12. මුනි සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

12. මුනි සූත්‍ර වර්ණනාව

සන්‍ථවාතො භයං ජාතං යනු මුනි සූත්‍රයයි. එය දේශනා කිරිමට හේතුව කුමක්ද? මෙම සූත්‍රයෙහි සියළුම ගාථාවලට හේතු වූයේ එකම කරුණක් නොවේ. එහෙත් එහි මුල පටන් සිවුවන ගාථාවට අදාල වන කතාවයි මේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර වැඩවසන සමයෙහි ගම්වැසි එක් දිළිඳු, වැන්දඹු ගැහැණියක් තම පුතු පැවිදිකොට, මෙහෙණින් අතර පැවිදි වූවාය. ඒ දෙදෙනාම සැවැත් නුවරම වස් එළඹ නිතර එකිනෙකා දකිනු කැමති වූහ. මව කිසියම් දෙයක් ලැබුණු විට පුතුට ගෙන යන්නීය. පුතුද ලද දෙයක් මවට ගෙන යයි. මෙසේ උදේත්, සවසත්, එකිනෙකා හමුව ලද ලද දේ බෙදා ගනිමින්, සතුටුසාමීචියෙහි යෙදෙමින්, සැප දුක විමසමින්, බිය සැක නොමැතිව සිටියහ. නිතර නිතර දැකීමෙන් ඔවුන් අතර ඇසුර වැඩිවිය. ඒ ඇසුර එකිනෙකා තදින් ඇදහීමත්, ඒ ඇදහීමෙන් වැරදි සිදුවීමට ඇති ඉඩකඩත්, රාගයෙන් මැඩුණු සිත්වලට පැවිදි ජීවිතය ගැනද, මව පුතු හැඟීමද අතුරුදන් කරනු ලැබීය. එයින් සීමා ඉක්මවා අයහපත් දෙයෙහි නියැලුණහ. අවමානයට පත්ව, උපැවිදි වී ගිහිව වාසය කළහ. සංඝයා වහන්සේලා එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළකළහ. ‘මහණෙනි, කිමෙක්ද? මව පුතු කෙරෙහි රාගයෙන් නොඇලිය යුතු බවත්, පුතු මව කෙරෙහි රාගයෙන් නොඇලිය යුතු බවත්, ඒ හිස් මිනිසා නොදනීදැ’යි ගරහා, ‘මහණෙනි, මම වෙනත් එකම රූපයක් නොදකිමි. ‘නාහං භික්‍ඛවෙ අඤ්ඤං එක රූපම්පි සමනුපස්සාමි’ ආදී ලෙසින් වෙනත් සූත්‍ර දේසනයෙන්ද මහණුන් (දහමෙහි) උනන්දු කොට, ‘එබැවින් මහණෙනි, ඉතා නපුරු වසවිසක් මෙන්ද, තඹලෝ සැලියක උණුවෙන තෙල් මෙන්ද කාන්තාව දුරුකළ (යුතු) වන්නේය.

විසං යථා හලාහලං තෙල මුක්කථිතං යථා තම්බලොහ විලීනංව මාතුගාමං විවජ්ජයෙ

යනුවෙන්ද කියා නැවත දහම් දෙසනු පිණිස සන්‍ථවාතො භයං ජාතං යන තමා උපමා කෙරෙන ගාථා සතරක් වදාළහ.

එම ගාථාවෙහි සන්‍ථවො තණ්හා, දිට්ඨි, මාන ලෙස තුන්ආකාර යැයි පෙර කියන ලදී. මෙහි තණ්හා, දිට්ඨි අදහස් කෙරේ. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සන්‍ථවාතො භයං ජාතං යැයි කීහ. ‘බලවු, මහණෙනි, නිතර දැකීමට කැමතිව, ඇලීම් ආදී ආසාවෙන් ඒ හිස් මිනිසාට බලවත් කෙලෙස් බය හටගත්තේය. එය දරාගත නොහැකිව මව කෙරෙහි වැරදි ලෙස කටයුතු කළේය. තමාට එල්ලවන අපහාස හෝ මහත් බය නිසා හෝ සසුන අතහැර ගිහි බවට පත්විය. නිකෙතා ‘ගහපතිය, රූපය නිමිතිකොට ගිහිගෙයි වාසය කිරීමේ බැඳීම නිකෙතසාරි යැයි කියනු ලැබේ. රූපනිමිත්තනිකෙන විඝාරනිවිබන්‍ධා ඛො ගහපති, නිකෙතසාරීති වුච්චති යනුවෙන් කියන ලද පරිදි ඒ අරමුණ දැඩිව සිතට ගැනීමයි. ජායතෙ රජො රාග, දෝස, මෝහ නැමති දූවිලි හටගැනීමේදී, කුමක් නිසා කියන ලද ද? හුදෙක් එබඳු තැනැත්තාට එක්ව ඇසුරු කිරීමෙන් පමණක් බිය ඇති නොවේ. එම කෙලෙස්වලට වසන තැනක් (රැඳෙන තැනක්) සේ ඒවා අරමුණු කොට නිකෙත යැයි කියනු ලබයි. දැන් ඔහුගේ සංවර බව බිඳී ඇති බැවින්, සංවර සීමා ඉක්මවා ඇති බැවින්, පහසුවෙන්ම කෙලෙස් දූවිලි හටගන්නා නිවහනක් වෙයි. එයින් කිලිටි වූ සිතින් බොහෝ දුකට පැමිණෙන්නේය. නැතහොත් ‘බලව, මහණෙනි, එක්ව ඇසුර නිසා මේ හිස් මිනිසාට බය ඇති වූවා සේම, මග පලයකට නොපත් සියළුම ජනයාට කෙලෙස් දූවිලිවලට නිවහන වේයැයි මෙසේ පද දෙකට යෙදිය යුතුය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මුල් පද දෙකෙන් පුහුදුන් මිනිසාගේ (කරුණු) තේරුම් ගන්නා අයුරු දොස් දක්වා තම දැකීම පසසමින් අනිකෙතං යැයි පසු පද දෙක වදාළහ. ඉහත කියන ලද පරිදි, ගිහිගෙයි පිළිකෙව් කිරීම අනිකෙතං කෙලෙස් සහගත ඇසුරක් නොවීම අසන්‍ථවං යැයි දතයුතුය. මේ නිවනට සමාන පද දෙකකි. එතං වෙ මුනි දස්සනං මෙම ගිහිගෙය පිළිකෙව් කිරීම සහ කෙලෙස් සහගත ඇසුර බුදුමුනිවරුන් විසින් දක්නා ලදැයි තේරුමයි. වෙ යනු පුදුමය අරුත දනවන නිපාතයකැයි දතයුතුය. එයින්ද ගිහිගෙයි ඇසුරු කිරිමෙන්, මව පුතු කෙරෙහි වැරදි අයුරින් පිළිපදිනවිටකදී. ගිහි නිවස හා ඇසුරෙන් ඈත්වී මුනිවරයන් වහන්සේ විසින් දක්නා ලද්දේ, අහා! පුදුම දෙයකි යන අදහස මුල් වේ. නැතහොත් මුනිවරයාගේ එම දැක්මම - මුනිදැකුමයි - මුනිදස්සනං - දස්සන නම් කැමැත්ත හෝ පියතාවයයි.

යම් මහණකු කිසියම් දෙයක් කෙරෙහි ඇතිකරගන්නා, උපදවා ගත් කෙලෙස් හැඟීම් මෙන්ම උපන් අකුසල් දුරු කරන්නේද, එසේ උත්සාහ කරමින්, ඒ දේ කෙරෙහි නැවත හටනොගන්නා ලෙස ඒවා ඉවත ලන්නේද, වත්මනෙහි (ඒ වේලාවෙහි) පවතින්නා වූ ඒ කෙලෙස් අනාගතයටද (තවදුරටත්-මතුවටද) පැවැතීමට ඉඩ ඇති බැවිනැයි දෙවන ගාථාවෙහි යො ඡාතමුච්ඡිජ්ජා යනුවෙන් කියනු ලැබේ. න රොපයෙය්‍ය ජායන්තං යම්සේ නූපන් අකුසල් ඇති නොවීමට වෑයම් කරමින්, නැවත අකුසල් ඇතිකර නොගන්නේ යැයි තේරුමයි. එසේ උපදවා නොගන්නේ කෙසේද? අස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙ කෙලෙස් හටගැනීමට හේතුවන කරුණු මතුවීමට ඉඩ නොදෙන්නේය. ඒ කරුණු එක්තැන් නොකරන්නේය. මෙසේ එක්රැස් නොකරන බැවින්, ඒවා හටගෙන වැඩිදියුණු වීමටද ඉඩ නොතබන්නේය. නැතහොත්, මගපල සඳහා වන භාවනාවෙන්, කලින් තිබූ කෙලෙස් උදුරා, සිඳ දමනු ලබයිද, එවිට මතු විපාක නොමැති බැවින්, වත්මනෙහිද (කෙලෙස් සිඳ දමන ලද මොහොත) වැඩි දියුණු වීමක් එහි නොමැත. කෙලෙස් ඉපදවීම නසන ලදින්, අනාගතයෙහිද පවත්නා වූ සිත් පරම්පරාවකටද පිවිසීමට ඉඩක් නැත. එහෙයින් යම් මහණෙක්, උතුම් මගපල ලබන භාවනාවෙන්, හටගත් කෙලෙස් උදුරා දමා, යළි ඇති නොවන ලෙස, වැඩිදියුණු වීමට කටයුතු නොකරයි. මතුවටද එහෙයින් මතුවටද ඒවා හටගැනීමේ ඉඩක් නැත. තමාහු එකං මුනිනං චරන්තං අද්දක්‍ඛි සන්තිපදං මහෙසී ඒකාන්තයෙන්ම කෙලෙස් රහිත බැවින් මෙහි යෙදෙන අයුරු මෙසේද දතයුතුය. එකං උසස් යන අරුතින් හෝ එකං නම් වේ. මුනිනං මුනිවරයකු, මුනිවරුන් අතර හෝ එක් මුනිවරයෙකු චරන්තං හැම අතින්ම පිරිපුන්ව ලොවට හිතසුව පිණිසද, මුනිවරයාට අදාල වන හැසිරීම් රටාව අනුව යන, අද්දක්‍ඛි දුටුවේය. සො හටගත් කෙලෙස් උදුරා හරිමින්, නැවත හටගැනීම වැළැක්වීමට සමත් වූ ඒ මුනිවරයා, න රොපයෙය්‍ය, ජායන්තමස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙ යනු (ඉහත) සඳහන් කරන ලද බුදුවරයා, රහතන් වහන්සේ හෙවත් මුනිවරයා, සනතිපදං සන්සිඳුණු කොටස, දෙසැටක් වැරදි දැකීම්, විදසුන්, නිවන යන කරුණු තුනක් අතරින්, සම්මතයක් ලෙස සැළකෙන සන්සිඳීම කෙලෙස් යටපත් කිරිමෙන් ලබන සන්සිඳීම හා මුළුමනින්ම (කෙලෙස් නැතිකොට) ලබන සන්සිඳීම උසස්ය. මෙසේ කලබලකාරි ලෝකයෙහි සියළු දෙයින්ම නිදහස්ව ලබන - ඒවා ඉක්මවා ලබන සන්සිඳීම උසස් බව පසක්ව දුටුයේ මහෙසී යැයි මෙසේ අරුත දතයුතුය.

