11. විජයසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

11. විජය සූත්‍ර වර්ණනාව

චරං වා යදි වා තිට්ඨං යනු විජය සූත්‍රයයි. කායවිච්ඡන්‍දනික සූත්‍රය යයිද කියනු ලැබේ. එය දේශනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? මෙම දේශනය දෙතැනකදී පවත්වන ලද බැවින් නිදාන කතා දෙකකි.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිවෙලින් කිඹුල්වත් පුරයට පැමිණ, සැකි කුලවතුන් හික්මවා නන්ද කුමරු ආදීන් පැවිදිකොට, (ඒ වනවිට) කාන්තාවනටද පැවිදිවීමට අනුදත් බැවින් ආනන්ද හිමින්ගේ සොහොයුරිය වූ නන්දා ද, සැකිකුල ඛෙමක රජුගේ දියණිය වූ අභිරූප නන්දා ද, ජනපදකල්‍යාණිය වූ නන්දා ද (නන්දා නමින්ම තිදෙනෙක්) පැවිදි වූහ. මේ කාලයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර වැඩවසති. අභිරූප නන්දා රුවින් අගපත්ව, දැකුම්කළු, පහදනසුළු වූවා, ඒ නමින්ම හඳුන්වන ලදී. ජනපදකලණිය වූ නන්දා ද තමා හා රුවින් සම වූ අන් තැනැත්තියක් නොදන්නේය. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රූපය වැණුම් නොකරති. නින්දා කරති. නොයෙක් ලෙසින් රූපයෙහි දොස්ම දක්වති’යි මේ දෙදෙනාම උන්වහන්සේට උවටැන් කිරීමට නොයති. දැකීමටවත් නොකැමති වෙති. මෙසේ නොපැහැදී කුමක් නිසා පැවිදි වූවෝද? වැරදි අදහසිනි. අභිරූප නන්දා විවාහ ගිවිස ගැනීමට යෙදුනු දවසෙහිම (තමාට) හිමි සැකි කුල කුමරා මිය ගියේය. එවිට ඇගේ මවුපියෝ ඇය නොකැමති වුවත් පැවිදි කළහ. ජනපදකලණ නන්දා ද, ගරුකටයුතු නන්ද තෙරුන් අරහත් බවට පත් වූ කල, (ගිහි දිවියෙහි) ආසා නැතිව, ‘මගේ හිමියන් ද මව මහා පජාපතිද. අනෙක් නෑදෑයන්ද පැවිදිව ඇත. නෑදෑයන් නොමැතිව, ගෙදර වාසය කිරීම දුකකි. ගිහි දිවියෙහි අස්වැසුමක් නොලැබ, සැදැහැයෙන් තොරව පැවිදි වූවාය.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, දහම් අවබෝධයට ඒ මෙහෙණින්ගේ නුවණ පිරිපුන් බව දැන, ‘සියළුම මෙහෙණින් පිළිවෙලින් අවවාද ලබාදීමට එවන ලෙස මහා පජාපති තෙරණියට අණ කළහ. ඒ මෙහෙණියෝ අවවාද ලබාගැනීමට තම වාරය පැමිණි විට වෙනත් මෙහෙණක යවන්නාහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘වාරය පැමිණි විට අදාල මෙහෙණියම පැමිණිය යුතු බවත්, වෙනත් මෙහෙණියක නොඑවිය යුතු බවත් කීහ. එක් දිනක් අභිරූප නන්දා මෙහෙණිය අවවාද ලබාගැනීමට ගියාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (ඉඳු බලෙන් පෙන්වූ) රුවකින් සංවේගයට හා (අවබෝධයට උත්සාහවත් කොට) ‘ඇටවලින් කරන ලද නගරයක් බඳු’....... මෙම ධම්මපද ගාථාවෙන් ද

‘ගිලන් බවට පත්වන, නොයෙක් රෝග වැළඳෙන, ඉතා පිළිකුල් සහගත, කුණුවන, (ලේ, සැරව, මල මූ) කාන්දුවන, ගලන, අනුවණයන් සතුටුවනු ලබන මේ සිරුර දෙස නන්දාවනි බලන්න.’

රූමත් යැයි ඇතිකර ගන්නා මානය - උඩඟුකම අත්හැර, මෙහි කිසිවක් සදාකාලික හෝ නිති පැවැත්මක් නැති බව, අනිසි ලෙස නුවණින් මෙනෙහි කරන්න. එවිට මානය නැතිකිරිමෙන් සන්සුන්ව හැසිරෙන්න.’

