1. රතනසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

1. රතන සූත්‍ර වර්ණනාව

යානීධ භූතානි යනු රතන සූත්‍රයයි. එය දේසනා කිරිමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? අතීතයේ විසල් පුර දැඩි ආහාර හිඟවීම ආදී උවදුරු ඇතිවිය. ඒ උවදුරු දුරුකරගනු පිණිස ලිච්ඡවීහු රජගහ නුවරට ගොස් ආයාචනාකොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසාලාවට වැඩම කරවූහ. මෙසේ වැඩමවාගෙන ආ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ උවදුරු දුරුකරනු පිණිස මෙම සූත්‍රය දේසනා කළහ. මේ එහි කෙටි සඳහනයි. පැරණි ඇදුරෝ මෙහිදී විසල්පුර ගොඩනැගුන අයුරු මුල පටන්ම විස්තර කරති. ඒ විස්තර මෙසේ දතයුතුය. බරණැස් රජුගේ අග මෙහෙසියගේ කුසෙහි දරුගැබක් පිහිටියේය. ඇය එය දැන රජුට දැන්වූවාය. රජ ගැබිනියක වෙනුවෙන් කළයුතු සියළු කටයුතු හා රැකවරණ (ගැබ් පෙරහර) සැලසීය. ඇය මැනවින් ගැබ දරාගනිමින්, ගැබ මේරූ කල වදනාගෙට පිවිසියාය. පින් ඇති තැනැත්තියන්ට දරු උපත සිදුවන්නේ අළුයම් කාලයේදීය. එබඳු තැනැත්තියන් අතර ඇයද වූවාය. අළුයම් වේලෙහි ලාකඩ පටලයක් (වැසුණු) වැනි බඳු වදමලක් මෙන් මස්වැදැල්ලක් ඇය බිහිකළාය. එවිට, ඇය, ‘අනික් බිසෝවරුන් රන් පිළිම බඳු පුත්තු වදති. අග මෙහෙසිය මස් වැදැල්ලක් වැදුවා’ යැයිද රජු ඉදිරියේ අපහාසයට ලක්වන්නේ යැයි ද සිතා, ඒ අපහාසයට බියෙන්, එම මස්වැදැල්ල එක්තරා බඳුනක බහා, වෙනත් බඳුනකින් වසා, රාජකීය සලකුණු තබා, (ගඟෙහි) දැමූවිටම, දේවතාවෝ රැකවරණ සැලසූහ. රන් තහඩුවක, රත්සිරියල්වලින් ‘බරණැස රජුගේ අග මෙහෙසියගේ දරුවන්’ යැයිද එහි ලියා තැබූහ. එම බඳුන දියසුළි ආදී උවදුරු නැතිව ගඟ පහළට පාවී ගියේය.

මේ කාලයෙහි එක්තරා තාපසයෙක් ගොපළු පවුල්වලින් සත්කාර ලබමින්, ගංතෙර වසයි. ඔහු උදැසනම ගඟට බසිද්දී ඒ භාජනය පාවී එනු දැක, පංසුකූල හැඟීමෙන් (කුණු ගොඩක් එතූ රෙදි යැයි සළකා) අතට ගත්තේය. ඒ අකුරු සඳහන් තහඩුව හා රාජකීය සලකුණු ද දැක, එය ඉවත්කළ පසු මස් වැදැල්ල දුටුවේය. මෙය දරු (ගැබක්) කලලයක් විය යුතුය. එසේම මෙහි දුගඳක් හෝ කුණු වූ බවක් නැතැ’යි ඒ දුටු තවුසාට සිතුණි. ඔහු එය ගෙනගොස් පිරිසිදු තැනක තැබීය. අඩමසක් ගත වූ විට එම මස්වැදැල්ල මස්වැදලි දෙකක් සේ බෙදුණි. තාපසයා ඒ දැක වඩාත් හොඳින් සුදුසු තැනක තැබීය. නැවත අඩමසකට පසුව එක් එක් මස්වැදැල්ලක අත්, පා, හිස පිණිස ගැට (ගඩු) පහක් පහක් බැගින් මතුවිය. තවත් අඩමසකින්, එක් මස් වැදැල්ලකින් රන් පිළිමයක් බඳු පිරිමි දරුවෙක්ද, අනෙක් මස් වැදැල්ලෙන් දැරියක්ද ඇතිවිය. තාපසයාට ඔවුන් කෙරෙහි දරු සෙනෙහස පහළ විය. ඔහුගේ මහපටඇඟිලි තුඩින් කිරි වැගිරේ. එතැන් පටන් කිරිබත්ද ලබයි. තාපසයා බත් කා ඒ දරුවන්ගේ මුවෙහි කිරි තවරයි. ඔවුන්ගේ කුස තුළට පිවිසෙන ඒ සියල්ලම මැණික් බඳුනකට දැමුවා සේ විනිවිද පෙනේ. (සිරුරෙහි) සමක් නොමැති විය. මසා තැබුවාක් මෙන් ඔවුන් එකිනෙකාගේ සම තුනී වී යැයි ඇතැම්හු කියති. මෙසේ ඔවුහු සම නොමැති බැවින් හෝ තුනී සම ඇති බැවින් හෝ ‘ලිච්ඡවී’ යැයි හැඳින්වූහ.

දරුවන් ඇති දැඩි කරන තාපසයා හිරු පෑයූ කල පිඬු පිණිස ගමට පිවිසෙයි. මහ දාවලෙහි ආපසු එයි. තවුසාගේ එම වැඩකටයුතු දැනගත් ගොපල්ලෝ ‘හිමියනි, පැවිද්දන්ට දරුවන් ඇතිදැඩි කිරීම අවහිරයකි. දරුවන් අපට දෙන්න, ඇතිදැඩි කරන්නෙමු, ඔබතුමාට සුදුසු කටයුතු කරනු මැනවැ’යි කීහ. තාපසයා ‘යහපතැයි පිළිතුරු දුනි. ගොපල්ලෝ මග වලගොඩැලි සමකොට, මල් අතුරා, දද කොඩි ඔසවා වාදන භාණ්ඩ වයමින් පසුදින අසපුවට පැමිණියහ. තාපසයා ද, ‘මහත් පින් ඇති දරුවන්ය, මහත් සැළකිල්ලෙන් නොපමාවම ඇතිදැඩි කරව, ඇතිදැඩිකොට එකිනෙකා ආවාහ විවාහ කටයුතු කරන, පස්ගෝ රසින් රජු සතුටුකොට, බිම් කොටසක් (ලබා) ගෙන, නගරයක් සකසව, එහි කුමරු ඔටුනු පළඳවයි කියා දරුවන් (ඔවුන්ට) දුන්නේය. ඔවුහු යහපතැයි කියා දරුවන් ගෙන ගොස් ඇතිදැඩි කළහ.

එසේ ඇතිදැඩිවන දරුවෝ අනෙක් ගොපළු දරුවන් හා කෙළි සෙල්ලම් කරමින්, (එකිනෙකා අතර) මතභේදාත්මක කරුණු ඇතිවූ විට අතින් පයින් පහර දෙති. ඒ ගොපළු දරුවෝ හඬති. ඔවුන්ගේ මව්පියන්, ‘කුමක් නිසා හඬවුදැ’යි ඇසූවිට, ‘මව්පියන් නැති, තාපසයා හදාවඩා ගත් මොවුන් අපට තදින් පහර දෙති’යි කියති. එවිට ඔවුන්ගේ මව්පියෝ, ‘මේ දරුවන් අනෙක් දරුවන් පීඩාවට පත්කරති. දුකට පත්කරති. මොවුන්ට උදව් නොකළ යුතුය, මොවුන් දුරුකළ යුතුය. ඈත් කළ යුතුයැ’යි කීහ. (ඉමෙ වජ්ජෙතබ්බා) එතැන් පටන් යොදුන් තුන්සියයක් වූ ඒ ජනපදය ‘වජ්ජි’ යැයි කියනු ලැබේ. ඉක්බිති ගොපල්ලෝ රජු සතුටුකොට ඒ පෙදෙස මිලට ගත්හ. එහි නගරයක් සකසා, සොළොස් වයසැති කුමරා අබිසෙස් කොට රජබවට පත්කළහ. ‘පිටතින් දැරියක කැඳවා නොආ යුතුය. මේ දැරිය වෙනත් කෙනෙකුට ද නොදිය යුතුයැයි’ ඇය හා කතිකාකොට (විවාහය සඳහා) වෙන්කොට ගත්හ. ඔවුන්ගේ පළමු එක්වීමෙන්ම, දුවක්ද පුතෙකුද ලදහ. මෙසේ දහසය වාරයක්ම දෙදෙනා බැගින් උපත ලදහ. ඔවුන්ගේ දරුවන් නිසි පරිදි වැඩෙනවිට, පළතුරු උයන්, වාසය කරන තැන් සඳහා පිරිවර ජනතාවට ඉඩකඩ මද වූ බැවින්, ඒ නගරය තෙවරක්ම ගවුවක්, ගවුවක් අතර පවුරකින් වටකළහ. එය නැවත නැවත (දිග-පළලින්) විසාල කරන ලද බැවින් වෙසාලී හෙවත් විසාලා නම් විය. මේ විසල්පුර ඇති වූ අයුරුයි.

මේ විසාලා නුවර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පහළ වූ කල්හි මහත් යසඉසුරින් සපිරිණ. එහි රජවරුම හත්දහස් හත්සිය දෙනෙක් වූහ. එසේම යුවරජවරු, සේනාපතිවරු, භාණ්ඩාගාරික තනතුරු දරන්නෝ ද වූහ. එහෙයින් කියන ලදී -

‘ඒ කාලයෙහි විසාලාව යසඉසුරින් පිරුණු, බොහෝ ජනගහණයෙන් යුතු, නිති මිනිසුන් ගැවසෙන, ආහාර සුලබ වූ, හත්දහස් හත්සිය සතක් පහයෙන්ද, එපමණම වූ කුළුගෙවලින්ද, මල්පලතුරු උයන්වලින්ද, එපමණ පොකුණුවලින්ද යුතු විය.

පසුකලෙක ඒ විසල්පුරය ආහාර දුලබ වීය. වැසි නොමැතිව අස්වැන්න පාළු විය. මුලදීම දුගී මිනිස්සු මැරෙති. ඔවුන් පිටතට ගෙනගොස් දමති. මළසිරුරු කුණුව හමන ගඳින් භූතයෝ නුවරට පිවිසියහ. එයින්ද බොහෝ මිනිසුන් මැරෙති. එහි පිළිකුල නිසා, ඉතිරිව සිටි වැසියන්ට මහාමාරිය රෝගය වැළඳුණි. මෙසේ ආහාර දුලබවීම, භූත බිය සහ රෝග බියෙන් උවදුරු ඇති වූ විට නගරවාසීහු රජු හමු වී ‘මහරජතුමනි, මේ නගරයෙහි තුන් බියක් හටගෙන ඇත. මීට පෙර, සත් කුල රජ පරපුරක පටන් මෙබඳු දෙයක් නොවූ විරූය. ඔබවහන්සේගේ අදැහැමි බවෙන් දැන් එසේ සිදුවී යැයි පැවසූහ. රජු සියළුදෙනා පුරහලට රැස්කරවා, ‘මගේ අදැහැමි බවක් ඇතොත් එය පෙන්වා දෙව’යි කීය. ඔව්හු මුළු රජ පරපුරම ගැනම විමසමින් කිසිදු දොසක් නුදුටුවහ.

එහිදී රජුගේ වරදක් නොදැක, ‘මේ බිය අප කෙසේ සංසිඳවන්නෙමු’දැයි සිතූහ. ‘මගපෙන්වන නායකයන් ලෙස සැළකු පූරණ කස්සප ආදී හයදෙනා නගරයට පමුණුවා ගත්විට බිය සංසිඳෙන්නේ’ යැයි ඇතමෙක් පැවසූහ. ‘ලොව බුදුවරයෙකු පහළවී ඇත. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියළු සත්වගට හිතසුව පිණිස දහම් දෙසති. මහත් ඉඳුබල ඇතියහ. මහා බලසම්පන්න වෙති. එතුමන් මේ පුරයට කැඳවනු ලබන්නේ නම් බිය සංසිඳේ යැයි ඇතමෙක් කීහ. එයින් සතුටට පත් නගරවාසීහු, ‘ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් වැඩවසන්නේ කොතැනද? අප පණිවුඩ යැවූකල පැමිණේවිදැ’යි ඇසූහ. ‘බුදුවරු නම් අනුකම්පා ඇතියහ. නොපැමිණෙන්නේ කවර කරුණක් නිසාද? ඇතමෙක් ඇසූහ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් රජගහනුවර වැඩ වසති. බිම්බිසාර රජුද උන්වහන්සේට උවටැන් කරයි. ඇතැම්විට රජු පැමිණීමට ඉඩ නොදෙනු ඇතැ’යි (කෙනෙක් කීය) ‘එසේනම්, රජුට කරුණු පහදා දී කැඳවාගෙන එන්නෙමු’යි ලිච්ඡවී රජවරු දෙදෙනෙකු මහත් බලයෙන් පිරිවරා, තුටුපඬුරු දී බිම්බිසාර රජු වෙත යැවූහ. ඔහු බිම්බිසාර රජුට පඬුරු පිළිගන්වා ඒ තොරතුරු දන්වා, ‘මහරජ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපගේ නගරයට වැඩම කරවීමට (උපකාර වන ලෙස) කීහ. රජු එය නොපිළිගත්තේය. ‘ඔබම (ඊට සුදුසු පරිදි) දැනගනුව’යි කීය. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරා පැමිණ වැඳ ‘හිමියනි, අපගේ නගරයෙහි තුන් බියක් හටගෙන ඇත. ඔබවහන්සේ වැඩම කරන්නේ නම්, අපට යහපතක් වන්නේ’ යැයි කීහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (දිවැසින්) බලා ‘විසාලාවෙහි රතන සූත්‍රය දේසනා කළවිට, එහි රැකවරණය කළ සියදහසක් සක්වළ පැතිර යන්නේය. දේසනය නිමවන විට, අසූහාර දහසකට දහම් අවබෝධ වන්නේ යැයි (ආරාධනය) පිළිගත්හ. බිම්බිසාර රජු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ආරාධනය පිළිගත් බව අසා, ‘විසල්පුරට බුදුරදුන් වඩිනා බව නගරයෙහි පතුරුවා, උන්වහන්සේ වෙත එළඹ, ‘හිමියනි, විසල්පුරට පැමිණීමට කරන ලද ආරාධනය භාරගන්නා ලදදැ’යි ඇසීය. ‘එසේය මහරජ’යි වදාළ විට, ‘එසේනම් හිමියනි, වඩිනා මග පිළියෙල කරන තෙක් ඉවසනු මැනවැ’යි පැවසීය.

බිම්බිසාර රජු ඉක්බිතිව, රජගහනුවර සිට ගංගා නදිය තෙක් පස්යොදුන් බිම සමකොට යොදුනෙන් යොදුන විහරණයට සුදුසු තැන් සකසා, ගමනට සුදුසු කාලය දැන්වීය. පන්සියයක් බික්සඟණ පිරිවරා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩියහ. රජු පස්යොදුනක් පමණ වූ මග පස්පැහැ මල් දණක් පමණට විසිරුවා, දද කොඩි, පුන්කලස්, කෙසෙල්ගස් ආදිය ඔසවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සුදු සේසත් දෙකක්ද, එක් එක් හිමිනමකට එක් සේසත බැගින්ද සේසත් රැගෙන යන්නවුන් යොදවා, තමන් ද පිරිවර සමග මල් සුවඳ ආදියෙන් පූජා කෙරෙමින්, එක් එක් විහාරයෙහි බුදුරදුන් විහරණයට සලස්ව මහදන් පිරිනමා, දින පහකින් ගංතෙරට වැඩමවීය. එහි සියළු ආකාරයෙන්ම, අලංකාර වූ නැවක් සකසා, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, පැමිණියහ. මග පිළියෙල කොට, සියල්ලන්ම උන්වහන්සේට පෙරගමන් කරව’යි විසල්පුර වාසීනට පණිවුඩයක් යැවීය. ඔවුහුද ‘පුද පූජා දෙගුණ කොට කරන්නෙමු’යි විසල්පුර හා ගංගා නදිය අතර තුන්යොදුන් මග සමකොට කරන්නෙමු’යි විසල්පුර හා ගංගා නදිය අතර තුන්යොදුන් මග සමකොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සුදු සේසත් සතරක්ද, එක් එක් හිමිනමකට සුදු සේසත් දෙක බැගින්ද රැගෙන යන්නවුන් යොදවා පූජා කරමින් ගංතෙරට පැමිණියහ.

බිම්බිසාර රජු නැව් දෙකක් එක්කොට වේදිකාවක් තනා, මල්දම් ආදියෙන් අලංකාර කොට, එහි මුළුමනින්ම රනින් නිම වූ බුදු අසුන පැනවීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩසිටියහ. පන්සියක් බික්සඟණද නැවට නංවා සුදුසු පරිදි වඩා හිඳවූහ. රජු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුපසින් ගොස්, ගෙල පමණ දියෙහි බැස, ‘හිමියනි, ඔබවහන්සේ ආපසු වඩිනා තෙක් මම මේ ගංතෙරෙහිම නැවතී සිටින්නෙමි’යි කීය. ගඟ ඉහළින් සිට දේවතාවෝ අකනිටා භවන තෙක්ම පූජා කළහ. ගඟ පත්ලෙහි වෙසෙන කම්බල අස්සතර ආදී නාරජවරු ද පූජා කළහ. මෙසේ මහත් පූජා ලබමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගඟෙන් යොදුනක මග ගෙවා, විසාලා නුවර සීමාවට පැමිණියහ.