තුන්වන ගාථාවෙහි සංඛාය ගණනය කොට, පිරිසිඳ, විමසා ඇති සැටියෙන් දැන, මුළුමනින්ම දුක මනාව දැනගෙන, යන තේරුමයි. වත්‍ථුනි, මේ ලෝකය ඛන්‍ධ-ධාතු-ආයතන ලෙසින්, කෙලෙස් කෙලෙස් හටගන්නා තැන් සේ සකස් වී ඇත. පමාය බීජං ඉහත දක්වන ලද, ඒ ඒ කොටස්වලට මුල්වන - සකස්වන කරුණු දැන, (ඒ දුක්) ඇතිවීමට මුල හිංසාකොට - වද දී මුළුමනින්ම නැතිකිරීමෙන්, නැවත නොවැඩෙනා සේ, නැවත ඇති නොවන සේ, නැත්තටම නැති කිරීමෙන් යන තේරුමයි. සිනෙහමස්ස නානුප්පවෙච්ඡෙ යම් ලෙසකින් ආසාව දැඩිව ගත් හැඟීම් දැකීම් (තණ්හා දිට්ඨි) යන සෙනෙහසින් තෙත් කරන ලද එම මූලබීජය නැවත වැඩෙන ලෙසින්, (ඉහත) කියන ලද ඛන්‍ධ ආයතන ආදී අස්වනු වැඩිදියුණු වන්නේ ද, ඒ සෙනේහයට ඇතුළුවීමට පිවිස රැඳී සිටීමට ඉඩ නොදේ. එයට වෙනස්වන පරිදි මගපල අරමුණු වන භාවනා මගින් ඇතුළුවීමට ඉඩ නොදෙන්නේය යන තේරුමයි. ස වෙ මුනි ජාතිඛයන්ති දස්සී මෙබඳු වූ බුද්ධ මුනිවරයා නිවන අවබෝධයෙන් ඉපදීම, මරණය කෙළවර කරන නිවන දක්නා ලද බැවින්, ඉපදීම ඇති නොවීමද දුටු සේක. තක්කං පහාය න උපෙති සංඛං මෙම සිවුසස් අධිගමය වන භාවනාවෙන්, නව ආකාර වූ අකුසල සිතිවිලි හැරදමා, සෝපාදිසෙස විඤ්ඤාණය හැරදැමීමෙන්, අනුපාදිසේස නිවනට පත්ව, (මතු භවයක) දෙවියෙකු හෝ මිනිසෙකු හෝ ලෙසට හඳුන්වනු නොලබන බවට පත්වෙයි. කෙලෙස් නැති කිරීමෙන් හෝ කාම සිතිවිලි ආදිය නැති නොකරන ලද බැවින් මේ අනුවණ තැනැත්තෝ (රාගයෙන්) රත් වූ හෝ නපුරු හෝ යැයි පිළිගැනේ. එවං තක්කං පහාය න උපෙති සංඛං යන තේරුම මෙසේ දතයුතුය.

සිවුවෙනි ගාථාවෙහි අඤ්ඤාය තිර පැවැත්මක් නැතැයි, අනිස ලෙසින්, සබ්බානි - ඉතිරි නැතිව - සියල්ලම, නිවෙසනා කාමාදි භවයන්හි, එහි විසීමෙහි, එහි වාසය කරන්නවුන් කෙරෙහි, එහෙයින් නිවෙසනා කියනු ලබයි. අනිකාමයං අඤ්ඤතරම්පි තෙසං මෙසේ දැඩිව ගත් හැඟීම් අදහස් ආදිය කෙලෙස් ලෙස රඳවා ගැනීමට බලාපොරොත්තු නොවෙමින්, සො එබඳු ආකාර වූ බුදු මුනි, මගපල භාවනා බලයෙන් තණ්හාවෙහි ඇලීමෙන් මුළුමනින්ම ඈත්වූ බැවින් විගතගෙධො ඇලීම දුරුකරන ලද බැවින් අගිද්ධො වේ. තණ්හා ඇලීමෙන් ඈත්නොවූ කෙනෙක් ‘මා ඇලීම් දුරුකරන ලදැයි’ නොදැනීමය. නාහූහතී යනු ඒ ඒ කෙලෙස් රඳන, ඇතිවන තැන්හී හටගන්නා කුසල හෝ අකුසල නොකරයි, හේතුව කුමක්ද? පාරගතො හොති මෙබඳු කෙලෙස් රඳනා තැන්වලින් එතර වූ නිවනට ගියේය යන අරුතයි.

මෙසේ මගපල නොලදවුන්ගේ දැක්ම හෙවත් පිළිවෙත අගය නොකොට තම දැකීම පළමු ගාථාවෙන් පසසමින්, දෙවන ගාථාවෙන් යම්බඳු කෙලෙස්වලින් මගපල නොලැබූවන් සැනසීමට පත් නොවේද, ඒවා නැතිකිරීමෙන් තමන් ලද සැනසීම පසසමින් ද, තුන්වන ගාථාවෙන් යම් ඛන්‍ධධාතු ආදියෙහි විවාද කිරීම් අත්නොහැර, ඒ ඒ දේ ගැන සැක උපදවා ගනීද, සිවුසස් භාවනා මගින් ඒ විවාද හැර, සැක ඉවතලීම ගැන පසසමින්, සිවුවන ගාථාවෙන් නැවත යම් කෙලෙස් හැඟුම් හෙවත් නිවෙසන එක්කර ගැනීමට කැමති පුහුදුන් තැනැත්තා සසර බැඳ තබන ආසා රැස් කරයිද, එබඳු ආසා රහිත බැවින්, තම එක්රැස් නොකිරීම් පසසමින්ද රහත් බව කුළුගන්වමින්ම ඒ එකම අදහස දෙන පරිදි දේසනය නිම කළහ.

සබ්බාභිභූ යන ගාථාව දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? මහබෝසතාණෝ මහබිනික්මන් කොට අනුපිළිවෙලින් බුදුබවට පත්ව දම්සක් පැවැත්වීමට බරණැසට යද්දී බෝමැඩටත් ගයාවටත් අතර උපක ආජීවක හමුවූහ. උපක, ‘ඇවැත්නි, ඔබගේ ඉඳුරන් පැහැපත්ය’ යනුවෙන් පැවසූ විටදී ‘විප්පසන්නානි ඛො තෙ ආවුසො ඉන්‍ද්‍රියානි’ ‘සියල්ල මම මැඩ පැවැත්වීමි’ ‘සබ්බාභිභූ’ යැයි වදාළහ. උපක ‘ඇවැත්නි, එසේද විය හැකියි’ -– ‘හුවෙය්‍යපාවුසො’ කියා හිස සොලවා වෙනත් මගකට පිවිසියේය. පසුව වංගහාර ජනපදයෙහි එක්තරා (දඩයම්කොට ජීවත්වන) වැදිගමකට පැමිණියේය. එහි වැදි නායකයා, උපක දැක, ‘අහා! මේ මහණ ආසා අඩු, චාම් දිවිපෙවෙතක් ඇත්තෙකි, රෙද්දක් හෝ නොහඳී. මොහු ලොවෙහි අරහත් කෙනෙකැ’යි ගෙට කැඳවා ගොස්, මස් රස මුසු ආහාර වළඳවා, අනුභවයෙන් පසු, අඹුදරුවන් සමග නමස්කාර කොට, ‘හිමියනි, මෙහිම වාසය කරනු මැනවි, මම සිවුපසයෙන් උවටැන් කරන්නෙමි’යි ආරාධනා කොට, වාසය කිරීමට සුදුසු තැනක් සකසා දුන්නේය. ඔහු එහි වාසය කරයි.

මුව වැදි නායකයා පායන කාලයෙහි ජල පහසුව ඇති සීතල පෙදෙස්වල සතුන් දඩයමෙහි යනවිට, ‘අපගේ රහතුන්ට මැනවින් උවටැන් කරව’යි ජාව නම් දුවට අණකොට, පුතුන් හා සොහොයුරියන් සමග ගියේය. ඒ දියණිය මනා අඟපසඟින් යුතු දැකුම්කළු තැනැත්තියකි. පසුදින, ගෙට ආ උපක, ඒ දැරිය සියළු ගරුබුහුමන් දක්වා අහර වැළඳවීමට පැමිණෙනු දැක, රාගයෙන් මැඩුණේ අනුභව කිරීමට ද නොහැකිව අහර බඳුන ද රැගෙන වසන තැනට ගොස් බඳුන පසෙක තබා, ‘ජාවා ලදොත් ජීවත් වෙමි. නැතහොත් මැරෙමි’යි නිරාහාරව නිදාගත්තේය. සත්වන දවසෙහි දඩයම් වැදි නායකයා පැමිණ, දියණියගෙන් උපක ගැන තොරතුරු ඇසුවේය. එක් දවසක් අවුත් නැවත නොපැමිණි බව ඇය කීවාය. දඩයම් වැදි නායකයා පැමිණි අයුරින්ම උපක වෙත පැමිණ විමසන්නෙමි’යි එකෙණෙහිම ගොස් ‘හිමියනි, අපහසුතාව කුමක්දැ’යි දෙපා පිරිමදිමින්ම ඇසුවේය. උපක කෙඳිරිගාමින් අනික් ඇලයට හැරුණේය. ‘හිමියනි, කියනු මැනවි, මට කළ හැකි සියළු දෙයක්ම කරන්නෙමි’යි වැදි නායකයා කීය. ‘ජාවා ලබන්නේ නම්, ජීවත් වෙමි, නොලබන්නේ නම් මෙතැනම මරණයම වේ’ යැයි උපක පැවසීය. ‘හිමියනි, ඔබ කිසියම් ජීවත්වන මගක් දන්නෙහිද?’ ‘නොදනිමි’යි උපක (පිළිතුරු දුන්නේය) ‘හිමියනි, ජීවත්වීමේ කිසිදු මගක් නොදත්තකුට ගිහිගෙයි විසීමට අදිටන් කළ නොහැකියැ’යි වැදි නායකයා කීය. එවිට ‘මම කිසිදු ජීවත්වන මගක් නොදනිමි. එහෙත් ඔබලා දඩයම් කරන (සතුන්) මස්, ගෙන එන්නෙක් වෙමි. මස් ද විකුණන්නෙමි’ යැයි ද උපක කීවේය. දඩයම් නායකයාද ‘අපද එයට කැමතියැ’යි උතුරුසළුව දී ගෙට කැඳවාගෙන ගොස් දියණිය පාවා දුන්නේය. ඔවුන්ගේ සහවාසයෙන් ඈ පුතකු වැදුවාය. පුතුට සුභද්ද යැයි නම් කළහ. ජාවා පුතු නලවන ගීතයෙන් උපකට කවටකම් කළාය. ඔහු එය ඉවසිය නොහැකිව, ‘සොඳුර, මම අනන්තජින වෙතට යමි’යි මැද රට පෙදෙස දෙසට නික්මුණේය.

එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ජේතවන විහාරයෙහි වැඩවසති. ‘මහණෙනි, යම් කෙනෙකු ‘අනන්තජින’ යැයි අසමින් එයිද, ඔහුට මා පෙන්වව’යි කලින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහණුන්ට දැන්වූහ. උපකද පිළිවෙලින් (මග ගෙවා) සැවැත්පුරට පැමිණ, විහාර මළුවෙහි සිට, ‘මේ විහාරයෙහි ‘අනන්ත ජින’ නම් මගේ යහළුවකු ඇත. ඔහු කොතැන වාසය කරත්දැ’යි ඇසීය. මහණහු උපක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියහ. ඔහුට ගැළපෙන අයුරින් උන්වහන්සේ දහම් දෙසූහ. දේසනය අවසන උපක අනාගාමි පලයෙහි පිහිටියේය. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුලදීම කැත පෙනුමක් ඇති නිරුවත් සමණයකුට දහම් දෙසන ලදැ’යි උපකගේ මුල් තොරතුරු ඇසූ හිමිවරු කතාබහ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ කතිකාව දැන, සුවඳකිළියෙන් නික්ම, ඒ මොහොතට අනුව සුදුසු පෙළහර පාමින්, බුදුඅස්නෙහි වැඩහිඳ, ‘ඔබලා දැන් කුමන කතාවකින් සිටියාහුදැ’යි සංඝයා වහන්සේලා ඇමතූහ. ඒ කතාබහ සියල්ලම පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ හේතු රහිතව, නිකරුණේ දහම් දේසනා නොකරති. තථාගත දේසනය ඉතා පිරිසිදුය. එහි වරදක් දැකිය නොහැකිය. එහෙයින් මහණෙනි, දහම් දේසනය නිසා උපක දැන් අනාගාමි බවට පත්වූයේ යැයි පවසා, තමන්ගේ දේසනයෙහි පිරිසිදු බව පහදා දීමට මෙම ගාථාව වදාළහ.

එහි තේරුම නම්, කෙලෙස් සහිත සියළුම ඛන්‍ධ ආයතන ධාතු කෙරෙහි ඡන්‍දරාගය දුරු කිරීමෙන් ඒවා මැඩනොපැවැත්වූ සියල්ලන් අතරින් තමන් (වහන්සේ) ඒ කරුණු සියල්ලම මැඩපවත්වා ඒවා ඉක්මවා පවතින හෙයින් සබ්බාභිභූං වේ. ඒවාද, වෙනත් ආකාර වූ සියළුම කරුණු හෝ සියළුම දේ සියළු ආකාරයෙන් අවබෝධ කරන ලද බැවින් සබ්බවිදුං ඒ සියළු කරුණු පහදා දීමට හැකි, දේසනා කළ හැකි සොඳුරු වූ, තියුණු නුවණින් යුතු බැවින් සුමෙධං කෙලෙස්වලින් පිරුණු ඛන්‍ධ ආයතන ආදියෙහි තණ්හා දිට්ඨි ආලේපනයක් ලෙස තවරනු ලබයිද, එබඳු ආලේපන නොමැති බැවින් සබ්බෙසු ධම්මෙසු අනුපලිත්තං ඒ සියළුම දේවල් කෙරෙහි ඡන්‍දරාගය අත්හළ බැවින්, ඒ සියළුම දේවල් හැර දැමූ බැවින් සබ්බඤ්ජහං කෙලෙස් දුරුකොට, සන්සුන් බවට නැඹුරු වූ සිතින්, තණ්හාව නැති කිරීමෙන් වෙසෙසින්ම මිදුණ බැවින් තණ්හක්‍ඛයෙ විමුත්තං හැම ලෙසින්ම, මනාව මිදුණ ලදැයි කියන ලදී. තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති එබඳු දැනුම් තේරුම් ඇති තැනැත්තෝ මුනිවරයෙකු ලෙස දනිති. මේ මුනිවරයාගේ ඉතා උසස් ගුණ දකිමු. ඒ මුනිවරයා පවසන දෙයෙහි කොතැන වරදක් ඇත්දැයි තමන් ගැනම පැහැදිලි කරයි. මෙහි ‘වා’ යන පදය පැහැදිලි කිරීම තේරුමෙහි යෙදේ. උපක එදා තථාගතයන් වහන්සේ දුටුවද, මේ බුද්ධ මුනි යැයි අදහා නොගත්තේය. එහිදී සංඝයා වහන්සේලා අතර පැවති කතා අනුව, අදහා ගත්තත්, නොගත්තත්, නුවණැත්තන් ඒ මුනිවරයා හඳුනා ගනිති’යි දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ගාථාව වදාළ බව ඇතමෙක් විස්තර කරති.

පඤ්ඤාබලං යන ගාථාව දේසනා කිරීමට මුල් වූ කරුණ කුමක්ද? මේ ගාථාව රේවත තෙරුන් අරබයා දේසනා කරන ලදී. ‘ගමෙහි හෝ, නැතිනම් වනයෙහි හෝ ‘ගාමෙ වා යදිවා’රඤ්ඤෙ යන මේ ගාථාවෙන් විස්තර වන පරිදි, මුලසිටම රේවත තෙරුන්ගේ පැවිදිවීමත්, පැවිදි වූ පසු කිහිරි වනයෙහි වාසය කිරිමත්, එහි වසද්දී මගපල ලැබීමත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩමකිරීම හා ආපසු පැමිණීමත් (ඒ අනුව) දතයුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආපසු පැමිණි කල්හි, ඒ මහළු පැවිද්දෙක් සෙරෙප්පු අමතකව ආපසු හැරී ගොස්, කිහිරි රුකෙක එල්ලා තිබෙනු දැක යළි සැවැත්පුරට ආවේය. විසාඛා උපාසිකාව කෙසේද? හිමියනි, රේවත තෙරුන් වසන තැන රමණීය වේදැ’යි ඇසූවිට, මහණුන් විසින් එය පසසනු ලැබූවත්, ඒ හිමිවරුන්ටද අවමන් කරමින්, ඒ මහළු හිමි, උපාසිකාවනි, මොවුන් හිස්වචන කියති. ඒ බිම් පෙදෙස ලස්සන නැත. ඉතා රළුය. කටුකය. කිහිරි වනයකැ’යි කීය. විසාඛාවගේ නිවසින් ආගන්තුක දානය වළඳා පැමිණි ඒ මහණ, රවුම් සාලාවෙහි රැස්ව සිටි සඟ පිරිසට දොස් නඟමින්, ‘ඇවැත්නි, ඔබලා රේවත හිමියන්ගේ සෙනසුනෙහි ඇති ලස්සන දක්නා ලද්දෙහුදැ’යි ඇසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඒ දැන, සුවඳ කුටියෙන් නික්ම, ඒ මොහොතට ගැළපෙන පෙළහර පාමින්, පිරිස මැදට පැමිණ, බුදු අසුනෙහි හිඳ ‘මහණෙනි, දැන් කිනම් කතාවකින් සිටියාහුදැ’යි මහණුන් ඇමතූහ. ‘හිමියනි, අළුත පැවිදි වූවෙකු කවදා මහණ දම් කරන්නේදැ’යි රේවත හිමි පිළිබඳව කතාබහ ඇතිවී යැ’යි කීහ. ‘මහණෙනි, රේවත අළුතින් මහණදම් පුරන්නෙක් නොවේ. කෙලෙස් දුරුකළ රහත් කෙනෙකැ’යි පවසා ඒ තෙරුන් මුල්කොට සඟ පිරිසට දහම් දෙසනු පිණිස මෙම ගාථාව වදාළහ.

එහි තේරුම නම් (සිත) දුබල කරන කෙලෙස් දුරු කිරිමේදී, දැහැන් බල අදිටනෙන් හෝ බලවත් නුවණින් යුතු බැවින් පඤ්ඤාබලං සිවු පිරිසිදු සීලයෙන් හෝ ධුතංග වත් පිළිපදිනා හෙයින් සීලවතුප්පන්නං (සෝවාන් ආදී) මගෙහි සිත එකඟ බවින් හෝ එහි පලයෙන් එකඟ බවින් හෝ ඉරියව් පවත්වාගැනීමේ එකඟ බවින් හෝ යුතු වූයේ සමාහිතං, උපචාර, අප්පණ ලෙසින් (පළමු, දෙවන) ආදී දැහැනෙන් දැහැනට පත්ව, දැහැන් වැඩීමෙහි ඇළුන බැවින් ඣානරතං සිහිය මනාව දියුණු කළ බැවින් සතීමං රාගාදියෙන් එක්තැන්වීමක් නොමැති බැවින් සංගා පමුත්තං පස්ආකර වූ කෙලෙස් උල් හා සිවු වැදෑරුම් ආසවයන් නැති බැවින් අඛිලං අනාසවං තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති මෙසේ තියුණු නුවණ ආදී ගුණයෙන් යුතු, රාගාදී වැරදිවලින් තොර වූ ඒ උසස් පැණවත්හු මුනිවරයකු ලෙසින් (ලොවෙහි) හඳුන්වනු ලබති. මේ කෙලෙසුන් නැසූ මුනිවරයාගේ ඉතා උසස් ගුණ දකිමු. එබඳු කෙනෙකුට අළුතින් පැවිදි වූවෙකැයි හෝ, කවදා මහණදම් කරන්නෙකැයි කිවයුත්තේ කෙසේද? අළුතින් පැවිදිව කටයුතු කිරීමෙන් නොව, නුවණෙහි බලමහිමයෙන් ඒ (සසර) විසීම නිම කළේය. ඒ තැනැත්තා (පැවිදි වීමේ අරමුණ ඉටු කරගත් බැවින්) කළයුතු දේ කළේය. එහෙයින් දැන් මහණදම් නොකරති’යි රේවත තෙරුන් ගැන පැහැදිලි කළහ. මෙහි ‘වා’ යනු පැහැදිලි කිරීමේ අරුතෙහිය.

