10. ආළවකසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

10. ආළවක සූත්‍ර වර්ණනාව

එවං මෙ සුතං ආලවක සූත්‍රයයි. එම සූත්‍රයට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? අරුත් විවරණය කරමින්ම, ඊට මූලික වූ නිදාන කතාවද දැක්වෙයි. අරුත් විවරණයෙහිදී එවමෙම සුතං එකං සමයං භගවා එය සඳහන් කොට ඇත. ආලවියං විහරති ආලවකස්ස යක්‍ඛස්ස භවනෙ මෙහි ආලවිය නම් කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමන කරුණක් නිසා ඒ යකුගේ මැදුරෙහි වැඩසිටි සේක්ද? මේ පිළිබඳව සඳහන් කළ යුතුයි. ආලවී යැයි ඒ රටටද, නගරයටද කියනු ලැබේ. මෙහිදී රටත්, නගරයත් යන දෙකම සැළකිය හැකිය. අලව් නගරය ආසන්නව වැඩ සිටියද, ‘අලව් නුවර වැඩවසති’යි කියනු ලැබේ. ඒ නගරය ආසන්නව ගවුවක පමණ දුරින් ඒ මැදුර පිහිටියේය. අලව් රටෙහි වැඩසිටියද, ආලවියෙහි වැඩවසතියි කියනු ලබන්නේ අලව් යකුගේ මැදුරද එහි පිහිටි බැවිනි.

අලව් රජු, නොයෙක් කෙළි නළු වින්දන ඉවතලා, සොර බිය වළකා ගැනීමටත්, සතුරු රජවරුන්ගෙන් වන කරදරවලින් බේරීමටත්, දින සතකට වරක් මුව කෙළියට යද්දී, ‘යම් කෙනෙකු අසළින් මුවකු පලාගියහොත්, ඌ අල්වා ගැනීම ඔහුට භාර යැයි’ එක් දවසක් බලසෙන් හා කතිකාවක් කළේය. එක්වරෙක රජු අසළින් මුවකු ඉවතට දිව්වේය. වේගයෙන් දිවීමට හැකි රජු, දුනු හී ගෙන, ඒ මුවා තුන් යොදුනක්ම ලුහුබැඳ ගියේය. ‘එණි’ මුවෝ තුන් යොදුනක වේගයෙන් දුවති. (ඒ දුර දිවගිය) මුවා දිවීම අවසන් කොට දියට බැස සිටිනු දුටු රජු, (තමාට) මස් අවැසි නැතත්, ‘මුවා අල්ලා ගැනීමට නොහැකි වීය’ යන අපවාදයෙන් මිදීමට, ඌට වද දී, දෙකට කොට, කදක් බැඳගෙන එද්දී, නගරයට නුදුරු, අතුපතර විහිදි බොහෝ කොළ සහිත මහ නුග රුකක් දැක, වෙහෙස දුරු කිරීමට එහි සෙවනට ආවේය. ඒ නුග රුකෙහි ආලවක යකු (ඔහුගේ) මහ රජුගෙන් වරයක් ලැබ, මැදියම් කල එහි සෙවනැති තැනකට පිවිසි මිනිසුන් මරා කමින් වාසය කරයි. අලව් යකු රජු දැක, කෑමේ අදහසින් එතැනට ආවේය. ‘මා නිදහස් කරන්න, මම ඔබට දිනපතාම මිනිසෙකුද, බත් තලියක්ද එවන්නෙමි’යි රජු යකු හා කතිකා කළේය. අලව් යකාද, ‘රජෙකු ලෙස ඔබට ඇති කටයුතු අනුව එය පමා වී අමතක විය හැකියි. මම, මගේ වසන තැනට නොපැමිණීමෙන්ම අනුමැතිය නොලද මිනිසුන් මරා කෑමට නොලබමි. මම ඔබතුමන් නිදහස් කරන්නෙම් නම්, (අද) මා ජීවත්වන්නේ කෙසේද? (එහෙයින්) නිදහස් නොකරන’ බව කීය. ‘මිනිසකු නොඑවූ දිනක් වේනම් එදින මා අල්ලාගෙන කව’යි තමාම අනුමැතිය දී යකුගෙන් මිදී නගරයට දෙසට ගියේය.

මග කඳවුරු ලා සිටි බලසෙනග රජු දැක, ‘කුමක්ද? අපවාදයට බය වී මෙතරම් වෙහෙස වූයෙහි’දැයි කියමින් පෙරගමන් කොට රජු පිළිගත්තේය. රජු ඒ තොරතුරු නොපවසා, නගරයට ගොස්, උදේ ආහාර ගෙන, නගරයෙහි රැකවල්කරුට එය සැළකළේය. ‘දේවයනි කාලවේලාවක් නියමකොට කීවෙහිදැ’යි ඔහු ඇසීය. ‘දරුව, එසේ නොකළෙමි.’ ‘දේවයන් වහන්ස, නොමනා දෙයක් කර ඇත. නොමිනිසුන් වෙන් කරන ලද දෙයම ලබති. එසේ වෙන්කොට දී නැති බැවින් ජනපදයට හිරිහැර වන්නේය. කම් නැත දේවයන් වහන්ස’ (යකු) එසේ කළද, ඒ ගැන කලබල නොවී ඔබතුමන් රජසුව විඳිනු මැනව. මම එයට කළයුතු දේ කරමි’යි කීය. ඔහු උදැසනම සිරගෙට ගොස්, (නිදහසේ) ජීවත්වීමට කැමති කෙනෙකු වෙත්නම්, පිටව යේවා’යි වරදකරුවන්ට කියයි. එවිට, පළමුව නික්මෙන තැනැත්තා තම ගෙදරට කැඳවාගෙන ගොස්, නාවා, අනුභව කරවා, ‘මේ බත් තලිය යකුට දෙව’යි ඔහු පිටත්කර යවයි. ඔහු නුගරුක වෙත පැමිණිවිටම යකු අල කැබැල්ලක් සේ කයි. යකුගේ බලයෙන්, හිසකෙස්වල පටන් මුළු මිනිස් සිරුරම වෙඬරු පිඬක් මෙන් වෙයි. යකුට බත් ගෙනගිය මිනිස්සු ඒ දැක බියව ඒ බව යහළුවකුට සැළකළහ. ‘එතැන් පටන් රජු, සොරුන් ගෙන ගොස් යකුට දෙති’යි මිනිස්සුද සොරකමින් වැළකුණහ. මේ නිසා ටික කලකින් (අළුත) සොරකම් කරන්නන් නොමැති වීමෙන්ද කලින් සිටි සොරුන් නොමැති වීමෙන් සිරගෙවල්ද හිස්විය.

නගර රැකවල්කරු ඒ බව රජුට දැන්වීය. රජු තම ධනය නගරයෙහි වීදිවල විසිකෙරුවේද කිසිවෙකු හෝ ඊට ආසාවෙන් ගනීවි යැයි සිතාය. කිසිම කෙනෙකු එය පාදයවත් තැවරුවේ නැත. රජු සොරුන් නොමැති බව ඇමතිවරුන්ට දැන්වීය. සොබාවයෙන්ම (වයස්ගතව) මරණයට ළංව ඇති නිසා එක් එක් මහළු තැනැත්තකු පවුල් පවුල් පිළිවෙලකට අනුව යවමු’යි ඇමතිවරු කීහ. ‘අපගේ පියා, අපගේ සීයා යවන්නේ’ යැයි මිනිසුන් තමා කෙරෙහි තරහ අමනාප වෙති’යි රජු එයට නොකැමතිව වැළැක්වීය. එසේනම් දේවයන් වහන්ස, උඩුකුරුව සිටින ළදරුවකු යවමු, එවැන්නකුට මගේ මවය, මගේ පියා යැයි සෙනහසක් නැතැ’යි කීහ. රජු එය අනුමත කළේය. ඔවුහු එසේ කළහ. නගරයෙහි ළදරුවන් සිටින මවුවරු ඒ ළදරුවන් සමගද, ගැබිණියෝද වෙනත් ජනපදයකට පලාගොස්, දරුවන් ඇති දැඩි කොට, ආපසු රැගෙන එති. මේ සියල්ලටම දොළොස් වසරක් ගතවිය.

එක් දිනක් මුළු නුවරම සොයා බැලුවත් එකදු ළදරුවකු හෝ නොලැබ, ‘දේවයන් වහන්ස, ඇතොවුරෙහි ඔබතුමාගේ පුතු, ආලවක කුමරා හැර, නුවර වෙනත් ළදරුවකු නම් නැතැ’යි පැවසූහ. ‘මපුතු මුළු ලෝකයාට පිය වුවත්, තමන්ට තමා තරම් කැමති වෙනත් කෙනෙකු නැත, යව, කුමරු (යකුට) දී මගේ ජීවිතය රැකගනුව’යි රජු කීය. ඒ වේලාවෙහි අලව් කුමරුගේ මව, පුතු නහවා, අලංකාර කොට, දුහුල් සළුවෙන් සැකසූ කොට්ටයක තබා ඇකයෙහි හොවා නිදි කරවමින් සිටියාය. රජ අණ ලද භටයෝ එහි ගොස්, ඇයත්, සොළොස් දහසක් දේවියන් සහ කිරි මවුන් විලාප නගද්දීම ‘හෙට යකුට ආහාර වන්නේ’ යැයි දරුවා ගෙන ගියහ. එදවස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, අළුයම් වේලෙහි පිබිද ජේතවන මහ වෙහෙරෙහි සුවඳ කිළියෙහි මහා කරුණා සමවතට සමවැද නැවත බුදු ඇසින් ලොව බලන සේක්, අලව් කුමරුට අනාගාමි බවට පත්වීමට හේතුසම්පත් ඇති බවත්, යකු සෝවාන් ඵලයට පත්වන බවත්, දේශනාව අවසන අසූහාරදහසක් ජීවීන්ට දහම් ඇස ලබන බවත් දුටහ. එහෙයින් රැය පහන් වූ කල, පෙරබත් කිස කොට, පසුබත් කිස අවසන් නොවෙද්දීම, අමාවක පෝ දින හිරු අවරට යද්දී, පා සිවුරු ගෙන, තනිවම පාගමනින්ම සැවැත් නුවරින් තිස්යොදුන් මග ගෙවා ඒ අලව් යකුගේ විමනෙහි වැඩ සිටිති. [missing trans]

