සේ කසුප් බුදුසසුන අතුරුදන් වූ කාලයේ පටන් මිසදිටු බවින් වැසුනු සසුන හෙළිදරවු කොට දක්වමින්, මං මුලා වූවෙකුට මග පහදා දෙන්නා සේ වැරදි මිසදිටු මග යමින් සිටි මට සගමොක් මග පහදා දෙමින්, අඳුරෙහි තෙල් පහනක් දරන්නා සේ මෝහය නැමති අඳුරෙහි ගැලී සිටි මට බුදුන් ආදී කොට ඇති රුවන් රූ නොදකිමින් වැසී තිබුණු මොහඳුර දුරු කිරීමට දේශනා පහන දරමින් පින්වත් ගෞතමයන් වහන්සේ නොයෙක් ආකාරයට දහම් කරුණු පෙන්වා දෙමින්,

ඒ අසුබ දෙයම (පසුව දහම දැන ගැනීම නිසා) සුබ යැයි, යහපතකැයි වෙනස් අයුරින් වටහා දීම, යටිකුරු කළ දෙයක් උඩුකුරු කොට දැක්වීම වැනිය. එහි ඇතිවීමට හේතු දැක්වීමෙන් දුකෙන් සැපය වේයැයි වෙනස් අයුරින් වටහා දීම සඟවන ලද දෙයක් විවරකොට දැක්වීම වැනිය. එහි හේතුව නැතිකිරීම දැක්වීමෙන් ‘පවත්නා බව’ (අරමුණ වූ නිවන) වෙනස් අයුරින් වටහාදීම මුළා වූ කෙනෙකුට මඟ පෙන්වීම වැනිය. එසේ මග පෙන්වීමෙන් ‘මමය මාගේය’ යනුවෙන් වූ ආත්මීය හැඟීම තමාට ද අයත් නොවන බව වෙනස් අයුරින් වටහාදීම අඳුරෙහි පහනක් දැල්වීම බඳුය. එහෙයින් සෙය්‍යථාපි නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය -පෙ- පජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය චක්‍ඛුමන්තො රූපානි දක්‍ඛින්ති යැයි මෙසේ පවසන ලද්දේ වෙයි.

මෙහි සැදැහැව, තපස හා කාය සංවරයෙහි පිහිටීම මගින් සීල සමූහයම (ඇතුලත් කොට) කියන ලදී. නුවණින් (පඤ්ඤා) එහි සියළුම කොටස් ද ලජ්ජා (බය) හා සිත ආදියෙන් සමාධිය (සියළුම කොටස් ද) හෙවත් සිත එකඟ බවද, කෙලෙසුන් දුරු කිරීමෙන් නිවන ද යනුවෙන් මෙසේ කොටස් (සමූහ) තුනක් ලෙස ද, බුද්ධාදී උතුමන් ගත් ඒ මග නිවන ද යනුවෙන් සමානරූපීව - ගැළපෙන පරිදි (සිවුසස් අතුරෙන්) දෙකක් සඳහන් කරන ලදී. එහි මග හේතුවට (සමුදය) පටහැනි වේ. (නොගැළපේ) නිවන දුකට පටහැනි වේ යැයි මේ ආකාරයෙන් සිවුසස් දහමම පැහැදිලි කරන ලදී. එහෙයින් අනෙක පරියායෙන පකාසිතො හොති යැයි දතයුතුය.