එකං චරන්තං යන ගාථාව දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? බෝමැඩදී (බුදුවූ තැන් පටන්) කල් ගතකොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිවෙලින් කිඹුල්වත්පුරට පැමිණ පියපුතු හමුවීමේදී තුටු පිළිසඳර කතාවෙන් පසුවන සුදොවුන් රජ විසින්, ‘හිමියනි, ගිහිකල, සුවඳ කරඬුවල බහා තිබූ, සුවඳ ගැන්වූ කසීසළු පිළි ආදී සියුම් රෙදි, ඇඳුම් හැඳි ඔබවහන්සේ දැන් කෙසේ දිරාගිය, පස් වැකුණු රෙදි අඳින්නෙහිදැ’යි ඇසූවිට රජුට කරුණු පහදමින්,

යං ත්‍වං තාත වදෙසි, පත්තුණ්ණං තූලකාසිකං පංසුකූලං තතො සෙය්‍යං එතං මෙ අභිපත්‍ථිතං

යනුවෙන් පහදා දී ලෝ දහමෙහි තමන් කම්පා නොවන බව දක්වා රජුට දහම් දෙසනු පිණිස මේ පේළි සතකින් යුතු ගාථාව වදාළහ.

එම ගාථාවෙහි අරුත නම්, පැවිදිවීම යැයි කියන ලද පරිදි, (නැතහොත්) පැවිදි වූ තැනැත්තෙක් යන අදහසින් එකං ඉරියව් පැවැත්වීම්, ඉරියව් හැසිරීම් අනුව චරන්තං, උසස් හික්මීමෙන් යුතු වූ, මුනි යන නමට සුදුසු කරුණුවලින් යුතු මුනිං, හැමවිටම පමා නොවීමෙන් අප්පමත්තං බැණවැදීම, අවමන් කිරීම් ආදී නින්දාවෙහිද, ගුණකීම්, තුති කිරීම් ආදී පැසසුම් කිරීමෙහිද, නින්‍දා පසංසාසු කෝප සහගත නොවීමෙන් අවෙධමානං, නින්දා පැසසුම් ආදී අටලෝ දහමෙහි කම්පා නොවීම ගැන මෙහි කියන ලදැයි දතයුතුය. සීහං ව බෙරහඬ ආදියෙන්, සද්දෙසු, අටලෝ දහමෙහි සොබාවයත්, වෙනස්වීමේදීත් අසන්තසන්තං විවේකී තැන්වල හෝ සෙනසුන්වල තැති නොගෙන, වාතං ව නූල් ආදී දෙයින් කරන ලද දැලක් (සුළඟින් සෙලවෙන සේ) ජාලම්හි සිවු මගෙහි තණ්හා දිට්ඨි (නම් වූ) දැලෙහි අසජ්ජමානං අටලෝ දහමෙහි කෝපයට පත්ව නොගැටෙමින්, පදුමං ව තොයෙන තණ්හා දිට්ඨි නම් ලාටු තැවරීමෙන් ජීවත්වන්නෝ ලොවෙහි ඇලෙති, ලොව උපන්නද (මුනිවරයා) එබඳු ලාටු තවරාගැනීම් ලෝකයා සමග නොමැති බැවින්, අලිප්පමානං නිවන් මග මතුකොට, ඒ මගින් නෙතාරමඤ්ඤෙසං වෙනත් (සමයවාදීන් මෙන් නොව) දෙව් මිනිසුන්ටද තමන් ගත් මග පෙන්වා, අනඤ්ඤනෙය්‍යං තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති බුද්ධ මුනිවරයා ඒ මග දැනගන්නා ලදැයි තමා ගැන පැහැදිළි කරයි. ඉතිරි කරුණු කලින් සඳහන් වූ පරිදිමය.

යො ඔගහනෙ යන ගාථාව කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුකොටම බුදු බව ලැබීම පිණිස අසංඛෙය්‍ය සතරකුත් කප් සියදහසක් දස පාරමිතා, දස උපපාරමිතා, හා දස පරමත්‍ථ පාරමිතා ලෙසින් ඉදිරියට රැස් කරගත් ගුණ සමුදා පාරමී පුරා, තුසිත දෙව්ලොව උපන් සැටි, එහි වාසය කළ සැටි, පස්මහ බැලුම් විමසා බැලූ සැටි, කුස පිළිසිඳ ගැනීම, ගැබෙහි විසීම, බිහිවීම, ඇවිදීම, අවට-දිසා විමසීමෙන් බැලීම, උසස් හඬ පතුරුවාලීම, මහබිනික්මන, මහා වෙර වැඩුම, සම්බුදු බව ලැබීම, දම්සක් පැවැත්වීම, සිවු ආකාර වූ මග නුවණ, සිවු ආකාර පල නුවණ, අට වැදෑරුම් පිරිස කෙරෙහි නොසැලෙන නුවණ, දසබල නුවණ, සිවු වැදෑරුම් උපදනා ආකාරය පිළිබඳ නුවණ, පස් ආකාරයෙන් යුතු උපදනා තැන් (ගති) පිළිබඳ නුවණ, බුදුවරුන්ටම පමණක් සීමා වූ සවැදෑරුම් නුවණ, සාවකයන්ට ද (සිවුමග-සිවු පලයට පත්) පවත්නා වූ අටවැදෑරුම් බුදුනුවණ, දහහතරාකාර වූ බුදුනුවණ, බුදුගුණ කොටස් සේ ගැනෙන දහඅට වැදෑරුම් වූ නුවණ, දහනව වැදෑරුම් විමසීමේ නුවණ, හැත්තෑහතක් වූ නන් ආකාරයෙන් පැතිර පවත්නා නුවණ, ආදී මෙබඳු සියදහස් වූ ගුණ නිසා ලද මහා ලාභ සත්කාර ඉවසාගත නොහැකි මිසදිටු වෙනත් ආගමික පිරිස විසින් මෙහෙයවනු ලැබූ චිඤ්චා නම් තරුණියට ‘එකම කරුණ නම් ඇත්තය’ - එකං ධම්මං අතීතස්ස’ යනුවෙන් වදාළ කතා පුවතෙහි ද සඳහන් වන පරිදි, සිවු පිරිස මැද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නින්දා කරනු ලැබීම නිමිතිකොට, ‘මෙබඳු අවමානයකදී ද උන්වහන්සේගේ සිතෙහි වෙනසක් නොවීයැ’යි සංඝයා වහන්සේලා කතාබහ කළහ. ඒ දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුවඳ කුටියෙන් නික්ම, ඒ මොහොතට සුදුසු පෙළහරින් පිරිස මැදට පැමිණ, බුදු අස්නෙහි හිඳ ‘මහණෙනි, ඔබලා දැන් කෙබඳු කතාවක යෙදී සිටියාහුදැ’යි මහණුන් ඇමතූහ. උන්වහන්සේලා සියළු කරුණු දැක්වූහ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘බුදුවරු නම් අටලෝ දහමෙහි කම්පා නොවන්නාහ’යි පවසා ඒ මහණුන්ට දහම් දෙසනු පිණිස මේ ගාථාව වදාළහ.

එහි තේරුම නම්, නානතොටෙහි දියට බසින මිනිසුන්ට සිරුරේ අඟපසඟ ඇතිල්ලීම පිණිස සිටුවන ලද හතරැස් වූ හෝ අටපට්ටම් වූ කණුවක කුලීනයෝ ද කුලහීනයෝ ද සිරුර අතුල්ලති. එයින් එම කණුව උඩ ඒමක් හෝ යට යෑමක් නොවේද, එසේ යො ඔගහනෙ ථම්භොරිවාභිජායති, යස්මිං පරෙ වාචාපරියන්තං වදන්ති යැයි කුමක් නිසා කියන ලදද? යස්මිං කිසියම් කරුණකදී පරෙ මිසදිටු වෙනත් ආගමික පිරිස් හෝ ඉතා ඉහළින් ගුණ කියන්නේ නම් හෝ, ඉතා පහත් අයුරින් නුගුණ කියන්නේ හෝ වාචා පරියන්තං වදන්ති ඒ කාරණයෙහිලා, එකඟ බවක් හෝ කෝපයක් හෝ නොපෙන්වමින්, කම්පා නොවී, තොටෙහි පිහිටුවන ලද කණුවක් මෙන් වේ යැයි (දක්වයි) තං වීතරාගං සුසමාහිතින්‍ද්‍රියං ඒ බලාපොරොත්තු වන අරමුණෙහි රාගය නොමැතිවීමද, බලාපොරොත්තු ඉටු නොවූ අරමුණෙහි තරහ හා මුලාවෙන් තොරව, තැන්පත් ඉඳුරන් ඇතිව, මනාව සංවර කරගත් ඉඳුරන් ඇතිව, කලබලයට පත් නොවූ ඉඳුරන් ඇතිව, මනාව සංවර කරගත් ඉඳුරන් ඇතිව, කලබලයට පත් නොවූ ඉඳුරන් ඇතිව, ලොල්බවට පත් නොවූ ඉඳුරන් ඇතිව යැයි කියන ලදී. තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති බුද්ධ මුනිවරයා (එසේ) විඳිනු ලබයි. එබැවින් ඒ සිත කෙසේ වෙනස් බවට පත්වන්නේදැයි තමන් පිළිබඳව පහදයි. ඉතිරි කරුණු කලින් කියන ලද පරිදිය.

යො වෙ ඨිතත්තො යන ගාථාව දේසනා කිරීමට හේතුව කුමක්ද? සැවැත්නුවර එක්තරා සිටුදුවක්, පහයෙහි (මතු මහලින්) බැස බිම් මහලෙහි රෙදි වියන හලට ගොස්, නූල් දිග් ගසා බඳින ලීයෙහි නූල් ඔතනු දැක, එම ලීය කෙළින්, නොවක්ව මනාව පිහිටි බව දැන, ‘අහා, සියළුම සතුන්, ඒ නූල් එළන දඬුව මෙන් වංකබව හැර, කය වචන හසුරුවමින් කෙළින් කටයුතු කිරීමට සිත් වේනම්, (කොතරම් අගීදැයි) එය සමාන නිමිත්තක් කොට ගත්තාය. ඇය මතු මහලට ගියද, යළි යළිත් එයම මෙනෙහි කරමින් හුන්නීය. මෙසේ පිළිපන් ඇයට නොබෝ කලකින්ම, අනිස ලකුණු පැහැදිලි විය. ඒ අනුවම දුක හා අනාත්ම ලකුණු ද පැහැදිලි විය. ඉක්බිති ඒ අනුවම දුකෙහි අනාත්ම බවද දැනුණි. තුන් භවයම (සසර) ගිනිගත් සේ වැටහිණ. එසේ විදසුන් වඩන බව දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුවඳ කුටියෙහි හිඳිමින්ම, ආලෝකයක් මුදාහළහ. ඇය ආලෝකය දැක, මේ කුමක්දැයි මෙනෙහි කරන්නේ, උන්වහන්සේ පසෙක වැඩ සිටිසේ දැක, නැගිට දොහොත්මුදුන් තබා සිටියාය. ඇගේ අදහස අනුව සුදුසු අයුරු දහම් දෙසුම අවසාන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ගාථාව වදාළහ.