යන මෙම ථෙරී ගාථාවලින්ද අනුපිළිවෙලින් අරහත් පලෙහි පිහිටියාය. එක්දිනක් සැවැත්නුවර වාසීහු පෙරබත් කාලයෙහි දානය දී, පෙහෙවස් සමාදන්ව, මනාව හැඳ පොරවාගෙන, සුවඳ මල්ගෙන, දහම් ඇසීමට ජේතවන විහාරයට ගොස්, දහම් දෙසුමෙන් පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ නගරයට පිවිසෙති. මෙහෙණින් වහන්සේලාද දහම් කතා අසා අසපුවට යති. ඒ අතර මෙහෙණිහුද මිනිස්සුද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ කියති. සිවුලෝ ධාතුවෙහි අපමණ වූ වසන්නන් අතර, සම්මා සම්බුදුරදුන් දැක නොපැහැදුණු කෙනෙක් නැත්තාහ. රූපයම මුල්කොට ගෙන බොහෝසයින් සිතන පුද්ගලයෝ පුරිස් ලකුණින් හා අනුසලකුණුවලින් විසිතුරු වූ, කේතුමාලාවෙන් හා බඹයක් පමණ විහිදෙන. බැබළෙන රැස්වලල්ලකින් අලංකාරවත් වූ ලොවට වැඩදායී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රුව දැක පහදිති. කටහඬ ගැන අගයකොට සිතන්නෝ අපමණ ජාතක කතාවල අංග අටකින් යුතු කුරවිකෙවිල්ලන්ගේ බඳු මිහිරි හඬින් යුතු කටහඬ අසා පහදිති. රළු දිවිමග අගය කරන්නෝ රළු බවින් යුතු පාසිවුරු ආදියත්, අපහසුකාරී (පැවිදි) දිවිපෙවෙතත් දැක පහදිති. යහගුණ දම් අගයන්නෝ සීලාදී කිසියම් ගුණ සමුදායක් මෙනෙහිකොට පහදිති. එහෙයින් හැමතැනකම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ කියති. ජනපදකලණ නන්දා මෙහෙණියද අසපුවට පැමිණ, නොයෙක් අයුරින් කියන බුදුගුණ අසා බුදුරදුන් වෙත යනු කැමතිව, මෙහෙණින්ට සැළ කළාය. මෙහෙණියෝ නන්දා මෙහෙණිය සමග බුදුහිමියන් වෙත පැමිණියාහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේද මුලදීම නන්දා මෙහෙණියගේ පැමිණීම දැන, කටුවකින් කටුවක්, ඇණයකින් තවත් ඇණයක් ඉවත් කරන මිනිසෙකු මෙන්, රූපයෙන්ම රූප මදය ඉවතලීමට, තම ඉඳු බෙලෙන්, පසළොස්-සොළොස්විය තරම් වූ ඉතා රූමත් කාන්තාවක් පසෙක සිට පවන් සලන අයුරු දැකීමට සැලැස්වූහ. මෙහෙණින් සමග පැමිණි නන්දා මෙහෙණියද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ උන්වහන්සේගේ පා තලයේ පටන් හිසකේ අග දක්වා රූ සිරි දැක, නැවත, පිටිපස සිටි, ඉඳු බලයෙන් දක්වන ඒ රුව ද දැක, ‘අහා! මේ කාන්තාව (මටත් වඩා) රූමත් යැයි තම රූ මානය ඉවත ලා, ඒ රූපය කෙරෙහි දැඩි ඇල්ම පෑවාය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ කාන්තාව අවුරුදු විස්සක් තරම් දැකීමට සැලැස්වූහ. කාන්තාව සුන්දර පෙනුම ඇත්තේ අවුරුදු දහසයේදීමය. ඊට පසු එසේ නොවේ. ඇගේ රුව එසේ පිරිහෙනු දැක, නන්දා මෙහෙණියගේ රූපයෙහි ඇති දැඩි ඇල්ම හීන විය. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඒ තැනැත්තිය දරුවකු බිහිනොකළ ලෙසින්, එක් දරුවකු වැදූ තැනැත්තියක ලෙසින්, මැදිවියේ, වැඩිමහළු ගැහැණියක ලෙසින් මෙන්ම අවුරුදු සියය දක්වා, කුදු ගැසුණු හැරමිටිය උදව් කරගන්නා, කැලැල් පිරි සිරුරෙන් යුතු අයුරුද දක්වා, බලා සිටියදීම, ඒ ගැහැණියගේ මරණයත්, ඉදිමුනු මළ සිරුරත්, කපුටන් රංචු ගැසී මස් කන සැටිත්, දුගඳ හා පිළිකුල් බවත් දැකගැනීමට සැලැස්වූහ. නන්දා ඒ සිදුවීම දැක, ‘මේ අයුරින් මට ද, අනෙක් හැමට ද එකසේ හැමදා පැවතිය නොහැකියැයි අනිස හැඟීම් ඇතිවිය. ඒ අනුව දුකත්, තමාටම කියා අයත් නොවන බවත් වටහා ගත්තාය. තුන්භවයම (ගිනි) ඇවිලගත් ගෙයක් බඳුව පිළිසරණක් නොමැති සේ වැටහිණ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘නන්දාවගේ සිත කමටහන් සඳහා සුදුසු වේ’ යැයි දැන, ඇයට ගැළපෙන පරිදි මෙම ගාථා වදාළහ.

‘ගිලන් බවට පත්වන, නොයෙක් රෝග වැළඳෙන, ඉතා පිළිකුල් සහගත, කුණුවන (ලේ, සැරව, මල මූ) කාන්දුවන, ගලන, අනුවනයන් සතුටුවනු ලබන, මේ සිරුර දෙස නන්දාවෙනි, බලන්න.’

‘මේ කය යම්සේ වේද, ඒ කය ද එසේමය. කය පිළිබඳව ධාතු ලෙසින් ද, හිස් දෙයක් ලෙස ද විමසා බලන්න. ලෝකයට නැවත නොපැමිණෙන්න. (සසර ඉපදීම නවතන්න) සසරෙහි කැමැත්ත අත්හැර දමා, සන්සුන්ව හැසිරෙන්න. (කටයුතු කරන්න.)