එහිදී ලිච්ඡවී රජවරු, බිම්බිසාර රජු විසින් කරන ලද ඒ පූජා දෙගුණ කරමින්, ගෙලවටක් පමණම දියට බැස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරගමන් කළහ. එකෙණෙහිම විදුලිය පැහැයෙන් අඳුර දුරු කෙරෙන අතර, සිවුදෙසම දෝර ගලායන මහ වැසි වැස්සේය. ඉක්බිතිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගංතෙරෙහි මුල් පියවර තැබූවිටම පොකුරු වැසි වැස්සේය. එයින් තෙමෙනු කැමැත්තෝම තෙමෙති. නොකැමැත්තෝ නොතෙමෙති. හැමතැනකම දනක් පමණට, කලවා පමණට, ඉඟටිය පමණට, ගෙල පමණට වතුර ගලයි. මළ සිරුරු ආදී සියළු අපිරිසිදු දෑ වතුරින් ගඟට ගසාගෙන අවුත්, බිම් පෙදෙස ඉතා පිරිසිදු විය.

ලිච්ඡවී රජවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යොදුනෙන් යොදුන නවතාගෙන මහදන් දී දෙගුණයක් පූජා පවත්වමින් තෙදිනකින් විසල් පුරට කැඳවාගෙන ගියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසල්පුර පැමිණිවිට සක්දෙවිඳු දෙව් පිරිස පිරිවරා එහි ආවේය. මහා බලවත් දෙවියන් රැස්වෙද්දී, නොමිනිස් යක් භූතයෝ සියල්ලෝම පලාගියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නගර දොරටුවෙහි සිට, ‘ආනන්ද, මේ රුවන් සුතුර ඉගෙන, පූජා උපකරණ ගෙන, ලිච්ඡවී කුමාරවරුන් සමග විසාලාවෙහි තුන්පවුරු ඇතුලතම සැරිසරමින් පිරිත් කරව’යි අනඳ තෙරුන්ට එය වදාළහ. මෙසේ මෙම සූත්‍රය කවුරුන් විසින්, කවදා, කොහිදී කුමක් නිසා පවසන ලදැයිද යන මේ පැන විසඳමින් (අදාල) විස්තර ලෙස විසල්පුරය ගොඩනැංවීමේ පටන් පැරණි වියත් ඇදුරන් පහදා දෙනු ලබති.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසප්පුරට පැමිණි දවසේම, ඒ උවදුරු වැළකීම පිණිස, නගර දොරටුවෙහි වැඩසිට වදාරන ලද මෙම රතන සූත්‍රය ඉගෙන ගත් ගරු කටයුතු ආනන්ද හිමි රැකවරණ සලසනු පිණිස කියමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයෙන් මුළු නගරයෙහිම පිරිත් පැන් ඉසිමින් සැරිසැරූහ. උන්වහන්සේ විසින් යං කිඤ්චි යැයි කී පමණින්ම, එතෙක් ඉවත් නොවූ, කසල ගොඩවල බිත්ති මුළුවල ආදී තන්හි සිටි යක් භූතයෝ දොරටු සතරෙන්ම පලාගියහ. (පිටවීමට) දොරටු අවහිර විය. ඇතැම් දොරටුවල ඉඩ නොලැබ, පවුර බිඳගෙන ද පලාගියහ. යක් බූ නොමිනිසුන් පලාගිය කෙණෙහිම, මිනිස් සිරුරුවල රෝග සංසිඳුණි. ඔවුහු පැමිණ, සියළු සුවඳ මලින් තෙරුන් පිදූහ. මහජනයා නගර මැද පිහිටි රැස්වීම්වල සියළු සුවඳ තවරා, වියන් බැඳ, සියළු අලංකාරයෙන්ම සරසා, එහි බුදුරජාණන් වහන්සේට අසුනක් පණවා වැඩම කරවූහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රැස්වීම්හලට පිවිස පණවන ලද අසුනෙහි වැඩහුන්හ. සංඝයා වහන්සේද, රජවරුද නගරවාසීහුද සුදුසු පරිදි ඉඩ ඇති තැන්වල හුන්හ. සක්දෙව්ද දෙව්ලෝකවල දෙව් පිරිස සමග සිටියේය. වෙනත් දෙව්යෝද පැමිණියහ. ආනන්ද තෙරණුවෝද මුළු විසාලාවෙහිම සැරිසරමින්, රැකවරණය සලසා, නගරවාසීන්ද සමග පැමිණ එක සිටියහ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියල්ලන්ටම ඒ රතන සූත්‍රයම දේසනා කළහ.

එහි යානීධ භූතානි මුල් ගාථාවෙහි යානී යම් ආකාරයකින් උසස්කමින්, බලයෙන් අඩුවූ හෝ, උසස්කමින්, බලයෙන් වැඩි හෝ ඉධ මේ පෙදෙසෙහි, ඒ වේලාවෙහි රැස්වූ තැන උදෙසා කීය. භූතානි-භූත යන වචනය කිසියම් දෙයක් සිදුවූ විට, ඇතිවූ විට, ‘මෙසේ වූ විට පචිති ඇවැතක් වේ’ ‘භූතස්මිං පාචිත්තියං’ යැයි සඳහන් වේ. තවද ‘මහණෙනි, මෙය ඇති තතු පරිද්දෙන් සළකා බලව’ ‘භූතමිදන්ති භික්‍ඛවෙ සමනුපස්සථ’ යනුවෙන් ඛන්‍ධ පඤ්චකය හෙවත් සිරුර පිළිබඳවද, ‘මහණ, සතරාකාර වූ මහාභූත හේතුකොටගෙන, ‘චත්තාරො ඛො භික්‍ඛූ මහාභූතා හෙතු’ යන තැන පඨවී ආදී කොට ඇති ධාතු කොටස් සඳහාද, ‘යමෙක් (ජීවිත) කාලය නසා ඇත්ද’ ‘යො ච කාලඝසො භූතො’ මෙබඳු තැන කෙලෙස් නසන ලද අරුතින්ද ‘ලොව හටගත් සියල්ලම හැර දමති’ ‘සබ්බෙව නික්‍ඛිප්පිස්සන්ති භූතා ලොකෙ සමුස්සයං’ යන තැන සියළු සතුන් අරුතෙහිද, ‘භූතගාමපාතව්‍යතාය’ යන තැන ගස් ආදියටද, ‘හටගත් ජීවීන් ඒ ඒ පරිදි හඳුනාගනිති’, ‘භූතං භූතතො සඤ්ජානාති’ - මේ ආදී තන්හී චතුම්මහාරාජික දෙව්ලොවෙන් පහළ සජීවීන් - සජීවී සිරුරු ඇතියවුන් දැක්වීමට යෙදේ. මෙසේ අරුත් කිහිපයක භූත යන්න යෙදුණත්, මෙහිදී පොදුවේ මිනිසුන් නොවන ජීවීන් යැයි දතයුතුය.

සමාගතානි රැස්වූ, භුම්මානි පොළවෙහි උපන්, වා යනු විකල්පයෙහි, එයින් මෙහි පොළවෙහි උපන් හෝ රැස් වූ යම් නොමිනිස් කොටස් යනුවෙන් එක විකල්පයක් දක්වා නැවත දෙවැනි විකල්ප කරුණක් දැක්වීමට යානිව අන්තලික්‍ඛෙ යැයි කීය. අහසෙහි යම් භූත කොටසක් උපන්නාහුද, ඒ සියල්ලෝම මෙහි රැස්වූහයි තේරුමයි. මෙහිදී යාම දෙව්ලොව පටන්, අකනිටා බඹලොව පටන් උපන් භූතයන්ද, අහසෙහි පහළ වූ විමානවල උපන් බැවින් අහසෙහි භූතයන් ලෙසද දතයුතුය. එමෙන්ම මහාමේරු පව්වෙන් යට පොළව දක්වා ගස්වැල්වල අරක්ගත්තා වූ පොළවෙහිද උපන් භූතයන්ද, ඒ සියල්ලන්ම බිම හා සම්බන්ධ වූ ගස්වැල් පව් ආදියෙහි උපන් බැවින් පොළවෙහි භූතයන් ලෙස දතයුතුය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිනිසුන් ලෙස නොසැළකෙන සියලුම ජීවීන් භුම්මානි වා යානිවඅන්තලික්‍ඛෙ යැයි පද දෙකකින් අදහස් දක්වා නැවත එක වචනයකට ගෙන, සබ්බෙව භූතා සුමනා භවන්තු යැයි කීහ. සබ්බෙ එක් කොටසක් අමුතුවෙන් නොදක්වා, එව අවධාරණයෙන්, එක කොටසක් හෝ අත් නොහැරෙන පරිදි යන අදහසයි. භූතා මිනිස් නොවූ, සුමනා භවන්තු යහපත් සිතින්, සතුටු සොම්නස් ඇත්තෝ වෙත්වා! අථොපි ඒ අතර, හඳුනාදීම සඳහා වැකි සම්බන්ධවීමේ නිපාත දෙකකි. සක්කච්ච සුණන්තු භාසිතං අරුත් තේරුම් ගෙන, මෙනෙහිකොට, සියළු යහපත් සිතිවිලි එක්කොටගෙන, දිවසැප හා ලොවුතුරු සැප ගෙනදෙන මගේ දේසනය අසත්වා!

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යානීධ භූතානි සමාගතානී යැයි අනියම් වචනයකින් භූතයන් දක්වා, නැවත පොළවෙහි හෝ අහසෙහි දෙආකාරව කියා, එයින්ද සබ්බෙව භූතා යැයි නැවත එක් අදහසක් සේ ගෙන, සුමනා භවන්තු යනුවෙන් මෙහිදී ඇතිවන (සිතෙහි) යහපත් සොබාවය පෙන්වමින්, සක්කච්ච සුණන්තු භාසිතං යයි එසේ උත්සාහවත්ව කටයුතු කිරීමෙන් ලබන පලයෙන්, එසේ නුවණින් මෙනෙහි කිරිම, වෙනත් කෙනෙකුගෙන් (මේ පිළිබඳව) ඇසීමෙන් ලබන වැටහීම, යහපත් පුද්ගල ඇසුර ලැබීම හා තම සිත මනාව පිහිටුවා ගැනීමටත්, ගැඹුරු නුවණ වැඩිදියුණු කරගැනීමේ හැකියාවත් මෙහි සම්පත් ලෙසින් ලැබෙන බව දක්වමින් ගාථාව නිමා කළහ.

තස්මා හි භූතා දෙවන ගාථාවයි. තස්මා (ඊට) හේතුවන අයුරු දක්වන වචනයකි. භූතා ඇමතීමට යෙදූ වචනයයි. නිසාමෙථ - අසව. සබ්බෙ වෙන්කොට සඳහන් කිරීමක් නැතිව, කුමක් නිසා එසේ කියන ලදද? ඔබ හැමදෙනම දෙව්විමන් හැර, එහි විඳින සැප සම්පත්ද හැරදමා මෙහි පැමිණියේ දහම් අසනු පිණිසය. එසේ නැතිව, නැටුම් ගැයුම් බැලීමට නොවේ. එහෙයින් භූතයනි, සියල්ලන්ම අසත්වා!යි දැක්වූහ. නැතහොත් සුමනා භවන්තු මනාකොට අසත්වා! යන වචනයෙන් ඔවුන් සතුටුවන බවද, හොඳින් ඇසීමට කැමති බවද දැක ‘ඔබහැම සතුටෙන්, තම සිත එකඟ කරගෙන, නුවණින් මෙනෙහි කරමින්, පිරිසිදු සිතැතිව, මනාව අසනු කැමතිව, (බුදුවරයෙකු වැනි) යහපත් කෙනෙකු ඇසුරෙන් ඇසීමෙන් ලබන පිරිසිදු දැකීමෙන් යුතුව (අසනු මැනව) අසත්වා! නැතහොත්, කලින් කියන ලද ගාථාවෙහි භාසිතං යනුවෙන් අදහස් වන දේ පිළිබඳ කරුණු දක්වමින්, ‘මගේ මේ කීම ඉතා දුලබයි, දහම් ඇසීම නොලබන කෙනෙකුට ද (බුදුවරයෙකු පහළවන කාලයද) අදාල එවන් මොහොතක් ලැබීම දුලබ බැවින්ද, නොයෙක් ලෙසින් වැඩදායී වන, නුවණ හා කරුණා ගුණය පවත්නා බැවින්ද, එය කීමට කැමතිව සුණන්තු භාසිතං යනුවෙන් මම කියමි. එහෙයින් (මෙය) සියළුම භූතයෝ අසත්වා! යනුවෙන් මේ ගාථාපදයෙන් කියන ලදී.

මෙසේ මේ කරුණු ඉස්මතු කරමින්, තමන් කියන දෙය ඇසීමට යොමුකොට, මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජාය යනුවෙන් දේසනය ඇරඹි සේක. එහි තේරුම නම්, උවදුරු තුනකින් පීඩිත වූ මිනිස් සමූහයක් වේද, එම මිනිස් සමූහයා කෙරෙහි හිතවත් බව පෙරදැරිව කටයුතු කරන යනුයි. ඇතමෙක් මානුසියං යනුවෙන්ද කියති. එය පොළවෙහි හටගත් ජීවින් හා නොයෙදේ. වෙනත් අයුරින් විස්තර කිරීමද එසේ නුසුදුසුය. මෙයින් අදහස් කෙරෙන්නේ ‘මම බුද්ධ’ යැයි එහි ඉසුරුමත් බවකින් නොකියමි. එහෙත් ඔබහැමදෙනාටද මේ මිනිස් වගටද හිතවත්ව, මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජාය යැයි කියන බවයි.

‘යම් තැනැත්තෙකු සත්වග සහිත මහපොළව ජයගෙන (මුළු පොළෝ තලයම) රජබවට පත්ව, (ඒ වෙනුවෙන්) අසුන් බිලි දී කරන යාගය, (පිරිමි) මිනිසුන් බිලි දී කරන යාගය, මහා යාගය, ගීතිකා කියමින් කරන යාගය, සියළු බාධා - උවදුරු දුරලන යාගය, (පිළිවෙලින් අස්සමෙධ, පුරිසමෙධ, සම්මාපස, වාජපෙය්‍ය, නිරග්ගල) යන පස්මහා යාග පවත්වමින් හැමතැනම ගියද, වඩනා ලද මෙත් සිත ඇත්තෙකු හා සළකන විට දහසයෙන් එක කොටසක්වත් නොවටී.’

‘සියළු ජීවීන් කෙරෙහි නපුරු සිත නැතිව, මෙත් සිත පතුරුවයිද, එයින් යහපත වෙයි. සියළුම ජීවීන් කෙරෙහි අනුකම්පා සහගත සිතින් යුතු උසස් තැනැත්තා පින් රැස්කර ගනී.’

මේ ආදී සූත්‍රවල දැක්වෙන පරිදි අනුසස් එකොළහක් ලැබෙන මෙත වඩන තැනැත්තෝ මෙත් සිත් ඇත්තාහ’යි දතයුතුය.

‘දේවතාවන්ගේ අනුකම්පාව ලබන තැනැත්තා හැමකල්හි යහපත දකී’

මේ ආදී ලෙසින් මෙත් වඩනු ලබයිද එය ඔහුටද හිතසුව පිණිස වේ යැයිද දතයුතුය.

මෙසේ දෙපසටම හිතවත් බව දක්වමින් මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජාය කියා, මීළඟට උපකාර කෙරෙන බවද පහදමින් දිවා ච රත්තො ච හරන්ති යෙ බලිං තස්මා හි නෙ රක්‍ඛථ අප්පමත්තා යැයි කීහ. එහි තේරුම නම්, යම් යම් මිනිස්සු (උවදුරු වළකා ගැනීමට) දේවරූප සිතුවම් කොටගෙන හෝ, ලීයෙන් දේවරුප සකස් කොටගෙන හෝ දෙවියන් අරක් ගත් යැයි සළකන වඳින පුදන තැන් හෝ (ඇසතු, නුග වැනි) ගස් ආදිය පිහිටි තැන් කරා ගොස් ඒ දේවතාවුන් උදෙසා දහවල පුද පූජා කරති. අමාවක වැනි (කළුවරපස දිනවල) දවස්වල රෑ කාලයෙහි පහන් දල්වා පුදපූජා පවත්වති. (ඒ ඒ තැනැත්තන්ට පැවරෙන පරිදි) සලාක බත් ආදිය දී රැකවරණ සලසතැයි සළකන දේවතාවුන් උදෙසා බ්‍රහ්ම දෙවියන් දක්වාම පින් දී දිවා කාලයෙහි පූජා කරති. සේසත් නංවා, පහන් දල්වා, මල් පුදා මුළු රැයෙහිම දහම් ඇසීමේ ආදියෙහි යෙදෙමින් පින් අනුමෝදන් කරමින් රෑ කාලයෙහි පූජා පවත්වති. මෙසේ දිවා රෑ ඔබලා උදෙසා පුද පූජා කරන ඔවුන් රැකගත යුතු නොවන්නේ මන්ද? තස්මා හි නෙ රක්‍ඛථ එහෙයින් පුද පූජා පවත්වන හෙයින්ද ඒ මිනිසුන් රකිවු, රැකවරණ සලසවු, ඔවුන්ට අහිතක් නොසිතවු, හිතසුව සලසව, නොපමාවම, කළගුණ හදවතෙහි දරා නිතර සිහිකරව.