එහි තේරුම නම්, යො චෙ එකඟ වූ සිත් ඇතිව, කෝප රහිත සිතිවිලි නිසා, දියුණුවට හානි නොමැති බැවින්, සසරෙහි ඉපදීම නවතාලූ බැවින්, භවයන්හි ආවේණික ජීවනරූප ලබන්නා වූ ඒ සසර ගමනද නොමැති හෙයින් ඨිතත්තො කය, වචන සිතෙහි ඇද බවක් නොමැති බැවින්, අයහපතට යොමු නොවීම හෝ තසරං ව උජු, ලජ්ජාව, බය ඇති බැවින් ඡිගුච්ඡති කම්මෙහි පාපකෙහි සිරුරෙහි අසූචි තැවරුනාක් මෙන්, මුත්‍ර තැවරුනාක් මෙන් පව්කම් පිළිකුල් කරයි. ඊට ලජ්ජා වේ යැයි කියන ලදී. එකිනෙක සබඳතා යෙදීමෙහිදී කරණ විබතින් යෙදීම වියරණ රීතියයි. වීමංසමානො විසමං සමඤ්ච කයෙහි වැරදි හැසිරිම් වූ දුසිරිතද, කයෙහි නිවැරදි හැසිරීම් වූ සුචරිතයද (කුසල-අකුසල ලෙසින්) දුරුකිරීමේ භාවනා කටයුතු ලෙස මගපල නම් නුවණින් විමසමින්, මැනවින් විමසමින්, තං වාපි කෙලෙසුන් නැසූ තැනැත්තා ධීරා මුනිං වෙදයන්ති කුමක් නිසා (එසේ) කියන ලදද? ඉහත සඳහන් පරිදි මගපල නුවණින් වැරදි-නිවැරදි විමසමින් (සසර ගමන) නවතා සිටියේ වේද, ඒ තැනැත්තා රෙදි නූල් ඔතන ලද ලීය මෙන් ඇද නැතිව, කිසිදු (සීමා) ඉක්මවා නොයමින් පව්කම් පිළිකුල් කරයි. තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති ඒ කෙලෙස් නැසූ මුනිවරයා මෙබඳු යැයි දක්වමින්, අරහත් බව කුළුගන්වමින් ගාථාව දේසනා කළහ. දේසනාව අවසානයෙහි, සිටුදුව සෝවාන් පලයෙහි පිහිටියාය. මෙහි ‘වා’ විකල්පය හෝ, එක් කිරීම අරුතෙහි යෙදේ යැයි දතයුතුය.

යො සඤ්ඤතත්තො යන ගාථාව දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අලව් පෙදෙසෙහි අලව් නුවර වැඩවසන සමයෙහි, එහි එක්තරා රෙදිවියන්නෙක්, සත් හැවිරිදි දියණියට ‘දුව, ඊයේ ඔතනු නොලැබූ, නූල් ටිකක් ඉතිරිව ඇත, එය සකසා ඉක්මනින් පෙහෙකම්පලට ගෙන එන්න, පමා නොවන්නැයි අණ කළේය. ඈ යහපතැ’යි පිළිගත්තාය. රෙදි වියන්නාද පෙහෙකම්හලට ගොස්, නූල් සකසමින් සිටියේය. එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා කරුණා සමවතින් නැගී ලොව බලනවිට, ඒ දැරියට සෝවාන් පල හේතු සම්පත්ද, දේසනාව අවසන අසූහාර දහසකට දහම් අවබෝධය ලබන බවද දැක, කලින්ම සිරුරු පිළිදැගුම් කොට, පා සිවුරු ගෙන නගරයට පිවිසි සේක. මිනිස්සු උන්වහන්සේ දැක, ‘ඒකාන්තයෙන්ම කවරකුට හෝ උපකාර ලබනු ඇති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කලින්ම වැඩිසේකැ’යි උන්වහන්සේ වෙත එළඹියහ. බුදුහුද ඒ දැරිය පියා හමුවට යන මගෙහි සිටියහ. නගරවාසීහු ඒ පෙදෙස ඇමද, දිය ඉස, මලින් සැරසිලි කොට, වියනක් බැඳ අසුනක් පැනවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැනවූ අසුනෙහි වැඩහුන්හ. මහජනයා පිරිවරා සිටියේය. දැරිය ඒ පෙදෙසට පැමිණ, මහජනතාව පිරිවරා සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, ‘පසඟ පිහිටුවා වැන්දාය. ‘දැරිය, (ඔබ) කොහි සිට ආවෙහිදැ’යි ඇය ඇමතූහ. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, නොදනිමි’ (ඈ කීවාය) ‘කොහි යන්නෙහිද?’ ‘නොදනිමි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස’ ‘නොදන්නෙහිද?’ ‘දනිමි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස’, ‘දන්නෙහිද?’ ‘නොදනිමි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස’ යැයි (පිළිතුරු දුන්නාය.)

ඒ අසා මිනිස්සු, ‘පින්වතුනි, බලවු, මේ දැරිය තම ගෙදර සිට ආවත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසන ලදුව, නොදනිමි’යි කීවාය. පෙහෙකම්භලට යන නමුත් නොදනිමි යැයිද, නොදන්නෙහිදැයි කීවිට, දනිමි යැයිද, දන්නෙහිදැයි කීවිට නොදනිමි යයිද හැමදෙයටම නොගැළපෙන දේ කරන්නී යැයි ඇයට දොස් නැගූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිනිසුන්ට ඒ කරුණු පහදා දෙනු කැමතිව, ‘මා කුමක් අසන ලදද? ඔබ කුමක් කියන ලදදැ’යි ඇගෙන් විමසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මා ගෙදරින් අවුත්, පෙහෙකම්හලට යන්නේ යැයි නොදන්නා කිසිවෙකු නැත. එහෙත් ඔබවහන්සේ ආවේ කොතැන සිටදැයි විමසන්නේ මා මෙසේ (උපත ලැබීමට පෙර වූ ජීවිතයෙන්) පිළිසිඳ ගැනීම ගැනයි. කොහි යන්නෙහිදැයි, මරණින් පසු මාගේ ඉපදීම විමසන සේක. නිරයෙහි හෝ දෙව්ලොව සිට හෝ පැමිණි බවක් මමද නොදනිමි. එහෙයින් නොදන්නා බව කීවෙමි. (මරණින් පසු) නිරයට හෝ දෙව්ලොව හෝ කොතැනක යන්නෙම්දැ’යි ඔබවහන්සේ මගෙන් මරණය ගැන ඇසූහ. මටද අන් සියල්ලන්ටද මරණය නියත බව දනිමි. එහෙයින් දනිමියි කීවෙමි. දන්නෙහිදැයි ඔබවහන්සේ විමසුවේ මා මැරෙන මොහොතයි. අද හෝ හෙට හෝ කවදා හෝ මැරෙන්නෙම්දැයි නොදනිමි. එහෙයින් නොදන්නා බව කීවෙමි.’ (දැරිය එසේ පිළිතුරු දුන්නාය.) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇය විසින් පැන විසඳන ලද අයුරු ඉතා මැනවැ’යි එකඟ බව පළ කළහ. මහජනයාද, ‘මේ දැරිය. දැනුම් තේරුම් ඇති තැනැත්තියකැ’යි සාධුකාර දහසක් දුන්නේය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැරියගේ සිත් සතන් දැන,

අන්‍ධභූතො අයං ලොකො තනුකෙත්‍ථ විපස්සතී සකුන්තො ජාලමුත්තොව අප්පො සග්ගාය ගච්ඡති

මෙම ගාථාව වදාළහ. ගාථාව අවසානයෙහි ඇය සෝවාන් පලයෙහි පිහිටියාය. අසූහාර දහසකට දහම් අවබෝධ විය.

ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ පියා සමීපයට ගියාය. පියා ඇය දැක, ‘ඉක්මනින් පැමිණියේ නැතැ’යි කිපී. නූල් ඔතන ලද රෙදි වියන දණ්ඩ වේගයෙන් ගැස්සීය. එය ගැලවී, දැරියගේ කුසෙහි වැදිණි. ඇය එතැනම මියගියාය. ඔහු එය දැක, ‘මම දුවට නොගැසුවෙමි, එම දණ්ඩ වැදී මැයගේ කුස තුවාල විය. ජීවත්වෙයිද, නැත්දැයි විමසා බලා, මළ බැව් දැන, ‘මිනිස්සු මේ දියණිය මා විසින් මරණ ලදැයි දොස් කියන්නාහ, රජුද දැඩි දඬුවම් පමුණුවන්නේය, එහෙයින් කලින්ම පලායාම මැනවැයි සිතුවේය. ඔහු දඬුවමට බියෙන් පලායන අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුව කමටහන් ගෙන, කැලයෙහි හිමිවරුන් වසන තැනකට පැමිණියේය. ඔහු හිමිවරුන් වෙත ගොස්, වැඳ පැවිදි කරන ලෙස ඉල්ලීය. හිමිවරු ඔහු පැවිදිකොට, තචපඤ්වක නම් වූ (කෙස්, ලොම්, නිය, දත් හා සම දක්වා වූ) සිරුරේ කොටස් පහ පිළිබඳව මෙනෙහි කිරීමට උපදෙස් දුන්හ. (අළුත පැවිදි වූ ඒ හිමියෝ) උත්සාහවත්, එය ඉගෙන නොබෝ කලකින්ම අරහත් පල ලදහ. උන්වහන්සේගේ ගුරු උපාධ්‍යායන් වහන්සේලාද රහත් පල ලැබූහ. ඒ සියළුම හිමිවරු විනයානුකූලව පවාරණය කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරා ගියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේද වස් පවාරණය කොට, මහසඟ පිරිවරා ගම් නියම්ගම්හි සැරිසරමින්, පිළිවෙලින් අලව් නුවරට පැමිණියහ. අලව් වාසීහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කොට, දන් ආදිය පිරිනමද්දී, ඒ මහණුන් දැක, ‘දුව මරා, දැන් කවුරු කරන්නට ආවෙහිදැ’යි කියා නින්දා කළහ. හිමිවරු උවටැන් වේලාවෙහි පැමිණ ඒ කරුණු සැළකළවිට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහණෙනි, ඒ හිමි දුව මැරුවේ නැත. ඇය, තමන් කරන ලද දෙයක විපාක පරිදි මළා යැයි වදාරා, ඒ හිමියන් රහතන් වහන්සේ නමක බව මිනිසුන් නොදන්නා බැවින්, කෙලෙස් නසා රහත් බවට පත්වූ බව සඟ පිරිසට පහදා දෙමින් දහම් දෙසනු පිණිස මේ ගාථාව වදාළහ.