ගාථා අවසානයෙහි නන්දා මෙහෙණිය සෝවාන් පලෙහි පිහිටියාය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියට මගපල ලබනු පිණිසත්, ජීවිතයේ හිස් බවත් පැහැදිලි කෙරෙන විදසුන් කමටහනක් සේ මෙම සූත්‍රය වදාළහ. මේ එහි එක් නිදාන කතාවකි.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවර වැඩවසන සමයෙහි, චීවරක්‍ඛන්‍ධකයෙහි විස්තර වන පරිදි සාලවතී ගණිකාවගේ දුව, ජීවකගේ කණිටු සොයුරිය වූ සිරිමා මවගෙන් පසුව ඒ තනතුර ලැබ, තරහා නොගැනීමෙන් ජය ගන්නේය’ -– ‘අක්කොධෙන ජීනෙ කොධං’ ආදී මේ ගාථා දෙසුමට අදාල වූ පුණ්ණක සිටු දියණියට අවමන්කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කමා කරගනිමින්, දහම් අසා සෝවාන් බවට පත්ව, නිතිපතාම අටනමකට දන් පිරිනැමුවාය. ඒ දානයට නිරතුරුවම පැමිණෙන මහණෙක් ඈ කෙරෙහි රාග සිතිවිලි ඇතිකර ගත්තේය. ආහාරද නොගෙන නිරාහාරව වැතිර සිටි බව ධම්මපද අටුවාවෙහි කියන ලදී. එසේ හිඳින කල්හිම, සිරිමා කළුරිය කොට යාම දෙව්ලොව සුයාම දෙවියාගේ දේවිය වුවාය. මේ අතර, රජු විසින් ආදාහනය වළකා අමු සොහොනෙහි වෙන්කර තබන ලද සිරිමාගේ මළසිරුර දැකීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ මහණුද කැටුව, මහසඟ පිරිවරා වැඩියහ. එසේම රජු ද නුවරවාසීහු ද පැමිණියහ. ‘පෙර (කහවණු) එක්දහස් අටක් වැයකළද, දැකීමත් දුලබය. අද ඇය තුට්ටුවක් දී හෝ දැකීමට කැමති කෙනෙකු නැතැ’යි එහි මිනිස්සු කතාබහ කරති. සිරිමා දෙවඟන ද පන්සියක් (දෙව් රථ) පිරිවරා එහි ගියාය. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රැස්වූ පිරිසට දහම් දෙසීමේදී මෙම සූත්‍රයද, ඒ (රාගී හැඟුම් ඇතිවූ) මහණට අවවාද පිණිස ‘මේ විසිතුරු කොට ඇති සිරුර බලව’ -– ‘පස්ස විත්තකතං බිම්බං’ යන ධම්මපද ගාථාවද වදාළහ. මේ දෙවන නිදාන කතාවයි.

මෙම සූත්‍රයෙහි චරං වා යනු මුළු රූපකාය හෙවත් සිරුර යා යුතු දෙසට මුහුණ හරවාගෙන ගමන් කිරීමයි. ඒ ආකාරයෙන් යෑම හෝ, යදි වා තිට්ඨං ඒ සිරුරම එසවීම් ආකාරයෙන් සිටගෙන සිටීම හෝ, නිසින්නො උද වා සයං ඒ සිරුරම යට කොටස හකුළුවන, උඩ කොටස එසවීම් අයුරින් හිඳිමින් හෝ හරහට දිගා වී සිටිනා අයුරින් නිදාගැනීම හෝ, සමිඤ්ජෙති පසාරෙති ඒ ඒ ඉරියව් අනුව (අත් පා ආදී අඟ පසඟ) හකුළුවයිද, දිගහරියිද,

එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා මේ පණනල සහිත, හැඟීම් දනවන, සියළුම අයුරින් සිරුරෙහි සිදුවන කම්පන, සෙලවීම්, ගැස්සීම්, මෙහි වෙන කිසිවෙකු ඇවිදින්නේ හෝ දිග හරින්නේ නැත. එහෙත් ‘ඇවිදිමි’යි සිතක් පහළ වූ කල, ඒ හේතුකොට කයෙහි වාතය පිරේ. ඒ අනුව, යා යුතු දිසාව දෙසට සිරුර ඉදිරියට ගෙනයෑම වෙයි. දිසාවට අනුව, රූපයට (කයට) ඇතුළු වේයැයි, පහළවේය යන තේරුමයි. එහෙයින් චරං යැයි කියනු ලැබේ. එසේම නැගී සිටිමියි සිත පහළ වූ කල, ඒ හේතුකොට කයෙහි වාතය පිරේ. එයින් සිරුර එසවීමක් වෙයි. ඒ ඒ අයුරින් රූපය (හෙවත් ඉරියව්වේ සොබාවය) පහළවීම වේ. ඒ අනුව තිට්ඨං යැයි කියනු ලැබේ. එසේම හිඳගනිමියි සිත ඇති වූ විට, ඒ හේතුකොට කයෙහි වාතය පිරේ. එයින් සිරුර යටි කොටස හැකිළීමද, උඩ කොටසෙහි එසවීමද සිදුවෙයි. එයින් නිසින්නො යැයි කියනු ලැබේ. එසේම නිදාගනිමියි සිත පහළ වූ විට, ඒ හේතුකොට කයෙහි වාතය පිරේ. එයින් සිරුර හරහට දිගහැරීම වෙයි. ඒ ආකාරයෙන් රූපය (ඉරියව්ව) පහළ වේ. එහෙයින් සයං යැයි කියනු ලබයි.

මෙසේ යම් ආකාරයෙන් මේ නම ඇති යම් කෙනෙක් ඇවිදීමට හෝ සිටීම හෝ හිඳගැනීම හෝ නැතිනම්, නිදාගැනීම යන ඒ ඒ ඉරියව් පවත්වාගෙන යෑමේ ආකාරය අනුව හැකිලීම හා දිගහැරිම ලෙසින් හකුළුවයි. දිගහරියි කියනු ලැබේ. එහිදී යම් ආකාරයකින් හකුළුවන දිගහරින සිත ඇතිවූ කල (කලින්) කියන ලද පරිදිම වේ. එහෙයින් එය සිරුරෙහි කම්පනයයි. ඒ හැර වෙනත් කිසිවෙකු නැත. පුද්ගලයෙකු හෝ නැත.

‘නොයෙක් නොයෙක් සිත් පහළව, ඒ ඒ ආකාරයට වායුවද වෙනස් වේ. ඒ ඒ වෙනස්වන වායුවේ සොබාවය අනුව සිරුරෙහි කම්පන සෙලවීම් ඇතිවේ.’

මෙය මෙහි නියම තේරුමයි.