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ආලවකගේ විමන නුග රුකෙහි වී නම්, ඒ ගස මුල වැඩ සිටිසේක්ද, නැතිනම් විමනෙහිදැයි ඇසිය හැකිය. එයට කිවයුත්තේ විමනෙහිම වැඩසිටි බවයි. යකුන් තම විමන දකින්නා සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේද එසේමය. බුදුහු එහි ගොස් විමන් දොරටුවෙහි සිටියහ. එකල්හි ආලවක හිමවතෙහි යකුන්ගේ රැස්වීමකට ගොස් තිබුණි. එහිදී ආලවක යකුගේ ගද්‍රභ නම් දොරටුපල්ලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, වැඳ, හිමි, අකාලයෙහි පැමිණි සේක්දැ’යි ඇසීය. ‘එසේය ගද්‍රභ, පැමිණියෙමි. ඔබට අපහසුවක් නොවේනම්, ආලවකගේ විමනෙහි එක් රැයක් වසමි’යි කීහ. ‘මට අපහසුවක් නොවේ. එසේ වුවත් ඒ යකු රළු, නපුරු මව්පියන්ටද මැනවින් වැඳීම් ආදිය නොකරන්නෙකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙහි වාසය කැමති නොවේනම් (මැනව) යි කීය. ‘ගද්‍රභ, ආලවක නපුරු, රළු බව දනිමි. මට කිසිදු අනතුරක් නොවන්නේය. ඔබට අපහසුවක් නොවේ නම්, එක රැයක් වසන්නෙමි’යි වදාළහ.

‘හිමියනි, ආලවක යකු ගින්නෙන් රත්වූ කබලක් මෙනි. මව්පියන් හෝ, මහණ බමුණන් හෝ ගුණදහමක් හෝ නොසළකයි. නොදනී. මෙහි පැමිණිවුන්ගේ සිත් වියරු බවට පමුණුවයි. හදවතද පලුදු කරයි. පාදයෙන් අල්ලා මුහුදෙන් එතෙරට හෝ සක්වළින් එතරට හෝ විසිකරයි. ‘දෙවන වරට ගද්‍රභ යකු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පැවසීය. ‘දනිමි, ගද්‍රභ, ඔබට අපහසුවක් නොවේනම්, එක රැයක් වසමි’යි දෙවන වර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ. ‘හිමියනි, මට අපහසුවක් නම් නොවේ. එහෙත්, ඒ යකු, ඔහුට නොදන්වා (මා ඔබවහන්සේට) අවසර දුනහොත්, මගේ දිවි තොර කරන්නේය, හිමියනි, ඔහුට දැනුම් දෙමි’යි කීය. ‘ගද්‍රභ ඔබට පහසු වේනම් දන්වව’යි කීහ. ‘එසේනම් හිමියනි, ඔබවහන්සේ දැනගනු මැනවැ’යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ හිමවත දෙසට ගියේය. විමන් දොරටුවද විවරව උන්වහන්සේට ඉඩ ලබාදුනි. යහපත් යැයි සම්මත වෙන් වූ දිනවල ආලවක යම්තැනක හිඳ පරිසර සිරියෙන් උද්දාම වේද, බුදුරජාණන් වහන්සේද විමන තුලට පිවිස, යකුගේ ඒ දිවරුවන් අසුන්හි හිඳ රන්පැහැ ආලෝකයක් මුදාහළහ. ඒ දුටු යකුගේ කාන්තාවෝ අවුත්, වැඳ පිරිවරා හිඳගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ඔබ හැම පෙර දන් දී සිල් සමාදන්ව, පිදිය යුත්තන් පුදා, මෙබඳු සැපතට පත්වූවෙහුය, දැනුදු එසේ කටයුතු කරව, එකිනෙකා කෙරෙහි ඉසිමසුරු බවින් පෙළී නොවසව, ආදී ලෙසින් නොයෙක් කරුණු ඇතුළත්ව දහම් කතාවක් කළහ. කාන්තාවෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මිහිරි කටහඬ අසා සාධුකාර දහසක් දී උන්වහන්සේ පිරිවරාම හුන්හ. ගද්‍රභ ද හිමවතට ගොස්, ‘සිරිමතුනි, ඔබතුමන්ගේ විමනෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින බව දැනගන්නේ නම්, මැනවැයි ආලවකට දැනුම් දුනි. ‘නිහඬ වෙව, ගොස්, කළයුතු දේ කරන්නෙමි’යි ආලවක ගද්‍රභට සන් කළේය. (තමාද) පිරිමියෙකු යන උඩඟුකමින් ලජ්ජාවට පත්විය. එහෙයින් පිරිස මැද කිසිවෙකුට නොඇසෙන සේ වැළැක්වීය.

එකල්හි සාතාගිර හා හේමවත ජේතවනාරාමයෙහිදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ ‘යකුන්ගේ සමුළුවට යන්නෙමු’යි පිරිවර සහිතව, නොයෙක් යානාවලින් අහසින් යති. අහසෙහිදී යකුන්ට හැමතැනකම ගමන් මග නොවේ. අහසින් විමන්වලින් ගමන් කිරීමෙන්ම ඒ ගමන්මග සැකසේ. පොළවෙහි පිහිටි ආලවක විමන, පවුරින් වට වූ, මැනවින් රැකවල් යෙදූ, මැනවින් සකසන ලද දොරටු අටලු හෙවත්, මුරගෙවල් හා දොරකොටුද මුදුනෙහි රන්දැලින් වැසුනු, පෙට්ටියක් බඳු තුන් යොදුනක් උස්ය. එයට ඉහළින් යාමට තිබුණත් සාතාගිර හේමවතට ඒ පෙදෙස ඉක්මවා යාමට නොහැකි විය. බුදුවරුන් වැඩහිඳිනා තැනක, ඊට ඉහළින් භව කෙළවර දක්වා යාමට හැකියාවක් නැත. ඔවුහු මේ කිමෙක්දැයි විමසා බලනවිට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, අහසෙහි දැමූ කැටකැබලිත්තක් සේ, එහි බැස, වැඳ, දහම් අසා, පැදකුණු කොට, හිමියනි, යකුන්ගේ රැස්වීමට යමු’යි පවසා තෙරුවනට පැසසුම්කොට ගියහ. ආලවක ඔවුන් දැක, ‘මෙහි හිඳුව’යි ඉවත්ව ඉඩ ලබාදුන්නේය. ‘ආලවකයනි, ඔබට මහත් වාසනාවකි, ඔබගේ විමනෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ වසති. ඇවැත්නි, උන්වහන්සේ ඇසුරු කරව’යි දැන්වූහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමනෙහිම විසූහ. ආලවකගේ විමන පිහිටි නුගයෙහි මුල නොවේ. එකං සමයං භගවා ආලවියං විහරති ආලවකස්ස යක්‍ඛස්ස භවනෙ යැයි එහෙයින් කියන ලදී.

අථ ඛො ආලවකො -පෙ- එතදවොච : නික්‍ඛම සමණ යැයි කුමක් නිසා මෙසේ කීවේද? නපුරු බව පෙන්වීමට යැයි කියනු ලැබේ. එහි මුල පටන් කරුණු දතයුතුය. යම් ලෙසකින්, සැදැහැ නැති කෙනෙකුට සැදැහැව පිළිබඳ කතා නපුරු-නුසුදුසු කතා ලෙස හැඟේද, දුසිල් තැනැත්තාට සීලාදි කතා නපුරු-නුසුදුසු වේද, එපරිදිම ඒ යකුන් පිරිස හමුවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කියන ලද පැසසුම් අසත්ම, ගින්නෙහි දමන ලද ලුණු කැටයක් මෙන්, හදතුල ඇවිලෙන කෝපයෙන් වෙවුලන ගැහෙන හදින් යුතුවම, ‘මාගේ විමනට පිවිස ඇතැයි කියන ඒ ‘භගවත්’ යැයි කියන්නේ කවුදැ’යි ඇසීය. ‘ඇවැත්නි, අපගේ නායකයාණන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගැන ඔබ නොදන්නෙහිද? තුසිත භවනයෙහි සිට පස්මහ බැලීමේ පටන්, පිළිසිඳ ගැනීම් ආදී සිදුවීම්වලදී පහළ වූ දෙතිසක් පෙරනිමිති ගැන හා දම්සක් පැවැත්වීම තෙක් පවසා, ‘ඇවැත්නි, ඔබ මේ පුදුම අසිරිය නුදුටුවෙහිදැ’යි දොස් නැගූහ. ආලවක ඒ අසිරිය දැක තිබුණද කෝපය නිසා නොදුටු බව කීය. ‘ඇවැත්නි, ආලවක දුටුවෙහි හෝ නොදුටුවෙහි හෝ දැක්කත්, නොදැක්කත් ඔබට ඇති පලය කිම? අපට මගපෙන්වන, අපගේ නායකයාණන්ට ඔබ කුමක් කරන්නෙහිද? එතුමාණන් හා සමකරන විට, ඔබනම්, සෙලවෙන මොල්ලියක් ඇති මහා ගොනකු ළඟ එදින උපන් වසුපැටවෙකු මෙනි. තුන් පොළකින් මද වැගිරෙන මත් ඇතකු ළඟ කුඩා කුකුළු පැටවකු මෙනි. බබළමින්, පහළට වැටෙන කෙසරුවලින් ගැවසුණු මනරම් සිරුරැති සිහරදකු ළඟ කැණහිලකු මෙනි. යොදුන් එකසිය පණහක් වට සිරුරැති ගුරුළු රදකු ළඟ පියාපත් සිඳුණු කුරුළු පැටවකු මෙන් වැටහෙයි. යව, ඔබට කළහැකි දෙයක් ඇතොත් කරව’යි කීය. මෙසේ කී විට කිපුණු ආලවක, නැගිට හිරියල් තලයෙහි වම්පසින් සිට, ‘බලව, දැන් මහත් ආනුභාවය-බලය ඇත්තේ, ඔබලාගේ නායකයාණන්ගේ ද, මගේදැයි’ කියා දකුණු පසින් සැටයොදුනක් වූ කෙලාස පව්මුදුන පෑගිය. යකඩ උලකින් ගසන ලද, රත්කොට පිරිසිදු යකඩ පිඬුවක් මෙන් එයින් පතුරු ගිලිහිණ. ඔහු එහි සිට ‘මම ආලවක වෙමි’යි මහ හඬ නැගීය. මුළු දඹදිවෙහිම ඒ හඬ පැතිරිණ.