එසාහං ආදී තැන්වල එසො අහං = එසාහං, සරණං ගච්ඡාමි දෙපා මුල වැතිරී, නමස්කාර කොට බුදුසරණ ගියද, දැන් වචනයෙන්ද සමාදන් වෙමින්, බුදුසරණ මුල්කොට, ඉතිරි දහම් සඟුන්ද සරණ යමි’යි කීය. අජ්ජතග්ගෙ අද පටන් අජ්ජදග්ගෙ යන වචනයෙහි ‘ද’ පද සන්ධි කිරීමට යොදා ඇත. පාණෙහි උපෙතං = පාණුපෙතං යම්තාක් කල් මා ජීවත්වෙම්ද, ඒතාක්ම වෙනත් සමයවාදයකට නොපැමිණ තෙරුවණෙහි සරණ යමි. සරණං ගතං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු තිසරණ සමාදන් වූ කෙනෙකු ලෙස සළකා ගන්නා සේක්වා! මෙපමණකින්, ඔහු විසින් අසන ලද කරුණට (අදාලව බුදුරදුන් විසින් පැහැදිලි කරන ලද පරිදි සතුටුව) ඔහුගේ පටිචාරය - පිළිවෙත දක්වන ලදී. ‘යටිකුරු කරන ලද දෙයක්’ ආදී ලෙසින් ගුරුවරයෙකු හෝ නිවැරදි මගපෙන්වන නායකයෙකු සේ අගයමින් ඒ මග අනුව යන සිසුවෙකු බව ද දක්වන ලදී. ඔහු විසින් මැනවින් නුවණ ලදැයි ද දක්වා මෙයින් (කරුණු විමසා බලා අචල වූ) සැදැහැති කෙනෙකු බවද තහවුරු කරන ලදී. දැන් මෙසේ සැදැහැවත් වූ නුවණින් යුතු කෙනෙකු විසින් කළයුතු යම් දෙයක් වෙත්ද, එය සිදුකරනු කැමතිව ලභෙය්‍යාහං යනුවෙන් ඉල්ලීමක් කරනු ලැබීය. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඉඳුබල ආදියට වඩාත් පැහැදුණු සිතින් උන්වහන්සේද සක්විති රජකම හැර පැවිදි වූ සේක. (එසේනම්) මා වැනි කෙනෙකු මෙපරිදිම සිටිය යුතුදැ’යි සැදැහෙන්ම පබ්බජ්ජං ඉල්ලයි. එහි පිරිපුන් බව පතන නුවණින් උපසම්පදං ඉතිරි වචන පහසුය.

එකො වුපකට්ඨො ආදී සඳහන් තැන්වල එකො කාය විවේකයෙන්, (යැයි තේරුම් ගත යුතු) වූපකට්ඨො සිතෙහි විවේකයෙන්, අප්පමත්තො කමටහනෙහි සිත නොවෙනස්ව, ආතාපී කායිකව, මානසිකව හා උත්සාහයෙන් (කෙලෙස් හට නොගන්නා පරිදි) පහිතත්තො සිරුරෙහිද, ජීවිතයෙහිද බලාපොරොත්තු නැතිව, විහරන්තො එක්තරා ඉරියව් පැවැත්මෙන්, න චිරස්සෙව පැවිද්ද හා සමානකොට කියයි. කුලපුත්තා ඉපදීමෙන් ද යහපත් හැදියාවෙන් යුතු ද යනුවෙන් කුලපුතුන් දෙයාකාරය. මෙහිදී ඒ දෙකොටසම සැළකේ. අගාරසමා ගෙදරින්, ගිහිගෙයට සිත ඇලුනේ, අගාරානං හිතං = අගාරියං ගොවිතැනින්, ගව පාලනය ආදියෙන් පවුල් හදාවඩා රැකගැනීම (අඹුදරු රැක්ම) අදහස් කරයි. එහි නොඇලුනේ ‘අනගාරියං’ වේ. පැවිදිබවට සමාන වචනයකි. පබ්බජන්ති පැමිණෙති. එළඹෙති. තං අනුත්තරං තදනුත්තරං එය උතුම්ය, බ්‍රහ්මචරිය පරියොසානං මගපිළිවෙත් බඹසර අවසානයේ රහත්ඵලය සඳහා කියන ලදී. එය ලබනු පිණිස කුලපුත්තු පැවිදි වෙති. දිට්ඨෙව ධම්මෙ ඒ ජීවිත කාලය තුලදීම, සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්‍වා තමා විසින්ම නුවණින් පිරිසිඳ දැන, එයින් ඔබ්බට (සසර ගමන ගැන) කළයුතු දේ නැති බව දැන, උපසම්පජ්ජ විහාසි පැමිණ, කටයුතු සම්පාදනය කොට වසයි. මෙසේ වාසය කරමින්ද, ඛීණ ජාති -පෙ- අබ්භඤ්ඤාසි එයින් (කසී) භාරද්වාජ හිමිගේ නුවණින් විමසා බැලීමේ නියැලි බව පෙන්වයි.