(මෙම සූත්‍රයේ මුල් ගාථාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ පැහැදිලි කරති.) යම් ආකාරයෙන් එකම ඉරියව්වක දිගු වේලාවක් සිටීමෙන් සිරුරට වේදනාවක් වෙයි. එය දුරුකර ගැනීම පිණිස ඉරියව් වෙනස් කරයි. එහෙයින් චරං වා යැයි ඉරියව්වල දුක් සහගත බව පෙන්වා දෙති. එසේ ඇවිදින කල්හි නැවතී සිටීමක් සිදුනොවන බැවින් සියළුම දේ ඇවිදීම ආදිය මූලිකව ගෙන (නිදසුනක් සේ) එය සිරුරෙහි සෙලවීම යැයි කීමෙන් නිතියෙන්ම සැඟවී පවත්නා වෙනස්වන සොබාවද ඒ ඒ ඉරියව් සමගම යෙදෙන බැවින් එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා යැයි ආත්මවාදය බැහැරකොට දක්වමින් ආත්මීය හැඟීමෙන් තදින් වැසී ඇති ආත්ම රහිත බව පෙන්වති.

මෙසේ තිලකුණු පෙන්වා දෙමින්, (ජීවිතයේ) හිස්බව හැඟෙන කමටහන - (සුඤ්ඤතා) වදාරා, නැවත හැඟීම් සහිත, හැගීම් රහිත, අසුභ පිළිකුල දක්වනු පිණිස අට්ඨිනහාරු සංයුත්තො යැයි දේශනය ඇරඹූහ. එහි අරුත නම්, කයෙහි කම්පන, සෙලවීම් වෙයි. විසුද්ධිමග්ගයෙහි මෙම කය පිළිබඳ දෙතිස් ආකාර විස්තරයෙහිදී පැහැය, පිහිටීම, ආදී කොටස් ආකාරයෙන් (ඇති තතු හඳුනා සසර වටහා ගැනීම) උත්සාහවත් කරමින් සඳහන් කරන ලද තුන්සිය හැටක් වූ ඇටවලින්ද, නහර නවසියයකින්ද, එකට බැඳී පවත්නා බැවින්, අට්ඨිනහාරු සංයුත්තො එහිම සඳහන් කර ඇති පරිදි පාද කෙළවර ඇඟිලි සමෙන්ද, නවසියයක් මස්පිඬුවලින්ද තවරන ලදුව එකට බැඳී පවත්නා බැවින් තචමංසාවලෙපනො ඉතා දුගඳ පිළිකුල් සහගත යයිද දතයුතුය. එය කෙසේ දැනගත යුතුද? (ඉතා උස් නොවූත්, ඉතා මිටි නොවූත්) මැද පමණට හැදුණු වැඩුණු මිනිසකුගේ මුළු සිරුරෙන් උලුප්පා ගන්නා ලද සිවිය ඩෙබර ඇටයක් තරම් වේ. මැස්සකු අවුත් සියුම් සමෙහි වැසූ විට, සම නිල් ආදී පැහැයෙන් යුතුව, ගෙයක බිත්තියක් මෙන් ආවරණ නො වන්නේය. මෙබඳු සියුම් බවක් තිබුණද, ඡවියා කායො පටිච්ඡන්නො නුවණ නැමති ඇස නොමැති බැවින්, අනුවණ බොහෝදෙනා යථාභූතං න දිස්සති සම පිළිබඳව රාගයෙන් ඇලුන තැනැත්තෙක්, ඉතා පිළිකුල් කටයුතු ‘සම’ යැයි කියන ලද උඩු හමද, සම හා වෙලුනු ඒ සිරුරත් පහත සඳහන් පරිදි කොටස් ලෙසින් ඇති තතු පරිද්දෙන් නියම අයුරින් නොදකිති.

‘මස් පේසි - නව සියයකින් හා මසින් අවුලන ලද සිරුර, නොයෙක් පණුවන් ගැවසුනු අසූචි පිරුණු කුණුගොඩක් වැන්න’

[missing trans]

‘බඹයක් පමණ වූ සිරුරෙහි නහර නවසියයකි. වැල්වලින් බඳින ලද ගෙයක් මෙන් ඇටසැකිල්ලකින් බැඳී පවතී.

මෙසේ සිරුර පිළිවෙලින් නහර හා බැඳී, කුණුවන, දුගඳ හමන ඇට තුන්සියයකින් වැසී තිබුණත් එය ඇති සැටියෙන් නොදකී. ඒ සියුම් හමෙහි මැස්සකු අවුත් වැහුවත්, සමෙහි ඇති තතු නොසළකා, සම පිළිබඳව ආසාවක් ඇතිකර ගත්තද, උඩුහමකින් වැසී ඇති බැවින්, හැමදෙනාටම නොපෙනෙන්නා වූ, ඇතුලත කුණුවන සොබාවෙන් යුතු ඉතා පිළිකුල් දුගඳ වහනය වන දේ ගැන නුවණ නැමති ඇසින් අන්තපුරො උදර පූරො -පෙ- පිත්තස්ස ච වසාය ච ආදී ලෙසින් විමසා බැලිය යුතුය.

එහි බඩවැලින් පිරුණේ - අනතස්ස පූරො = අන්තපූරො, උදරයෙන් පිරුණේ උදර පූරො උදර යනු කුසට සමාන වචනයකි. එය පිහිටීම අනුව උදර යයි කියන ලදී. යකපෙලස්ස අක්මාව යයි හඳුන්වන ‘එක්ව බැඳුණු මස් පිඬුවකි. වත්‍ථිනො මුත්‍ර ය. පිහිටි තැන සළකා ‘වත්‍ථි යැයි කියන ලදී. එහෙයින් අක්මාව පිරෙන විට මුත්තාසය පිරේයැයි යොදාගත යුතුය. හදය- ආදිය පිළිබඳවද මේ අයුරිනි. අතුනු ආදී සියළුම දේවල පැහැය, පිහිටීම, බෙදා දක්වා ඇති ආකාරය විසුද්ධිමග්ගයෙහි සඳහන් පරිදි දතයුතුය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුතු, මැණික් සේ මෙහි ගතයුතු එකම දෙයක් හෝ නොමැති බවත්, හුදෙක් මේ සිරුර ඇතුලත කුණුවන, අපිරිසිදු පිළිකුල් සහගත දෙයින්ම යුතු බවත් දක්වා, දැන් ඒ ඇතුළත පිළිකුල් සහගත දෙයම පිටතට නික්මෙන පිළිකුල් දේ හා පැහැදිලි කරමින්, මුලදී සඳහන් වූ කරුණුද එක්කොට අථස්ස නවහි සොතෙහී යන ගාථා දෙක වදාළහ.