මුළු දඹදිවම පතළ හඬ සතරකි. පුණ්ණක යක් සෙන්පති, කුරුරට ධනංජය රජු දූ කෙළියෙන් පරදවා අත්පොළසන් දී ‘මම දිනුවෙමි’ හඬ නැගීමද, සක්දෙවිඳු, කසුප් බුදුරදුන්ගේ සසුන පිරිහෙනවිට, විස්කම් දෙව්පුතු බල්ලකු බවට පත්කොට, ‘දුසිල් මහණුන්ද, දුසිල් මෙහෙණන්ද දුසිල් උපාසක උපාසිකාවන්ද අයහපත් කටයුතුවල යෙදෙන සියල්ලන්ද (ඌ ලවා) සපා කවමි’යි හඬ නැගීමද, කුස ජාතකයෙහි (සඳහන් පරිදි) පබාවතිය නිසා රජුන් සත්දෙනා නගරය වැටලූ කල, පබාවතිය හා තමන් ඇතුපිට නැගී, නගරයෙන් නික්ම, ‘මම සිහනද ඇති කුස මහ රජවෙමි’යි මහබෝසත් හඬ නැගීමද, කෙලාස පවු මුදුන්හි සිට ‘ආලවක’ යැයි හඬ නැගීමද (මුළු දඹදිවම ඇසූ හඬ හතරය) ආලවකගේ ඒ හඬ මුළු දඹදිව ගෙයක් ගෙයක් පාසා සිට නැගූ හඬක් මෙන් විය. යොදුන් තුන්දහසක් පළල හිමාලයද යකුගේ තෙදබලයෙන් තදින් කම්පා විය.

‘මෙයින්ම සමණයා පලවා හරින්නෙමි’යි ආලවක මහා වාතයෙන් කැළඹුණු කුණාටුවක් (වාසුළි) නැංවීය. ඒ සුළි සුළඟ නැගෙනහිර ආදී දිසාවෙන් පැන නැගී, අඩ යොදුනක්, යොදුන් දෙකක්, තුනක් පමණ මහ ගල්කුළු පලා කැලෑවේ මහා ගස් පඳුරු ආදිය මුලින් උදුරා, අලව් නුවර සිසාරමින්, අබලන් වූ ඇත්හල් ආදිය සුණුවිසුණු කරමින්, වහලවල් හා ගඩොල්ද අහසෙහි පාවී කැරකී යනවිට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘කිසිවකුටත් හිරිහැරයක් නොවේවා’යි අදිටන් කළහ. ඒ සුළඟට දසබලධාරි බුදුරදුන්ගේ සිවුරු කොනකුදු සෙලවීමට නොහැකි විය. ඉක්බිති ‘දියෙහි ගිල්වා මහණ මරන්නෙමි’යි මහා වැස්සක් ඇතිකර වීය. යකුගේ බලයෙන් සියදහස් ගණනින් වැහිවලා නැගෙමින් මහා වැසි වැස්සවීය. වැසි පතිතවන වේගයට පොළව හෑරිණ. කැලෑවේ මහ ගස් මතුයෙහි සිසාරා මහ වැසි වැස්සත්, දසබලධාරී බුදුරදුන්ගේ සිවුරෙහි පිනිබිඳුවකුදු තරමට තෙමන්නට නොහැකි විය. ඊළඟට ගල් වැස්සක් ඇති කරලීය. මහත් මහත් ගිරිකුළු දුම් දමමින්, ඇවිළෙමින් අහසින් අවුත් දසබලධාරී බුදුරදුන් ළඟ දිවමල් පොකුරු බවට පත්විය. ඊළගට තදින් පහර වැදෙන පරිදි ආයුධ වැස්සක් ඇතිකරලීය. එක් පැත්තක් මුවහත් වූ, දෙපැත්තම මුවහත් වූ කඩු, සැත්, ඊතල ආදිය දුම් දමමින්, ඇවිලෙමින් අහසින් අවුත් දසබලධාරී බුදුරදුන් හමුවේ දිවමල් බවට පත්විය. ඊළඟට අඟුරු වැස්සක් නංවාලීය. එරබදු මල් පැහැ රත් වූ අඟුරු අහසින් අවුත් දසබලධාරි බුදුහිමි පාමුල දිවමල්ව විසිරිණ. ඉක්බිති උණු අළු වැස්සකි. ඉතා උණුසුම් උණු අළු අහසින් අවුත්, දසබල බුදුහිමි පාමුල සඳුන් සුණුව පතිත වුණි. මීළඟට වැලි වැස්සකි. ඉතා සියුම් වැලි දුම් දමමින්, ඇවිලෙමින් අහසින් අවුත් දසබල බුදුහිමි පාමුල දිවමල් බවට පත්විය. මඩ වැස්සක් ඊළගට නැංවීය. එය දුම් දමමින්, ඇවිලෙමින් අහසින් අවුත්, දසබල බුදුහිමි පාමුල දිවසුවඳ පතුරුවමින් පතිත විය. ‘බිය ගන්වා මහණ පලවා හරින්නෙමි’යි ඊට පසු මහා අඳුරක් නැංවීය. එය සිවුආකාර වූ මහා අඳුරක් වුවත්, දසබල බුදුහිමි වෙත පැමිණ, හිරු රැසින් අඳුරු දුරු වන්නා සේම අතුරුදන් විය.

මෙසේ ආලවක යකු සුළං, ගල්, ආයුධ, අඟුරු, උණු අළු, වැලි, මඩ, අඳුර යන වැසි නවයකින්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පලවා හැරිමට නොහැකිව, නොයෙක් ආකාර වූ විසුළු පෙනුමෙන් යුතු භූතයන්ද පිරිවරා, සිවුරඟ සෙන් සමග තමාම එඩිතරව ඉදිරියට ගියේය. ඒ භූත පිරිස් නොයෙක් අයුරින් විසුළු පෙන්වමින්, ‘අල්ලා ගනිවු වනසවු’ කියමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉහළින් පැමිණෙන්නාක් මෙන් විය. එහෙත් රත්කොට පිරිසිදු කරන ලද ලෝහ පිඬක මැස්සන් නොරඳන සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිරුරෙහි ඇලීමට හෝ නොහැකි විය. (එදා) බෝමැඩදී මාරයා පැමිණිවිට මෙබඳු දේ නැවතුණද (දැන්) එසේ නොනැවතී, අඩ රැයක් මුළුල්ලේ අවුල් සහගත බවක් ඇතිවිය. මෙසේ අඬ රැයක් පුරාම නොයෙක් බිය දනවන දසුන්වලින්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තිගැස්සීමකට හෝ නොහැකිව, ‘කිසි කෙනෙකුට ජයගත නොහැකි, චේලායුධය මුදාහරීම් නම් මැනවැ’යි ආලවක සිතුවේය.

සක්දෙවිඳුගේ වජිරායුධය, වෙස්සවණගේ ගද්‍රායුධය, යමගේ පාරා වළල්ල සහ ආලවකගේ චේලායුධය ලොව බලවත්ම ආයුධ සතරකි. සක්දෙව් කිපී වජිරායුධය මහමෙර මත ගැසුවොත් යොදුන් එක් ලක්ෂ සැටඅටදහසක් මහමෙර ගිලා බැස්සාක් මෙන් යට යන්නේය. මගපල ලැබීමට පෙර, වෙස්සවණ මුදාහරින ලද ගද්‍රායුධය දහසකටත් වඩා බොහෝ යකුන්ගේ හිස් පලා, නැවත තමන් අතටම පැමිණ සිටියේය. යම කෝපයෙන් තම පාරා වළල්ල දෙස බැලූ පමණින්ම, කුම්භාණ්ඩයෝ දහස් ගණනින්, රත්වූ යකඩ තැටියක දැමූ තල ඇට මෙන් පිපිරි විනාශ වෙති. යම් හෙයකින්, ආලවක කිපී, චේලායුධය අහසට විසිකළහොත්, දොළොස් වසරක් වැසි නොවසී. පොළවට විසිකළහොත්, සියළුම ගස්, තණ ආදිය වියළී දොළොස් වසරක් පුරා නැවත නොවැඩෙන්නේය. මුහුදට දමා ගසන්නේ නම්, රත්වූ යකඩ තැටියක දියබිඳු මෙන්, මුළු මුහුදු ජලයම වියළෙන්නේය. මහමෙර හා සමාන පව්වකට දමා ගසන්නේ නම්, එය සීසීකඩව විසිරෙන්නේය. ආලවක මෙබඳු බල ඇති වේලායුධය දමා ගසන්නට සූදානම්ව අතට ගත්තේය. බොහෝසෙයින්ම දසදහසක් ලෝධාතුවල දේවතාවෝ ‘අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආලවක දමනය කරන්නාහ, එහිදී දහම් අසන්නෙමු’යි වහ වහා රැස්වූහ. යුද්ධය දැකීමට කැමති දේවතාවෝද රැස්වූහ. මෙසේ මුළු අහස් තලයම දේවතාවුන්ගෙන් පිරී ගියේය.