කෙසේ ඉපදීම නැති කළේද? භාරද්වාජ තෙරුන් වහන්සේ එය කෙසේ වටහාගත් සේක්ද? එය මෙසේ දක්වනු ලැබේ. පෙර භවයට අදාල කම්ම සිඳලන තෙක් අතීත ඉපදීම් (සබඳතා) නැති වූයේ නොවේ. සෝවාන් ආදී මගපලයකට සිත නොවැසූ විට රූපී, අරූපී කාමාවචර භවයන්හි යම් ඉපදීමක් වන්නේ ද, රූප, වේදනා ආදී පස් ආකාර වූ සමූහයෙන් එක් කොටසක්, එයින් සතර කොටසක් හෝ පස්කොටසම එකතුවෙන් (එකචතු පඤ්චවොකාර භව) උපත වේ. එහෙත් (තමන්) මගපලයට පත්වන අයුරින් වඩන ලද බැවින් (සසරෙහි පුරුදු කරන ලද බැවින්) නැවත හට නොගන්නා ලෙසටම සකස් වූ බැවින් නැතිකර දමන ලදී. භාරද්වාජ තෙරුන් වහන්සේ ඒ මගපල වැඩීමෙන් නැතිකර දැමූ කෙලෙස් ගැන නුවණින් විමසා බලා කෙලෙස් රහිත වුවද, නැවත භවයක පිළිසිඳ නොගන්නා බව දැනගැනීම ජානාති (යන්නෙන් හැඟේ)

වුසිතං ආවරණය කරන ලද - වසන ලද, (සිත, කය වචනය) මැනවින් හසුරුවන ලදී. (සසර ගමන) නිමවී යැයි තේරුමයි. බ්‍රහ්මචරියං මගපල සඳහා වූ උතුම් හැසිරීමයි. කතං කරණීයං සිවුසස් දහම සිවු මගින් පිරිපුන්ව දැනීම නැතිකිරීම, අවබෝධය හා වැඩීම යනුවෙන් සොළොස් ආකාර වූ කටයුතු නිමවීය යන තේරුමයි. (ඒ ඒ මගපල අනුව දුරුවන කෙලෙස් පිළිබඳව සිදු ආකාරයට බලන අයුරුය.) නා පරං ඉත්‍ථත්තාය. දැන් මෙම ජීවිත කාලය තුල මෙසේ සොළොස් ආකාර කටයුතු පරිදි කෙලෙස් නැති කිරීම හෝ මග අරමුණු කොට වැඩීමක් නැත. නැතහොත් ඉත්‍ථත්තාය - මෙම ජීවිතයෙන් පසු, දැන් පවත්නා මෙබඳු රූපාදී සමූහයක පැවැත්ම හෝ ඊට පසු එහි පවත්නා බවක්ද නැත. ඒ පිළිබඳව මනා දැනීමෙන් සිටින හෙයින්, මුල සිඳින ලද ගසක් මෙන් (නැවත නූපදිනා බව) මැනවින් දැනගත්තේය. අඤ්ඤතරො එක්තරා අරහතං රහත් බවට පත් උතුමන්, මහ සව්වන් අතරෙහි ගරු කටයුතු භාරද්වාජ තෙරුන් වහන්සේද වූහ යයි මෙහි අදහස් කෙරේ.

කසීභාරද්වාජ සූත්‍ර විස්තරය නිමි.