9. හෙමවතසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

9. හේමවත සූත්‍ර වර්ණනාව

අජ්ජ පණ්ණරසො යනු හේමවත සුත්‍රයයි. එම සූත්‍රයට හේතු වූ කරුණු කෙසේද? විමසීමකට කරුණු පහදා දීමකි. හේමවත විසින් විමසන ලද, විමසන ලද පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඡස්සු ලොකො සමුප්පන්නො යැයි වදාළහ. එහි අජ්ජ පණ්ණරසො ආදිය සාතාගිර විසින් කියන ලදී. ඉති සාතාගිරො සංගායනාවට සහභාගී වූ තෙරුන් වහන්සේලා විසින් පවසා ඇත. කච්චි මනො ආදිය හේමවත විසින් කියන ලදී. ඡස්සු ලොකෙ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසිනි. ඒ සියළු ගාථා එක්කොට හේමවත සුත්ත යැයි කියනු ලැබේ. ඇතැමෙක් සාතාගිර සුත්ත යැයි ද කියති.

එහි අජ්ජපණ්ණරසො යැයි ගාථාව මේ සූත්‍රයට මුල් විය. මේ යහපත් කපෙහිම අවුරුදු විසිදහසක් ආයු ඇති මිනිසුන් අතර ඉපිද, අවුරුදු දහසය දහසක් වැඩසිට පිරිනිවන් පා වදාළ කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවසන් කටයුතු මහත් පුදසත්කාර සහිතව පැවැත්වූහ. උන්වහන්සේගේ ධාතු නොවිසිරි, රන් කඳක් මෙන් ඝනව පිහිටියේය. එය දිගුකලක් ජීවත් වූ බුදුවරුන්ට ආවේණික කරුණකි. අඩු ආයු කාලයක් ඇති බුදුවරු බොහෝ ජනයාට දැකීමට නොලැබ, පිරිනිවන් පාති. එබැවින් ධාතු පූජා පවත්වා ඒ ඒ මිනිසුන්ට පින් රැස් කරගැනීමට හැකිවෙතියි අනුකම්පාවෙන් ධාතු විසිරි යන පරිදි ඒ බුදුවරු අදිටන් කරති. ඒ අදිටන අනුව උන්වහන්සේලාගේ ධාතු රන් කුඩු මෙන් විසිරෙති. අපගේ (ගොතම) භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධාතු මෙනි.

මිනිස්සු කසුප් බුදුරදුන්ගේ ධාතු තැන්පත් කිරීමට එකම දාගෙයක් (ධාතුඝරං) කොට, යොදුනක් උස, යොදුනක වටරවුමක් ඇති සෑයක්ද පිහිටවූහ. එහි එක් එක් ගවුවක දුරින් දොරටු සතරකි. එක් දොරටුවක් කිකී රජුට වෙන් විය. ඔහුගේ පුත් පඨවින්‍ධරට එක් දොරටුවක්ද තවත් දොරටුවක් සෙන්පති හා මැති ඇමතිවරුන්ට වෙන්විය. අනෙක් දොරටුව සිටුවරුන් හා ජනපදවාසීන් වෙනුවෙනි. රත්පැහැ රනින් කරන ලද (මෙන්ම) එකට කැටිවූ රන් පිඬුවන්, කාන්තියෙන් බබළන, නා නා මැණික්වලින් සකසන ලද ගඩොල්, එක එකක් සියදහසක අගයක් වූ අතර, ඒවා හිරියල් රත්සිරියල් මැටියෙන් සුවඳ තෙලින් දියකිස කොට දාගැබ තැනවූහ.