ඉක්බිති ආලවක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙන් එහා මෙහා ගොස් චේලායුධය දමා ගැසීය. එය හෙණ ගුළියක් මෙන්, බිය දනවන හඬක් නංවමින්, දුම් දමමින්, අහසෙහි ඇවිලෙමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතට පැමිණ, යකුගේ උඩඟු බව මඬිනු පිණිස පාපිස්නා රෙදිකඩක්ව පාමුල වැටිණ. එය දුටු ආලවක, අං කැඩුණු ගොනෙකු මෙන්, දළ උදුරා දැමූ සපෙකු මෙන් තෙද සිඳුණු, බල රහිත, මානය නම් වූ කොඩිය පහත හෙළන ලදුව ‘චෙලායුධයටද සමණයා මැඩපවත්වනු නොහැකි විය. එයට හේතු මොනවාදැයි සිතුවේය. ඊට කරුණු මේවාය. මහණ මෙත් සිතින් වාසය කරයි, එහෙයින් කෝප ගන්වා මෙත් බව ඉවත් කරමි’යි (සිතීය) මේ අනුව අථ ඛො ආලවකො යක්‍ඛො යෙන භගවා -පෙ- නික්‍ඛම සමණ යැයි කියන ලදී. එයින් අදහස් කරන ලද්දේ මෙයයි. ‘කුමක් නිසා, මගේ අනුදැනුමෙන් තොරව, මගේ විමනට පිවිස, ගෙයි හිමිකරු සේ ගැහැණුන් වසන තැනට වී හුන්නෙහිද? නුදුන් දෙයක් පරිහරණයත්, ගැහැණුන් හා එක්ව සිටීමත්, මහණකට සුදුසු වේද? ඔබේ මහණකම එසේනම්, නික්ම යව, මහණ, යැයි කීය. මෙබඳු වෙනත් නපුරු වචන කියා, මේ ලෙසද කීවේ යැයි ඇතැමෙක් පවසති.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, කෝපයෙන් පිරුණු තැනැත්තකු කෝපවීමෙන් හික්මවිය නොහැකිය, පෙරළා ඔහු කෙරෙහි කෝපවීම, නපුරු බල්ලකුගේ නාසයෙහි පිත් (සෙම්) බිදී, ඌ තවත් නපුරු වන්නාක් මෙනි. තද බවක් නොපෙන්වීමෙන් ඔහු හික්මවිය හැකි බව දැන, ‘ඇවැත්නි, යහපතැ’යි කියා ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන විමනින් නික්මුණහ. එහෙයින් සාධාවුසොති භගවා නික්‍ඛමි යැයි කියන ලදී.

එවිට ආලවක, ‘මේ මහණ ඒකාන්තයෙන්ම කීකරුය. එක වචනයෙන්ම නික්මුණේය. පන්නා දැමීමට පහසු මෙබඳු මහණකු නිකරුනේ මුළු රැයක්ම යුදකොට නෙරපීමට මම උත්සාහ කළෙමි’යි මුදු සිත් ඇතිවුවත්, නැවත ‘නික්මුනේ කීකරුකම නිසාද? නැතහොත් තරහෙන් නික්මුණේදැ’යි දැන් දැනගැනීමට නොහැකියි, විමසන්නෙම් නම් මැනවැ’යි පවිස සමණ යැයි කීවේය. ඉක්බිති, කීකරුව, මොළොක්ව සිත පවත්නා සැටි ඔහුට පැහැදිලි වනු පිණිස, නැවත පියවදන් කියමින්, සාධාවුසොති භගවා පාවිසි ආලවක නැවත නැවතත්, එලෙසටම කීකරු බව විමසමින් දුතියම්පි තතියම්පි නික්‍ඛම පවිස යැයි කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද එසේ කළහ. ආලවක කියන ලද පරිදි නොකළේ නම්, මුලසිටම තද දැඩි බවට පත් යකුගේ සිත වඩාත් දැඩි බවට පත්ව, දහම් කතාවට සුදුසු නොවනු ඇත. එහෙයින්, මවක පුතු හඬන විට කැමති දෙයක් දී හෝ කැමති දෙයක් කොට ඔහු සන්සුන් කරන්නීද, එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙලෙස් නිසා හඬන යකු සන්සුන් කරන්නට ඔහු කී පරිදි කළහ. තනකිරි නොබොන ළදරුවකු යම් දෙයක් දී නලවා කිරිමව ඔහුට කිරි පොවන්නීද, එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යකුට ලොවුතුරු දහම් කිරි පෙවීමට ඔහු පතන ලද වචනවලින් නලවමින් එසේ කටයුතු කළහ. ලබු කැටයක සිවු මිහිරි දේ (චතුමධුර) පුරවනු කැමති මිනිසෙක්, ලබු කැටයෙහි ඇතුලත සෝදා පිරිසිදු කරයිද, එසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යකුගේ සිතෙහි සිවු ලොව්තුරු මිහිරි දෑ පුරවනු කැමතිව, ඔහුගේ සිත්සතන් තුළ තරහ කිළුටු සෝදා හරින්නට, තුන්වරක් දක්වා නික්මුණහ. පිවිසුණහ.

ඉක්බිති ආලවක, ‘මේ මහණ කීකරුය. නික්ම යව’යි කී විට නික්මෙයි. පිවිසෙව’යි කී විට ඇතුළු වෙයි. මේ මහණ මුළු රැයම මෙසේ වෙහෙසට පත්කොට, පාවලින් අල්ලා ගඟෙන් එතරට දමන්නෙමි’යි පාපී සිත උපදවා සිවුවන වරටද නික්‍ඛම සමණ යැයි කීය. එය දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නඛ්වාහන්තං යැයි කීහ. මෙසේ (යකු කී විට) එයටත් වඩා කළයුතු දෙයක් සළකමින්, (යකු) පැනයක් විමසිය යුතු යැයි සිතා අසන පැනය දහම් කතාවට මුල් වන්නේ යැයි දැන, නකවාහන්තං යැයි කීහ. එහි න යනු පිළිකෙව් කිරිමෙහි යොදා ඇත. ඛො තහවුරු කිරිමෙහි, අහං තමා නිදසුන් කරයි, තං යනු හේතු දනවන වචනයයි. ‘එසේනම්, ඔබ (යම් කරුණක්) සිතුවෙහිද? එබැවින්, ඇවැත්නි, මම නික්ම නොයන්නෙමි, ඔබට කළහැකි දෙයක් කරනු’ යැයි මෙසේ මෙහි තේරුම දතයුතුය.

පෙර ඉඳුබල ඇති තවුසන් පිරිවැජියන් අහසින් යද්දී (ආලවකගේ) විමන රනින් නිමවීද, නැතිනම් රිදියෙන්, මැණික්වලින් කර ඇත්දැයි, බැලීමට තම විමනට පැමිණි විට ආලවක ඔවුන්ගෙන් පැන විමසා, ඒවා විසඳීමට නොහැකි තැන, ඔවුන්ගේ සිත් අවුල්කොට වෙහෙසට පත් කරයි. ඒ කෙසේද? නොමිනිස් වූ (භූතාදීන්) ලවා බියජනක රූ පෙන්වීමෙන් හෝ, හදවත පිරිමැදීමෙන් හෝ යන දෙයාකාරයෙන්ම සිත වියරු බවට පත් කරයි. ඉඳුබල ඇති යම් තැනැත්තකු බිය දනවන රූප දැක්මෙන් තැති නොගනිති’යි දැනගත් විට ආලවක තම ඉඳු බලයෙන් සියුම් ආත්මයක් මවා ඔවුන් තුලට පිවිස හදවත පිරිමදී. එයින් සිත් සතන් මනාව නොපවතී. එසේ සිත මනාව නොපවත්නා තැනැත්තෝ උමතු වෙති. මෙසේ විකල් සිත් ඇත්තවුන්ගේ ළයද පලයි. ‘නැවත මාගේ විමනට නොපැමිණෙව’යි ඔවුන්ගේ පාදයෙන් අල්ලා ගඟෙන් එතරට විසිකර දමයි. එහෙයින් එම පැන සිහිකොට ‘මේ මහණ, දැන් ඒ ගැන විමසා වෙහෙසට පත් කරමි’යි සිතා පඤ්හං තං සමණ ආදී ලෙසින් කීය.

ආලවකට එම පැන ලැබුණේ කෙසේද? ඔහුගේ මවුපියෝ කසුප් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇසුරු කරද්දී, පැන අටක් විසඳන අයුරු උගත්හ. ඒවා තරුණ කල්හි ආලවකට පුරුදු කළහ. කල්ගතවත්ම ඔහුට එය අමතක විය. එහෙයින් ‘මේ පැන හෝ වැනසී නොයේවා’යි රන් තහඩුවක රන්සිරියල්වලින් ලියවා විමනෙහි තැබීය. එහෙයින් එය බුදුවරුන්ටම වෙන්වූ, බුදුවරුන්ම විසඳිය යුතු වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ආලවකගේ කීම අසා, එය බුදුවරුන්ට ලැබෙන සිවුපසය ආදිය වැළකීම හෝ, ජීවිත අනතුරක් හෝ, සියල්ල දන්නා වූ නුවණෙහි ආලෝකයට ගැටීමක් හෝ තරහ බවක් හෝ කිසිවෙකුට කළ නොහැකි බැවින්, ලෝකයෙහි ඒ අසමසම බුදු බලය දක්වමින්, න ඛවාහං තං ආවුසො පස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ යැයි කීහ.

එහි සදෙවක යන වචනයෙන් පස්කම්සුව විඳින දේව සමූහය ආදී ලෙස, ඒ පදවලට කෙටියෙන් අරුත පමණක් දක්වමින් කියන ලදී. වචන සබඳතා ගලපමින් විස්තර නොදැක්වේ. ඒ පිළිබඳව (දැන්) මෙසේ සඳහන් කරනු ලැබේ. සදෙවක වචනයෙන් ඉතා උසස් ලෙස කොටස් කරනු ලබන සියළුම දෙවිවරුන් මෙහි නොගැනෙතත්, එහි රැස්වූ දේව සමූහයාට සැකයක් ඇතිවිය. සය වැදෑරුම් කාමාවචර දෙවියන්ද වසඟයට ගන්නා ලද, යහපතට අකුල් හෙලන, නපුරු දේ කරන මහබලැති මාරයාගේ සිතද වියවුලට පත් නොකෙරේදැ’යි ඔවුන්ගේ ඒ සැකය දුරුකරනු පිණිස සමාරකෙ යැයි කීහ. ‘බ්‍රහ්මයා මහා බලවත්ය. එක ඇඟිල්ලකින් එක් සක්වළ දහසක් එළිය කරයි. (පිළිවෙලින්) ඇඟිලි දෙකකින්, ඇඟලි දහයකින් දස දහසක් සක්වළ එළිය කරයි. උතුම් දැහැන් සමවත් සුවය අත්විඳියි. ඔහුගේ සිතද වියවුල් බවට පත් නොකරයිද යන ඔවුන්ගේ සැකය දුරුකරනු පිණිස සබ්‍රහ්මකෙ යැයි කීහ. සාසනයෙහි දියුණුව දැකීමට අකමැති, ඊට සතුරුවන, මන්ත්‍ර ආදී බලයෙන් යුතු බොහෝ මහණ බමුණන් එබඳු දෙයක් නොදන්නාහුදැයි ඇතිවූ ඔවුන්ගේ සැකය දුරුකරනු පිණිස සස්සමණ බ්‍රාහ්මණියා පජාය යැයි කීහ. මෙසේ උසස් උසස් ලෙසින් කිසිවකුටත් එසේ විය නොහැකි බව පෙන්වා දැන් සදෙව මනුස්සාය යන වචනයෙන් දෙවියන් යැයි පිළිගෙන ඇති කොටස හැර ඉතිරි මිනිසුන්ද සළකා ඒ උසස් උසස් කොටස් අනුව, ඉතිරි ජීව ලෝකයෙහිද කිසිවකුටවත් සිදුවිය නොහැකි බව පැහැදිළි කළහයි මෙසේ මෙහි පද ගැලපීම් දතයුතුය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, අවහිර කරන්නට, බාධා කරන්නට යොමුව තිබූ ආලවකගේ සිත, පැන විමසීමෙහි උත්සාහවත් කරමින්, අපි ච ත්‍වං ආවුසො, පුච්ඡ, යදාකංඛසි යැයි කීහ. එහි තේරුම නම්, කැමති දෙයක් අසව, මට පැන විසඳීමෙහි අපහසුවක් නැත, ඒ සියල්ලම, පසේබුදු, අගසව්, මහරහත් සව්වන් කෙරෙහි නොපවන්නා, බුදුවරුන්ට පමණක් පවත්නා සියළු දෙයම දන්නා නුවණින් පතළ කරන්නෙමි’යි පෙන්වා දුන්හ. පසේ බුදුවරු ආදීහු ‘ඇවැත්නි, (මගෙන්) විමසන්න, අසා පවසන්නෙමු’යි කියති, බුදුවරුනම්, ‘ඇවැත්නි, දැනගැනීමට කැමති දෙයක් ඇතොත් විමසන්න’ යැයි කියති.