මෙසේ දේවතාවන් කෙරෙහි (මිනිසුන් දක්වන ගරු සැළකිලි අනුව) මිනිසුන්ට උපකාර වන අයුරු දක්වා, ඔවුන්ගේ උවදුරු දුරුකරනු පිණිසද බුදුගුණ ආදිය පවසනු පිණිසද, දෙව් මිනිසුනට යහපත් කරුණු අසනු පිණිසද යං කිඤ්චි චිත්තං ආදී ලෙසින් මුසා නොවන වචනයේ (ඇති බලය) මැනවින් යොදා ගැනීම ඇරඹි සේක. එහි යං කිඤ්චි යනු නියම කිරිමක් නොමැතිව, පොදුවේ සඳහන් කිරීමයි. කිසියම් දෙයක් වේද, එය ඒ ඒ ආකාරයෙන් කතාබහට එවෙයි. විත්තං ධනයයි. එය සතුට උපදවන අරුතින් කියා ඇත. ඉධ වා මිනිස් ලොව දක්වයි. හුරං වා එයින් එහා ඉතිරි වෙනත් ලෝක, ඒවා හැර, මිනිස් ලොව සියළු ලෝක හා සළකන විට, සග්ගෙසු වා, එසේ මුලින් සඳහන් කරන ලද මිනිස් ලොව හා දෙව් ලෝකද හැර ඉතිරි නාග, ගුරුළු සමූහද මෙහිලා ඇතුළත් කළ යුතුය. මෙසේ මේ පද දෙකෙන් මිනිසුන් අතර අලංකාරය පිණිස පරිහරණය කරන රන්, රිදී, මුතු, මැණික්, දියමන්ති, පබළු, පද්මරාග, වෙරළුමිණි, මැසිරිගල් යනුවෙන් හඳුනාගෙන ඇති දේද, මුතු මැණික් වැලි ඇතිරූ බිමෙහි යොදුන් සිය ගණනක් පළල නොයෙක් රුවන්මය විමන්වල උපන් නාගගුරුළු ආදීන්ගේ ධන සම්පතද දක්වන ලද්දේය.

සග්ගෙසු වා කාමාවචර, රූපාවචර දේවලෝකවල, සුන්දර වූ කටයුතුවලින් ඉරියව් පවත්වනු ලබන බැවින් ‘සග්ගා’, ඉක්මණින් (එබඳු සැපයකට) පැමිණි යන අරුතින්ද ‘සග්ගා’ නම් වේ. යං අයත් කෙනෙකු හෝ, රතනං යනු ඇල්ම ඇති කරයි. උසුලයි. උපදවයි. දියුණු කරයි යන අදහසයි. විසිතුරු වූ, ඉතා වටිනා, අසමාන වූ, දැකීමට දුලබ, උසස් තැනැත්තන් පරිහරණය කරනු ලබන යම්කිසිවක් වේද, මෙය ඊට සමාන වචනයකි. එසේ හෙයින් කියන ලදී -

චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච අතුලං දුල්ලභ දස්සනං අනොමසත්ත පරිභොගං රතනං තෙන වුච්චතී

පණීතං උතුම්, උසස්, බොහෝ වූ, මෙසේ මෙම ගාථා පදයෙන් දේව ලෝකවල යොදුන් සියගණන් වූ, මුළුමනින්ම රුවන්මය වූ අපමණ විමන්හි ඇති සුදම්හල් විජයොත් පහ පටන් හිමිකම් ඇති දෙයක් වේද, බුදු උපත සිදුනොවන අපායවල ජීවීන් අතර හිස් විමන් හා බැඳුණු හිමිකම් නොමැති යම් දෙයක් වේද, පොළව, මහ මුහුද, හිමාලය ආදී තන්හි ඇති හිමිකම් නොමැති යම් රුවනක් වේද,

න නො සමං අත්‍ථි තථාගතෙන මෙහි න නැත යන තේරුමයි. නො අවධාරණය කොට දක්වයි. සමං සමාන වන, අත්‍ථි ඇත, දැකිය හැකි, තථාගතෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ හා (සමාන) මෙයින් අදහස් කරන ලද්දේ කුමක්ද? මෙහි ධනය ලෙසද, රුවනක් ලෙසද යම් දෙයක් සඳහන් කරන ලදද, බුදු රුවන හා සමාන වෙනත් වටිනා දෙයක් නැත. යම්සේ ගරු බුහුමන් දක්වන, වටිනා අරුතින් රුවන් වන්නේ කෙසේද? සක්විති රජුට සක්රුවන හා මිණිරුවනද අගනේය. එවැනි දෙයක් පහළ වූ විට හෝ (වටිනා දෙයක් ලද විට) මහජනයා වෙනත් දෙයකට ගරුබුහුමන් නොකරයි. කිසිවෙක් මල්සුවඳ ආදිය ගෙන යකුන් අරක් ගත් තැනකට හෝ භූතයන් අරක්ගත් තැනකට හෝ නොයති. සියළුම ජනයා සක්රුවනට - මිණිරුවනට ගරුබුහුමන් කරයි. පූජා කරයි. යම් යම් බලාපොරොත්තු ඉටුකරගැනීම හෝ වර ඉල්ලයි. පැතූ පැතූ දේ ඇතැම්විට ඉටුවෙයි. ඒ රුවන ද, බුදුරුවන හා සමාන නැත. ගරු බුහුමන් දක්වන රුවනක් වේනම්, ඒ තථාගතයන් වහන්සේමය. තථාගතයන් වහන්සේ (ලොව) පහළ වූ කල්හී මහා බලවත් දෙව් මිනිස්සු වෙනත් කෙනෙකුට ගරුබුහුමන් නොකරති. වෙනත් කිසිවකුට පූජා නොකරති. එපරිද්දෙන් සම්පතී බ්‍රහ්මයා මහමෙර හා සමාන රුවන්දමකින් තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළේය. අනෙක් දෙවියෝද හැකි හැකි අයුරින් පූජා කළහ. මිනිස්සුද, බිම්බිසාර-කොසොල් රජවරුද, අනේපිඬු සිටු ආදීහුද තථාගතයන් වහන්සේ පිදූහ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන්පෑවද, උන්වහන්සේ උදෙසා අනූහය කෙළක් වැයකොට, මුළු දඹදිවෙහිම විහාර අසූහාරදහසක් පිහිටුවූයේය. (එසේනම්) වෙනත් කෙනෙකු ගරුබුහුමන් දැක්වීම ගැන කවර කතාද? එසේම, පිරිනිවන්පෑවත්, බිහිවුන තැන, දම්සක් පැවැත්වූ තැන, පිරිනිවනට පත්වූ තැන පිළිම, සෑ ආදිය තනා, එපරිදිම මෙසේ ගරුබුහුමන් පුද සත්කාර තථාගතයන් වහන්සේට මෙන් වෙනත් කවරකු උදෙසා නම් පැවැත්වේද? මෙසේ ගරුබුහුමන් කෙරෙන අරුතින් තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රුවනක් නැත.

කසී සළුව වටිනාකමෙන් රුවන් මෙන් අගනේය. ‘මහණෙනි, කසී සළුව දිරා ඇතත්, පැහැයෙන්ද, සුවපහසින්ද, වටිනාකමෙන්ද ඉහළය. ‘ජිණ්ණම්පි භික්‍ඛවෙ, කාසිකං වත්‍ථං වණ්ණවන්තඤ්චෙව හොති සුඛසම්ඵස්සච මහග්ඝඤ්ච’ එයින්ද බුදුරුවන හා සමාන නොවේ. මහත් වටිනාකමින් රුවන් අගනේද, තථාගතයන් වහන්සේ රුවනක්මය. තථාගතයන් වහන්සේ යමෙකුගේ පස් වැකුණු රෙදිකඩක් පිළිගන්නා සේක්ද, අසෝක රජුට මෙන් එය ඒ තැනැත්තාට මහත්පල මහත් ආනිසංස පිණිස පවතී. මෙය මහත් වටිනා දෙයක් වන්නේය. මෙසේ වටිනා-මාහැඟි යන වචනයෙහි වරදක් නොවන අයුරු සූත්‍රයෙහි සඳහන් පරිදි ද දතයුතුය.

‘සිවුරු.....පිරිකර යම් (බුදු) කෙනෙකුට පිළිගන්වයිද, එය ඔහුට මහත්පල මහානිසංස වේ. මෙය ඒ (උසස්) තැනැත්තාගේ මාහැඟි වටිනාකම බව කියමි. මහණෙනි, කසී සළුවෙක මාහැඟි වටිනාකම යම්සේද, මහණෙනි, මම එය උපමාකොට ඒ පුද්ගලයා ගැන කියමි.’

මෙසේ මාහැඟි වටිනාකමින් තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රුවනක් නැත.

එසේ අසමාන වන අරුතින් ‘රුවන’ ලෙස හඳුන්වන්නේ කෙසේද? සක්විති රජුට ඉඳුනිල් මිණි වූ නැබ ඇති, සත්රුවන්මය වූ අරදහසකින් යුතු පබළු නිම්වලල්ලෙන් යුතු, රත්රනින් එකිනෙකට බැඳුණු, සක්රුවන පහළ වේ. එහි අර දහයක් දහයක් මතුයෙහි සුළඟින් නැගෙන හඬ, මනා වාදන හැකියාව ඇති, වාදකයෙකුගේ පසඟතුරු නද මෙනි. ඒ සකෙහි නැබ දෙපස සිංහ මුව ඇත. ඇතුලත කරත්ත රෝදයක මෙන් සිදුරකි. එම සක කරන ලද කෙනෙකු හෝ කරවන්නෙකු (කරකවන කෙනෙකු හෝ එය මෙහෙයවන්නකු) නැත. කැරකෙන්නේ සොබාවිකව සුළගේ බලපෑමෙනි. දස සක්විති වත් සපිරූ කිසියම් රජෙක් පසළොස්වක පෝ දිනයෙහි, හිස පටන් නා, පෙහෙවස් සමාදන්ව, මතු මහලට ගොස් සිල් මෙනෙහි කරමින් හිඳිනවිට, පුන්සඳ මෙන්ද, හිරු මෙන් ද වූ යම් දෙයක් ඉදිරියට මතුව එනු දකී. යොදුන් දොළසක දුරසිටම කිසියම් හඬක් අසන්නට ලැබේ. යොදුනක දුර සිට පැහැය පෙනේ. මහජනයා දෙවන සඳක් හෝ දෙවන ඉරක් උදාවූයේදැයි කුතුහලයට පත්කරමින්, දකිනු ලබන සක්රුවන නගරයට ඉහළින් රජුගේ ඇතුළු නුවරට බටහිර දෙසින් වඩා උසින් හෝ වඩා පහළින්ද නොව, මහජනයාට සුවඳමලින් පිදීමට සුදුසු තැනකට පැමිණ පසඇටක් දැමූ සේ නැවතිණ.

ඒ අනුව යමින්, රත්පා ඇති, අඟපසඟ සතක් මනාව පිහිටි, ඉඳුබල යුත්, අහසින් යා හැකි, උපෝසථ කුල හෝ ඡද්දන්ත කුලයට අයත් සුදෝසුදු ඇත්රුවන පැමිණේ. උපෝසථ කුලයෙන් නම්, සියළු ඇතුන්ට නායක ඇතාම පැමිණෙයි. ඡද්දන්ත කුලයෙන් නම්, සියළු ඇතුන්ගෙන්ම කණිටු වූ, මනාව හික්මුණු, දමනය වූ ඇතු එයි. රජු දොළොස් යොදුනක් දුර පැතිර ඇති පිරිස ගෙන මුළු දඹදිවටම අනුසාසනා කොට, උදය අහරට පෙරම තම රාජධානියට එයි.

ඒ අනුව යමින්, රත්පා ඇති, කපුටකුගේ බඳු හිස ඇති, මුඤ්ජ තණ වැනි දිගු ලොම් ඇති, වලාහක නම් අසුන්ගේ කුලයට අයත් සුදෝසුදු අස්රුවන පැමිණේ. ඉතිරි කරුණු (ඉහත දැක්වූ) ඇත්රුවනට හා සමානය.

ඒ අනුව යමින් මිණිරුවන පහළවේ. වෙරළුමිණක් වූ එය, යහපත් පැති අටකින් යුතු, මනාව සකස් වූ, දිගින් රෝදයක නැබ හා සමානව, වේපුල්ල පව්වෙන් පැමිණේ. සක්විති රජු සිවුරඟ සෙන් පිරිවරා සිවු වැදෑරුම් අඳුරෙහි ගියද, එම මිණිරුවන රජුගේ කොඩිය බැඳි කණුවෙහි (රැඳි) යොදුනක් දුර ආලෝක කරයි. මිනිස්සු ඒ ආලෝකයෙන් දිවාකාලය යැයි සිතමින් කටයුතුවල යෙදෙති. යටත් පිරිසෙයින් කුරාකුහුඹුවන් පවා මතුවන අයුරු දකිති.

මිණිරුවන අනුව යමින් කාන්තා රුවන පහළවෙයි. සොබාවිකවම අගමෙහෙසිය හෝ වන්නීය. (ඇය) උතුරුකුරු දිවයිනෙන් හෝ මදුරජ කුලයෙන් හෝ පැමිණෙන්නීය. ඉතා උස ආදී දොස් හයකින් මිදී, මිනිස් සිරුරු පැහැය ඉක්මවුවද, දෙවියන්ගේ පැහැයට සම නොවන්නීය. ඇයගේත්, රජුගේත් සිරුරු සීත කාලයේ උණුසුම් වේ. උණුසුම් කාලයෙහි සීතල වෙයි. සත්වර පෙලූ පුළුන් මෙන් ගත මුදු පහස වෙයි. සිරුරෙන් සඳුන් සුවඳ, මුවින් උපුල් මල් සුවඳ හමයි. (රජුට කලින්) උදයෙහි කලින්ම පිබිදීම වැනි නොයෙක් ගුණයෙන් යුතු වන්නීය.

ඒ කාන්තා රුවන අනුව යමින් රජුගේ කටයුතු ඉටු කරනු පිණිස නොවෙනස්වන ගැහැවි සිටුරුවනද පහළවෙයි. සක්රුවන පහළ වූ කෙණෙහිම, දිවැස ලබන රජු හාත්පස යොදුනක පමණ දුරට පිහිටි හිමි අහිමි නිදන් සම්පත් දකී. ඔහු රජු වෙත පැමිණ, ‘දේවයන් වහන්ස, කරදර නොවුව මැනවි. ඔබවහන්සේට ධනයෙන් කළයුතු දේ ඉටු කරන්නෙමි’යි බාර ගනී. ගැහැවි සිටු රුවට අනුව යමින් (රජුට) උපදෙස් දෙන, රැකවරණය සලසන නායක රුවන පහළවෙයි.

රජුගේ නියම දෙටුපුත් සක්රුවන පහළ වූ කෙණෙහිම, වඩාත් පුළුල් නැණ බලයෙන් යුතු වෙයි. යොදුන් දොළසක වෙසෙන පිරිසගේ සිතිවිලි (තම) සිතින් මැනවින් දැන, ඒ අනුව දොස් පැවරීමටත්, නිවැරදි බවට පත්කර ගැනීමටත් සමත් වෙයි. ඔහු රජු වෙත පැමිණ, ‘දේවයන් වහන්ස, කරදර නොවනු මැනවි, දේවයන් වහන්ස, මම ඔබතුමාට රජකමට අදාළ උපදෙස් දෙමි’යි පවරා ගනී. මෙබඳු අසමාන වූ අරුතින්, වෙනත් රුවනක් සේ හඳුන්වන ලද දේවල් වේනම්, බුදුරුවන හා ඒ කිසිදු රුවනක් සමාන නැත. බුදුරුවන ඒ කිසිදු රුවනක් හා සියදහසක් හෝ කෝටියක් හෝ අගනේ යැයි සමකළ නොහැකිය. අගය කළ නොහැකිය. අසමාන වන අරුතින්ද රුවනක් වේ නම්, ඒ තථාගතයන් වහන්සේමය. සීලයෙන්ද, සමාධියෙන්ද, පඤ්ඤාවෙන්ද වෙනත් කෙනෙකු හා සමානකොට, තීරණය කොට මෙපමණ ගුණයෙන් හෝ මෙබඳු හෝ වේයැයි ගළපා කීමට හෝ, තථාගතයන් වහන්සේ පිළිබඳව සීමා කිරීමටද නොහැකිය. මෙසේ අසමාන වන අරුතින්ද තථාගතයන් වහන්සේට සමාන රුවනක් නැත.

එසේම දැකීමට දුලබ අරුතින් රුවන නම් වේද, සක්විති රජකු පහළ වීමත්, ඔහුට සක්රුවන ආදිය පහලවීමත් දුලබ වුව, එය බුදුරුවන් හා සමාන නැත. එසේ දැකීමට දුලබ රුවන සක්විති රජු ආදීන්ට කොයින්ද? එකම කල්පයෙහි නොයෙක් දේ උපදීද, කප් අසංඛයකදී වුවත්, තථාගතයන් වහන්සේ (පහළ නොවීමෙන්) ලෝකය හිස්වෙයි. එහෙයින් කවරකලක හෝ තථාගතයන් වහන්සේගේ ඉපදීමද දුලබ දැකුමක් වෙයි. පිරිනිවන්පාන සමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී.

‘අපි තථාගතයන් දකිනු පිණිස ඒකාන්තවම දුරසිට පැමිණියෙමු. කවරකලක හෝ ලොව පහළවන අරහත් සම්මා සම්බුදු තථාගතයන් වහන්සේගේ පිරිනිවන අද රෑ (ඉකුත්ව) අළුයම් වේලෙහි සිදුවන්නේය. මේ මහා බලවත් මහණකු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි සිට වළක්වන හෙයින් පසුකාලයෙහි උන්වහන්සේ දැකීම අපට නොලැබේයැයි ආනන්ද, දේවතාවෝ දොස් නගති.

මෙසේ දුලබව දක්නට ලැබීමේ අරුතින්ද තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රුවනක් නැත.