එහි තේරුම නම්, යො තුන්දොරෙහි හික්මීම - සීල සංවරය ඇති බැවින් සංයතත්තො කයෙන් හෝ වචනයෙන් හෝ සිතිවිලිවලින් හෝ හිංසා ආදිය න කරොති පාපං එසේ දහරොවා තරුණ වියෙහි පසුවන කෙනෙකු හෝ, මජ්ඣිමො වා මැදිවියෙහි වූවකු හෝ, මේ ආකාරයෙන් තෙර නමක හෝ වැඩිමහළු වූවත් කිසිවිටකත් පව් නොකරති. ඊට හේතු මොනවාද? යතත්තො යම්හෙයකින් ඇලීම් ආදියෙන් තොරව, සියළු පාපයෙන් මිදීමේ-වැළකීමේ සිත ඇති බව කියන ලදී.

ඊළඟට මුනි අරොසනෙය්‍යො න රොසෙති කඤ්චි මේ පදවලින් මෙබඳු අදහසක් ද හැඟවේ. කෙලෙස් නැසූ ඒ මුනිවරයා, මුනි අරොසනෙය්‍යො දුවගේ මිනීමරුවා හෝ රෙදි වියන්නෙකැයි හෝ කයෙන්, වචනයෙන් වුවත් කෝපයට පත්ව ගැටුම් ඇතිකර ගැනීමට, හිරිහැර කිරිමට සුදුසු නොවේ. සො ඒ මුනිවරයාද න රොසෙති කඤ්චි ‘මම දියණිය නොමැරුවෙමි, ඔබ මැරුවෙහි, ඔබ වැන්නෙකු මැරුවෙහි’ කියා කිසිවෙකු කෝප නොකරයි, නොගටයි, හිරිහැර නොකරයි, එහෙයින් ඔහුද කෝපයට පත් නොවන්නේය, එතකුදු වුවත්, ‘නාගයාට ඉඩ දෙන්න, නාගයාට හිංසා නොකරන්න, නාගයාට නමස්කාර කරන්න’ ‘තිට්ඨතු නාගො, මා නාගං ඝට්ටෙසි, නමො කරොහි නාගස්ස’ යනුවෙන් කියා ඇති පරිදි, නමස්කාර කළයුතුම වන්නේය. තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති මෙහි (නාග නමින්ද) ඒ උත්සාහවත් වූ මුනිවරයා රහතන් වහන්සේ සඳහන් කරති’යි මෙසේ පද විස්තර දතයුතුය. මේ අදහස නම්, ඒ තැනැත්තා කෝප නොවන්නෙකු බවට පත්වන්නේ යැයි ඒ අනුවණ මිනිස්සු නොදන්නා නිසා කෝප වෙති. නුවණැති, (කෙලෙස් දුරු කිරීමෙහි) උත්සාහවත් වූවෝම මුනිවරයා යැයි දන්නා ලබති. මෙයින් කෙලෙස් දුරුකළ මුනිවරයා හෙවත් රහතන් වහන්සේ යැයි දැනගන්න.

යදග්ගතො යන ගාථාව දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? සැවැත්නුවර පඤ්චග්ගදායක නම් බමුණෙක් විය. ඔහු අස්වනු හටගන්නා කල්හි, කෙතින් ලද අස්වැන්නෙන් මුල් කොටස, අස්වැන්න එක්රැස් කිරිමේදී වෙන්කරන ලද මුල්කොටස, අටුවෙහි තබනවිට මුලින්ම වෙන්කළ කොටස, සැලියට දැමීමේදී වෙන්කෙරෙන මුල් කොටස, අනුභවයේදී මුල් කොටස යනුවෙන් පස් ආකාරයෙන් දෙයි. කෙතෙහි මුලින්ම පැසුණු හැල්, යව (බාර්ලි), තිරිඟු, හිස තබා ගෙනවුත්, කැඳ, කිරිබත්, හබලපෙති ආදිය පිළියෙල කොට, ‘මෙසේ අගසස් දාන දෙන තැනැත්තා නුවණ ලැබීමෙන් මුල්තැන ගනී.’ ‘අග්ගස්ස දාතා මෙධාවී අග්ගං සො අධිගච්ඡතී’ මෙබඳු හැඟීමෙන් බුදුපාමොක් මහසඟනට දන් දෙයි. මේ ඔහුගේ අස්වනු හටගත් කල කෙතෙහි තිබියදී (අස්වැන්න) කොටසක් ගෙන දෙනු ලබන දානයයි. පැසුණු කල්හී, කැපීමේදී, පෑගීමේදී මුලින්ම කොටසක් වෙන්කොට එසේම දානය දෙයි. මෙය ඔහුගේ අස්වනු එක්රැස් කිරීමේදී දෙන දානයයි. නැවත ඒ අස්වනු අටුවල පුරවා (ගබඩා කිරීමේදී) ඉන් පසුව පළමුකොටම අටුව විවරකොට, පළමුව පිටතට ගන්නා අස්වනුවලින් දානය දෙයි. එය අටුවෙහි අගසස් දානයයි. එසේ කිසියම් කොටසක් ගෙදර (එදිනෙදා පිසීම සඳහා) තබාගනීද, එයින් මුල්කොටස පැමිණෙන පැවිද්දන්ට නොදී, යටත් පිරිසෙයින් දරුවන්ටවත් නොදෙයි. මේ සැළියෙහි අගසස් දානයයි. නැවත අනුභව කරන මොහොතෙහි, පෙරබත් කාලය නම් තමන්ට ලැබෙන ආහාරය පැමිණි පැවිද්දන්ටද, පසුබත් කාලයේ නම් පැමිණෙන යාචකයන්ටද, එසේ නොමැතිනම්, යටත් පිරිසෙයින් බල්ලෙකුට හෝ නොදී අනුභව නොකරයි. මෙය අනුභවයෙහිදී මුලින්ම දෙන දානයයි. මෙසේ මුල්ම දාන පහක දායකයෙකැයි ‘පඤ්චග්ගදායක’ නමින්ම හැඳින්වීය.

මේ අතර, දිනක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අළුයම් වේලෙහි බුදු ඇසින් ලොව බලනවිට, ඒ බමුණාත්, බැමිණියත් සෝවාන් ඵලයට පත්වීමට හේතුසම්පත් ඇති බව දැන, සිරුර පිළිදැගුම් කොට, කල්ඇතිවම සුවඳ කුටියට පිවිසියහ. මහණහු සුවඳ කුටියෙහි දොර වසා ඇති බව දැක, අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තනිවම ගමට පිවිසෙනු කැමති සේකැ’යි දැන, පිඬු පිණිස කල් පැමිණිවිට, සුවඳ කුටිය පැදකුණු කොට පිඬුසිඟා වැඩියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද බමුණාගේ ආහාර වේලාවෙහි නික්ම සැවත් නුවරට පිවිසියහ. මිනිස්සු බුදුරදුන් තනිවම වැඩියේ කවරකුට හෝ (දහම් අවබෝධයෙන්) උපකාර පිණිසම නොවේදැයි දැන, දානයට ආරාධනා කිරීමට උන්වහන්සේ කරා නොගියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද අනුපිළිවෙලින්. බමුණාගේම ගෙයි දොරටුව අසළට පැමිණ සිටියහ. ඒ වේලාවෙහි බමුණා අහර බඳුන ගෙන වාඩිවී සිටියේය. බැමිණිය තල්වට ගෙන සිටියාය. ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, ‘දැන් බමුණා දුටුවහොත් පාත්‍රය ගෙන මුළු ආහාරයම දෙන්නේය. එවිට මට නැවතත් කෑම පිසීමට සිදුවන්නේ යැයි සිතා නොසතුටද, මසුරුබවද උපදවා බමුණාට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොපෙනෙනා ලෙසට තල්විටින් මුවහ කළාය. (සැඟවූවාය.) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ බව දැන, සිරුරෙන් ආලෝකයක් මුදාහළහ. ඒ රත්පැහැ ආලෝකය දුටු බමුණා ‘එය කුමක්දැ’යි බලද්දී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොරකඩ වැඩසිටිනු දැක්කේය. බැමිණියද, බමුණා බුදුරදුන් දක්නා ලදැයි දැන, එකෙණෙහිම තල්වට පසෙක තබා, උන්වහන්සේ වෙත එළඹ, පසඟ පිහිටුවා වැන්දාය. ඇය වැඳ නැගී සිටිද්දී, ඇගේ සිත දහම් අවබෝධයට සුදුසු බව දත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ,

සබ්බසො නාමරූපස්මිං යස්ස නත්‍ථි මමායිතං අසතා ච න සොචති ස වෙ භික්‍ඛූති වුච්චතී

යන අරුත් ඇති ගාථාව දේසනා කළහ. ඇය ගාථාව අවසාන වනවිටම සෝවාන් පලෙහි පිහිටියාය. බමුණාද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගෙතුළට වඩමවා මාහැඟි අසුනක හිඳුවා, (දානය පිළිගැන්වීමට පෙර) පැන් පිළිගන්වා තමාට පිළියෙල කර ඇති (අනෙක්) ආහාර ගෙන ‘හිමියනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි දෙනු ලබන දේ පිළිගැනීමට සුදුසු උතුමන් අතර, ඔබවහන්සේ මුල්තැන ගනිති, මේ භෝජනය ඔබවහන්සේගේ පාත්‍රයෙහි තැබීමට අවසර ලැබේවා’යි කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට උපකාර පිණිස එය පිළිගෙන වැළඳූහ. වළඳා අවසන, බමුණාද දහම් අවබෝධයට සුදුසුව සිටීයැයි දැන යදග්ගතො යන ගාථාව වදාළහ.