‘ඔබේ සිතට නැගෙන කැමති පැනයක්, වාසව, (සක්‍රය) මගෙන් විමසව’

‘බාවරීගේ හෝ ඔබේ හෝ සියල්ලන්ගේම හෝ සිතට නැගෙන කිසියම් කැමති සැක සහිත දෙයක් (මගෙන්) විමසව, එයට අවසර ලබා දී ඇත.

ආදී ලෙසින් දෙවි මිනිසුන්ට සියල්ල දන්නා බව තහවුරු කරමින් විමසීමට ඉඩ දෙති. බුදුබවට පත් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ කරුණු විමසීමට ඉඩ ලබාදෙන ලෙසටම බෝසත් කල්හිද ඊට අදාළ නුවණ මෙහෙයවමින් (පැන විමසුමට අවසර දුනි)

‘කොණ්ඩඤ්ඤය, ඒ ඉසිවරුන් ඉල්ලන පරිදි මැනවින් පැන විසඳව, නුවණැති කෙනෙකුට ඒ පැන ඉදිරිපත් කිරීම මිනිසුන් අතර ඇති සොබාවයයි.

මෙසේ ඉසිවරුන් විසින් පැන විසඳා දෙන ලෙස සරභංග බෝසත්ගෙන් ඉල්ලා සිටින ලදී.

මනසෙහි පැන නැගුණ, පිළිතුරු පතන කිසියම් පැන ඇතොත්, (විමසීමට) ඉඩ ලබා දී ඇති බැවින් විමසත්වා! මෙලොව මෙන්ම පරලොව ගැනද මම දැනගෙන, එය ඔබලාට පහදා දෙන්නෙමි’

සම්භව ජාතකයෙහි දැක්වෙන පරිදි, මුළු දඹදිවම තෙවරක් සැරිසරා, පැනවල කෙළවරක් නොදැක, (නිසි පිළිතුරක්) නොලැබ, වීදියෙහි වැලිකෙළියෙහි පසුවන, අවුරුදු හතක් වූ කුමරුවාගෙන් අසන ලද සුචිරත නම් බමුණාට

‘මාගේ හැකියාව පරිදි ඔබට මම එය කියන්නෙමි. රජුද දන්නා අයුරු කිරීම හෝ නොකිරීම හෝ රජ අතම වේ’

මෙසේ (බෝසත් කලද) සියල්ල දන්නා බව තහවුරු කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සියල්ල දන්නා නුවණ මෙහෙයා ආලවකට පැන විමසීමට ඉඩ දුන් විට අථ ඛො ආලවකො යක්‍ඛො භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසි: කිංසූධ විත්තං යැයි කීය.

(ආලවක කී) ඒ ගාථාවෙහි කිං යනු විමසීම හඟවන වචනයයි. සූ යනු පද පිරවීමට යොදන නිපාතයකි. ඉධ - මේ ලෝකයෙහි විත්තං විඳියි, සතුටු කරයි, යන අදහසින් විතතං, ධනයට කියන වචනයකි. සුචිණ්ණං මැනවින් කරන ලද, සුඛං කායික මානසික සැපයයි. ආවහති (සුව) එළවයි. ගෙනෙයි. ලැබදෙයි, පමුණුවයි යනුවෙන් කියන ලද්දේය. භවෙ දැඩි යන අරුත් ඇති නිපාතයි. සාදුතරං වඩා යහපත්, සාධුතරං යැයිද වචනයකි. රසානං රසය දනවන කරුණු, කථං කුමන ආකාරයෙන් කිනම් ලෙසින්, කෙසේ ජීවිතය පවත්වාගෙන යයිද කථං ජීවිජීවිතං, ගාථා සැකසීමේදී පහසුව සළකා අනුනාසික අකුරක් සේ කියනු ලැබේ. කථං ජීවිං ජීවිතං යනුද පාඨයකි. ජීවත්වන ආකාරය කෙබඳු විය යුතුද? වැනි අරුතකි. ඉතිරි කරුණු පහසුය. මෙසේ මෙම ගාථාවෙහි, මේ ලෝකයෙහි මිනිසාට උසස්ම ධනය කුමක්ද? කුමක් පුරුදු කිරීමෙන් සැප ගෙනදෙයිද? රස අතුරෙන් යහපත් (මිහිරි) රසය කුමක්ද? කෙසේ ජීවත් වනවිට උසස් ජීවිතයක් ලැබේද? යන පැන සතර විචාළේය.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද කස්සප බුදුරදුන් විසින් විසඳන ලද අයුරින්ම සද්ධීධ විත්තං යන මේ ගාථාව වදාළහ. රත්රන්, රිදී ආදිය පරිහරණය කිරීමේදී හා එයින් (ආදායම පරිදි) ජීවත්වීමේදී සිතට සුව ගෙන දෙයි. සාගිනි, පිපාස ආදී දුක වළකයි. දිළිඳුකම පහව යයි. මුතු, මැණික් ආදිය ලැබීමෙන් ලෝකයාගේ සැළකිල්ල ලබයි. මෙසේ ලොවී ලොවුතුරු සද්ධා ද (ජීවිතයට) එක්වූ විට මෙලොව-පරලොව සුව ගෙනෙයි. සැදැහැයෙන් කටයුතු කරන තැනැත්තන්ට ඉපදීම-ජරා-දුක වැළකෙයි. සිහිය හා (දහම්) අවබෝධයට අවැසි මැණික් ලැබීමෙන් (සති සම්බොජ්ඣංග) අයහපත්-අගුණ නිසා වූ දිළිඳු බව වළකයි.

‘සැදැහැයෙන්, සීලයෙන් යුතු, (එයින් ලබන) කිතුරාව නැමති ධන සම්පතින් හෙබි තැනැත්තා යම් යම් පෙදෙසක් ඇසුරු කරයිද, ඒ ඒ තැන්වලදී ඔහු ගරු සැළකිලි උපහාර ලබයි’

ලෝකයාගෙන් වාචිකව ලැබෙන තුති පැසසුම් සළකා විත්තං යැයි කියන ලදී. එදිනෙදා, ලෝකිය ජීවිතයේදී රන් රිදී ආදී සම්පත් ලැබීමට හේතුවන පරිදිම, සැදැහැ සම්පතින් යුතු තැනැත්තා ද ඒ අනුව දන් පිරිනැමීම් ආදී පින්කම් කොට (මෙලොව-පරලොව) සම්පත් ලබා ගනී. සැදැහැ බව නොමැති තැනැත්තාට තිබෙන ධනය අයහපත පිණිස පවතී. එහෙයින් (සද්ධාව) සෙට්ඨං යැයි දක්වන ලදී. පුරිසස්ස (සද්ධාවේ) උසස් බවට පමුණුවන කොටස්කරුවන් ලෙස පෙන්වයි. හුදෙක් පිරිමියෙකුට පමණක් නොව, සැදැහැ ධන සම්පත උසස් බව දතයුතුය.

ධම්මො (දාන, සීල, භාවනා) දි ලෙස දැක්වෙන දසකුසල්හි ලා ගැනෙන කරුණුය. සුචිණ්ණෙ මනාව පිළිපදිනා ලද, මනාව හැසිරෙන ලද, සුඛමාවහාති සෝණ සිටුපුත්, රට්ඨපාල සිටුපුත් ආදීන්ට මෙන්, මිනිසකු ලෙසින් ලබන සැපද, සක්දෙවිඳුට මෙන් දෙව් සැපද, අවසානයෙහි මහා පදුම කුමරුට මෙන් නිවන් සුව ද ගෙන දෙයි.

සච්චං යන මෙම වචනය, නොයෙක් තේරුම් ඇත. ඒ කෙසේද? සච්චං භණෙ න කුජෙඣය්‍ය ආදී තන්හි ඇත්ත කතා කිරීමද, සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච මුසා බසින් වැළකීමද, කස්මා වූ සච්චානි වදන්ති නා නා පවාදියාසෙ කුසලාවදානා යනුවෙන් නිසි දැකීමෙහිද, චත්තාරිමානි භික්‍ඛවෙ බ්‍රාහ්මණ සච්චානි තැන්වල රහතන් වහන්සේ කෙරෙහිද, එකං හි සච්චං න දුතීයමත්‍ථි එකම-නියම ඇත්ත පිළිබඳවද, ‘චතුන්නං සච්චානං කති කුසලා’ ආදි තැන උතුම් ඇත්ත (හෙවත් සිවුසස්) දැක්වේ. එහෙත් මෙහිදී ඇත්ත කීම අදහස් වේ. යම් තැනැත්තෙක් තම බලයෙන් ජලය ආදිය තම වසඟයෙහි පවත්වා ගනිති. ඉපදීම -ජරා-මරණින් එතරට යති. එහෙයින් මෙසේ කියා ඇත -

‘ඇත්ත වචන කතා කිරීමේ බලයෙන් ජලයෙහි නොගැටෙයි. (දිය මතුපිට සිටිය හැකියි.) ඇත්ත කතා කිරීමේ බලයෙන් දැනුම් තේරුම් ඇති තැනැත්තෝ වස විස හානි වළකා ගනිති. ඇත්ත කතා කිරීමේ බලයෙන් අහස ගොරවා වැසි වැස්සවිය හැකිය. ඇත්ත වචනයෙහි පිහිටි නිවන පතති.’