එමෙන්ම උසස් තැනැත්තන් පරිහරණය කරන අරුතින්ද රුවන් නම් වේ. සක්විති රජුගේ සක්රුවන ආදී ලෙසිනි. එය කෝටි සයදහස් ගණනින් ඇති ධනවතුන්ටද, සත්මහල් පහයන්හි මතු මහලෙහි වසන්නවුන්ටද, සැඩොල්, කුළුපොතු, වැදි, රියකරු, කසලසෝධක වැනි කුලහීන ලාමක මිනිසුන්ටද සිහිනෙනුදු පරිහරණයට පහල නොවේ. මව්පිය කුල දෙපසම පිරිසිදු බැවින්, මැනවින් උපතලද, දස සක්විතිවත් පුරන ලද, කැත්කුල රජෙකුටම පරිහරණය පිණිස පහළවන අරුතින් උසස් තැනැත්තන්ටම සුදුසු වේමය. ලොවෙහි උසස් යැයි සම්මත වූ, ඇති සැටියෙන් කරුණු තේරුම් ගත නොහැකි වූ, අවුල් සහගත දැක්මෙන් යුතු, පූරණකසුප් ආදී සාමයික නායකයන් හයදෙනාටත්, වෙනත් එබඳු නායකයන්ටත් තථාගතයන් වහන්සේ වෙත සිහිනෙන්වත් සමීපවිය නොහැකිය. ඇති සැටියෙන් කරුණු අවබෝධයට හේතුසම්පත් ඇත්තවුනට සතරපද ගාථාවක් අවසානයේදී වුවත්, අරහත් පල ලබන්නට හැකි තියුණු නුවණින් යුතු බාහිය දාරුචීරියගේ පටන්, වෙනත් උසස් කුලවල උපන් හැමටත්, මහා සව්වන්ටත් ඇසුරු කළ හැකිය. ඔවුහු තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි උසස් දැක්මෙන්, උසස් (දහම්) ඇසීමෙන්, උසස් පිළිවෙත්හි හැසිරීමෙන් අරමුණු සපුරාගෙන ඒ ඒ අයුරින් (අනුරූප ලෙස) අත්විඳිති. මෙසේ උසස් තැනැත්තන් ඇසුරු කිරීමේ අරුතින්ද තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රුවනක් නැත.

එසේම සක්විති රජුගේ සක්රුවන මෙන් පොදුවේ ඇල්ම වඩන අරුතින්ද රුවන නම් වේ. සක්රුවන දැක රජ සතුටු වෙයි. එයින්ම රජුට ඇල්මක් හටගනී. එවිට සක්විති රජු ‘උතුම් සක්රුවන කැරකී යනු මැනව, උතුම් සක්රුවන ජයගෙන දේවා’යැයි (පවසමින්) වම්අතින් රන්කෙණ්ඩිය ගෙන දකුණතින් (පැන්) වත්කරයි. සක්රුවන පසඟතුරු ගොස වන් මියුරු නද නංවමින් නැගෙනහිර දෙසට අහසින් යයි. දොළොස් යොදුන් පුළුල්ව විහිද යන සිවුරඟ සෙන් සමග, බොහෝ උස් නොවූ ගලට උඩින්ද, බොහෝ ගලට යටින්ද සක්රුවනේ බලයෙන් ඒ අනුව යමින්, සක්විති රජු, ගස්වල මල්කොළ, පලතුරු ආදී පඬුරු ගෙන පැමිණි තැනැත්තන්ගෙන් ඒ පඬුරු ලබමින්ද, ‘මහරජතුමනි, වඩිනු මැනවැ’යි කියමින් මහත් ගරුසැළකිලි දක්වමින් පැමිණෙන සතුරු රජුනට ‘පරපණ නොනැසිය යුතුයි’ ආදී ලෙසින් අවවාද කරයි. යම්තැනකදී රජු අනුභව කරනු කැමතිව හෝ දහවල නිදාගැනීමට හෝ කැමතිවේද, එහිදී සක්රුවන අහසින් බැස, ජලය ආදී සියළු පහසුකම් ඇති සමතලා බිමක පසඇටක් දැමූ සේ සිටී. නැවත රජුට ගමන් ඇරඹීමට සිත් වූ කල, පෙර පරිදිම හඬ නගමින්, යයි. ඒ හඬ අසා දොළොස් යොදුනක් පිරිසද අහසින් යයි. සක්රුවන (ඒ ඒ පෙදෙස් පසුකර) අනුපිළිවෙලින් ගොස් නැගෙනහිර මුහුදට බසී. එය බැසගත් කල්හී යොදුනක් පමණ ජලය ඉවත්ව (පොළව) බිත්තියක් බඳු වෙයි. මහජනයා කැමති පරිදි (එහි) සත්රුවන් ගනී. රජු නැවත කෙණ්ඩිය ගෙන ‘මෙතැනට වනතුරු මගේ රජය’ යැයි පැන් වත්කොට (එතැන) නවතී. සේනාව ඉදිරියෙන්ද, රජු මැදි කොටගෙන සක්රුවන රජුට පිටුපසින්ද වෙයි. සක්රුවන (බිමට) බසින තැන් ජලයෙන් පිරේ. මේ අයුරින් දකුණ, බටහිර, උතුරටද මුහුදෙහි යයි.

මෙසේ සිවු දෙසටම රජු අනුසාසනා කොට, තුන් යොදුනක් අහසට නැගි සක්රුවනෙහි බලයෙන් එහි සිටි රජු, යොදුන් සත්දහසකින් වටවූ, කුඩා දිවයින් පන්සියයකින් යුත් පෙර විදේහ රාජධානියද, යොදුන් අටදහසක් වට වූ උතුරුකුරු දිවයින හා යොදුන් හත්දහසක් වටවූ අපරගෝයානයද, යොදුන් දසදහසක් වට වූ දඹදිව යන සිවුමහා දිවයින් හා කුඩා දිවයින්වලින් යුතු සක්වළම මනාව පිපුණු නෙළුම් මල් උයනක් මෙන් දකී. මේ දකින රජුට දැඩි ආසාව උපදී. එමෙන්ම,ඒ සක්රුවනටද රජුගේ ආසාව-ඇල්ම වඩයි. එයද බුදුරුවන හා සමාන නැත. ආසාව උපදවන අරුතින් ද රුවන නම් වේනම්, තථාගතයන් වහන්සේම රුවනකි. එක සක් රුවනක් කුමකටද? තථාගතයන් වහන්සේගේ දිවමය වූ (ගති පිළිබඳව යම් කෙනෙකුට ඇතිවන) ඇල්ම හා සසඳන විට, සක්රුවන ආදී සියළුම රුවන් කෙරෙහි සක්විති රජුට ඇතිවන ආසාව සොළොසකින් එක් කොටසක් හෝ ඉන් අඩක් හෝ නොවටී. ඊටත් වඩා, තමන්වහන්සේගේ අවවාද අනුව කටයුතු කරන අසංඛෙය්‍යක් වූ දෙවි මිනිසුන්ට, පළමු දැහැනෙහි, දෙවන දැහැනෙහි, තුන්වැනි දැහැනෙහි, සිවුවන දැහැනෙහි, පස්වන දැහැනෙහි ඇල්ම - ‘ආකාසානඤ්චායතන, විඤ්ඤාණඤ්චායතන, නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන ඇල්ම, සෝවාන් මගෙහි ඇල්ම, සෝවාන් පලෙහි ඇල්ම, සකදාගාමි, අනාගාමි, අරහත් මගෙහි හා පලයෙහි ඇල්මත් ඇතිකරයි. මෙසේ ඇල්ම ඇතිකරන අරුතින්ද තථාගතයන් වහන්සේ සමාන රුවනක් නැත.

එසේම මෙම රුවන ‘හැඟීම් සහිත, හැගීම් රහිත’ යැයි දෙයාකාරය. එහි හැඟීම් රහිත (අජීවී ලෙස) සක්රුවන, මැණික් රුවන හෝ රන්රිදී වැනි, ඉඳුරන් හෝ නොබැඳුණු වෙනත් දේ ගැනේ. හැඟීම් සහිත ලෙස ඇත්රුවන, නායක රුවන හෝ ඉඳුරන් හා බැඳුණු එබඳු දේ සැළකේ. මේ කොටස් දෙකෙන් හැඟීම් සහිත යැයි දැක්වූ රුවන් අගයෙන් වැඩිය. කවර හෙයින්ද? අජීවී රන්, රිදී, මිණි, මුතු ආදී රුවන්, ඇත්රුවන ආදිය අලංකාරය පිණිස ගනු ලබන හෙයිනි.

ජීවී ලෙස දැක්වූ රුවනද කොටස් දෙකකි. තිරිසන් ලෙස ගැනෙන රුවන් හා මිනිස් රුවන ලෙසිනි. එහිදී මිනිස්රුවන අගයෙන් වැඩිය. තිරිසනුන් ලෙස ගැනෙන (වටිනා දේ හෙවත් ඇත් අස් රුවන) රුවන පිට නැගී යාමට මිනිස් රුවනට උපකාරී වන හෙයිනි. මිනිස් රුවනද දෙආකාරය. කාන්තා හා පිරිමි රුවන ලෙසිනි. පිරිමි රුවන අගයෙන් වැඩිය. කුමක් නිසාද? කාන්තා රුවන පිරිමි රුවනට සේවක බවට පත්වන හෙයිනි. පිරිමි රුවන ද දෙආකාරය. ගිහිව වසන පිරිමි රුවන හා ගිහිබවෙන් වෙන්ව - අනගාරිකව වසන පිරිමි රුවන ලෙසිනි. මෙහි ගිහිව නොවසන තැනැත්තා අගයෙන් වැඩිය. කුමක් හෙයින්ද? ගිහිව වසන්නන්ගෙන් රුවන් සේ වටිනා සක්විති රජ වුවත්, සීලාදී ගුණ පිහිටි, ගිහිගෙයින් වෙන්වූවෙකුට, පසඟ පිහිටුවා වැඳ උවටැන්කොට, ඇසුරුකොට, දෙව්මිනිස් සම්පත් ලැබ, අනතුරුව, නිවන් සම්පතට පැමිණෙන හෙයිනි.

ඒ ගිහිගෙයින් වෙන්වූ රුවන් කොටසද මගපල ලද හා කෙලෙස් සහගත (එහෙත්) පිළිවෙත් මගෙහි යන තැනැත්තන් ලෙස කොටස් දෙකකි. ඒ මගපල ලබන තැනැත්තන්ද සේඛ-අසේඛ යැයි දෙකොටසකි. අසේඛ රුවනද සාවක පාරමී බවට පත්වූ හා එසේ නොපැමිණි යනුවෙන් දෙආකාරය. එයින් සාවක පාරමී බවට පැමිණීම අගනේය. කවර හෙයින්ද? බොහෝ යහගුණ පවත්නා බැවිනි. සාවක පාරමී බවට පත් රුවන් අතුරෙන් පසේ බුදුරුවන අගයනු ලබයි. කුමක් නිසාද? බොහෝ යහගුණ පවත්නා බැවිනි. සැරියුත් මුගලන් තෙරුන් සමාන සියගණන් වූ සාවක පිරිස එක් පසේබුදුවරයෙකුගේ ගුණ සමුදායට සියයෙන් අඩක් හෝ සම නොවේ. පසේ බුදුවරුන් අතුරෙන් සම්මා සම්බුදුරුවන අගයෙන් උසස්ය. කවර හෙයින්ද? බොහෝ යහගුණ පවත්නා හෙයිනි. මුළු දඹදිවෙහිම පලඟින් පලඟට වැදෙමින් වැඩසිටිනා පසේබුදුවරුන් හා එක් සම්මා සම්බුදුවරයන් වහන්සේගේ ගුණ හා සමකර බලනවිට පසේ බුදුගුණ සොළොස් කලාවක් හෝ අඩ කලාවක් වේයැයි අගය කළ නොහැකිය. ‘මහණෙනි, යම් තරමක් පාරහිත වූවන් වෙත්ද.... තථාගතයන් වහන්සේ ඔවුන්ගෙන්ද උසස්ය’ ආදී ලෙසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. ‘යාවතා භික්‍ඛවෙ සත්තා අපදා වා -පෙ තථාගතො තෙසං අග්ගමක්‍ඛායති’ මෙසේ කිසිදු ආකාරයකින් තථාගතයන් වහන්සේට සමවන වෙනත් රුවනක් නොමැත. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ න නො සමං අත්‍ථි තථාගතෙන යැයි වදාළහ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුදුරුවනට සමාන වෙනත් රුවනක් නොමැති බව වදාරා, මීළඟට, ඒ සත්වගට හටගත් උවදුරු දුරුකිරීමට, උපත නිසා නොව, කුලගොත් නිසා නොව, කුලවතකු නිසා නොව, මනා පෙනුම නිසා නොව, හුදෙක් අවීචි නිරයෙහි පටන් බව කෙළවර දක්වා වූ ලොවෙහි, සීල සමාධි ආදී ගුණ සමූහයෙන් යුතු බුදුරුවනෙහි අසමාන බව පරම ඇත්ත බැවින් ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං එතෙන සච්චෙන සුවත්‍ථි හොතු යැයි දක්වති.

එහි අදහස නම්, ඉදම්පි මේ ලෝකයෙහි හෝ පරලොවෙහි හෝ දෙව්ලොව හෝ යම්කිසි වටිනා දෙයක්, සම්පතක් හෝ රුවනක් හෝ ඇත්ද, ඒ හා සමාන හෝ එහි ගුණයෙහිද සමාන නොවන බැවින්, බුද්ධෙ රතනං පණීතං එය ඇත්තයි. එහෙයින් එතෙන සච්චෙන මේ ජීවත් වන්නන්ට සොත්‍ථි හොතු යහපත උදාවේවා! නිරෝගීව, උවදුරු නැතිවේවා’ ආනන්ද, ඇස තමාගේ යැයි හෝ, තමා කෙරෙහි (තමාට අයිති යැයි) සැළකීම හිස් දෙයකැයි’ - චක්‍ඛුං ඛො ආනන්‍ද සුඤ්ඤං අත්තෙන වා, අත්තිනියෙන වා’ මෙහිදී දැක්වේ. මේ ආදී තැන්වලින් අදහස් වන්නේ, තමාගේ හෝ තමාට අයත් යයි සිතා කටයුතු කිරීමයි. වෙනත් අයුරින් කිවහොත් ඇස තමාගේ හෝ තමාට අයත් යයි සැළකීම හෝ අයහපතට හේතුය. රතනං පණීතං මෙසේ රුවන උසස් දෙයකි. රුවන් සේ සැළකීම - රුවන් බව උසස්ව සැළකේ යැයි මෙහි අරුත දතයුතුය. අනෙක් අතට, බුදුරජාණන් වහන්සේ රුවනක් යැයි නොසළකන්නේ නම්, රුවන් යැයි සළකනු ලබන වෙනත් දෙයක් මෙහි නැත. ගරු බුහුමන් කරන ලද අරුතින් රුවන් යයි කියනු ලබන යම් දෙයක් යම්තැනක වේද ඒ රුවන් බව සළකාම රතනං යයි හඳුන්වනු ලබයි. ඒ අනුව රුවන යයි හඳුන්වනු ලබන දෙයක් ඇති බැවින්, එසේ හැඳින්වීමට සිදුවේ. ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං, නැතහොත් මේ කරුණින්ද බුදුරජාණන් වහන්සේ රුවනකැයි මෙහි අරුත දතයුතුය. මෙම ගාථාව වදාළ කල්හිම රජකුලය සුවපත්ව, බිය දුරුවිය. ගාථාවෙහි අණ - බලය කෙළසිය දහසක් සක්වළ භූතාදී නොමිනිසුන් පිළිගන්නා ලදී.