මෙසේ දාගැබ පිහිටුවනු ලැබූ කල්හි, යහළු කුල පුතුන් දෙදෙනෙක් ගෙයින් නික්ම (යද්දී) හමුවූ සාවක තෙරුන් වහන්සේලා වෙත පැවිදි වූහ. දිගුකලක් වැඩවසන බුදුවරුන්ගේ එසේ හමුවීමට ලැබෙන සාවකයන් වහන්සේලා ලවා පැවිද්ද ලබති. උපසම්පදා ලබති. නිස හෙවත් අවවාද හා උපකාරද ලබති. අඩු ආයු ඇති බුදුවරුන්ගෙන් එලෙස සිදු නොවේ. මෙහිදී ද ඒ කුලපුත්තු ‘සසුනෙහි ධුර මොනවාදැයි විමසූහ. තෙරුන් වහන්සේලා ‘වාසධූර, පරියත්ති ධූර යනුවෙන් දෙකක් ඇතැයි කීහ. පැවිදි වූ කුලපුතකු විසින් ගුරු හිමියන් සහ අවවාද අනුසාසනා කරන හිමියන් සමීපයෙහි පස් වසරක් වාසය කරමින් වත්පිළිවෙත් සපුරා පාමොක්ද, බණවර දෙකක් හෝ තුනක සූත්‍ර මැනවින් දැන, කමටහන් ඉගෙන, කුල (නැදැයන් හෝ) (තමා හා වෙසෙන අනෙක්) පිරිස ගැන හෝ නොඇලී, වනයට පිවිස අරහත් බව අවබෝධ කරනු පිණිස උත්සාහ කළ යුතුය. වෑයම් කළ යුතුය. මෙය වාස ධූරය නම් වේ. තමාට හැකි පරිදි (දීඝ ආදී) එක් නිකායක් හෝ මනාව පුහුණු වී, නිකාය දෙකක් හෝ පහක්ම හෝ ඉතා පැහැදිලිව අරුත් වටහා ගනිමින් ඉගෙන සසුනෙහි කටයුතුවල යෙදීම පරියත්ති ධූරයයි. එවිට ඒ කුලපුත් හිමිවරු, එම ධුර දෙකින් වාස ධුරයම උසස්යැයි කියා, ‘අපි තවම තරුණ වෙමු, වියපත් වූ කල වාස ධුරය මනාව පිළිපදින්නෙමු. එතෙක් පරියත්තිධුරය පුරමු’ යැයි ඒ අනුව සසුනෙහි උත්සාහවත් වූහ. ඒ හිමිවරු සහජයෙන්ම නුවණැත්තෝය. නොබෝ කලකින්ම, මුළු බුදුවදනම මනාව දැන, විනයද මැනවින් ඉගෙන, විනය කරුණු තීරණයෙහිද සමත් වූහ. උන්වහන්සේලාගේ දහමෙහි පිරිපුන් දැනුම නිසා, පිරිවරද ඇතිවිය. පිරිවර නිසා සිවුපසයද පහසුවෙන් ලැබුණි. එක් හිමිනමකට පන්සියක් පිරිවර මහණහු වූහ. උන්වහන්සේලා බුදු සසුන බබළවමින් වැඩ සිටියහ. යළිත් බුදුවරයකු ජීවමාන කාලයක් මෙන් විය.