‘මේ පොළෝතලයෙහි යම් රස ඇත්ද, ඒවා අතරින් ඇත්ත (කථාකිරීම) වඩාත්ම රසය වේ. ඇත්ත වචනයෙහි පිහිටා මහණ බමුණෝ ඉපදීම හා මරණයෙන් එතරට (සසර) තරණය කරති.’

සාදුතරං මිහිරිතම, ඉතා රසවත්, රසානං මුලෙහි රසය, කඳෙහි රසය ආදී ලෙසින් විඳිය යුතු රසයයි. ‘මහණෙනි, මම සියළුම පල රසය අනුදනිමි. ‘අනුජානාමි භික්‍ඛවෙ සබ්බං පල රසං’ ‘බමුණ, රූපයෙහි, හඬෙහි යම් රසයක් වේද, පින්වත් ගෝතමයන් වහන්සේ රසයෙහි ඇළුම් නොකරති.’ ‘අරසරූපො භවං ගොතමො, යෙ ඛො බ්‍රාහ්මණ රූප රසා සද්දරසා’ -– ‘රස රසයන්හි වැරැද්දකට නොපැමිණේ’ ‘අනාපත්ති රසරසෙ’, ‘මේ දහම් විනයෙහි එකම රසය විමුත්ති රසයයි, ‘අයං ධම්මවිනයො එකරසො විමුත්ති රසා’, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරුත් රසයටද දහම් රසයටද හිමිකරුවෙක් වූහ’ –- ‘භාගී වා භගවා අත්‍ථරසස්ස ධම්මරසස්සා’ මේ ආදී ලෙසින්, දියර සොබාව, පිසන ලද එළවළු, කැවිලි හා වෙනත් වෑංජන ආදියෙහි ඇති රස සොබාවය කියනු ලැබේ. ඒ සියළු රස අතරින් සච්චං භවෙ සාදුතරං ඇත්ත (වචනයම) ඉතා උසස්ය. ඉතා උතුම්ය. මුල්වල රස ආදියෙන් සිරුරද වඩයි. කෙලෙස් වැඩීමටද මනාව ඉඩකඩ ලැබෙයි. ඇත්ත නම් වූ රසයෙන් යුතුව, මුසාවෙන් වෙන්ව, ඇත්ත රසය මුසු සමථ විදසුන් ආදියෙන් සිත වඩයි. කෙලෙස් හැඟුම් නැති කිරීමෙන් සුව දනවයි. විමුත්ති රසය උතුම් ඇත්ත නම් වූ රසය මුසුව පුරුදු කරන ලද බැවින් යහපත්ය. එය ලබාගැනීම පිණිස අරුත් රසයද දහම් රසයද උපකාර වී, දහම අනුවම පවතින්නේය.

පඤ්ඤාජීවී මෙහි, එක් ඇසක් අඳ වූ හෝ දෑසම අඳ වූ තැනැත්තන් අතුරින් දෑස පෙනෙන, නිවැරදි කටයුතුවල උත්සාහ වී, තෙරුවන් සරණ ගොස්, දාන පිරිනැමීම්, පන්සිල් පද රැකීම හා පෙහෙවස් සමාදානය වැනි ගිහි පිළිවෙත්හි යෙදෙන ගිහියෙකු හෝ පැවිද්දෙකු නම්, පසුතැවිලි නොවී (අධි) සීලයෙන් යුතුව, එයින් තවත් ඉදිරියට ගොස්, සිතෙහි උසස් පිරිසිදු බව හෙවත්, චිත්ත විසුද්ධිය ආදී කොට ඇති පැවිදි පිළිවෙත නුවණින් ළගාකොට වාසය කිරීම අදාළය. ඒ නුවණින් ජීවත්වන තැනැත්තාගේ දිවිමග හෝ, නුවණ නිසා ජීවත්වන ආකාරය උසස්යැයි කියා ඇති බව දතයුතුය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පැන සතර විසඳන ලද පරිදි අසා සතුටුවූ ආලවක යකු ඉතිරි සතර පැනයද කථං සු තරතී ඔඝං යන ගාථාවෙන් විමසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද පෙර පරිදිම සද්ධාය තරතී යන ගාථාවෙන් එය පැහැදිලි කළහ. එහි (දැක්වෙන පරිදි) සතරාකාර වූ සැඩපහර තරණය කරන තැනැත්තා සංසාරය නැමති මහා මුහුදද තරණය කරයි. සසර ගමනද ඉක්මවයි. අපිරිසිදු කෙලෙස්වලින්ද මනාව පිරිසිදු වෙයි. කරුණු මෙසේ නමුදු, සැදැහැ නොමැති, සැඩපහරින් එතරවීම පිළිනොගනිමින්, පස්කම් සැපයෙහි සිත වසඟකොට, යහපත් කුසල දහමෙහි පමා වූ, එහිම ඇලීගැලී, එයින් ඉවත් නොවෙමින් සිටින යම් තැනැත්තෙක් සංසාර සාගරය තරණය නොකරති. අකුසල් දෙයෙහිම නියැලෙමින්, අලසව දුකින් කල් යවති. අනුවණ බැවින් පිරිසිදු බවට මග නොදැන මනා පිරිසිදු බවට පත් නොවෙති. එහෙයින් එයට වෙනස්වන කරුණු පෙන්වාදෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ ගාථාව දේශනා කරන ලදී.

මෙසේ කියන ලද පරිදි යම් ආකාරයකින් සෝවාන්මගෙහි පිහිටන, සද්ධාඉන්‍ද්‍රිය ඇති කරගැනීමේ සිතිවිල්ලෙන් යුතුවේද, ඒ අනුව සද්ධාය තරතී ඔඝං යන මේ පදයෙන් දැඩිව ගන්නා ලද මිසදිටු දැකීම නම් වූ සැඩපහර තරණය කරන සෝවාන් මගද සෝවාන් පලයද වදාළහ. සෝවාන් ඵලයට පත් තැනැත්තා යම් හෙයකින් කුසල දහම් වැඩීමෙන් භාවනා කටයුතුවල නිරත වූයේ, එහි පමානොවී, එක්වරක් පමණක් ලොව උපත ලබන දෙවැනි මග සළකා, සසර සැඩපහරෙහි ඉතිරි වූ දැද සහිත වූ සසර සයුර තරණය කරත් ද, ඒ ආකාරයෙන් අප්පමාදෙන අණ්ණවං යන මේ පදයෙන් ඒ සැඩපහර තරණයේදී සකදාගාමී මගද එම පලයට පත්වන අයුරුද වදාරති. එසේ සකදාගාමී බවට පත්වූ උත්සාහයෙන් පසු, එයින් ඉවත්නොවූ කාම සැඩපහර යැයි සම්මත වූ කාමය නිසා වන දුක ඉවතලයිද විරියෙන දුක්‍ඛමච්චෙති යන මේ පදයෙන් ඒ කාම සැඩපහර තරණය හා අනාගාමි මගද අනාගාමි පලයද වදාළහ. අනාගාමි බවට පත්ව, කාමය නැමති මඩ ඉවත්කොට පිරිසිදු නුවණින් යුතුව, නිසැකවම පිරිසිදු වූ සිවුවන මගෙහි නුවණ මෙහෙයා, අනාගාමි මගෙන් ඉවත් නොකරන ලද අවිජ්ජා යැයි කියන ලද අපිරිසිදුම වූ කිළිටි බව ඊළඟට දුරු කරයි. ඒ ආකාරයෙන් පඤ්ඤාය පරිසුජ්ඣති යන මේ පදයෙන් අවිජ්ජා නම් සැඩපහර තරණයත්, අරහත් මග හා අරහත් පලයත් වදාළහ. මේ අරහත් පලය කුළුගන්වන අයුරින් දේශනා කරන ලද ගාථාව අවසානයෙහිදී අලව් යකු සෝවාන් පලයෙහි පිහිටියේය.

මීළඟට, ඒ නුවණින්ම පිරිසිදු වේයැයි මෙහි කියන ලද ‘පඤ්ඤා’ නම් වචනය ගෙන තම වැටහීම අනුව ලොවී ලොවුතුරා කරුණු මුසු වූ පැන අසමින් කථං සු ලභතෙ පඤ්ඤං යනුවෙන් පේළි සයකින් යුතු මෙම ගාථාව කීය. එහි කථං යනුවෙන් මුළුමනින්ම තේරුම් යෙදෙන සැටි අසන ලදී. මෙහිදී පඤ්ඤා යන අරුත දැන එය යෙදෙන අයුරු අසයි. කථං කුමන ආකාරයෙන්, කිනම් කාරණයකින්, පඤ්ඤං ලභති යනුවෙනි. ධනං පිළිබඳවද එසේය.