මෙසේ බුදුගුණයෙහි ඇත්ත පවසා, මීළඟට නිවනෙහි යහපත කීම ඇරඹියේ ඛයං විරාගං යනුවෙනි. එහිලා නිවන අවබෝධය පිණිස රාගාදිය නැතිකරන ලදී. නැවත හට නොගන්නා ලෙසටම නැතිකරන ලදුව, යළි නැවත එකතුවීමක් නොවේ. ඊට අරමුණු නොවන හෙයින්ද, නිවන අවබෝධ කළ කල්හී රාගාදිය මුළුමනින්ම ඈත්කරන ලද්දේ වෙයි. හැරදමන ලද්දේ වෙයි. සිඳබිඳ දමන ලද්දේද වෙයි. එහෙයින් ඛය යනුවෙන්ද විරාගං යයිද කියනු ලැබේ. එහි යම් ආකාරයකින් හටගැනීමක් නොපෙනේද, නැතිවීම හා පැවැත්මෙහි වෙනසක් නොපෙනේද, එහෙයින් එය හට නොගනී. ජීවත් නොවෙයි. මරණයට පත් නොවේයැයි සළකා අමතං යැයි කියනු ලැබේ. උතුම් අරුතින්ද, පමණ නොකළ හැකි අරුතින්ද පණිතං වේ. යදජ්ඣගා යම් දෙයක් ලැබුවේය, අත්වින්දේය, මනාව ලැබුවේය, තම නුවණ බලයෙන් පැහැදිලිවම අවබෝධ කළේය. සක්‍යමුනී සැකිකුල උපන් බැවින් සක්‍ය වේ. උසස් හික්මීම ලබන (මුනිවරයකු බවට පත්වන) ගුණදහමින් යුතු බැවින් මුනි, සැකිකුලම උපන් මුනිවරයා සක්‍යමුනි, සමාහිතො උතුම් වූ මගපල සමාධියෙන් එකඟ වූ සිත් ඇති, නතෙන ධම්මෙන සමත්‍ථි කිඤ්චී ඒ ඛය ආදී ලෙස නම් වූ රාගාදී (කෙලෙස්) දුරුකරන ලද සැකි මුනිවරයා විසින් අවබෝධයෙන් ලද දහමට සමාන කිසිදු දෙයක හටගැන්මක් නැත. ‘මහණෙනි, සකස් වූ හෝ සකස් නොවූ හෝ, යම් පමණකට පවත්නා වූ හෝ හැමදෙයකටම වඩා විරාගය වටිනා බව කියනු ලැබේ’ යනුවෙන් ‘යාවතා භික්‍ඛවෙ ධම්මා සංඛතා වා අසංඛතා විරාගො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්‍ඛායති’ සූත්‍ර අතර සඳහන් වේ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිවන නම් වූ දහමට වෙනත් දෙයක් සමනොවන බව දක්වා, මීළඟට, මිනිස් සත්වගට හටගත් ඒ උවදුරු දුරුකරනු පිණිස (ඉහත කී) බය, විරාග අමත, පණීත ගුණයෙන් යුතු නිවන්දහම් රුවනෙහි අසමාන බව ඇත්ත යැයි සහතික කොට ඉදම්පි ධම්මෙ රතනං පණීතං, එතෙන සච්චෙන සුවත්‍ථිහොතු යැයි පවසති. එහි අරුත මුල් ගාථාවට කරුණු දැක්වූ අයුරින් දතයුතුය. මෙම ගාථාවෙහි අණද කෙළසිය දහසක් සක්වළ භූතාදී නොමිනිසුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

මෙසේ නිවන් දහම් ගුණයෙන් ඇත්ත පහදා දැන් (එය ලබන පිළිවෙත්) මගෙහි ගුණ කීමට යං බුද්ධසෙට්ඨො (ආදී ගාථාව) කීම ඇරඹූහ. ඇති තතු - ඇත්තටම අවබෝධ කළ යන අරුතින් බුද්ධො, උතුම් පැසසිය යුතු අරුතින් සෙට්ඨො, බුදුබවට පත්, උසස්ම තැනැත්තාම බුද්ධසෙට්ඨො අනුබුදු වූ පසේ බුදු යැයි කියන ලද බුදුවරුන් අතරෙන්ද උසස් වන බැවින්ද බුද්ධසෙට්ඨො නම් වේ. යං පරිවරණ්ණයී ‘නිවන නමැති කෙම්බිමට පැමිණීමට මග අරිඅටැඟි මගයි. ‘අට්ඨංගිකො ච මග්ගානං ඛෙමං නිබ්බාණපත්තියා’ යනුවෙන්ද, ‘මහණෙනි, උතුම් වූ සිවුසස් අවබෝධයට හේතුවන ඊට උපකාර වන යහපත් වූ සිත එකඟතාව - සමාධිය ඔබලාට දේසනා කරන්නෙමි’, ‘අරියං වො භික්‍ඛවෙ සම්මා සමාධියං දෙසිස්සාමි, සඋපනිසං, සපරික්‍ඛාරං’ මේ ආදී ලෙසින් ඒ ඒ තැන්හිදී එය පැසසූහ. සුචිං අපිරිසිදු කෙලෙස් මුළුමනින්ම නසා මනාව පිරිසිදු වීමයි. සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු තම සිතෙහි උසස් සමාධිය පවත්නා කල්හි පලය උපදවාලීම (එයින් බලාපොරොත්තුවන අරමුණ ඉටුවීම) නොවෙන සිදුවන බැවින් (ළඟටම පැමිණි අරුතින්) ආනන්තරිය සමාධි යැයි කීහ. අරිඅටැඟි මගෙහි සමාධිය ඇති වූ කල්හි ඒ තැනැත්තාට අරහත්පලය ලැබීමේ කිසිදු අවහිරයක් නැත. එහෙයින් කියන ලදී -

‘යම් තැනැත්තෙක් සෝවාන් පලය අවබෝධ කරගැනීමට පිළිපන්නේ වේද, ගින්නෙන් කල්පය දැවෙන විටකදී වුවත්, ඒ තැනැත්තා සෝවාන් ඵලය අවබෝධ කරන තෙක්, කල්පය නොදැවෙන්නේය. මහණෙනි, කල්පය පිහිටි පුද්ගලයා යැයි මොහුට කියනු ලැබේ. අරිඅටැඟි මගට පිළිපන් සියළුම තැනැත්තෝ එසේ කල්පයෙහි පිහිටියාහු වෙති.’

සමාධිනා තෙන සමො න විජ්ජති බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් උසස් ලෙස පසස්නා ලද, පිරිසිදු කෙලෙස් මල නසන ඒ ආනන්තරික සමාධියට සමාන රූපාවචර සමාධි හෝ අරූපාවචර සමාධි හෝ කිසිතැනක නොවේ. කවර හෙයින්ද? රූපාවචර, අරූපාවචර ලෝකවල උපත ලබන දැහැන් වඩා ඒ ඒ බඹලොව්හි උපන් තැනැත්තාට වුවද නැවත නිරය ආදියෙහි ඉපදීමට ඉඩ ඇති බැවිනි. මෙම අරහත්පල ලබන ‘සමාධි පිළිවෙත’ වඩනා ලද උසස් තැනැත්තා සියළුම ඉපදීම් මුළුමනින්ම අවසන් කරන ලදී. (සසර ඉපදීමට ඇති හේතු මුළුමනින්ම උදුරා දමන ලදී.) ‘මහණෙනි, සකස් වූ දෙයක් යම් පමණකට ඇත්නම්, ඒ අතරින් අරිඅටැඟි මග උසස්යැයි කියනු ලබයි. ‘යාවතා භික්‍ඛවෙ ධම්මා සංඛතා වා, අරියො අට්ඨංගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්‍ඛායති’ යනුවෙන් සූත්‍රවල දක්වන ලදී.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, අනෙක් සමාධිවලින් ආනන්තරික සමාධිය සමාන නොවන බව දක්වා දැන් පෙර පරිදි මගපල දහම් රුවනෙහි අසමානතාව ඉදම්පි ධම්මෙ ආදී ලෙසින් ඇත්තකැයි තහවුරු කරති. මේ ගාථාවෙහි අණ කෙළසිය දහසක් සක්වළ භූතාදී නොමිනිසුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

මෙසේ මගදහම් ගුණයෙහිද ඇත්ත දක්වා, මීළඟට යෙ පුග්ගලා ආදී ලෙස සඟ ගුණද කීම ඇරඹි සේක. යෙ පොදුවේ සඳහන් වීමකි. පුග්ගලා යම් තැනැත්තන් - පුද්ගලයන්, අට්ඨා ඔවුන්ගේ ගණන හෝ පමණ කොටස, පිළිවෙත් මගට පත් සතරදෙනෙක්ද, පලයෙහි පිහිටි සතරදෙනෙක් ඔවුහු අටදෙනෙක් වෙති. සතං පසත්‍ථා යහගුණ පත් බුදු, පසේබුදු, මහරහතන් වහන්සේලා විසින්ද, අනෙක් දෙව් මිනිසුන් විසින්ද පසස්නා ලදහ. ඒ කවර හෙයින්ද? (පෙර සසර පුරුදු පරිදි) උපතින්ම පිහිටන සීලාදී ගුණ දහම්හි එකතුවීමයි. සපුමල්, මූණමල් ආදියෙහි සොබාවයෙන්ම පැහැය, සුවඳ ඇතිවන්නා සේ, ඒ අටදෙනාද (සතරමග සතරපලයට පත්) සීල, සමාධි ආදී ගුණයෙන් යුතු වෙති. ඒ මල් පැහැපත්, සුවඳවත් සේ, දෙව් මිනිසුන්ට පියමනාප වෙමින් පැසසුම් ලබති. එහෙයින් යෙ පුග්ගලා අට්ඨසතං පසත්‍ථා යැයි කියන ලදී.

නැතහොත්, යෙ නියමයක් නොකොට පොදුවේ දැක්වීමකි. පුග්ගලා පුද්ගලයෝ, අට්ඨසතං ඔවුන්ගේ ගණන හෝ පමණ කොටස, එකබීජී (හෙවත් එක්වරක් පමණක් කාමභවයෙහි ඉපිද රහත්පලයට පත්වන) කොලංකාල (හෙවත් දෙවාරයක සිට සයවාරයක් දක්වා කාම භවයන්හි ඉපිද රහත්පලයට පත්වන) සත්තක්‍ඛත්තුපරම (හෙවත් සත්වරක් පමණක් කාමභවයන්හි ඉපිද රහත්පලයට පත්වන) යනුවෙන් සෝවාන් බවට පත්වන්නන් තුන් ආකාරය. කාම, රූප, අරූප භවවල සකදාගාමි පල ලද්දෝ තුන්ආකාර වෙති. ඒ සියල්ලන්ම සතරාකාර වූ පිළිවෙතින් විසිහතර දෙනෙකි. අන්තරා පරිනිබ්බායි, උපහච්ච පරිනිබ්බායි, සසංඛාර පරිනිබ්බායි, අසංඛාර පරිනිබ්බායි, උද්ධංසොත, අකනිට්ඨගාමී යැයි අවීහ බඹලොව පස්දෙනෙකි. එසේම අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී යන බඹලෙව්හිද වෙති. අකනිටාවෙහි උද්ධංසොත ‘උතුමා’ හැර - සතරදෙනෙකි. ඒ අනුව අනාගාමී බවට පත්වූවන් විසිහතර (කොටසකි) සුක්‍ඛ විපස්සක, සමථයානික යනුවෙන් රහත් බවට පත්වූවන් විසිහතර (කොටසකි) සුක්‍ඛ විපස්සක, සමථයානික යනුවෙන් රහත් බවට පත්වූවන් දෙදෙනෙකි. සතරමගෙහි පිහිටි සතරදෙනෙකු සමග පනස් හතරකි. මේ සියල්ලෝම සද්ධාධුර, පඤ්ඤාධුර යනුවෙන් ඒ දෙගුණ වූ විට එකසිය අටක් වෙති. ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය.

චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්ති අටදෙනෙක් හෝ, එකසිය අටදෙනෙක් යැයි විස්තර ලෙස දැක්වූ ඒ සියල්ලෝම, කෙටියෙන් දක්වතොත්, සෝවාන් මගෙහි පිහිටි, සෝවාන් පලයෙහි පිහිටි, යනුවෙන් එක් යුගලක් ලෙසින් අරහත් මග - අරහත් ඵලය දක්වා සතර යුගලක් වෙති. තෙ දක්‍ඛිණෙය්‍යො මෙහි තෙ යනුවෙන් මුලින් නම් නොකොට පොදුවේ දැක්වූ ඔවුන් ‘දැන් නම් කොට පෙන්වා දෙති. විස්තර අනුව අටක් හෝ එකසිය අටකැයිද, කෙටියෙන් යුගල සතරක් ලෙසින්ද දැක්වූ යම් පුද්ගලයෝ වෙත්ද, ඒ සියල්ලෝම දානාදිය පිළිගැනීමට සුදුසු වෙති. ඒ අදහසින් දක්‍ඛිණෙය්‍යො වේ. ‘මොහු මට මේ වෙදකම හෝ පණිවුඩය හෝ ඉටුකරනු ඇතැයි ‘මෙවැනි බලාපොරොත්තු නැතිව, (කරන කියන දෙයෙහි) කම්පල අදහාගෙන, දෙනු ලබන දීමට සුදුසු දේ දක්‍ඛිණ නම් වේ. සීලාදී ගුණෙන් යුතු පුද්ගලයෝ හා ඉහත දැක්වූ උතුමෝද එසේ දීමට සුදුසු බවට පත්වෙති.

සුගතස්ස සාවකා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සොඳුරු ගමනින්ද, යහපත් තැනකට ගිය බැවින්ද මැනවින් ගිය බැවින්ද, හොඳ වචන පවසන බැවින්ද සුගත නම් වෙති. ඒ සුගතයන් වහන්සේගේ, උන්වහන්සේගේ වචනය අසන සියල්ලෝද සාවකයෝය. වෙනත් පුද්ගලයෝද ඇසීමට කැමති වෙති. ඒ අසා නැවත කළයුතු කටයුතු නොකරති. එහෙත් මොවුහු නම් අසා, දහමට අනුව කළයුතු පිළිවෙත්හි හැසිර, මගපලවලට පැමිණියහ. එහෙයින් සාවකයන් යැයි කියනු ලබති. එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානි ඒ සුගත සාවකයන් කෙරෙහි සුළුවෙන් හෝ දෙනු ලබන දානයක් පිළිගන්නා තැනැත්තා එය පිළිගැනීමට සුදුසු වන සේ මගපල ලැබ පිරිසිදු බවට පත්ව ඇති බැවින්, මහත් ආනිසංස වේ. සූත්‍රවලද මෙසේ වදාරන ලදී -

‘මහණෙනි, යම් පමණක සංඝයා හෝ සමූහයක් හෝ වේද, ඔවුන් අතුරෙන් යුග හතරක් වූ, පුද්ගල කොටස් අටක් වන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එබඳු සාවක පිරිසම වඩා උසස් වේ. (දෙනු ලබන දෙයෙහි) මහත් ආනිසංස වේ.’ යනුවෙන්.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගපලයෙහි පිහිටීම අනුව සියළුම මහ සඟරුවනෙහි ගුණ කියා, මීළඟට එම ගුණය නිසාම එහි ඇත්ත සහතික කරමින් ඉදම්පි සංඝෙ යැයි ද වදාළහ. එහි අරුත පෙර කී අයුරින් දතයුතුය. මේ ගාථාවෙහි අණ කෙළසිය දහසක් සක්වළ භූතාදී නොමිනිසුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

මෙසේ මගපල ලද ලෙසට සාවක සඟ ගුණ දක්වා, දැන් ඇතැම් පලසමවත් සුව විඳින, කෙලෙස් දුරුකරන ලද තැනැත්තන්ගේ ගුණ කීමට යෙ සුප්පයුත්තා යනුවෙන් ගාථාව ඇරඹූහ. යෙ නියමකොට නොදැක්වූ වචනයකි. සුප්පයුත්තා මනාව යෙදුණු, නොයෙක් ආකාර වූ, ආසාවලින් හා (ඒවා ලබාගැනීම) අත්හැර, පිරිසිදු ජීවන පැවැත්මෙන් යුතුව තමන්ම විදසුන් වැඩීමෙහි නියැලීමට පටන්ගෙන, නැතහොත් සුප්පයුත්තා යනු කය වචනය පිරිසිදු ලෙස හසුරුවාගැනීමයි. එයින් ඔවුන්ගේ සිල් සමූහය පෙන්වා දෙයි. මනසාදළ්හෙන තිරව, නොසෙල්වෙන සිතිවිලිවලින්ම එකඟ කොටගත්, සකස් කරගත් මනසින් යුතුව, එයින් ඔවුන්ගේ සමාධි කොටස පෙන්වා දෙයි. නික්කාමිනො සිරුර ගැනද ජීවිතය ගැනද බලාපොරොත්තු නැතිව, නුවණ පෙරදැරි වූ උත්සාහයෙන් සියළු කෙලෙසුන්ගෙන් ඉවත් වූ මෙයින් ඔවුන්ගේ උත්සාහවත් වූ නුවණ රැස (පඤ්ඤාක්‍ඛන්‍ධ) දැක්වෙයි.

ගොතමසාසනම්හි පරම්පරාවෙන් ගොතම නම් වූ තථාගතයන්ගේම සසුනෙහි, එයින්, මේ සසුනෙන් පිටත, විමුක්තිය සිතා, නොයෙක් ලෙසින් තවුස්දම් කරන්නන් අතර, මනා ගුණ නොමැතිව කෙලෙස්වලින් ඉවත් නොවීම පැහැදිලි කරයි. තෙ පෙර දක්වන ලද ගෞතම ශ්‍රාවකයෝ පත්තිපත්තා මෙහි පත්තබ්බා යනු පැමිණීමට සුදුසු, ‘යම් දෙයකට - ස්වභාවයකට පැමිණ, මුළුමනින්ම කාමාදී බැමිවලින් නිදහස් වෙති. අරහත් පලයට සමාන වචනයකි. එබඳු තැනට පැමිණියේ යැයි පත්තිපත්තා, අමතං නිවන, විගය්හ අරමුණු ලෙසින් එය රඳවා බැසගෙන, ලද්ධා ලැබ, මුධා වැය නොකොට, තුට්ටුවක් හෝ වැය නොකොට නොමිලයේ, නිබ්බුතිං කෙලෙස් දැවිල්ල නිවාලන ලද පල සමවත් සුව, භූඤ්ජමානා අනුභව කරමින්, කුමක් නිසා කියන ලදද? මෙම ගෝතම සාසනයෙහි සීල සංයමයෙන් යුතුව, කය වචනයෙන් සංවරව, සිත සමාධියටම යොමුකොට, නුවණින් යුතුව, මනාව පිළිවෙත් සපුරා, නිවන අරමුණු කොට, ගත් ඔවුහු නොමිලේ ලබන පල සමවතින් හඳුන්වා ඇති නිවන විඳිමින් පැමිණිය යුතු තැනටම පැමිණියහ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පලසමවත් විඳින, කෙලෙස් දුරුකළ තැනැත්තන් ලෙසින් සඟරුවනෙහි ගුණ කියා, දැන් එය ඇත්තක් බව දක්වමින්, ඉදම්පි සංඝෙ යැයි සහතික කොට පවසති. එහි අරුත පෙර කී පරිදි දතයුතුය. මෙම ගාථාවෙහි අණද කෙළසිය දහසක් සක්වල භූතාදී නොමිනිසුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

මෙසේ කෙලෙසුන් නසන ලද තැනැත්තන්ගේ ගුණයෙන් ශ්‍රාවක සංඝයා පිළිබඳව ඇත්ත පහදා, බොහෝ දෙනාට තහවුරු වන පරිදි, දැන් සෝවාන් ඵලයට පත්වූවන්ගේ ගුණ දැක්වීමට යථින්‍දඛීලො යන ගාථාව කීම) ඇරඹුහ. එහි යථා යනු උපමා වචනයයි. ඉන්‍දඛීලො නගර දොරටුවෙහි (උවදුරු) වැළකීම පිණිස එළිපත්ත අතරෙහි අටරියනක් හෝ දසරියනක් (ගැඹුරට) පොළව සාරා, සිටුවන ලද සවිමත් දැව කුළුණකට සමාන වචනයකි. පඨවී බිමෙහි සිතො ඇතුලට පිවිස සිටියේ, සියා වන්නේ, චතුබ්භි වාතෙහි සිවුදෙසින් හමන සුළඟින්, අසම්පකම්පියො කම්පනය කිරීමට හෝ සෙලවීමට හෝ නොහැකි වන්නේය. තථූපමං එසේ, ඒ පරිදි, සප්පුරිසං උසස් මිනිසෙකු වදාමි කියමි. යො අරියසච්චානි අවෙච්ච පස්සතී යමෙක් උතුම් සිවුසස් නුවණින් තහවුරු කොට පිරිසිඳ දකී. (අවබෝධ කරයි.) ඒ උතුම් සිවුසස් පිළිබඳව විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇති පරිදි දතයුතුය.