එකල දහමට ගරුකරන පැවිද්දෙක් හා අදැහැමි පැවිද්දෙක්ද ගමෙහි ආවාසයක වසති. අදැහැමි මහණ නපුරු, රළුවචන කියන, දොඩමළු සුළු වූවෙකි. ඒ මහණුගේ හැසිරීම අනෙක් මහණ හට දැනගැනීමට ලැබිණ. එහිදී ‘ඔබේ මේ කටයුතු සසුනට සුදුසු නොවේ’ යැයි චෝදනා කළේය. ඒ මහණ, කුමක්ද? ඔබ දුටුවෙහිද? කුමක් ඇසුවෙහිදැ’යි අවුලට පත් විය. ‘විනයධර හිමිවරු එය දැනගන්නාහ’යි දැහැමි මහණ කීය. එවිට අදැහැමි මහණ, ‘මේ කරුණ විනයධර හිමිවරුන් තීරණය කරන්නාහු නම්, නිසැකවම මට සසුනෙහි විසුමක් නොවන්නේ’ යැයි දැන තම අදහස ඉවත් කර ගැනීමට නොකැමතිව, එකෙණෙහිම පිරිකර ගෙන, ඒ විනයධර හිමිවරුන් දෙනම වෙත පැමිණ පිරිකර දී උන්වහන්සේලා ඇසුරෙහි වාසය කිරීමට පටන් ගත්තේය. ඒ හිමිවරුන් දෙදෙනාටම සියළු උවටැන් කරමින්, මනාව වත්පිළිවෙත් සපුරනු කැමති සේ කටයුතු කළේය. එක් දවසක් උවටැන් පිණිස ගොස් වැඳ, උන්වහන්සේලා විසින් (එතැනින්) ඉවත්ව යාමට අවසර දෙනු ලැබුවත්, නැවතී සිටියේය. විනයධර හිමිවරු, කිවයුතු කිසියම් දෙයක් ඇත්දැයි විමසූහ. ‘හිමියනි, සිකපද වැරදි හැසිරිමක් නිසා, එක් මහණක සමග විවාදයක් ඇත, ඒ මහණ එම කරුණ ඔබවහන්සේලා වෙත සැළ කළහොත්, එය නියමිත අයුරින් තීරණය නොකළ යුතුයැයි කීය. විනයධර හිමිවරු කරුණු දැනගත්විට, නිවැරදි අයුරින් තීරණය කරනු මිස, වැරදි ලෙස තීරණය කිරීම නුසුදුසු බව කීහ. එවිට ඒ මහණ, ‘හිමියනි, එසේ කරනු ලැබුවහොත්, සස්නෙහි මට පැවැත්මක් නැත, එහි පාපය මටම වේවා! ඔබවහන්සේ, මා ගැන එසේ තීරණය නොකරනු මැනවැ’යි පැවසීය. විනයධර හිමිවරු දෙනම, ඒ මහණගේ ඇවිටිල්ල නිසා (ඉල්ලීම) පිළිගත්හ. මෙසේ උන්වහන්සේලා පොරොන්දු කරවාගෙන, නැවත ඒ ආවාසයට ගොස්, ‘සියළු විනයධර හිමිවරුන් හමුව එය අවසාන වී’ යැයි කියා, ඒ ධම්මවාදී මහණට පෙරටත් වඩා අවමන් කරමින්, නපුරු වචනයෙන් අවමන් කරයි. ධම්මවාදී වූ මහණ, ‘සැකයක් මේ ගැන ඇතිවී’ යැයි එකෙණෙහිම නික්ම, (විනයධර) තෙරුන් වහන්සේලාගේ පිරිවර වූ පන්සියක් මහණුන් වෙත පැමිණ, ‘ඇවැත්නි, කිසියම් කරුණක් ඇතිවූ විට එය දහමට අනුකූල අයුරින් තීරණය කළයුතු නොවේද? නැවත සිහි නොකරවා හෝ එකිනෙකා අතර ඇවැත් දේසනා කරවා හෝ සමගි කළයුතුය. මේ තෙරුන් වහන්සේලා කරුණ ගැන තීරණය නොකළාහ. සමගි නොකළාහ. මෙහි තේරුම කුමක්දැ’යි පැවසීය. ඒ හිමිවරු නිහඬව සිටියහ. ‘මෙය කිසියම් ගුරු හිමිවරුන් හෝ දැනසිටිය යුතු නොවේද? (එසේ සිදු නොවූ බැවින් අධම්මවාදී මහණ ඒ අවසරයෙන් ‘ඔබ, කලින්ම විනයධර හිමිවරුන් ගැන දැන සිටිති’යි (මට) කියහි. එසේනම් දැන් ඒ විනයධර හිමිවරුන්ට ඒ කරුණ සැළකරව’යි ධම්මවාදී හිමි එසේ අසහනයට පත් කරමින්, ‘අද පටන් ඔබ පැරදුණෙහි’ය, ආවාසයට නොපැමිණෙව’යි ඉවත්ව ගියේය. එවිට ධම්මවාදී මහණ තෙරුන් වහන්සේලා වෙත පැමිණ, ‘ඔබවහන්සේලා සසුනෙහි (පැවැත්ම) නොබලා, අපගෙන් උවටැන් ලැබුවෙහු (එයින්) සතුටු වූවහු, එක් තැනැත්තෙක් ගැනම බලාපොරොත්තු වූවෙහු, සසුන නොරැක පුද්ගලයෙකු රකිවුද? අද මෙතැන් පටන් ඔබවහන්සේලාගේ තීරණය නොවටනේය. කසුප් බගවත් හිමි අද පිරිනිවන්පෑහ’යි මහ හඬින් හඬා, ‘බුදුසසුන නැසුනේ’ යැයි වැළපෙමින් ගියේය.