අථ යනු කරුණු දක්වන ආකාරය අතර නිදසුනකි. වෙනත් ලෙසකින් කිවහොත්, අපිරිසිදු බව දකින්නැයි කියා ඇති පරිදිය. අස්ස මේ සිරුරෙහි, නවහි සොතෙහි ඇස් සිදුරු දෙකින්, කන් සිදුරු දෙකින්, නාස්පුඩු දෙකෙන්, කට, මළපහ මග සහ මුත්‍රා මගින්, අසූචි සවතී මුළු ලොවෙහිම පතළ, නොයෙක් ලෙසින්, ඉතාම පිළිකුල්, දුගඳ හමන අපිරිසිදු දෙයම ගලා බසියි. වැගිරෙයි. අගිල්, සඳුන් වැනි සුවඳ හමන දෙයක් හෝ මුතු, මැණික්, රන් රිදී ආදී අන්කිසි වෙනත් දෙයකින් නොවේ. සබ්බදා ඒවා හැමවිටම, රැයද, දවාලෙහිද උදයෙහිද, සවස්කලද (නැවතී) සිටින විටද, ගමන්කරන විට (සිදුවෙයි) අපිරිසිදු යැයි කියන්නේ කුමක් නිසාද? අක්‍ඛිමහා අක්‍ඛිගූථකො ඒවා අතර, ඇස් සිදුරු දෙකෙන් ඉවත හළ හමෙහි මස මෙන් (කබ), කන්සිදුරුවලින්, බැඳුණු කුණු තට්ටුවක් මෙන් වූ (කලාඳුරු) කණ්ණගූථකො, නාස්පුඩුවලින් සැරව බඳු, සිංඝාණිකා (සොටු) ද ගලයි. මුඛෙන ච වම කුමක් වමනය කරයිද? එකදා පිත්තං යම්විටක පිත කෝප වූ කල - වෙනස්කම් (සිරුරේ) ඇතිවෙයි. එය වමනය යැයි අදහස් කෙරේ. සෙම්හඤ්ව පිත පමණක් නොවේ, සෙම සිරුරෙහි, පාත්‍රයක් පිරෙන තරමට ඇත. ඒ සෙමද එක්විටක (වැඩියෙන්) වැගිරෙන ‘වමන’ සොබාවට පත්වෙයි. එහි පැහැය ආදිය විසුද්ධිමග්ගයෙහි සඳහන් පරිදි දතයුතුය. සෙම්හඤ්ච යන තන්හි ච අකුරෙන් සෙමද ලේ ආදී වෙනත් අපිරිසිදු දියර සොබාවයෙන් යුතු දේවල් ඇතුළත් වෙයි. මෙසේ දොරටු සතකින් අපිරිසිදු දේ පිටවන අයුරු දක්වා, සුදුසු කාලය හා පුද්ගල ලෙසින් දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොරටු දෙකක් වෙනම වචනයකින් සඳහන් නොකොට, වෙනත් අයුරින්, මුළු සිරුරෙහිම අපිරිසිදු දේ ගලන සැටි කායම්හා සෙදජල්ලිකා යැයි වදාළහ. එහි සෙදජල්ලිකා දහඩිය ද ලුණු රස මුසු ඇලෙන සුළු අපිරිසිදු තට්ටුවක් මෙන් මේ සිරුරෙහි සවති සබ්බදා යන මෙම වචන සමඟ එක්විය යුතුය.

යම්සේ බත් පිසිනවිට, සහල්ද, සැලියෙහි මලද පෙණ සමග උඩට නැගී, සැලියෙහි කට ඉක්මවා පිටතට ගලයි ද එසේම අනුභව කරන ලද ආහාර, පානය කරන ලද (දියර) දේ කුසෙහි ගින්නක් පැසවන කල්හී, ඒ ආහාරපානවල මල නැගී අක්‍ඛිම්හා අක්‍ඛිගුථකො ආදී ලෙසින් නික්ම ඇස් ඉක්මවා පිටතට ගලයි. මෙසේ මේ සිරුරෙහි අපිරිසිදු බව දක්වා මීළඟට, ලොව උතුම්ම කොටස යැයි සම්මත හිසෙහි ඉතා උසස් බවම සිතමින් වැඳිය යුත්තන්ට ද (හිස නමා) නොවඳිත්ද, එහි නිසරු බවත්, අපිරිසිදු බවත් දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අථස්ස සුසිරං සීසං යන මේ ගාථාව වදාළහ.