එහි තේරුම නම් - යං සැළියෙන් මුලින්ම ගන්නා ලද බැවින්, අග්ගතො පැමිණි (විට) සැළියෙහි අඩක් ඉතිරිව තිබී, එයින් ගන්නා ලද බැවින්, මජ්ඣතො එක් හැන්දක්, හැඳි දෙකක් තරම් ඉතිරිව තිබී, එයින් ගන්නා ලද බැවින්, සෙසතො වා පිණ්ඩං ලභෙථ, පරදත්තූපජීවී යනු පැවිදි වූවෙක්, පැවිද්දා ජලය, දැහැටි හැර, අනෙක් සියළු දෙයම අනුන් විසින් දෙනු ලබන බැවින් ජීවත් වෙයි. එහෙයින් පරදත්තූපජීවී යැයි කියනු ලැබේ. නාලං ථුතුං නොපි නිපච්චවාදී එබඳු බලාපොරොත්තු නොමැති බැවින්, මුල් කොටසම ලැබුණත් තමන්ට හෝ දෙන තැනැත්තාට හෝ තුති කිරීමක් නොවේ. ඉතිරි වූ දෙයින් ලැබුණත්, තරහ දුරුකරන ලද බැවින්, ‘මේ දෙන ලද්දේ මොනවාදැ’යි ආදී ලෙසින් දායකයා පහත්කොට (බාල්දුකොට) අසතුටු වචන නොකියයි. තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති - බලාපොරොත්තු, තරහ දුරුකරන ලද උත්සාහවත් ඒ මුනිවරයා ලෙසින් හඳුන්වතියි, අරහත් පල කුළුගන්වා බමුණාට ගාථාව දේසනා කළහ. ගාථාව අවසානයෙහි බමුණා සෝවාන් පලෙහි පිහිටියේය.

මුනිං චරන්තං යන ගාථාව දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? සැවැත් නුවර එක්තරා සිටු පුතෙක් සීත, උණුසම් කාල අනුව, තුන් පහයක, සියළු පිරිවර සම්පත් විඳිමින් සිටින අතර, තුරුණු වියෙහිදීම පැවිදිවනු කැමතිව, මාපිය අවසර ඉල්ලා, ඛග්ගවිසාණ සූත්‍රයෙහි කාමා හි චිත්‍රා යන මේ ගාථාවට අදාල වූ කතාවෙහි සඳහන් වූ පරිදිම තෙවරක් පැවිදිව - උපැවිදිව, සිවුවන වර පැවිදිව රහත් පල ලැබීය. අනෙක් හිමිවරු ‘ඇවැත්නි, දැන් උපැවිදිවීමට කාලය යැයි’ පෙර පුරුද්ද සිහිගන්වති. උන්වහන්සේ, ‘ඇවැත්නි, දැන් සිවුරු හැර ගිහිබවට පත්වීම සිදුනොවන බව පැවසූහ. ඒ ඇසූ හිමිවරු, බුදුරජාණන් වහන්සේට සැළ කළවිට, ‘එසේය, මහණෙනි, දැන් ඒ තෙරුන් වහන්සේගෙන් සිවුරු හැර ගිය බවට පත්වීමක් සිදුනොවන බවත්, නිකෙලෙස් මුනි බව පැහැදිළි කරමින් මෙම ගාථාව දේසනා කළහ.

එහි අරුත නම්, උසස් හික්මීමෙන් යුතු වූයේ මුනිං, තනිව වසමින්, පෙර කියන ලද ආකාරයෙන් හෝ උසස් හැසිරීම් රටාවකට කය සිත යොදවමින් චරන්තං පෙර පරිදි මෙවුන්දම්හි සිත යොමු නොකොට, ආසාරාග අත්හැර දමන ලද උතුම් බවට පත්වූයේ විරතං මෙථුනස්මා දෙවන පේළිය හා බැඳේ. මෙවුන්දම්හි වෙන්ව හැසිරෙන මුනිවරයා කෙබඳුදැයි කී අයුරුය. යො යොබ්බනෙන න උපනිබජ්ඣතෙ කච්චි යමෙක් සුන්දර නව යොවුන් වියෙහිදීම කිසියම් ලලනා රුවක් දැක, පෙර පරිදි මෙවුන්දමෙහි ආසාවෙන් සිත නොබැඳේද, නැතහොත් ක්‍වචි යනු තමාගේ හෝ අනුන්ගේ හෝ, යොබ්බනෙ - ‘මම තවම තරුණ වෙමි, හෝ මේ තැනැත්තා තරුණය, ඒ තාක් ආසාවෙන් ඇසුරු කරමි’යි, මෙසේ රාගයෙන් නොබැඳේ යනු මෙහි තේරුමයි. හුදෙක්ම ලිංගික කටයුතුවලින් වෙන්වීම පමණක් නොව, උපතින් උසස් ආදී ලෙසින් මත්වීම මදා, කාමයන්හි සිත නොපවත්වා - එයින් වෙන්ව වාසය කිරීමෙන් පමාදා විරතං මෙසේ මදප්පමාදා විරතත්තා එයින් වෙන් වූයේ, විප්පමුත්ත එදිනෙදා ජීවිතයට අයත් එක් කටයුත්තකින් පමණක් නොව, සියළුම කෙලෙස්වලින් මනාව මිදුණේ, එසේ නොවේ නම්, විප්පමුත්තං විරතං යනු කුමක්ද? සියළුම කෙලෙස් බැඳුම්වලින් මනාව මිදුණු බැවින්, ලොවුතුරු ආසාවෙන්ද මිදුණේය යන තේරුමයි. තං වාපි ධීරා (ඒ පැමිණි ලොවුතුරා උසස් බවටද ආසා රහිත වූ) නැණවත් තැනැත්තෝ මුනිං වෙදයන්ති ඔබලා එසේ ඒ නැණවත් තැනැත්තාට එසේ නොකියවු නම්, මේ ආකාරයෙන් කියවයි පහදා දෙති.

අඤ්ඤාය ලොකං යන ගාථාව දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිඹුල්වත්පුර වැඩ වසති. ඒ කාලයෙහි නන්ද කුමරුගේ තෙමඟුල වූ අභරණ පැළඳවීම, ඔටුනු පැළඳීම සහ අතිනත් ගැනීම සිදුවිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද එහි ආරාධනා ලැබ, පන්සියයක් මහසඟණ සමග ගොස්, වළඳා නික්මෙන විට නන්දගේ අතට පාත්‍රය දුන්හ. ඔහු නික්ම යනු දුටු ජනපදකලණිය ‘අරියපුතුනි, ඉක්මනින් එන්න’ යැයි කීවාය. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ දක්වන ගරු සැළකිලි නිසා ‘භාග්‍යවතුනි, පාත්‍රය ගනු මැනවැ’යි කීමට නොහැකිව විහාරයටම ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුවඳ කුටියට පිවිසෙන තැන සිට, නන්ද, පාත්‍රය ගෙන එන්නැ’යි කියා (එය) රැගෙන, පැවිදි වන්නෙහිදැ’යි ඇසූහ. ඔහු උන්වහන්සේට දක්වන ගරුසැළකිලි නිසාම පිළිකෙව් කිරිමට නොහැකිව, ‘භාග්‍යවතුනි, පැවිදිවෙමි’යි කීය. ඔහු පැවිදි කළහ. නන්ද හිමි ජනපදකලණියගේ වදන් යළි යළිත් සිහිකරමින් කළකිරුණේය. මහණහු එය බුදුහිමිට සැළකළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, නන්ද හිමිගේ උකටලී බව දුරලනු පිණිස, ‘නන්ද, ඔබ කලින් තව්තිසා දෙව්ලොවට ගොස් තිබේදැයි ඇසූහ. ‘හිමියනි, කලින් නොගියෙමි’යි නන්ද හිමියෝ කීහ.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තම බුදුබලයෙන් නන්ද හිමි තව්තිසාවට කැඳවාගෙන ගොස්, විජයොත් පහ දොරටුවෙහි සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පැමිණීම දැන සක්දෙව් දෙවඟනන් පිරිවරා පහයෙන් බැස්සේය. ඒ සියළුම දෙවඟනෝ කසුප් බුදුරදුන්ගේ සඟ පිරිසට පාදවල ගැල්වීටම තෙල් ලබා දී (ඒ පිනින්) පරෙවියන්ගේ පා වැනි පාද ඇත්තියෝ වුහ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘නන්ද, ඔබ මේ පරෙවිපා ඇති දෙවඟනන් පන්සියය දුටුවෙහිදැ’යි නන්ද හිමි ඇමතූහ. මෙම විමසීමට අදාල සියළු කරුණු විස්තර කළයුතුය. කාන්තාවගේ අඟපසඟ නිමිතිසේ ගතයුතු යැයි මුළු බුදුවදනෙහිම - බුද්ධ දේසනයෙහිම නැත. එහෙත් මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නන්ද හිමිට ගැලපෙන අයුරින් කරුණු පහදා දීමේ හැකියාව අනුව, රෝගියකුගේ (පිත්-සෙම්) දොස් වමනය කොට බැහැර කරනු කැමති වෙදෙකු ඊට සුදුසු ආහාර නියම කරන්නාක් මෙන්, නන්ද හිමිගේ රාගය ඉවතලීමට අඟපසග නිමිති සේ උපයෝගී කළහ. ඒ වූ කලී අධම මිනිසුන් දමනය කොට හික්මවන උතුම් යහමඟ පෙන්වන්නෙකු පරිද්දෙනි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, දෙවඟනන් නිසා නන්ද හිමිගේ බඹසර හැසිරිමෙහි ඇල්ම දැන, කුළියකට මෙහෙ කරන්නෙකු සේ සළකා දොස් නගන ලෙස මහණුන්ට දැන්වූහ. නන්ද හිමි, ඒ හිමිවරුන් දොස් නගනු ලබද්දී, ලජ්ජාවට පත්ව, දහමට අනුව නුවණින් විමසා බලා කටයුතු කොට නොබෝ කලකින්ම අරහත් බව අවබෝධ කළේය. නන්ද තෙරුන් සක්මන් කරන මළුවෙහි කෙළවර පිහිටි ගසක වසන දේවතාවා ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළකළේය. උන්වහන්සේද නුවණින් දත්හ. නන්ද තෙරුන් රහතන් වහන්සේ කෙනෙකු බව නොදන්නා ඒ හිමිවරු පෙර පරිදිම දොස් නගති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘මහණෙනි, දැන් නන්ද තෙරුන්ට එසේ දොස් නොනැඟිය යුතුයැ’යි කියා, කෙලෙසුන් නසා මුනිවරයකු වූ බව පහදා, දහම් දෙසනු පිණිස මහණුන් අමතා මෙම ගාථාව වදාළහ.