ඉක්බිති ඒ (විනයධර) මහණහු සංවේගයට පත්ව, ‘අප පුද්ගලයෙකු රකිමින්, සසුන නැමති මැණික මඩවළෙහි දැමුවෙමු’යි කුකුස් ඉපිදවූහ. ඒ කුකුසෙන්ම එම හිමිවරුන් තම දිවි පළුදු කරගත් අතර, වැඩිමහළු හිමි කළුරිය කොට, දෙව්ලොව හෝ ඉපදීමට නොහැකි වූයේ, හිමාලයෙහි හේමවත පව්වෙහි හේමවත නම් යකෙක්ව උපන්නේය. ඒ දෙවැනි විනයධර ගුරු හිමි (කළුරිය කොට) මැද දේසයෙහි පිහිටි සාත පව්වෙහි සාතාගිර නම් (යක්ව) උපන්නේය. පිරිවර මහණහුද, දෙව්ලොව ඉපදීමට නොහැකිව, ගුරුහිමිවරුන් දෙදෙනා අනුව යමින්, පිරිවර යක්කුව උපත ලදහ. හිමිවරුන්ට සිවුපසය ලබාදුන් ගිහි පිරිස දෙව්ලොව උපන්හ. යක් සෙන්පතියන් විසිඅට දෙනෙකු අතර, හේමවත සාතාගිර ද මහත් බලවත් යක් රජවරු වූහ.

යක් සේනාපතීන් මෙවන් ආවේණික කරුණක් විය. ඒ ඒ මාසයෙහි අටවන දිනයෙහි, යම් යම් කරුණු පිළිබඳ තීරණ ගැනීමට හිමාලයෙහි, රත්හිරියල් තලාවෙහි භගලවතී පව්වෙහි දෙවියන්ගේ රැස්වීමකට සහභාගි විය යුතුව තිබිණි. සාතාගිර-හේමවත එහිදී හමුවී එකිනෙකා දැන හඳුනා ගත්හ. ‘මිතුර, ඔබ කොහි උපන්නෙහිද? ඔබ උපන්නේ කොහිද?’ ආදී උපන් තැන් අසා, පසුතැවිලි වූහ. ‘මිතුර, අපි වැනසුනෙමු. අවුරුදු විසිදහසක් මහණදම්කොට, එක පාපී සහායකයෙකු නිසා යකුන්ව උපත ලදිමු. අපට සිවුපසය දුන්නෝ කාමාවචර දෙව්ලෝකවල උපන්හ’යි කීය. ‘නිදුකාණනි, හිමාලය නම්, පුදුම, ඇදහිය නොහැකි දේ සිදුවෙතැයි සම්මතව ඇත. කිසියම් අසිරිමත් දෙයක් ඇසුවොත් හෝ දුටුවොත් හෝ මට ද සැළකරනු මැනවැ’යි සාතාගිර කීවේය. ‘නිදුකාණනි, හිමාලයෙහි මැද (ඔබ වසන) පෙදෙසද පුදුම, ඇදහිය නොහැකි දේ සිදුවෙතැ’යි සම්මතය, කිසියම් අසිරිමත් දෙයක් ඇසුවොත් හෝ දුටුවොත් හෝ මටද කිවමැනව’යි හේමවතද පැවසීය. මෙසේ මිතුරන් දෙදෙනා එකිනෙකා කතිකා කොට ද එසේ යක් සෙන්පතියන් ලෙස වාසය කරනවිටම, මහපොළව එක් යොදුනක් හා ගවු තුනක් වැඩුණු කලදීම, එක් බුද්ධාන්තරයක්ද ඉක්ම ගියේය.