මෙය එහි කෙටි තේරුමයි. නගර දොරටුවෙහි තදින් සිටවූ කණුව පොළව ඇතුලත ගැඹුරට තිබෙන බැවින්, සිවුදෙසින් හමන සුළඟින් නොසෙල්වෙන්නා සේ, සිවුසස් දහම අවබෝධ කරන ලද මේ තැනැත්තා එයට උපමා කොට කියමි. කවර හෙයින්ද? සිවුදිගින් හමන සුළඟට කම්පා නොවන නගර දොරටුවෙහි කුළුණ මෙන්, ඒ උතුම් තැනැත්තාද වෙනත් සියළු තීර්ථක ආදීන්ගේ වාද නැමැති සුළඟින් කම්පා නොවේ. එහෙයින් ඔවුන්ගේ මතවාදවලින් ඒ කිසිකෙනෙකු කම්පනයට හෝ සෙලවීමට හෝ නොහැකි වන්නේය. සූත්‍රවලද මෙසේ වදාරන ලදී -

‘මහණෙනි, ගැඹුරට හාරා සිටුවා ඇති යකඩ කණුවක් හෝ ඉන්‍ද්‍රඛීලයක් හෝ නැගෙනහිර දෙසින්, පැසුළු දෙසින්, දකුණු දෙසින්, උතුරු දෙසින් හමන සුළඟින් කම්පා නොවන්නේය. තදින් කම්පා නොවන්නේය. මඳක් හෝ නොසෙල්වෙන්නේය. ඊට හේතු කවරේද? ‘මහණෙනි, පොළවෙහි ගැඹුරට සාරා, ඒ ඉන්‍ද්‍රඛීලය පිහිටුවා ඇති බැවිනි. ‘මහණෙනි, එපරිද්දෙන්ම, යම්කිසි මහණන් හෝ බමුණන් හෝ මේ දුක යැයි....පිළිවෙත යැයි ඇති සැටියෙන් දැනගනිත්ද, ඔවුහු ‘මේ පින්වත් තැනැත්තා ඒකාන්තයෙන් දතයුතු දේ දනී, දැකිය යුතු දේ දකී යැයි (සළකා) වෙනත් මහණකුගේ හෝ බමුණකුගේ හෝ මුහුණ දෙසවත් නොබලති. ඊට හේතු කවරේද? මහණෙනි, උතුම් වූ සිවුසස් මනාව දකින ලද (අවබෝධ කරන ලද) හෙයිනි.’ යනුවෙනි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝදෙනාට පිළිගත හැකි පරිදි සඟරුවනෙහි ගුණයට අදාලව සෝවාන් ඵලයට පත් තැනැත්තකු පිළිබඳව පැහැදිලිකොට, එම ගුණ නිසාම ඉදම්පි සංඝෙ යනුවෙන් ඇත්ත වූ වචන සහතික කොට දක්වති. එහි අදහස පෙර කී පරිදි දතයුතුය. මේ ගාථාවෙහි අණ කෙළ සියදහසක් සක්වළ භූතාදී නොමිනිසුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

මෙසේ සෝවාන් බවට පත්වූවන්ගේ ගුණයෙන් පොදුවේ සඟ පිරිස පිළිබඳ වූ ඇත්ත පවසා, දැන් ඒකබීජි, කොලංකෝල, සත්තක්‍ඛත්තු පරම යයි හැඳින්වෙන සෝවාන්පල ලද තිදෙනා ගැන දක්වති. ඒ පිළිබඳව මෙසේ සඳහන්ය -

“මේ ලෝකයේ ඇතැම් කෙනෙක් සසර බැඳීම් හෙවත් සංයෝජන තුනක් නසා සෝවාන් බවට පත්වෙති. ඔහු එකම භවයෙක ඉපිද, දුක් කෙළවර කරයි. මේ ‘ඒකබීජී’ යැයි හැඳින්වේ. (ඇතැම් කෙනෙක්) දෙවරක් හෝ තෙවරක් භවයෙහි ඒ ඒ තැන්හි සැරිසරා (ඉපිද) දුක කෙළවර කරති. ඔහු හැඳින්වෙන්නේ ‘කොලංකොල’ යනුවෙනි. එසේම සත්වරක් පමණක් දෙව් මිනිස් ලෝකවල සැරිසරා, දුක් කෙළවර කරති. මේ ‘සත්තක්‍ඛත්තුපරම’ වේ.”

මේ සියල්ලන් අතරෙන් කණිටු තැන් ගන්නා ‘සත්තක්‍ඛත්තුපරම’ යැයි හැඳින්වෙන සෝවාන් පල ලද තැනැත්තාගේ ගුණ කීම යෙ අරියච්චානි යන ගාථාවෙන් ඇරඹූහ. එහි යෙ අරියච්චානි පිළිබඳව කලින් කියා ඇති පරිදිමය. විභාවයන්ති නුවණ නැමති ආලෝකයෙන්, ඇත්ත වසාලන කෙලෙස් අඳුර දුරුකොට, තමන් විසින් මැනවින් අවබෝධ කරති. ගම්භීර පඤ්ඤෙන අපමණ නුවණැති බැවින්, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි (හැම කෙනෙකුටම) නොලැබිය හැකි සේ පිහිටි නුවණින් සියල්ල දන්නා බව කියන ලදී. සුදෙසිතානි හැමවිටම ගැලපෙන පරිදි, කරුණු එක්රැස් කොට, අඩුපාඩු නොමැතිව ඒ ඒ තන්හි මැනවින් දෙසන ලදහ. කිඤ්චාපි තෙ හොන්ති භුසප්පමත්තා වඩනා ලද සිතැති මගපලයට පත්, සෝවාන් මග නුවණින් යුතු, ඒ තැනැත්තෝ, සසර ගමන කෙළවර කිරිමට පමාවන දෙව්රජුන් හෝ සක්විති රජුන් සේ පැමිණ (ඉපිද) බොහෝ (නිවනට) පමාවෙත් ද, පවත්නා වූ විඤ්ඤාණයෙහි නැති නොකිරීම නිසා කෙළවරක් නොමැති සසරෙහි හත්වරක් උපත ලැබ, නාමයද රූපයද එහිදී නැතිකරන ලද බැවින්, කෙළවර කරන ලද බැවින්, න අට්ඨමං භවං ආදියන්ති සත්වන භවයෙහි විදසුන් වඩා අරහත් බවට පැමිණෙති.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සත්වරක් පමණක් භවගාමී වන, සෝවාන් පල ලද සාවක සඟරුවනෙහි ගුණ දක්වා, ඒ ගුණ නිසාම ඉදම්පි සංඝෙ යනුවෙන් එය ඇත්තක් සේ සහතික කොට වදාරති. එහි අරුත පෙර කී පරිදිම දතයුතුය. මෙම ගාථාවෙහි අණ කළ සියදහසක් සක්වළ භූතාදී නොමිනිසුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

මෙසේ සත්වරක් පමණක් භවගාමීව, අටවැනි උපතක් නොලබන සාවක සඟගුණ ඇත්ත බව කියා, මීළඟට, ඒ සත්වන භවයෙහි උපත ලබන වෙනත් පුද්ගලයන් විසින් ඊට පෙර භවයන්හි උපත් ලැබීමෙහිදී දැඩිකොට ගනු ලබන, එතෙක් ඉවත් නොවූ කරුණුද (ඒවාද දුරුකොට ඉතිරි) මගපල ලබන්නන්ගේ ගුණ දැක්වීමට සහාවස්ස ආදී ගාථාව වදාළහ. එහි සහාවා සමගම අස්සා අටවන වරට උපතක් නොවේයැයි කියනවිට, ඒ අතර භවයක උපත ලබන්නාට, දස්සන සම්පදාය සෝවාන් මගපල පැමිණීමෙන්, සෝවාන්මගට පැමිණීමෙන් නිවන දැක, කළයුතු කටයුතු පරිදි සියල්ලන්ට පළමුව නිවන දැකීම නිසා එසේ කියනු ලැබේ. එය තමන් කෙරෙහි පහළවන අවබෝධාත්මක වූ දැකීමයි. ඒ දැකීමත් සමගම තයස්සු ධම්මා ජහිතා භවන්ති මෙහි සු යනු අකුරු අඩුවක් පිරවීමට නිපාත පදයකි. ‘සාරිපුත්ත, මේ මගේ ‘මහා විකට’ නම් ආහාරය වෙයි. ‘ඉදං සු මෙ සාරිපුත්ත මහා විකට භොජනස්මිං හොති’ ආදී තැන් මෙනි. මේ දැකීම හෙවත් සෝවාන් ඵලයට පැමිණීමත් සමගම, එතෙක් බැඳී තිබුණු කරුණු තුනක් අත්හරිති. දුරු කරති. එහි අදහස මෙසේය.

දැන් ඒ අත්හරින ලදැයි දකිනු ලබන කරුණු පහදා දෙනු පිණිස සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡිතඤ්ච සීලබ්බතංවාපි යදත්‍ථි කිඤ්චී යැයි වදාළහ. උපාදාන පහකින් යුතුව සිරුර පවත්නා කල්හී, සිරුර පිළිබඳව ඇතිවන විසිවැදෑරුම් වූ හැගීම් අනුව දක්නා ආකාරය සක්කාය දිට්ඨි වේ. සිරුර කියා දෙයක් ඇතැයි සැළකීම සක්කාය දිට්ඨිය. ඉහත කියන ලද පරිදි සිරුර දකිනවිට හැඟීම් ඇතිකර ගැනීම සක්කාය දිට්ඨිය. ඒ කියන ලද පරිදි, කයෙහි රූප ආදී ලෙස සළකමින් ‘තමාගේ’ යැයි සිතා පවත්නා වූ හැඟීම යන තේරුමයි. එම හැඟීම නැතිකරන ලද බැවින් සියළු දැකීම්, හැඟීම් දුරුකරන ලද්දේම වේ. තමාගේ යැයි සැළකීම එයට මුල්වන හෙයිනි. සියළු කෙලෙස් රෝග සමනය කරන බැවින් (විදසුන්) නුවණ විචිකිච්ඡිත (හෙවත් ඉවත් කිරිමට ඇති බලාපොරොත්තුව) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නුවණින් මේ භවයේදී ඒවා දුරුකරන ලදී. ඒ ලෙසින් හෝ නුවණින් ඒවා දුරුකිරීමේ බලාපොරොත්තුව ඉටුකර ගත් බැවින්, ජීවත්වන විටද ඒවා ඉවත්ව ඇති බැවින් විචිකිච්ඡිතං වේ. (මග පෙන්වන) බුදුරජාණන් වහන්සේ පිළිබඳ විමතිය-සැකය ආදී ලෙසින් අටවැදෑරුම් වූ කරුණු ගැන සමාන වචනයකි. ඒ සැකය දුරුකරන ලද බැවින්, අනෙක් සියළුම සැක සහගත කරුණු ද දුරුකරන ලද්දේය. එයම සැකයෙහි මුල නොවේ. මේ සසුනෙන් පිටත, මහණ බමුණන් සීලයෙන් පිරිසිදු වේ. වත්පිළිවෙතින් පිරිසිදු වේ යැයි (පවසමින්) ගවයන්, බල්ලන් මෙන් කටයුතු කර, එය සීලය සේ සමාදන්ව, ගවයන්ගේ, බල්ලන්ගේ හැසිරීම් වතාවත් සේ පිළිපදිත්ද, සීලබ්බත යැයි කියනු ලැබේ. එබඳු සීලවත අනුගමනය නොකරන බැවින්, රෙදි නොහැඳ සිටීම, මුඩුකිරීම් ආදී දරුණු තවුස්දම් නැත. එය සැකයටද මුල්වේ. එහෙයින් ඒ සියල්ල අවසාන බැවින් යදත්‍ථි කිඤ්චි යැයි කියන ලදී. දුක දැකීමෙන් මෙහි සක්කාය දිට්ඨියද, දුකට හේතුව දැකීමෙන් විචිකිච්ඡාවද, දුක නැතිකිරිම හා දුක නැතිකිරීමේ පිළිවෙත් මගින් හෙවත් නිවනින් සීලබ්බතද දුරුවේ යයි දතයුතුය.

මෙසේ ඒ සෝවාන් ඵලයට පත් තැනැත්තාගේ සසර ගමනේ කෙලෙස් නැතිවන අයුරු දක්වා, තවදුරටත් කෙලෙස් ඇතිකල්හී එය ඉතිරිව ඇති විපාක ලෙසින් දතයුතුය. එයද නැති කළ යුතු බැවින් එහි නැතිකිරීමද දක්වමින් චතූහපායෙහි ච විප්පමුත්තො යැයි වදාළහ. නිරය, තිරිසන් යෝනිය, පේත හා අසුරකාය යනු සතර අපායයි. ඒ සෝවාන් ඵලයට පත් තැනැත්තා සත්වරක් උපදින්නේ නමුදු ඒ සතර අපායෙන් මිදුනේ වේ.

මෙසේ විපාක නැති කිරීමද දක්වා දැන්, යම් විපාක දීමකට මුල්වන කටයුතුද (කම්ම) නැතිකිරීමද පහදමින් ඡ චාභිඨානානි අභබ්බො කාතුං යැයි කීහ. එහි අභිඨානානි යනු ලාමක පහත් තැන්ය. ඒ තැන් හයෙහි ඉපදීම ලබාදෙන දේ ඔහු වෙතින් සිදුවනු නොහැකිය. ඒ ගැන, ‘මහණෙනි, මෙම යහපත් දැකීම ලබන තැනැත්තාගෙන්, මවගේ දිවි තොර කිරිමක් සිදුවීමට ඉඩක් නැත’ ‘අට්ඨාන මෙතං භික්‍ඛවෙ අනවකාසො යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යා’... ආදී ලෙසින් ඒකක නිපාතයේ කී පරිදි, මව මැරීම, පියා මැරීම, රහතුන් මැරීම, (බුදු සිරුරෙන්) ලේ සෙලවීම, සංඝ භේදය, වෙනත් සමයක මගපෙන්වන නායකයකු ඇදහීම නොකරන්නේ යැයි දතයුතුය. මනා දැකීමෙන් යුතු අරියසාවකයා කුරාකුහුඹුවෙකුගේ වුවත් දිවි තොර නොකරයි. එයද කෙලෙස් සහිත ජනයාට නිගරු පිණිස කියන ලදී. කෙලෙස් සහිත වූවෝ මනා දැකීමක් නොමැති බැවින් මෙසේ මහත් වැරදි සහගත දේ කරති. දැකීමෙන් යුතු තැනැත්තා වෙතින් එවැනි දේ සිදුනොවේ. පසු ඉපදෙන ජාතිවලදීද ඒවා නොකිරීමේ දැක්මක් ඇත. ඉපදෙන අතරතුර, තමන්ගේ උසස් සාවක බව (සෝවාන් බව) නොදන්නා නමුදු, පරපණ නැසීම ආදී පස්ආකාර වූ විරමණයෙන් හා මව මැරීම වැනි තරහ මුල්කොට ගත් කරුණු පහක්ද, වෙනත් සමයවාදයක් නොපිළිගැනීමත් යන සවැදෑරුම් දේද සොබාවයෙන්ම නොකරයි. ඒ අනුව ඇතැම් කෙනෙක් ඡ චාභිඨානානි යැයි ද කියති. මළ මසුන් ගෙන යන්නන්ද, උසස් පැවතුම් ඇති (අරියසාවක) ගම්දරුවන්ද මෙහිලා නිදසුන්ය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, භව සතක් දක්වා උපත ලබන සෝවාන් බවට පත් උසස් සාවක ගුණ ලෙසින් මුලපටන්ම සඟරුවනෙහි ගුණ කියා දැන් ඒ ගුණ නිසාම, ඉදම්පි සංඝෙ යනුවෙන් ඇත්ත වූ වචන සහතික කොට දක්වති. මේ ගාථාවෙහි අණ ද කෙළ සියදහසක් සක්වළ භූතාදී නොමිනිසුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

මෙසේ මුලපටන්ම සත්භවයක ඉපදීම නැති නොකරන ලද පුද්ගලයන් පිළිබඳ උසස් ගුණයෙන් සාවක සංඝයා කෙරෙහි වූ තීරණයෙන් හා ඇත්තම වූ වචනයෙන් සහතික කොට දක්වා, දැන්, ඒ සෝවාන්පලය ලද තැනැත්තා වෙතින් සයවැදෑරුම් කරුණු සිදුනොවීම, පමණක් නොව, සුළු හෝ පවක් කොට එය සැඟවීමත් සිදුවිය නොහැකි යයිද, කිසියම් පමාවීමකින් හෝ කරන ලද එබඳු දෙයක් නොසඟවන ගුණය කිඤ්චාපි සො කම්මං කරොති පාපකං යනුවෙන් වදාළහ.