එම ගාථාවේ අරුත නම්, දුක පිළිබඳ වූ නියම ඇත්ත තහවුරු කිරීමෙන්, ඛන්‍ධ ආදී වූ රූප වේදනා ලෙසින් දැක්වූ ලොකං අඤ්ඤාය එය දැන-වෙන්කොට-තහවුරු කොට, දුක නැතිකිරීම නම් වූ ඇත්ත අවබෝධ කරනු පිණිස පරමත්‍ථ දස්සිං දුක ඇතිවීමට හේතුව නැති කිරිමෙන් සිවු වැදෑරුම් වූ ද ඔඝං හේතුව නැතිකරන ලද බැවින්, රූප ආදියෙන් වන මත්වීමේ වේගයට (හෙවත් තද මානය) අනුව ඇස් ආදී අදාල ආයතන (සබඳතා මත) සමුද්දඤ්ච අතිතරිය මගපල අරමුණු කෙරෙන භාවනා මගින් මුළුමනින්ම එතෙරව, ඉක්මවා, ඉහත දැක්වූ පරිදි මේ ආකාරයෙන් කෙලෙස් දුරුකළ අරුතින් තාදී, යම් කෙනෙක් මේ රාගාදී කෙලෙස් රැසම ගසාගෙන යන අදහසින් ඕඝ නම් වේ. ඇතුලට බැසයන ගතිසොබාවෙන් යුතුව, ජලය රඳවාගනු ලබන අරුතින් සමුද්ද වේ. අදාල හේතුව නැති කිරීමෙන්ම ඒ සැඩ පහරින් යුතු මුහුද තරණයකොට, සැඩපහරින්ද එතර වූ බැවින් දැන් ඔබලා විසින් (ඒ ගැන) මෙසේ කියනු ලබද්දිත්, සිතෙහි අහිතක්, වෙනසක් නැතිව, එකාකාරව පවතී යැයි මෙසේ මෙහි අරුතද, එයින් හැඟෙන කරුණුද දතයුතුය. තං ඡින්නගත්‍ථං අසිතං අනාසවං මෙය තුති පැසසුම් වචනයි. මේ සිවුසස් භාවනාවෙන් (දැඩි ලෝභාදී සිරුරෙහි බැඳී පවත්නා) සතරාකාර වූ ගැට ලිහා දමන ලද බැවින්, කෙලෙස් ගැට කපා දැමූ, කිසිම දෙයක දැඩිව ගත් හැඟීම් හා ආසා නොමැති හෙයින්, (අසිතං) සතරාකාර වූ කෙලෙස් නොමැති බැවින්ද අනාසවං යැයි ද කියන ලදී. තං වාපි ධීරා මුනිං වෙදයන්ති කෙලෙස් නැතිකළ එබඳු පැණවත් තැනැත්තා මුනි යයි දක්වති. ඔබලා ඒ බව නොදන්නා හෙයින් මෙසේ කියන්නාහුයැයි දැක්වෙයි.

අස්මා උභො යන ගාථාව දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? එක්තරා මහණෙක්, කොසොල් රට පිටිසර ගමක කැලයෙහි වසයි. ඒ ගමෙහි මුව වැද්දෙක් ඒ මහණුන් වසන පෙදෙසට ගොස් මුවන් කොටු කරයි. ඔහු කැලයට පිවිසෙන විට, ඒ හිමියන් පිඬු පිණිස යාම ද දකී. ඔහු කැලයෙන් ආපසු පැමිණෙන විට ඒ හිමියන් ගමෙන් නික්ම යන අයුරු ද දකී. මෙසේ නිතර දැකීමෙන් හිමියන් කෙරෙහි සෙනෙහසක් ඇතිවිය. ඔහු බොහෝ මස් ලැබෙන විටක ඒ තෙරුන්ටද රසවත් පිණ්ඩපාත දානය පිළිගන්වයි. ‘මේ මහණ අසවල් පෙදෙසෙහි මුවන් සිටිතියි ද, බොහෝ සෙයින් මුවන් හැසිරෙන පෙදෙසකැයිද දිය බොතියිද? වැද්දාට දැනුම්දීම අනුව මුවන් මරමින්, දෙදෙනාම මේ අයුරින් එකතුව ජීවත් වෙතියිද, මිනිස්සු දොස් නගති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද මේ අතර, ජනපද චාරිකාවෙහි යෙදෙමින් ඒ ජනපදයට වැඩියහ. ගමෙහි පිඬු පිණිස ගිය ‘මහණහු ඒ තොරතුරු අසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළහ. මුව වැද්දා සමග ඒ හිමියන් සමාන දිවි පැවතුම් නොමැති බවත්, ඒ හිමියන් කෙලෙසුන් නසන ලදින් මුනිවරයෙකු බව පැහැදිලි කරමින්, එම සඟ පිරිසට දහම් දෙසනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ගාථාව දෙසූහ.

එහි තේරුම නම්, ‘මහණෙනි, යම් මහණක්ද, යම් වැද්දෙක්ද යන දෙදෙනා අස්මා උභො සමාන අයුරින් ජීවත්වේ යැයි මිනිසුන් කියත්ද, එය වැරදිය. කුමක් හෙයින්ද? දූරවිහාර වුත්තිනො එකිනෙකාට සමීප නොවූ තැනක වසන බැවින්ද, දිවි පැවැත්මෙන්ද වෙනස් බැවින් විහාරො වාසය කරන තැනයි, ඒ මහණ කැලයෙහිද වැද්ද ගමෙහිද වසයි. වුත්ති දිවිපැවැත්මයි, ජීවිකාව ගෙන යෑමයි, ගෙපිළිවෙලින් ආහාර ලබාගැනීමට යාම ඒ මහණගේ ජීවිකාවයි. කැලයෙහි මුව ආදී සිවුපාවුන් හා කුරුල්ලන් මරා වැද්දා ජීවිකාව කරයි. ගිහී දාරපොසී එමෙන්ම වැද්දා ඒ සතුන් මැරීමෙන් අඹුදරුවන් ද ජීවත් කරයි. අම්මො ච සුබ්බතො අඹුදරුවන් කෙරෙහි ආසා බලාපොරොත්තු හා මට - මගේ යන හැඟීම් දුරුකොට, යහපත් වූත් සොඳුරු වූත් පැවතුම් ඇති ඒ කෙලෙසුන් නැසූ පැවිදි තැනැත්තා පරපාණරොධාය ගිහී අසංයතො නැවතද, ඒ දඩයම්කාර වැද්දා කය, වචනය හා සිතින් අසංවරව, ගිහියෙක්ව අනුන් ජීවත් කරවනු පිණිස ඒ සතුන්ගේ ජීවිතය වනසාලයි. නිච්චං මුනී රක්‍ඛති පාණිනො යතො අනෙක් තැනැත්තා වූ කෙලෙස් නැසූ මුනිවරයා කය, වචන, සිත නිති සංවරව, ජීවීන් හැමදෙනාම රැකගනී. කරුණු මෙසේ හෙයින් ඔවුන් සමානව ජීවත්වෙතියි කෙසේ සිදුවේද?

සිඛී යථා යන ගාථාව දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිඹුල්වත් පුර වැඩවසන කල, ‘මුලින් සෝවාන් පල ලද තැනැත්තා, පසුව සෝවාන් පල ලද තැනැත්තාට වඩා දහමෙන් වැඩිමහල්ය. එහෙයින් පසුව සෝවාන් පල ලද පැවිද්දෙකු වුවත්, කලින් සෝවාන් පල ලද ගිහියාට නමස්කාර කළ යුතුයැ’යි සැකි කුලවතුන් අතර කතාබහ ඇතිවිය. පිඬු පිණිස පිවිසි එක්තරා මහණෙක් ඒ කතාව අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘මේ කරුණෙහිලා මුල් හේතුව වෙනත් එකකි. පිදිය යුතු දෙය පිළිබඳව සළකා ‘මහණෙනි, අනාගාමී වූ ගිහියෙකු වුවත්, ඔහු විසින් එදිනම පැවිදි වූ සාමණේර හිමි නමකට වුවද නැමදීම් ආදිය කළයුතු වේමැ’යි කියා, නැවතත්, පසුව සෝවාන් පල ලද මහණක වුවත්, ඊට කලින් සෝවාන් පලයට පත් ගිහියෙකුට වඩා බොහෝ වෙසෙස් වෙනසක් දක්වමින් සඟ පිරිසට දහම් දෙසනු පිණිස මෙම ගාථාව වදාළහ.

එහි තේරුම නම්, යම් දෙයක මුදුනෙහි හටගන්නා ලද සිළුවක් (කුඩුම්බියක්) ඇති බැවින් එය සිඛී නම් වේ. මැණික් දඬුවක් හා සමාන ගෙලින් යුතු නීලගීවො මොනරා විහංගමො (ඉගිලී යන අදහසින්) කියනු ලැබේ. යම්සේ, කොළපැහැ හංස, තඹ හංස, කිරිහංස, කළුහංස, මේරු හංස, රන් හංසයන් අතරින් වේගය අනුව හංසස්ස ජවෙන දහසයෙන් පංගුවක් ලෙසින් න උපෙති රන් හංසයා මොහොතකින් යොදුන් දහසක් වුවත් යයි. අනෙක් හංසයෝ යොදුනක් තරම්වත් යාමට නොහැකි වෙති. දැකුම්කළු බවින් නම් හංසයන් අගනේය. එවං ගිහී පළමු සෝවාන් පල ලද තැනැත්තා මග දැකීමෙන් ලස්සන වේ. ඉක්බිති, පසුව සෝවාන් පල ලද තැනැත්තාද මග දැක්මෙන්, දැකුම්කළු බවින් නම් සමාන වේ. භික්‍ඛූනො දිවයන වේගයෙන් අනුකරණය නොකරයි. කුමන වේගයෙන්ද? මග විදසුන් නුවණෙහි වැඩිම වේගයෙන්, ගිහියෝ අඹුදරු ආදීන්ගෙන් අවුලෙන් බැඳී අවුලටම පත්ව ඇති බැවින්, එම නුවණින් අඳ මෝඩ වෙති. මහණහු එබඳු අවුල් ලිහා දමන ලද බැවින්, ඉතා බලවත් වෙති. මේ අරුත භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මුනිනො විවිතතස්ස වනස්මිං ඣායතො යන මේ පදයෙන් පෙන්වා දෙන ලදී. මෙහිදී මගපල ලබන මුනිවරයා කය, සිත විවේකයෙන් යුතුය. ලකුණු, අරමුණු නැවත නැවත සිහිපත් කරමින් වනයෙහි නිතර දැහැන් වඩයි. ගිහියෙකුට මෙබඳු විවේකයද, දැහැන්ද කොයින්ද? මේ කරුණු මෙයින් අදහස් කෙරේ.

මුනි සූත්‍ර විස්තරය නිමි.

විස්තර තේරුම් සහිත පළමු කොටස වූ උරග වග්ග නිමි.