මීළඟට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු හතරකින්, නුවණ ලැබීම ගැන පහදා දෙමින්, සද්දහානො යන ගාථාව වදාළහ. එහි තේරුම නම්, මුලදී යම් පරිද්දෙන් යහපත් ලෙස කටයුතු කිරීමෙන්, පසුකල්හී සිවුසස් අවබෝධයට හේතුවන කරුණු තිස්හතක් සපුරා අරහත්ව, බුදු, පසේබුදු, උපාසක උපාසිකාවෝ නිවනට පැමිණියහ. සද්දහානො අරහතං ධම්මං නිබ්බාණපත්තියා ඒ ලොවී ලොවුතුරු, පඤ්ඤං ලභති එය හුදෙක් සැදැහැ බව තිබූ පමණින්ම නොවේ. ඒ බවට තහවුරුකොට, ඇදහීමෙන් යුතුව, ඒ සැදැහැ බවෙන් යුතුව (දැනුම් තේරුම් ඇති කෙනෙකු වෙත) පැමිණෙයි. පැමිණ ඇසුරු කරයි. ඇසුරු කරමින් සවන් යොමු කරයි. සවන් යොමා දහම් අසයි. ඒ ආකාරයෙන් පැමිණීමේ පටන් දහම් ඇසීම දක්වා සුසසූසං ලබයි. එසේ කියන ලද්දේ කුමක් නිසාද? (මුලින්) ඒ දහම ගැන අදහා තහවුරු කර ගනිමින්ද, ගුරු උපජ්ඣායන් වෙත පුද්ගලිකවම ගොස්, වත් පිළිවෙත් ඉටුකරමින්, ඇසුරුකොට, යම් කලක් ඇසුරු කිරිමෙන් (ඔවුන්ගේ) සිත් ගෙන, කිසිවක් පවසනු කැමති වේද, ඉක්බිති එය ඇසීමට කැමතිව සවන් යොමා ඇසීමෙන් (නුවණ-දැනුම) ලබන්නේය. මෙසේ කියන දෙයට ඇහුම්කන් දීමෙන්ද එහි මනාව සිහිය පවත්වා ගැනීමෙන්ද, අප්පමත්තො යහපත්ව කියන ලද හා අයහපත් ලෙස කියන ලද දේ දැනගැනීමට හැකිවීම විචක්‍ඛණො එය දැනගත හැක්කේ ඒ අයුරින් මිස අන් ලෙසකින් නොවේ. එහෙයින් අප්පමත්තො විචක්‍ඛණො යැයි වදාළහ.

මෙසේ යම් ආකාරයකින් සැදැහැයෙන් නුවණ ලැබීමේ පිළිවෙතට පැමිණේද, කියන දෙය මැනවින් නුවණ ලබනු රිසින් අසයි. එසේ නොපමා වූ සිහි ඇතිව සිත දරාගන්නා ලද බැවින් අමතක නොවේ. යහපත් කරුණු, අයහපත් කරුණු මෙන්ම, එම කරුණු අඩුවෙන් හා වැඩියෙන්ද ගැටළු සහගත තැන් ද සළකා විස්තර ලෙස දැනගනී. සවන් යොමුකොට නුවණ-දැනුම ලබනු කැමතිව දහම් අසයි. නොපමාව අසා දහම දරා ගනී. එසේ දරා ගත් දහමෙහි නුවණින් අරුත් විමසා බලයි. ඉක්බිති අනුපිළිවෙළින් උතුම් සිවුසස් අවබෝධ කරයි. එහෙයින් කථං සු ලභතෙ පඤ්ඤං යැයි ආලවක විචාළ විට මේ කරුණු සතර දක්වමින් සද්දහානො නො -පෙ- විචක්‍ඛණො යන ගාථාව වදාළහ.

ඊට පසුව තවත් පැන තුනක් පැහැදිලි කොට විසඳමින් පතිරූපකාරී යන ගාථාව වදාළහ. එම ගාථාවෙහි, පෙදෙස - කාලය ආදිය නොසළකා, මෙලොව හෝ ලොවුතුරු ධනය ලැබීමට සුදුසු කටයුතු කරන්නේ යැයි පතිරූපකාරී, ධුරවා යනු උත්සාහවත් බව දියුණුකරන සිතිවිලි ඇතිවීමයි. උට්ඨාතා - යමෙක්, (දැන්) සීතලයි, උණුසුමයි, තණපතක් තරමටවත් නොසළකති. ‘යො ච සීතඤ්ච උණහඤ්ච තිණං භිය්‍යො න මඤ්ඤති - ආදී ලෙසින් කය වෙහෙසමින්, උත්සාහවත්ව අත්නොහළ දැඩි වෙර යොදමින්, වින්‍දතෙ ධනං එක මීයෙකුගෙන් නොබෝ කලකින්ම, සියදහසක්, සියදහසක් (කහවණු) - එදිනෙදා ජීවිතයෙහි ධනය ලද සුළු අතවැසියා මෙන්ද, මිලක්‍ඛ මහාතිස්ස තෙරුන් මෙන් ලොවුතුරු ධනයද ලබයි. උන්වහන්සේ ‘තුන් ඉරියව්වෙන් වසන්නෙමි’යි අදිටන්කොට, නිදිමත මැලිබව ඇතිවන විට, පිදුරු වෙණියක් තෙමා හිස තබා, ගෙල දක්වා දියට බැස, මැලිබව වළකාලමින් දොළොස් වසරකින් අරහත් බවට පත්වූහ. සච්චෙන මුසා බස් නොකියා, ඇදහිය යුතු, ඇත්තම කියන, බුදු, පසේබුදු, මහරහත් සව්වෝ පරම ඇත්ත පහදා දෙති. කිත්තිං පප්පොති දදං කැමති, බලාපොරොත්තු වන කැමති යම් දෙයක් දෙන, මිත්තානි ගන්‍ථති සකස් කරයි. කටයුතු කරයි යන අරුතයි. නුදුන් දෙයක් හෝ දිය යුතු දෙයක් දීමට කටයුතු කරයි. දීමේ අදහස මුල්කොට ගෙන හෝ සතර සංග්‍රහ කරුණු මෙහිදී අදාළ වේයැයි දතයුතුය. එබඳු දෙයින් මිතුරන් ඇතිකර ගනීයැයි කියන ලදී.

මෙසේ ගිහියන්ට, පැවිදි වූවන්ට ගැලපෙන සේ ලොවී ලොවුතුරු බව මුසුවෙන පරිදි පැන සතර විසඳා දැන් කථං පෙච්ච න සොචතී යන මෙම පස්වන පැනය ගිහි ජීවිතයට අදාල කොට විසඳමින් යස්සෙතෙ යන ගාථාව වදාළහ. එහි තේරුම නම් සද්දහානො අරහතං මෙහි කියන ලද පරිදි සියළු යහපත් ගතිගුණ ඇතිකර ගැනීමෙන්, සැදැහැයෙන් යුතු බැවින්, සද්ධස්ස, ඝරමෙසිනො ගිහිගෙයි වසන පස්කම් ගුණ සොයන කම්සුව විඳින ගිහියන්ට, සච්චෙන කිත්තිං පප්පොති, මෙහි කියන ලද පරිදි (ඇත්ත කථාබහ පිළිබඳව) සච්චං සුසසූසං ලභතෙ පඤ්ඤං, මෙහි ඇහුම්කන් දීමෙන් ලබන දැනුම-නුවණ පඤ්ඤා නමින් සඳහන් කොට ඇති ධම්මො, ධුරවා උට්ඨාතා ධුර හා උට්ඨාන නමින් උත්සාහය දක්වයි. දදං මිත්තානි ගන්‍ථතී මෙහි ඉහත සඳහන් කරන ලද පරිදි (තමන්ට අයිති දේ සතුටින්) දීම - (චාග) යන කරුණු හතරින් යුත්තාහ. ස වෙ පෙච්ච න සොචති මේ ලොවින් පරලොවට ගොස් ඒකාන්තයෙන් කණගාටු නොවේ යනුයි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පස්වෙනි පැනයද විසඳා ඒ ආලවක යකු තවත් උනන්දු කරවමින් ඉංඝ අඤ්ඤෙසු යන ගාථාව වදාළහ. ඉංඝ උනන්දු කරවීම අරුත් දනවන නිපාතයකි. අඤ්ඤෙපි වෙනත් කරුණක්, පුථු සමණ බ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡස්සු පූරණ කස්සප වැනි සියළු දෙයම දන්නා බවට සහතික වන වෙනත් බොහෝ මහණ බමුණන්ගෙන් හෝ අසව, යදි ඇත්ත කතා කිරීමෙන් කීර්තියට පත්වේ යැයි අප විසින් මෙහි කියන ලද ආකාරයට වඩා, සච්චා භිය්‍යො (යම් කෙනෙකු ගැන) කිතුරාවයට පැමිණෙන කරුණ නම් ඇත්ත කීමයි. සුසසූසං ලභතෙ පඤ්ඤං මෙහි ඇසීමෙන් නුවණ ලැබේයැයි කියා ඇත. දමා මෙම කරුණුවලට වඩා ලොවී ලොවුතුරු නුවණ ලබන ආකාරයක් (මේ කරුණුවලට වඩා වෙනස් කරුණු ඇත්දැයි අසව) දදං මිත්තානි ගන්‍ථතී මෙහි කියන ලද පරිදි චාගා දීමෙන් මිතුරන් ඇතිකර ගැනීම යන කරුණට වඩා වෙනත් කරුණක් හෝ ධුරවා උට්ඨාතා මෙහි ඒ ඒ අරුත් පරිදි ධුර නමින්ද උට්ඨාන නමින්ද කියා ඇති විරිය නම් වූ උත්සාහයට වඩා (වෙනත් කරුණක්) ඛන්ත්‍යා ලොවීලොවුතුරු සම්පත් ලබන (මෙහි දැක්වූ කරුණට වඩා වෙනස් වූ අදහසක්) සච්චං ධම්මො ධිතී චාගො සඳහන් කර ඇති මෙම කරුණු සතරටද වැඩියෙන්, මේ ලෝකයෙහි හෝ පරලොවෙහිදී සොක නොවන කරුණක් හෝ ඉධ විජ්ජති යනුවෙන් මේ කරුණු කෙටියෙන් යෙදුනු සැටිය. විස්තර ලෙසින් නම්, එකක් එකක් සේ වචනයත්, එහි තේරුමත් අනුව බෙදා දක්වමින් වචන විස්තර කරන ආකාරය අනුව දතයුතුය.