එහි තේරුම නම්, සො සෝවාන් තැනැත්තා, කිඤ්චාපි සිහි මුළාවකින් පමාවීමකට පැමිණ, ලෝකයා වරද යයි සම්මත කරුණු දැන දැන නොඉක්මවිය හැකි බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ පවත්නා වහර සැළකිල්ලට ගෙන එසේ වදාරන ලදී. ‘මා විසින්, මගේ සාවක පිරිසට යම් පමණ සිකපද පණවන ලදද, ඒ සාවක පිරිස ජීවිතය අත්හළද, ඒවා නොඉක්මවති.’ ‘යං මයා සාවකානං සික්‍ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’, එසේ දක්වා ඇති සේම, කුටි සැකසීම, එක්ව නිදීම ආදී පණවන ලද වැරදි ඉක්මවා යන, කායෙන පාපකම්මං කරොති පද පිළිවෙලින් දහම හැදෑරිමෙන්, මතුවට වචන පහ හයකින් (සුදුසු නොවන ආකාරයෙන්) දහම් දෙසීම, වැඩකට නැති කතා හෝ නපුරු වචනයෙන් හෝ වාචාය උද චෙතසා වා කිසිවිටක ආසා උපදවන රන්රිදී ආදිය පිළිගැනීමෙන් හෝ, සිවුරු ආදිය පරිහරණයෙහිදී විමසීමකින් තොරව (සීතල, උණුසුම වළකා ගැනීම ආදී පච්චවෙක්‍ඛනයෙන් තොරව) හෝ පාපයක් කෙරේද, අභබ්බො සො තස්ස පටිච්ඡාදාය ඒ සෝවාන් ඵලයට පත් තැනැත්තා මේ දෙය අකැපය, නොකළ යුතුයැයි දැන, මොහොතකුදු නොසඟවයි. එකෙණෙහිම තම මගපෙන්වන නායකයාට හෝ (තථාගතයන් හෝ) වියත් දැනුමැති කෙනෙකුට හෝ, තමා හා එක්ව වසන කෙනෙකුට හෝ හෙළිකොට, දහමට අනුකූලව කටයුතු කරයි. නැවත නොකරන්නෙමි’යි සංවර වෙයි. නැතිනම් එසේ සංවර විය යුතුයි. කවර හෙයින්ද? අභබ්බතා දිට්ඨපදස්ස වුත්තා මෙබඳු පව්කම් කොට, එය වළක්වනු පිණිස, නිවන පෙනෙන මානයේ සිටි දැක්මෙන් යුතු ඒ තැනැත්තාට නොහැකි වේයැයි කියන ලදැයි තේරුමයි.

ඒ කෙසේද?

‘මහණෙනි, උඩුකුරුව නිදන ළදරු කුමරකු අතින් හෝ පාදයෙහි ගිනි අඟුරක් (තවරා) ගත්විට ඉක්මණින්ම ඉවතට ඇදගන්නේ යම්සේද, ඒ දැකීමෙන් යුතු තැනැත්තාද එබඳු ඇවැතකට පැමිණේද, එයින් ඈත්වීමට වැටහේද, ඉක්මණින්ම තම නායකයා හෝ තථාගතයන් වහන්සේ හෝ වියත් දැනුමැති කෙනෙකු හෝ තමා හා එක්ව වසන කෙනෙකු වෙත හෝ එය කියයි. විවරණය කරයි. පැහැදිළි කරයි. එසේ කියා, විවරණය කොට, පැහැදිළිකොට නැවත එවැනි දෙයක් සිදුනොවීමට හික්මෙයි. එය මෙබඳු තැනැත්තන් කෙරෙහි වූ නියාම දහමකි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, පමාදව ගත කරන්නකු වුවද, නිවන දැක්මෙන් යුතු ඒ සෝවාන් බවට පත් තැනැත්තාගේ වරද නොසඟවන ලද ගුණය දක්වා, දැන් ඒ ගුණ නිසා ඉදම්පි සංඝෙ යැයි ඇත්ත වචනය සහතික කොට කියති. එහි අරුත කලින් කියා ඇති පරිදි දතයුතුය. මේ ගාථාවෙහි අණ ද කෙළ සියදහසක් සක්වළ භූතාදී නොමිනිසුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

මෙසේ සාවක සංඝබවට පිළිපන් තැනැත්තාගේ ඒ ඒ ගුණ සමූහය අනුව, තීරණය කොට ඇත්ත කියා, මීළඟට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තෙරුවන් ගුණ පහදා දෙමින්, මෙහිදී සැකෙවින්ද, වෙනත් තන්හි සවිස්තරවද උගත යුතු දැනගත යුතු ලෙස දෙසන ලද දහම අනුව (තම අවබෝධය හෙවත් බුදු අදිටන බලයෙන්) ඇත්ත තහවුරු කොට වනප්පගුම්බෙ යථා ඵුස්සිතග්ගෙ ආදී ගාථාව ඇරඹූහ. එකිනෙකට ළං ළංව පිහිටි, වැඩුණු ගස් සමූහය වනයයි. මුල්වලින් හා අරටුව එළය හා පොතු සහිත අතුපතරින් යුතු වූයේ ගුම්බයි. (මෙසේ) පඳුරු පඳුරු සේ එකට බැඳී වැඩී ඇති හෙයින් වනෙ පගුම්බො = වනප්පගුම්බෙ යැයි කියා ඇත. ‘විතක්කය විචාරය. ද ඇත, ‘විතක්ක හැර විචාරය පමණකට ඇත.’ අත්‍ථි සවිතක්ක සවිචාරෙ - අත්‍ථි අවිතක්ක විචාරමත්තො, ‘සැපෙහිද දුකෙහිද ජීවත් වේ, ‘සුඛෙ දුක්ඛෙ ජීවෙ’ ආදී තැන්හි මෙන් මෙසේ කිව හැකි අයුරිනි. යථා උපමාව දැක්වීමේ වචනයයි. අතු අග පිපුණු මලින් යුතු - ඵුස්සිතානි අග්ගානි අස්සා = ඵුස්සිතග්ගෙ, අතුඉති සෑම තැනකම මල් පිපුණු යන අදහසයි. කලින් සඳහන් වූ පරිදි ඵුස්සිතග්ගෙ යැයි කියා ඇත. ගිම්හාන මාසෙ පඨමස්මිං ගිම්හෙ උණුසුම් කාලයට ගැනෙන මාස හතරක යම් මාසයක්, ඒ කිනම් මාසයද? ගිම්භානයෙහි මුල්ම මාසය - බක් මාසය අදහස් වේ. එය පළමු ගිම්හානය වසන්ත සමයෙහි පටන්ගැන්ම සේ, ‘බාල වසන්තය’ සේ ගැනේ. මින්පසු පදවල තේරුම පහසුය.

මේ කෙටි අරුතයි. යම්සේ පළමු ගිම්හානය නම් වූ බාල වසන්තයෙහි, නොයෙක් නොයෙක් ගස්වලින් යුතු කැලෑවෙහි නොමේරු ගස් අතුඅග පිපුණු මලින් එකම පඳුරක් මෙන් සිරියාවක් වේද, එසේම, රූප ආදී කොටස්වලින් යුතු, පිහිටුවා ගන්නා ලද සිහිය වන් සීල සමාධි කඳින් හා නොයෙක් ආකාර වූ අරුත් කොටස් නැමති මලින් බොහෝ සොඳුරු සිරියා ඇති බැවින් තථූපමං, ඒ නිවන් සලසන මග පහදා දෙමින්, නිබ්බාණගාමිං, ඉගෙන දරාගත යුතු ධම්මවරං වාසි ලබාගැනීමට නොව, සත්කාර ලබාගැනීමට නොව, හුදෙක්ම හැමදෙනා කෙරෙහි මහා කරුණාව පෙරදැරි කොටගත් හදවතින් පරමං හිතාය අදෙසයී, මෙහි ගාථාවේ වචන ගැළපීමේ පහසුව සළකා පරමංහිතාය යනුවෙන් අනුනාසිකව යොදා ඇත. තේරුම මෙයයි. පරම හිතාය - හැමදෙනා කෙරෙහි හිතානුකම්පාවෙන්ම නිවන්මග දක්වනු පිණිස දේසනා කළහ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, අතුඅග මල් පිපුණු වනලැහැබක් බඳුවූ, ඉගෙන-පිළිපැදිය යුතු දහම පිළිබඳව කරුණු කියා, දැන් ඒ නිසාම බුදු අදිටන තීරණය වන ඇත්ත වචනය ඉදම්පි බුද්ධෙ යනුවෙන් සහතික කොට දක්වති. එහි අරුත කියන ලද පරිදි දතයුතුය. හුදෙක්ම ඉදම්පි යනුවෙන් ඉහත සඳහන් කරන ලද ඉගෙන දරාගත යුතුයයි සළකනු ලබන දහම හා, බුද්ධෙ රතනං පණීතං යැයි මේ අනුව යොදාගත යුතුය. මේ ගාථාවෙහි අණ ද කළ සියදහසක් සක්වළ භූතාදී නොමිනිසුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඉගෙන පිළිපදිනා දහමෙන් තීරණය වන අයුරින් බුදුඅදිටන පරිදි තීරණය වන ඇත්ත වචන පවසා, දැන්, වරො වරඤ්ඤු යන ගාථාවෙන් ලොවුතුරා දහම පිළිබඳව කරුණු පහදාදීම ඇරඹූහ. වරො ‘අහා! අපිද මෙබඳු උතුම් ගුණ ඇත්තන් වෙමු’යි උතුම් දහම පිළිගැනීමට කැමති තරම් උසස් අදහස් ඇති, එබඳු ගුණ (තමා කෙරෙහි) පිහිටුවා ගැනීමෙන් හෝ උතුමෙකුව, ඉතා උසස් යන අදහසයි. වරඤ්ඤු නිවන ගැන දන්නා වූ, හැම දෙයකටම වඩා නිවන උතුම් යන අරුතින් වරං නම් වේ. ඒ බව බෝමැඩදී තමන් විසින්ම පිරිසිඳ දන්නා ලදී. වරදො පස්වග මහණුන්, භද්දවග්ගිය කුමාරවරුන් හා ජටිල ආදීන්ටද, අනෙක් දෙව් මිනිසුන්ට ද කරුණු පෙන්වාදීමෙන් ලබාදුන් අවබෝධයෙන්ද, පෙර කරන ලද යහපත් කටයුතුවලට අනුරූප වූ වාසනා ගුණයෙන්ද, ඒ නිවන මග කියාදෙන, වරාහරො එම නිවන ලබාදෙන පිළිවෙත් මග හෙළිකරන ලද බැවින් වරාහරො යැයි කියනු ලැබේ. එසේම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි පටන්, සමතිස් පෙරුම් පුරමින් පෙර බුදුවරුන් වහන්සේලා විසින් අනුගමනය කරන ලද පැරණි උතුම් මග ගෙනහැර දැක්වූහ. එහෙයින් වරාහරො යැයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම සියල්ල දන්නා වූ නුවණ ලැබීමෙන් වරො නම් වේ. නිවන අවබෝධයෙන් වරඤ්ඤූ සත්වගට සසරින් මිදීමේ සුවය ලබාදීමෙන් වරදො, උතුම් පිළිවෙත පෙන්වාදීමෙන් වරාහරො, මෙබඳු ලොව්තුරු ගුණවලින් වැඩි කිසිවකු නොවන බැවින් අනුත්තරො

වෙනත් අයුරින් කියන්නේ නම්, වරො සිත කිලිටි වන සියළු කරුණුවලින් මිදී, සිත එකඟ කරගැනීමේ අදහස සපුරා ගැනීමෙන් යන අරුතයි. වරඤ්ඤූ තියුණු නුවණ සපුරා ගැනීමෙන් වරාහරො කියන ලද දෙයෙහි ඇත්ත හැමවිට තහවුරු කරන අදහස සපුරා ගැනීමෙන් උසස් වූ පිළිවෙත් මග හෙවත් අරිඅටැඟි මග ඇත්ත වන බව ගෙනහැර දක්වති. එසේම උසස් පින් මහිම ඇති බැවින් වරො නම් වේ. එසේ බොහෝ පින් මහිම ඇති බැවින්ද වරො නම් වේ. උසස් නැණ මහිමයෙන්ද එසේ වෙයි. බුදුබව ලබනු කැමති වූවනට එයට සුදුසු කටයුතු පෙන්වාදීම වරදො නමි. පසේ බුදුබව කැමති වූවන්ට එම වැඩපිළිවෙල ගෙනහැර පෑමෙන් වරාහරො නම් වේ. ඒ ඒ කරුනින් අසමාන බැවින්ද, තමාට ගුරුවරයෙකු නොමැති වුවත් අනෙක් හැමටම ගුරුවරයෙකු වීමෙන් (තථාගතයන්) අනුත්තර ය. ධම්මවරං අදෙසයී සාවකයෙකු වීමට කැමති වූවන්ට ඒ සඳහා මැනවින් කියන ලදැයි අරුත දෙන ස්වාක්‍ඛාත ආදී ගුණවලින් යුතු උතුම් දහම දේසනා කරන ලදින්, ඉතිරි කරුණු ඉහත දැක්වූ අයුරිනි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නව ලොවුතුරු දහමෙන් තම ගුණ දක්වා, දැන් ඒ ගුණ නිසාම බුදු අදිටනින් තීරණය වන ඇත්ත වචනය ඉදම්පි බුද්ධෙ යැයි සහතික කොට දක්වති. එහි අදහස පෙර කියන ලද අයුරින් දතයුතුය. හුදෙක්, ඒ තථාගතයන් වහන්සේ උතුම් වූ යම් ලොවුතුරු දහමක් අවබෝධ කළේද, යම් දෙයක් ලබාදුන්නේද, යම්දෙයක් ගෙනහැර පෑවේද යම් දෙයක් දේසනා කළේද, ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං යැයි මෙසේ යෙදිය යුතුය. මේ ගාථාවෙහි අණ කළ සියදහසක් භූතාදී නොමිනිසුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඉගෙන දරාගත යුතු දහමද, නව ලොවුතුරා දහමද අනුව බුදුබලය පවත්වා ඇත්ත කරුණු ගාථා දෙකකින් කියා, ඒ ඇසූ-ඉගෙන දරාගත යුතු දහම පිළිපැද නව ලොවුතුරු දහම පසක් කළ ඒ උතුමන්ගේ මතු සසර නූපදනා ගුණ නිසා, නැවතත් ඒ සාවක සඟ ගුණයෙන්ද සහතික වන ඇත්ත ඛීණං පුරාණං ආදී ලෙසින් පහදා දුන්හ. ඛීණං සහමුලින්ම සිඳ දැමීමයි. පුරාණං පෙර, නවං පවත්නා (වත්මන්) කාලය, නත්‍ථි සම්භවං හටගැනීමක් නොපෙනෙන, විරත්ත චිත්තා කැමැත්ත -රාගය පහ වූ සිත ඇති, ආයතිකෙ භවස්මිං මතු නැවත ඉපදීමක්, තෙ පෙර භවයන්හී කළ කම් නැති කළ, අළුතින් කම්පල පැවැත්මක් නොමැති, නැවත භවයෙක ඇලීම් දුරුකළ සිතැති, කෙලෙසුන් නැසූ ඒ රහතන් වහන්සේලා, ඛීණබීජා (උපතට අවැසි හේතුව) බිජුවට සිඳින ලදී. අවිරූළ්හිච්ඡන්‍දා එසේ මතු ඉපදීමෙහි වැඩෙන ආසා රහිත වූ, නිබ්බන්ති නිවීමට පත්වෙති, ධීරා උත්සාහවත් වූවෝ, යථායම්පදීපො මේ පහන මෙන්,

කුමක් නිසා එසේ කියන ලද ද? සසර සැරිසරන හැම සතෙකුම ඉපිද, නැසුණද, පෙර කළ කම්හි ‘තණ්හා’ නම් සෙනෙහස් දියෙන් නොවියලන ලද බැවින්, යළි උපතක් ගෙනදීමට සමත් හෙයින්, එය නොසිඳී පවත්නේමය. ඒ පෙර කළ කම් අරහත් මගින් වියලන ලද හෙයින්, ගින්නේ දැවූ බීජයක් මෙන් නැවත විපාක දීමට අසමත් වන බැවින්, ඛීණං වේ. ඒ රහතුන්ගේ බුදුපුද ආදී ලෙසින් දැන් (පවත්නා ජීවිතයෙහි) කරන දේවල් නවං යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී තණ්හාව නැතිකරන ලද බැවින්, මුල සිඳින ලද ගසක මල් හටනොගන්නා සේ, නැවත විපාක දීමට සමත්වන ඉපදීමක් යම් කෙනෙකුට නැත්තේද, තණ්හාව නැති කළ, නැවත භවයක් නොකැමති සිතැති ඒ රහතන් වහන්සේ, ‘කම්ම නම් වූ කෙතට විඤ්ඤාණය බීජය වේ’ යැයි කී පරිදි ‘කම්මං ඛෙත්තං විඤ්ඤාණං’ නැවත මවුකුසක පිළිසීමේදී යොමුවන විඤ්ඤාණය - කම්ම නැතිවීමත් සමගම නසන ලදින්, ඛීණ බීජා නම් වේ. පෙර නැවත ඉපදීම යැයි කියනු ලබන (බීජය) වැඩිදියුණු කිරීමට කැමැත්ත වීද, එහි හේතුව නැතිකිරීමෙන්ම නසන ලද බැවින්, පෙරදී මෙන් මැරෙන මොහොතෙහි ඒ වැඩෙන ආසාවද නැත. එහෙයින් අවිරූළ්හිච්ඡන්‍දා උත්සාහවත් වූ බැවින් ධීරා අවසන්වරට විඤ්ඤාණය නැති කිරීමෙන් මේ පහන නිවුණ සේ (කෙලෙස් දැවීමෙන්) නිවෙති. රූපී හෝ අරූපී හෝ මේ ආදී ලෙසින් සම්මතව ඇති උපත ලබන භව ඉක්මවා ඇත්තාහ. ඒ වේලාවෙහි දේවතාවුන්ට පූජා පිණිස දල්වන ලද පහන්වලින් එක් පහනක් නිවුණි. එය (නිදසුන් සේ) දක්වමින් යථායම්පදීපො යැයි වදාළහ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මුල් ගාථා දෙකින්, කියන ලද පරිදි ඉගෙන දරාගත යුතු දහම් අසා, ඇසූ අයුරින්ම පිළිපැද නව ලොවුතුරා දහම අවබෝධ කළ ඒ උතුමන්ගේ, නැවත නූපදනා සේ නිවනට පත්වීමේ ගුණ කියා, දැන් ඒ ගුණ සාවක සංඝයා පිළිබඳ තීරණය වන ඇත්ත වචනය සහතික කරමින් දේසනය නිමකළහ. ඉදම්පි සංඝෙ මෙහි තේරුම පෙර කියන ලද පරිදි දතයුතුය. හුදෙක්ම ඉදම්පි යනු (ඉහත) කියා ඇති පරිදි රහතන් වහන්සේ අවබෝධ කොටගත් නිවනයි. සංඝෙ රතනං පණීතං යැයි මෙසේ යෙදිය යුතුය. මේ ගාථාවෙහි අණද කෙළසියදහසක් සක්වළ භූතාදී නොමිනිසුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

දේසනය අවසන රජපවුලෙහි සියළුදෙනා සුවපත් වූහ. උවදුරු සියල්ල සන්සිඳුණි. අසූහාර දහසකට දහම් අවබෝධය විය.