එහි සුසිරං-සිදුරයි. මත්‍ථලූංගස්ස පූරිතං දීකිරි පිරුණ කැකිරි (මද) මෙන් වූ හිස්කබල අතර මිදුළු රැසකින් පිරුණු (හිස්මොළය) ඒ හිස්මොළය ගැන ද විසුද්ධි මග්ගයෙහි සඳහන් පරිද්දෙන් දතයුතුය. සුභතො නං මඤ්ඤති බාලො මෙසේ නොයෙක් ලෙසින් අපිරිසිදු දෙයින් පිරුණු සිරුර, අනුවණ තැනැත්තා වරදවා වටහාගෙන, යහපත්, පිරිසිදු, කැමැත්ත වඩවන, සතුට දනවන දෙයකැයි ආසාවෙන්, දැඩිව එබඳු අදහසින්ම, උසස් පහත් ලෙස සළකමින් (තණ්හා-දිට්ඨි-මාන) යන තුන් ආකාරයෙන් කල්පනා කරයි. කවර හෙයින්ද? අවිජ්ජාය පුරක්‍ඛතො සිවුසස් සඟවන මෝහයෙන් (සිත) පෙරටුකොට, යටත්කොට පවත්නා ලද හෙයිනි. මෙසේ අදහාගෙන, එම අදහස දැඩිසේ ගෙන ‘මෙසේ හඟිමි’යි (තවදුරටත්) සිතාගැනීමයි. ඒ නොදැනීමේ-මුළාවීමේ අයහපත (කෙතෙක්දැයි) බලන්න.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සජීවීව (සිරුරෙහි) පිළිකුල් සහගත බව දක්වා, සක්විති රජුගේ සිරුර වුවද ඒ කියන ලද පරිදි පිළිකුල් සහගතම වේයැයි, සියළු ආකාරයෙන් සම්පත් ඇතිව ඉපදුණද, අයහපත දක්වා, දැන් අජීවී ලෙසින් සිරුරේ අයහපත්-විපත් බව ද පෙන්වාදීමට යදා ච සො මතො සෙති යන ගාථාව කීහ.

එහි අරුත නම්, මෙබඳු වූ මේ සිරුර, යදා ආයුස, උණුසුම, හුස්ම ඉවත්වීමෙන්, මතො, වාතය පිරුණු මයිනහමක් මෙන් ව උද්ධුමාතකො පැහැය වෙනස් වීමෙන් විනීලකො සුසානස්මිං වැඩකට නැති ලී කොටයක් මෙන්, අත්හැර දමන ලද බැවින් අපවිද්ධො සෙති ඉක්බිති, දැන් මොහුගේ නැවත නැගිටීමක් නැතැයි තරයේම සිතා අනපෙක්‍ඛා හොන්ති ඤාතයො මළේ යැයි තිර නොමැති බව-අනිස බව දක්වයි. සෙති යනු හුස්ම ගැනීම නතරවීම අදහස් වේ. මේ වචන දෙකින්ම ජීවිතයෙහි සවිය, බලය නොමැති බව පෙන්වයි. උද්ධුමාතො යැයි පවත්නා වෙනස පෙන්වයි. විනීලකො සමෙහි රාගය-ඇලීම දුකයි. මේ වචන දෙකෙන්ම රූපයට ඇති මානය නැති කිරීමද (සමෙහි) පැහැපත් බව නිසා වූ මානය නැති කිරීමද දක්වයි. අපවිද්ධො ගතයුතු දේ දක්වයි. සුසානස්මිං ඉවසා දරාගැනීමට අපහසු, නුසුදුසු ඇතුළත, පිළිකුල් බවයි. මේ දෙකෙන්ම මගේ යැයි යහපත් ලෙස සිතාගැනීම ඉවත් කරයි, අනපෙක්‍ඛා හොන්ති ඤාතයො (මළ පසු) පෙරදී මෙන් කළයුතු දෙයක් නොමැති බව දක්වයි. එයින්ද (ජීවත්වන විට) පිරිවර නිසා ඇති වූ මානයද නැති වීම අදහස් කරයි.

මෙසේ මෙම ගාථාවෙන් වෙන් නොවූ හැඟීම් සහිත වූ පිළිකුල් බව දක්වා දැන් වෙන්ව යන ආකාරයද දැක්වීමට ඛාදන්ති නං යන ගාථාව කීහ. එම ගාථාවෙහි යෙ ච’ඤ්ඤෙ කපුටන්, උකුස්සන් වැනි මළකුණු ආහාරයට ගන්නා වෙනත් සත්තු පාණිනො සන්ති එබඳු සත්තුද ඒ මළ සිරුර කති යන අදහසයි. ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

මෙසේ චරං වා ආදී ලෙසින් ‘හිස් බව’ සැළකෙන සුඤ්ඤත කමටහන ද අට්ඨි නහාරු සංයුත්තො ආදී ලෙස සජීව (සිරුර) යහපත් දෙයක් ලෙස ද, යදා ච සො මතො සෙති ආදී ලෙසින් අජීවී සිරුරෙහි අයහපත ද දක්වා, එකම පැවැත්මක්, තිර බවක්, සැපයක් නොමැති ඒකාන්තයෙන්ම සිරුරෙහි අසුබ පැත්ත, සුභතො නං මඤ්ඤති බාලො අවිජ්ජාය පුරක්‍ඛතො මෙයින් අනුවණයාගේ ගතිසොබාව පවසා, කරුණු හරිහැටි නොදැනීම නිසා සසර ගැන ඔහුගේ අදහස දක්වා, දැන් එම කරුණු ගැන නුවණැත්තාගේ ගති සොබාව වන වෙසෙස් දැනීමත්, සසර ගමනින් මිදීම පෙන්වාදීමට සුත්‍වාන බුද්ධවචනං යනුවෙන් (පහදා දීම) ඇරඹූහ.