මෙසේ වදාළ කල, ආලවක යකු, සැක සහිත වූ ඇසිය යුතු වෙනත් දේ පිළිබඳ සැක දුරු වූ බැවින්, කථන්නුදානි පුච්ඡෙය්‍යං පුථුසමණ බ්‍රාහ්මණෙ යැයි කියා, වෙනත් කෙනෙකුගෙන් විමසන්නට තරම් කරුණු නොමැති බැවින්, ඔවුන්ද (මේ කරුණු ගැන) දැනුවත් කරවමින් සොහං අජ්ජ පජානාමි, යො අත්‍ථො සම්පරායිකො යැයි කීය. අජ්ජා යනු අද පටන්, පජානාමි යම්සේ කියන ලද පරිදි දැනගතිමි. යො අත්‍ථො එපමණකින්, සුසසූසං ලභතෙ පඤ්ඤං ආදී ලෙසින් මේ ජීවත්වන කාලය තුලදීම, සම්පරායිකො මේ කියන ලද කරුණු සතරට අනුව මරණින් පසු සෝකය නොමැති වේද, අත්‍ථො කරුණ-කාරණය යන්නට සමාන වචනයකි. මේ අත්‍ථ යන වචනය, ‘හරවත් වූ අකුරු, ගැළපෙන අයුරු හොඳ අදහස් දෙන’ -– ‘සාත්‍ථං සව්‍යඤ්ජනං’ වැනි තැනක සඳහන් වනුයේ කිසියම් කොටසක තේරුමක් ලෙසිනි. ‘ගහපතිය, මට රන්රිදී ඇත’ -– ‘අත්‍ථො මෙ ගහපති හිරඤ්ඤ සුවණ්ණෙන’ වැනි තැන්වල උපකාර වන තේරුමෙනි. ‘සිල්වත් වීමෙහි වැදගත්කමක් වේ’ - ‘හොති සීලවතං අත්‍ථො’ වැනි තැන දියුණුවෙහි, ‘බොහෝ දෙනා ලාභ නිසා ඇසුරු කෙරේ’ ‘බහුජනො භජතෙ අත්‍ථහෙතු’ ආදී තැන්වල ධනය පිළිබඳවද එලොව මෙලොව වැඩ පිණිස හැසිරේ’ -– ‘උභින්නමත්‍ථං චරති’ යන තැන්වල හිතවැඩ පිණිස අදහසින් ද, ‘පඬිතුමනි, යම් කරුණක් සිදුවූ විට ‘අත්‍ථෙ ජාතෙ ච පණ්ඩිත’ තැන කාරණයෙහිද සඳහන්ව ඇත. මෙම සූත්‍රයෙහි අත්‍ථ - යෙදී ඇත්තේ කරුණු යන අදහසිනි. එහෙයින් නුවණ ලැබීම වැනි කරුණු මේ ජීවිතයෙහිදීම ලැබිය හැකිය. එමෙන්ම මරණින් පසු සෝකය නොමැති බැවින්, ‘එය මම අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කරන ලද අයුරින්ම තමන් විසින්ම දැනගතිමි’ - ඒ නිසා කථන්නුදානි පුච්ඡෙය්‍යං පුථු සමණ බ්‍රාහ්මණං මෙසේ මෙහි අරුත කෙටියෙන් දතයුතුය.

මෙසේ යකු පජානාමි යො අත්‍ථො සම්පරායිකො යැයි කියා ඔහුට එම නුවණ ලැබීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මූලික බව දක්වමින් අත්‍ථාය වත මෙ බුද්ධො යන ගාථාද කීවේය. එම ගාථාවෙහි අත්‍ථාය හිත වැඩ පිණිස, දියුණුව පිණිස යත්‍ථ දින්නං මහප්ඵලං ‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මො’ යැයි කියන ලද පරිදි, යම් කෙනෙකුට දෙන ලද දෙය මහත් පලදායී වේද ඒ දීමට උසස්ම සුදුස්සා වන්නේ බුදුරජාණන් වහන්සේම යැයි දනිමි’ යන අදහසයි. මෙසේ කියන්නේ සංඝයා වහන්සේ ගැන සළකා යයිද ඇතමෙක් පවසති.

මෙසේ මේ ගාථාවෙන් තමා යහපත උදාකරගත් බව දක්වා දැන් අනුන් කෙරෙහි තම හිතවත් පිළිවෙත පැහැදිලි කරමින් සො අහං විචරිස්සාමි යන ගාථාවද කීය. එහි තේරුම හේමවත සූත්‍රයෙහිදී සඳහන් වූ පරිදි දතයුතුය.

මෙසේ, මෙම ගාථාව කියා අවසන්වීමත්, (එදා) රැය පහන්වීමත්, සාදු නාද හඬ පැතිරීමත්, ආලවක කුමරු යකු වෙතට ගෙන ඒමත් එකවිටම සිදුවිය. රාජ සේවකයෝ සාදු නාදය අසා ‘මෙබඳු සාදු නාදයක් බුදුවරයෙකුට හැර, වෙනත් කෙනෙකු උදෙසා පැතිර නොයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩි සේක්දැ’යි කල්පනා කරද්දී, බුදු සිරුරෙන් විහිදෙනා කාන්තිය දැක, පෙර මෙන් පිටත නොසිට, සැක නැතිව ඇතුලටම පිවිසි විට, යකුගේ විමන්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින අයුරුත්, ඇඳිලි බැඳ සිටිනා යකු ද දුටහ. ‘මහා යකුනි, මේ කුමරුවා ඔබට බිලි පිණිස ගෙනෙන ලදී. ඔහු (කෑලි කෑලිවලට කඩා) කෑමට හෝ (එකවර) අනුභව කිරීම හෝ කැමති දෙයක් කරනු මැනව’යි යකුට කීහ. ආලවක යකු සෝවාන් පලයට පැමිණි බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ එසේ කීම ගැන වෙසෙසින්ම ලජ්ජා වූයේය. එවිට ආලවක ඒ කුමරු දෝතින්ම බාරගෙන, ‘හිමියනි, මේ කුමරු මට එවන ලදී. මම මොහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දෙමි, බුදුවරු හිතසුව කැමැත්තෝය. ඔබවහන්සේම දරුවාගේ හිතසුව පිණිස පිළිගන්නා සේක්වා’යි යොමු කළේය. මේ ගාථාවද කීය.

ඉමං කුමාරං සත පුඤ්ඤ’ ලක්‍ඛණං සබ්බංගුපෙතං පරිපුණ්ණව්‍යඤ්ජනං උදග්ගචිත්තො සුමනො දදාමි තෙ පටිග්ග හ ලොකහිතාය චක්‍ඛුමා

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමරු පිළිගත්හ. පිළිගන්නා අතරම, යකුටද, කුමාරයාටද යහපත පිණිස පේළියක් අඩුවෙන් ගාථාවක් ද වදාළහ. ඒ යකු කුමාරයාද තිසරණයෙහි යොමුකරමින් තුන්වරක්ම කියා සිවුවන පේළිය පුරවයි. ඒ කෙසේද?

‘මේ කුමරු දිගුකල් ජීවත් වේවා! යකුනි, ඔබද සුවසේ ජීවත් වේවා!හිංසා නොකොට ලොවට හිතසුව පිණිස කටයුතු කරන්න. (එවිට යකු ඉහත සඳහන් කළ පරිදි) මේ කුමරු බුදු සරණ යයි, දහම් සරණ යයි, සඟුන් සරණ යයි’ කීවේය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘මොහු හදාවඩා නැවත මටම දෙව’යි වදාරා, රාජ සේවකයන්ට දුන්හ. මෙසේ ඒ කුමරු රාජ සේවයන් අතින් යකුගේ අතටද යකුගේ අතින් බුදුහිමියන් අතටද, බුදුහිමි අතින් නැවත රාජ සේවකයන් අතට ගත් බැවින් ‘හත්‍ථ ආලවක’ යැයි නම් විය. කුමරු ද රැගෙන ආපසු පැමිණෙන රාජ්‍ය සේවකයන් දුටු ගොවියෝ, වනයෙහි වැඩ කරන්නෝ කිමද? කුමාරයා ඉතා ළදරු බැවින් ආලවකයා කැමති නොවීදැ’යි බිය වී විචාළහ. ‘භය නොවවු’ කී රාජ සේවකයෝ, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කුමරුට අභය ලබාදීමට කටයුතු කරන ලදැ’යි සියළු තොරතුරු සැළකළහ. සාදු! සාදු හඬින් මුළු අලව් නුවරම එකකෝලාහලයක් බඳු විය. නුවර වාසීහු යකු ඉදිරියට ආහ.

ආලවක, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිඬු පිණිස කල් පැමිණිවිට, පා සිවුරු ගෙන, මද දුරක් අවුත් නැවතුණේය. නගරයෙහි පිඬු හැසිර වළඳා අවසන, නගර දොරටුවෙහි විවේකයට සුදුසු එක් ගසක් මුල පනවන ලද බුදු අසුනෙහි වැඩහුන්හ. එහිදී මහජනයා සමග රජුද නුවරවාසීහුද එක්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, වැඳ පිරිවරා සිට ‘හිමියනි, මෙබඳු දරුණු යකෙකු කෙසේ දමනය කළසේක්දැ’යි ඇසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මෙසේ නව ආකාරයෙන් වැසි වැස්සවීය. මෙසේ බිහිසුණු දේ කළේය. මෙසේ පැන විචාළේය. මම ඒවා මෙසේ විසඳුවෙමි’යි (ආලවක කරනු ලැබූ) ‘යුද්ධය’ මුලසිටම දක්වා, ඒ ආලවක සූත්‍රය වදාළහ. දේසනය අවසන අසූහාර දහසකට දහම් අවබෝධ විය. ඉන්පසු රජු ද නගරවාසිහුද වෙස්සවණ මහ රජුගේ විමන අසළ යකුටද විමනක් කරවා, මල්, සුවඳ ආදී සත්කාර සහිත, ආහාර ආදී නිති පූජා පැවැත්වූහ. ඒ කුමරුද, වැඩිවියට පත්වූ විට ‘ඔබ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසා ජීවිතය ලැබුවෙහි, යන්න උන්වහන්සේ ඇසුරු කරව’යි පිටත්කර හැරියහ. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේද සංඝයා වහන්සේ ද ඇසුරු කරමින්, නොබෝ කලකින්ම අනාගාමි පලයෙහි පිහිටා, සියළු බුද්ධ වචනය ඉගෙන පන්සියයක් උපාසක පිරිවර ඇතිවිය. ‘මහණෙනි, මගේ සසුනෙහි උපාසක පිරිස අතර සිවු සඟරාවතින් පිරිසට සත්කාර කිරීමෙන් හත්‍ථක ආලවක අගතැන් ගනී’ යැයි තනතුර දී වදාළහ.

ආලවක සූත්‍ර විස්තරය නිමි.