මේ අතර, අප බෝසත් දීපංකර බුදුපාමුල විවරණ ලැබ, වෙසතුරුව ඉපදෙන තෙක් (සසර) පාරමී දම් පුරා, තුසිත භවනයෙහි ඉපිද, එහි ආයු ඇතිතාක් වැස, දෙවියන් විසින් ආයාචනා කරන ලද පරිදි, පස්මහ බැලීම් විමසා බලා, දෙවියන්ට සැළකොට පෙරනිමිති දෙතිසක් පහළ වනවිට, දසදහසක් ලෝධාතු කම්පාකොට මනුලොව පිළිසිඳ ගත්තේය. සාතාගිර, හේමවතද ඒ පෙරනිමිති දුටුවද, එයට නිසිපරිදි හේතුව නොදත්හ. ඔවුන් කෙළිදෙළින් යුතුව සිටි නිසා එය නොදුටු බව ඇතැමෙක් කියති. මේ ආකාරයෙන් බෝසතුන් ඉපදීමේදීද, අබිනික්මණෙහිදී ද, බුදුබවට පත්වීමෙහිදී ද (බුදුබව ලබා) පස්වග මහණුන් අමතා, වට තුනකින් හා දොළොස් ආකාර වූ උතුම් දහම් සක දේශනා කරන කල්හිද, පොළව සෙලවීම හා පෙරනිමිති පෙළහරද ඒ දෙදෙනාගෙන් සාතාගිර පළමුව දුටුවේය. ඊට හේතුව දැනගත් සාතාගිර සහ පිරිස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ දහම් දෙසුම ඇසුවද මගපල කිසිත් නොලැබීය. ඒ කවර හෙයින්ද? ඔහු දහම් අසන විට, හේමවත සිහිව ‘මාගේ සහායකයා පැමිණියේද, නැත්දැ’යි, පිරිස දෙස බලා ඔහු නොදැක, ‘මෙබඳු විසිතුරු වැටහෙන සුළු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනය ඇසීමට නොලැබීමෙන් මා යහළුවා රවටනු ලැබීයැයි සිත අවුලට පත්විය. (මෙබඳු විසිතුරු දෙසුමක් ඇසීමට යහළුවාට නොදැන්වීම ඔහු සිතන්නේ යහළුවා රැවටීමක් ලෙසයි.) භාග්‍යවතුන් වහන්සේද හිරු අවරට ගියද දෙසුම නිමා නොකළහ.

මේ අතර, සාතාගිරද ‘යහළුවා සමග එහි අවුත් දහම් දෙසුම අසන්නෙමි’යි ඇත්, අස්, ගුරුළු වාහන ආදිය මවා, යකුන් පන්සියයක් පිරිවරා හිමවත දෙසට ගියේය. එවිට හේමවතද (බෝසතුන්) පිළිසිඳ ගැනීමේදී, අබිනික්මන, බුදුවීම, පිරිනිවන්පෑමෙහිදී පහළවන දෙතිස් පෙරනිමිති බොහෝ වේලාවක් නොපැවතුනත්, දම්සක් පවත්වනවිටදී ඊට වෙනස්ව, ඒ පෙරනිමිති බොහෝ වේලාවක් තිබී අතුරුදන් වන ඒ පුදුම අසිරිය හිමාලයෙහිද දැක, ‘මා උපන් කල සිටම (උපන් හඳවියක) කිසිම දිනක මෙබඳු අසිරිමත් සිත්කළු දෑ නොවූවිරූය, මාගේ යහළුවාද සමග අවුත් මේ මල් අසිරිය විඳගන්නෙමි’යි (හිමාලයෙහි) මැද (ඔහු වසන) පෙදෙසට එයි. දෙදෙනාම රජගහනුවර ඉහළ අහසෙහිදී හමුවී එකිනෙකා පැමිණෙන කරුණු විමසූහ. ‘සිරිමතාණනි, මා ඉපදුණු කල පටන්ම, මේ පව්වෙහි අකාලයෙහි මල් පිපුණු ගස්වලින් මෙලෙස හැඩ වූ පෙළහරක් නොවූ විරූය. එහෙයින් මේ මල් අසිරිය ඔබ සමග විඳගැනීමට සිතා පැමිණියෙමි’යි හේමවත කීවේය. ‘සිරිමතාණනි, මේ අකාලයේ මල් පිපුණු පුදුම පෙළහර සිදුවූයේ කිනම් කරුණක් නිසාදැයි දන්නෙහිදැ’යි සාතාගිර ඇසීය. ‘නොදනිමි, සිරිමතාණනි’ (හේමවත කීය) ‘මේ පෙළහර සිදුවූයේ හිමාලයෙහි පමණක් නොවේ. දසදහසක් ලෝධාතුවෙහිම පහළවීය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව උපන්හ. අද දම්සක් පැවැත්වූහ, ඒ කරුණ’ යැයි සාතාගිර හේමවතට බුදු උපත ගැන කියා, ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන යනු කැමතිව, මෙම ගාථාව කීය. ඇතමෙක්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගෝතමක චේතියෙහි වැඩවසන දිනක අජ්ජ පණ්ණාරසො යන ගාථාව කී බව පවසති.