ඉක්බිති සක්දෙවිඳු, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තෙරුවන් ගුණය පිහිටුවමින් එහි ඇත්ත සහතික කොට පැවසීමෙන් නගරය සුවපත් කරන ලදැ’යි සිතා ‘මා ද නගරයෙහි හිතසුව පිණිස තෙරුවන් ගුණය පිළිබඳව යම්කිසිවක් කිවයුතු’ යැයි අවසානයේදී යානීධ භූතානි ආදී ගාථා තුනක් කීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොවට හිතසුව පිණිස උත්සාහවත්ව පැමිණිය යුතු විටකදී එසේ පැමිණි බැවින්ද - හිතසුව සැලසීමට සුදුසු තැනැත්තන් වෙත ගිය බැවින්ද (සසර තතු ආදිය) නොදත්තවුන් අතර දන්නා බැවින් ද - දැනගත යුතු දේ දැනසිටි බැවින් ද කරුණු ඇති සැටියෙන් පහදා පවසන බැවින්ද තථාගත යැයි කියනු ලැබේ. දෙව් මිනිසුන් විසින් මලින්, සුවඳින් වැනි බාහිරව සකස් වූ දෙයින්ද, දෙසන ලද දහම් කරුණු අනුව පිළිපැද, ඒවා තමන් කෙරෙහි පිහිටුවා ගැනීමේ පිළිවෙතින්ද තථාගතයන් වහන්සේ පූජා ලබන ලදහ. එහෙයින් සක්දෙවිඳු සියළුම දෙව් පිරිස සමග එක්ව ඒ අදහස් ගොනුකොට, තථාගතං දෙවමනුස්ස පූජිතං බුද්ධං නමස්සාම සුවත්‍ථි හොතු යනුවෙන් කීය.

දහමෙහි පිළිවෙත් මග පරිදි සමථ-විදසුන් යන දෙයාකාර බල එක් කොට කෙලෙස් පැති මුළුමනින්ම සිඳලීමෙන් යායුතු තැනට ගිය බැවින්ද තථාගත වේ. නිවන් දහම නුවණින් පිරිසිඳ දැන, සියළු දුක් නැතිකරනු පිණිස, පැමිණ බුදුවරුන් ආදී උතුමන් විසින් එසේ අවබෝධ කරන ලද බැවින්ද තථාගත යැයි කියනු ලැබේ. සාවක පිරිසද තම හිතසුව පිණිස ඒ පිළිවෙත් මගට පැමිණ එසේ (සෝවාන් ආදී) ඒ ඒ මගින් (සසරින් එතරට) ගිය බැවින්ද තථාගත නම් වේ. ඒ අනුව තථාගතම වේ යැයි කියනු ලැබේ. අවසාන ගාථා දෙකින්ද ‘තථාගතයන් (වහන්සේගේ) දහමට නමස්කාර කරන්නෙමු. සෙත්වේවා! තථාගතයන් වහන්සේගේ සාවක රහත් උතුමන්ට නමස්කාර කරන්නෙමු, සැපවේවා’යි කියන ලදී. ඉතිරි කරුණු ඉහතින් සඳහන් වූ පරිදිමය.

සක්දෙව් මෙසේ මෙම ගාථා තුන කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැදකුණු කොට දෙව් පිරිස සමග දෙව්පුරයටම ගියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ රුවන් සුතුරම දෙවන දිනයෙහිද දේසනා කළහ. නැවතද අසූහාර දහසකට දහම් අවබෝධ විය. මෙසේ සත්දිනක්ම දේසනා කළහ. ඒ ඒ දිනවල දේසනාව අවසානයෙහි එපරිදිම දහම් අවබෝධය ලදහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අඩමසක් විසාලාවෙහි වාසය කොට, ‘නගරයෙන් පිටවන්නෙමු’යි රජවරුන්ට දැන්වූහ. එවිට රජවරු (පෙරටත් වඩා) දෙගුණ වූ ගරුසකාරයෙන් නැවත තෙදිනකින් ගංතෙරට කැඳවාගෙන ගියහ. ගඟෙහි උපන් නා රජවරුද ‘තථාගතයන් වහන්සේට මිනිස්සු සත්කාර කරති, අපි කිනම් හෝ සත්කාරයක් නොකරන්නෙමුදැ’යි රන් රිදී මැණික් නැව් මවා, රන්, රිදී මැණික් අසුන් පනවා පස්පැහැ පස්පියුමෙන් දිය මතුපිට සකසා, ‘අපට (පුදසත්කාර සඳහා) උපකාර වුව මැනවැයි ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත සැළකළහ. එය ඉවසූ බුදුරජාණන් වහන්සේ රුවන්මය නැවට පිවිසුනහ. පන්සියයක් සඟ පිරිසද නැව් පන්සියයකට පිවිසියහ. නා රජවරු බුදුපාමොක් මහ සඟ පිරිස නාග විමනට කැඳවාගෙන ගියහ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නා පිරිසට මුළු රැයම දහම් දෙසූහ. පසුදින නාගයෝ කෑයුතු බුදිය යුතු දිව බොජුනින් මහදන් දුන්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුමෝදනා කොට නා බවනින් නික්මුණහ.

පොළවෙහි වැසි දෙවිවරු ‘මිනිස්සු ද නාගයෝ ද තථාගතයන් වහන්සේට සත්කාර කරති, අපි කිනම් බඳු සත්කාර නොකරන්නෙමුදැ’යි සිතා වනලැහැබ්වල, ගස් පව් මුදුන් ආදියෙහි සේසත් පිට සේසත් නැංවූහ. මේ ආකාරයෙන් අකනිටා බඹලෝ දක්වා මහත් සත්කාර පැවැත්වීය. බිම්බිසාර රජුද, ලිච්ඡවී රජවරුන් පැමිණි කල කරන ලද සත්කාරවලට වඩා දෙගුණ වන පරිදි සත්කාර කළේය. පෙර කී පරිද්දෙන්ම පස්දිනකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවරට වැඩම කරවන ලදී.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවරට පැමිණිවිට, පසුබත් කාලයෙහි වටරවුම් සාලාවෙහි රැස් වූ සඟ පිරිස අතර, ‘යම් තැනැත්තකු වෙනුවෙන් ගඟෙහි එතෙර මෙතෙර, අටයොදුනක් වූ බිම් පෙදෙසෙහි දියෙහිද ගොඩබිමෙහිද සමකොට වැලි අතුරා, මලින් ගැවසී තිබුණේද, යොදුනක් පමණ ගංගා ජලයෙහි නන් පැහැති පියුමින් ගැවසුණද, අකනිටා බවන දක්වා සේසත් පිට සේසත් නැංවීද, ඒ භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බලමහිමය හරි පුදුමයි’ යනුවෙන් මේ අතුරු කතාබහ ඇතිවිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ බව දැන, සුවඳ කුටියෙන් නික්ම, ඒ මොහොතට සුදුසු අයුරින් පැමිණ පනවන ලද උතුම් බුදුඅසුන්හි වැඩසිටියහ. එසේ වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘මහණෙනි, දැන් කිනම් කතාබහකින් සිටියාහුදැ’යි සඟ පිරිස ඇමතූහ. සංඝයා වහන්සේලා ඒ සියළු තොරතුරු සැළකළහ. ‘මහණෙනි, මේ වෙසෙස් වූ පූජා මගේ බුදු බලයෙන් පැවැතියේ නොවේ. නාගයන්ගේ, දෙවියන්ගේ, බඹුන්ගේ බලයෙන්ද නොවේ. එතෙකුදු වුවත්, පෙර, අපමණ වූ දේ (පවරා) දෙනු ලැබූ බැවින්, ඒ බලයෙනැ’යි වදාළහ. ‘හිමියනි, ඒ අපමණ දෙන ලද දේ පිළිබඳව අපි නොදනිමු. අපට දැනගැනීමට එය වදාරන්නේ නම් මැනවැයි සඟ පිරිස කීහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (මෙසේ) වදාළහ. ‘මහණෙනි, පෙර තක්සලාවෙහි සංඛ නම් බමුණෙක් විය. ඔහුගේ සුසීම නම් සොළොස් වියැති තරුණ පුතු දිනක් පියා ළඟට අවුත් එකත්පස්ව සිටියේය. ‘සුසීම, කුමක්ද දරුව’ පියා ඇසීය. ‘පියාණනි, මම බරණැසට ගොස් සිප්සතර ඉගෙනීමට කැමැත්තෙමි’යි කීය. එවිට බමුණා, ‘එසේනම් දරුව, අසවල් නම් ඇති බමුණා මගේ යහළුවෙකි. ඔහු වෙතින් උගනුව’යි කහවණු දහසක් දුන්නේය. ඔහු එය රැගෙන මව්පියන් වැඳ අනුපිළිවෙලින් බරණැසට ගොස් කළයුතු සිරිත් අනුව ගුරුතුමා වෙත එළඹ, වැඳ තමන් හඳුන්වා දුන්නේය. ඇදුරුතුමා, ‘මගේ යහ යහළුවාගේ පුතු’ යැයි තරුණයා පිළිගෙන සියළු ආගන්තුක සත්කාර කළේය. සුසීම ගමන් විඩාව දුරු වූ පසු ඒ කහවණු දහස ඇදුරුතුමාගේ පාමුල තබා සිප්සතර ඉගෙනීමට අවසර ඉල්ලීය. ඇදුරුතුමා එය පිළිගෙන උගැන්වීය.

තරුණයා සුළුවෙන් හෝ වැඩියෙන් හෝ අසා දරා ගත් දේ රන්බඳුනෙහි දැමූ සිංහතෙල් මෙන් අමතක නොකොට සිත දරමින් දොළොස් වසරකින් ඉගෙන ගතයුතු සිප්සතර මාස කීපයකින් ඉගෙන අවසන් කළේය. ඔහු එය වනපොත් කරනවිට එහි මුල, මැද මිස අවසානය නොදකී. ඉක්බිති ඇදුරු වෙතට ගොස්, ‘මේ සිප්සතර මුල, මැද දකිමි, අවසානය නොදකිමි’යි කීය. ‘දරුව, මමද එසේ වෙමි’යි ඇදුරුතුමා කීය. ‘එසේනම්, මේ සිප්සතරෙහි අවසානය දන්නේ කවරෙකුදැ’යි ඇසීය. ‘දරුව, ඉසිපතනයෙහි ඉසිවරු ඇත්තාහ, ඔවුන් දනිති’යි පැවසීය. ‘ඇදුරුතුමනි, ඔවුන්ගෙන් විමසමි’යි කීය. ‘ඔබට පහසු වේනම් විමසන්නැ’යි ඇදුරුතුමා අවසර දුන්නේය. ඔහු ඉසිපතනයට ගොස්, පසේබුදුවරුන් හමුවී ‘මුල-මැද-අවසානය දන්නෙහුදැ’යි ඇසීය. ‘ඇවැත්නි, එසේය, දනිමු’යැයි කීය. ‘එය මට ද උගන්වනු මැනව’, ‘එසේනම් ඇවැත්නි, පැවිදිවන්න, පැවිදි නොවන්නන්ට ඉගැන්වීමට නොහැකි’ යැයි පැවසූහ. ‘හොඳයි, හිමියනි, පැවිදිකොට හෝ, ඔබවහන්සේලාට කැමති ලෙස කටයුතු කොට හෝ අවසානය දැනගැනීමට සැලැස්වුව මැනවැ’යි කීය. පසේ බුදුවරු ඔහු පැවිදිකොට, කමටහන් පෙන්වාදීමට නොහැකිව, ‘ඔබ මෙසේ සිවුරු හැඳිය යුතුය, මෙසේ සිවුරු පෙරවිය යුතුයි, ආදී ලෙසින් උසස් හැසිරීම් වත්පිළිවෙත්හි හික්මවූහ. ඒ තරුණ හිමි, එසේ හික්මී, මගපල හේතු සම්පත් ඇති බැවින්, නොබෝ කලකින්ම පසේ බුදුබව අවබෝධ කළේය. දානමානාදි පුදසත්කාර ලැබීමෙන් හා පැතිරුණු කිත් රාවයෙන්ද, පිරිවරද යුතුව සුසීම පසේබුදු නමින් පතළ වූහ. පෙර කරන ලද කම්විපාක අනුව කලක් ජීවත්වීමට තරම් ආයු නොලද සුසීම පසේබුදුහු නොබෝ කලකින්ම පිරිනිවන් පෑහ. අනෙක් පසේබුදුවරුද, මහජනයාද සුසීම පසේබුදුන් ආදාහනය කොට, ධාතු තැත්පත් කොට, නගරදොරටුවෙහි ථූපයක් පිහිටවූහ.

සංඛ බමුණාද ‘මගේ පුතු (සිප්සතර ඉගෙනීමට) ගොස් බොහෝ කල් ගතවීය. ඔහුගේ තොරතුරක් නොදනිමි’ යි පුතු දකිනු කැමතිව, තක්සලාවෙන් පිටත්ව, අනුපිළිවෙලින් මග ගෙවා, බරණැසට පැමිණ, මහජනයා රැස්ව සිටිනු දැක, මේ බොහෝ දෙනාගෙන් එක් තැනැත්තකු හෝ මගේ පුතාගේ තොරතුරක් ඒකාන්තයෙන්ම දන්නවා ඇතැ’යි සිතමින්, එතැනට පැමිණ, ‘සුසීම නම් තරුණයෙකු මෙහි පැමිණ ඇති, ඔහු ගැන තොරතුරක් දනිවුදැ’යි ඇසීය. ‘එසේය, බමුණ දනිමු, නගරයෙහි බමුණකු වෙතින් තුන් වේදයෙහිම පරතෙරට පත්ව, පසේ බුදුවරුන් ළඟ පැවිදිව, අනුපදිසෙසව පිරිනිවන් පෑහ. මේ උන්වහන්සේ වෙනුවෙන් පිහිටුවන ලද ථූපය’ යැයි ඔවුහු කීහ. ඔහු පොළවෙහි අත්ගසා හඬාවැලපී, ඒ සෑමළුව තණකොළ උදුරා, උතුරු සළුවෙන් වැලි ගෙනවුත් පසේබුදු සෑමළුවෙහි අතුරා, බිම හාත්පස කෙණ්ඩියෙන් පැන් ඉස, වනමලින් පූජාකොට, උතුරු සළුවෙන් කොඩියක් නංවා, ථූපය මතුයෙහි තම කුඩය සවිකොට පිටත්ව ගියේය.

මෙසේ අතීතය දක්වා, ඒ ජාතකය වත්මන් කාලය හා ගළපමින්, සඟ පිරිසට දහම් කථා කළහ. ‘මහණෙනි, එකල සංඛ බමුණා වෙනත් කෙනෙකැයි ඔබලාට සිතිය හැකියි, මහණෙනි, එසේ නොදත යුතුයි, එකල සංඛ බමුණා නම් මම වීමි. මා විසින් සුසීම පසේබුදුන්ගේ සෑමළුවෙහි තණකොළ උදුරන ලද්දේය. ඒ කම්විපාකයෙන් අටයොදුන් මග කැටකැබලිති ආදිය ඉවත්වී, සමව පිරිසිදු බවට පත්විය. මා එහි වැලි අතුරන ලදී. වනමලින් පුදන ලදී. ඒ කම්විපාකයෙන් නවයොදුන් මග ජලයෙහිද, ගොඩබිමෙහිද නානාවලින් සෑදුණු මල් ඇතිරිල්ලක් විය. මා එහි කෙණ්ඩියෙන් පැන් ඉසින ලදී. ඒ කම්විපාකයෙන් විසාලාවෙහි පොකුරු වැසි වැස්සේය. මා විසින් සෑයෙහි කොඩි නංවන ලදී. (සෑයෙහි කොත පරිදි) කුඩයක් බඳින ලදී. ඒ විපාකයෙන් අකනිටා බවන තෙක් කොඩි නංවා, සේසත් ඔසවනු ලැබීය. මහණෙනි, මේ ආකාරයෙන් මා මහත් වූ වෙසෙස් පූජා ලද්දේ බුදුබලයකින් නොවේ. නාග-දේව-බ්‍රහ්ම ආනුභාවයෙන් නොවේ. ඉතා සුළු වුවත් දීමෙහි බලයෙන්’ යැයි දහම් කතාව අවසානයෙහි මෙම අදහස ඇති ගාථාවක්ද වදාළහ.

මත්තාසුබ පරිච්චාගා පස්සෙ චෙ විපුලං සුඛං වජෙ මත්තාසුඛං ධීරො සම්පස්සං විපුලං සුඛං

රතන සූත්‍ර විස්තරය නිමි.