සුත්‍වාන නුවණින් මෙනෙහි කරමින් අසා, බුද්ධවචනං සිරුර (සසරින්) සිඳ දමන පිළිවෙල (නැවත භවයක නොඉපදීම) ඇතුළත් බුදු වදන, භික්‍ඛූ මුල් මග පල තුන ලැබූ මහණ හෝ මගපල නොලද මහණ හෝ, පඤ්ඤාණ වා විදසුන් මගින් (හැම දෙයකම) තිර නොවන බව දැකීමෙහි යුතු නුවණ පඤ්ඤාණ යැයි කියනු ලැබේ. එම නුවණින් යුතු යන තේරුමයි. ඉධ සසුනෙහි, සො ඛො නං පරිජානාති මේ සිරුර තුන් ආකාරයකින් වෙසෙසින් දැන ගනී. ඒ කෙසේද? යම්සේ අත්දැකීම් ඇති වෙළෙන්දෙකු, භාණ්ඩයක සුදුසු නුසුදුසු බව - හොඳ නරක (ඉදංඤ්චිදං) සළකා බලා, මෙපමණකට ගත් කල මෙපමණ ලාභයක් වන්නේ යැයි සසඳා එසේ කොට ඒ ලාභය සහිතව (විකුණා) භාණ්ඩය අත්හැර දමයි. එපරිදිම ‘මේ ඇට, නහර ආදී ඒවාය. මේ කෙස් ලොම් ආදියයි, යනුවෙන් නුවණ නැමති ඇසින් බලමින්, වෙසෙසින් හඳුනා ගනී. මේ සියළු දේ සදාකල් තිරව නොපවතී. (එහෙයින්) දුක ඇතිවේ. (මට) අයත් නොවේ යැයි සසඳමින් නුවණින් තීරණය කොට දැනගනී. මෙසේ තීරණය කොට, බුද්ධාදී උතුමන්ගේ මගට පැමිණෙමින්, එහි කැමැත්ත හෙවත් ඡන්‍දරාගය දුරු කිරීමෙන්, එය දුරුකරන ලදැයි පිරිසිඳ දැනගනී. ජීවී හා අජීවී ලෙස අසුබ ලකුණු දකිමින්, ඒ පිළිබඳව වෙසෙසින් පිරිසිඳ දැනගනී. තිර වූ පැවැත්මක් නැතැයි (අනිච්චා) මැනවින් දැන තීරණය කරයි. අරහත් මගින් ඒ දැඩි කැමැත්ත ඉවතට ඇද දමා, එය ඉවතලමින්, එසේ ඉවත හළ බවද වෙසෙසින් පිරිසිඳ දැනගනී.

මෙසේ ඒ මහණ දැනගන්නේ කවර ආකාරයෙන්ද? යථාභූතං හි පස්සති නියම අයුරින්ම - ඇති සැටියෙන්ම දැනගනී යනු අදහසයි. පඤ්ඤාණවා ආදී ලෙසින් කී පරිදි ඒ කාරණයෙහිලා අදහස මුදුන්පත් වූ කල්හී, බුදුවදන් අසා ඒ මහණ හට පැණවත් බව ඇතිවෙයි. සියළු ජනයාට පැහැදිලි වන ආකාරයට කය පිළිබඳව නොඅසා බුද්ධ වචනය මැනවින් ඉගෙනීමට නොහැකිය. එහෙයින් ඒ නුවණ හේතුකොට මෙයින් පිටතද කරුණු දැනීමට ඒ මහණට ඇති හැකියාව පෙන්වාදීමට සුත්‍වාන බුද්ධවචනං යැයි වදාළහ. නන්දා මෙහෙණියටද, සිත් පෙරළියක් ඇතිවූ මහණ ද අරබයා පවත්වන ලද දේසනයෙන්, ඒ ඉතා උසස් පිළිවෙතට පත්වන පැවිද්දෙකුගේ සොබාවය දක්වමින් භික්‍ඛූ යැයි වදාළහ.

දැන් යථාභූතං හි පස්සති යන තන්හි, නුවණින් ඇති සැටියෙන් දකී ද එය පැහැදිලි කිරීමට යථා ඉදං තථා එතං යථා එතං තථා ඉදං යැයි වදාළහ. එහි අදහස නම්, යථා ඉදං (මේ සිරුර) ජීවය සහිත යහපත් සේ දකින, වයස, (ජීවිත කාලය) උණුසුම, හුස්ම (ගැනීම-හෙළීම) වැනි දේ ගැන නොසළකා ඇවිදියි, සිටියි, හිඳියි, නිදාගනී, තථා එතං දැන් සොහොනෙහි දමන ලද මේ අජීව සිරුර පිළිබඳවද මෙසේ සිදුවන බව කලින් නොසැළකීය. යථා එතං දැන් මළ සිරුරක් බැවින්, නොඇවිදී, නොසිටී, නොහිදී, නිදා නොගනී. තථා ඉදං හුස්ම ගන්නාවිට (ජීවත්ව සිටිද්දී) එබඳු සොබාවයට පත්වන බව හෝ, මේ සිරුරෙහි ජීවය නොමැතිව මළ බවට පත්වන තෙක් පෙර එසේ නොවූ බවත්, සොහොනෙහි නොදමන බවත්, ඉදිමීමේ සොබාවයකට පත් නොවීමත්, දැන් ජීවය නොමැතිව මළ බවට පත්ව, සොහොනෙහි දමා ඇති අතර, ඉදිමීම් ආදී ස්වභාවයට පැමිණ ඇත. ජීවය සහිත සිරුරකට ද මෙසේ වන්නේ යැයි (මෙනෙහි කළ යුතුය.)

යථා ඉදං තථා එතං තමා හා සමාන කරමින් අනුන්ගේ දොස් දැකීම දුරු කරයි. යථා එතං තථා ඉදං මළසිරුර හා තමා සමාන කරමින්, තමා කෙරෙහි වූ ඇල්ම දුරුකරයි. යම් අයුරින් තමා හා අනුන් සමව සිතයිද, එය දැනගැනීමෙන් දෙකොටසෙහිම මෝහය දුරුවෙයි. මෙසේ ඇති තතු ඒ ආකාරයෙන්ම දැකීමෙන්, පෙර තිබූ අකුසල මුල් නැතිකොට ඊට පිළිපන් මහණහට අනුපිළිවෙලින් අරහත් බවට පත්ව, සියළුම කාමරාග මුළුමනින්ම ඉවතලීමට හැකිවේද, එහෙයින් අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච කායෙ ඡන්‍දං විරාජයෙ යනුවෙන් වදාළහ. එවං පටිපන්නො භික්‍ඛූ අනුපුබ්බෙන ඉතිරි වූ පාඨයකි. (සූත්‍රයෙහි නොදැක්වේ.)

මේ ආකාරයෙන්, සෝවාන්, සකදාගාමි, අනාගාමි පල දක්වා (සෙක්‍ඛ භූමි) අරහත් පල දක්වමින් ඡන්‍දරාග විරත්තො සො යැයි වදාළහ. එහි අරුත නම්, ඒ මහණ අරහත් මග නුවණින් පඤ්ඤාණ වා මග අතර වන ඡන්‍දරාග විරත්තො වෙයි. මරණය නොමැති බැවින්, (ඒ නිසාම දුක ද නැති බැවින්) උසස් රසයක් වන අදහසින් හෝ අමතං සියළු එක්රැස් කරන දෙයින් (සංඛාර) නිදහස් වීමෙන් සන්තිං ‘වාන’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන තණ්හාවද දුරුකරන ලද බැවින්, නොමැති බැවින් නිබ්බාණං චුතවීම, අභාවය නැති බැවින් අච්චුතං යයි පසස්නා ලද පරිදි පදමජ්ඣගා කියනු ලැබේ. නැතහොත් ඒ මහණ අරහත් මග නුවණින් මගපල අතර සිටියේ, ඡන්‍දරාගය දුරුකළේ නම් වෙයි. ඉහත කියන ලද පරිදි නිවන අවබෝධ කළේ යැයි දතයුතුය. මෙයින් ඒ මහණගේ (කෙලෙස්) නැතිකිරිමද වෙයි. මෙය ඒ මහණ විසින් ලබන ලදැයි පැහැදිලි කරයි.

මෙසේ ජීව අජීව ලෙස (සළකා) අසුභ කමටහන් ද, එහි අවසානය (හෙවත් නිවන) ගැනද කියා, නැවත කෙටියෙන් දේශනා කරමින්, ඒ මහත් වූ උතුම් වූ ආනිසංසයට අනතුරුදායක වූ (දහම් නිය අනුව ජීවිතය පවත්වා ගැනීමෙහි) පමාවීමට ගරහමින් දිපාදකො යන (ගාථාව) වදාළහ. පාද නොමැති වුවත් සිරුරු අපිරිසිදුමය. මෙහිදී පාද රහිත අපිරිසිදු (කුණුවන සොබාවට පත්වන) සිරුරු වුවත් (මාළු වැනි) යම් ආකාරයෙන් ලුණු, ඇඹුල් ආදිය යොදා වෙනත් ‘අමුතු’ ලෙස හෝ ‘වෙසස් රසවත්’ ලෙස, (උක්කට්ඨ වසෙන) (ජාඩි / ටින් මාළු වැනි) මිනිස් පරිභෝජනය පිණිස සකස් කරගත්තද, මිනිස් සිරුර එසේ කළ නොහැකිය. අපිරිසිදු, පිළිකුල් බවම පෙන්වා දෙමින්, දිපාදකො යැයි කීහ.

අයං මිනිස් සිරුර ගැන සඳහන් කරයි. දුග්ගන්‍ධො පරිහීරති දුගඳට සමානව මලින්, සුවඳින් තවරා (සුවඳ විලවුන් ඉස) පරිහරණය කරනු ලබයි. නානා කුණප පරිපූරො කෙස් ආදී නොයෙක් ආකාර වූ අපිරිසිදු වන දෙයින් පිරුණු, විස්සවන්තො තතො තතො මලිත් සුවඳ ආදියෙන් සඟවන්නට උත්සාහ කළද, ඒ උත්සාහය පල රහිතකොට, දොරටු නවයකින් කෙළ, සොටු ආදියත්, රෝම කූපවලින් ලාටු මෙන් ඩහදිය ද වැගිරේ. දැන් ඒ දෙස බලන්න, එතාදිසෙන කායෙන යො කිසියම් අනුවණ පිරිමියකු හෝ ගැහැණියක හෝ, මඤ්ඤෙ උන්නමෙතවෙ තණ්හා දිට්ඨි මානයෙන් යුතුව ‘මම’ය හෝ මාගේය හෝ නොවෙනස්ව පවතීය යනුවෙන් යම් කෙනෙක් උසස් පහත් ලෙස සළකනු ලබන්නේ නම්, පරං වා (ඉපදුණු) කුල ආදිය අවජානෙය්‍ය තමන්ගේම උසස් බව පෙන්වමින්, කිමඤ්ඤත්‍ර අදස්සනා බුද්ධාදී උතුමන් ගත් මග හැරදමා, උතුම් ඇත්ත නොදැකීමෙන්, මෙසේ උසස් පහත් ලෙස සලකනු ලබන්නේ කුමක් නිසාද?

‘අහෝ! මම ඇත්තෙන්ම අනුවණ වූයෙමි. මටම ගැලපෙන සේ නොයෙක් දහම් දෙසුම් පවත්වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උවටැන් කිරිමට නොපැමිණියෙමි’යි දේසනය අවසානයෙහි නන්දා මෙහෙණිය සංවේගයට පත්වූවාය. මෙසේ සංවේගයට පත්ව, ඒ දහම් දෙසුමටම සිත යොමුකරමින් එයම භාවනා අරමුණු කොට, කිහිප දිනකින්ම අරහත් බව අවබෝධ කළාය. දෙවන වරටද පවත්වන ලද දේසනය අවසානයෙහි, අසූහාර දහසකට දහම් අවබෝධ විය. සිරිමා දෙව් කුමරිය අනාගාමී පලයෙහිද, (ඇයට ඇළුම් කළ) ඒ මහණ සෝවාන් පලයෙහිද පිහිටියේය.

කායවිච්ඡන්‍දනික සූත්‍ර විස්තරය නිමි.