අජ්ජ මේ දිවා රෑ, පුරපස, අවපස ආදිය දැක්වීමේ අයුරින් පණ්ණරසො, පිළිපැදිය යුතු, රැකිය යුතු හෙයින් උපසථො, එවැනි තුන්ආකාර වූ පෙහෙවස් දින අතර අද පසළොස් (වක) දිනයි. දහහතරවන පෙහෙවස් දිනය නොවේ. පොහොය කරන දින ද නොවේ. යම් ආකාරයකින්, පාමොක් උදෙසීම, අංග අටකින් යුතු (සීල සමාදානය) (විකාලයෙහි) ආහාර නොගැනීම, පැනවීම, දවස ආදී ලෙස බොහෝ තේරුම් උපොසථ යන වචනයෙහි ඇත. ‘ඇවැත්නි, කස්සප, එන්න උපොසථය සඳහා යන්නෙමු’ ‘ආයාමාවුසො කප්පින, උපොසථං ගමිස්සාම’ ආදී තැන්හි උපොසථ වචනය පාමොක් උදෙසීම අරුතින් යෙදිණ. ‘විසාඛ, මේ අංග අටකින් යුත් උපොසථයෙහි විසිය යුතු - අට්ඨගසමන්නාගතො බො විසාඛෙ උපොසථො උපවුත්‍ථො’ ආදී තැන්හි පරපණ නැසීමෙන් වැළකීම ආදී (අටසිල්) කොටස් අදහස් වේ. ‘පිරිසිදු තැනැත්තාට හැම දවසම පෙහෙවස්ය. ‘සුද්ධස්ස වෙ සදා එග්ගු සුද්ධස්සු පොසථො සදා’, උපොසථ නම් නා රජ ‘උපොසථො නාම නාගරාජා’ ආදී තැන්හි පැනවීමෙහි හෙවත් හැඳින්වීමෙහි ද, ‘ඒ පසළොස්වක පෙහෙවස් දින හිස පටන් දිය නා ‘තදහුපොසථෙ පණ්ණරසෙ සීසං නහාතස්ස’ ආදී තැන උපොසථ යන වචනයෙන් දවස අදහස් වේ. මේ අනුව, වෙනත් අරුත් හැර, ඇසළ පුණු පොහෝ දවස ගැනම සළකා අජ්ජ පණ්ණරසො උපොසථො යැයි කීය. පිළිවෙලින් (පසළොස්වක දිනට පසුදින සිට ගණිනවිට එළඹෙන ඊළඟ පසළොස්වක දිනය) අද පසළොස්වක දවසයි යනුයි.

දෙව් විමනක් මෙන් මෙහි බබළයි, යන අරුතින් දිව්‍යා, ඒවා මොනවාද? රූප වේ. ඒ රැය දස දහසක් ලෝක ධාතුවලින් රැස්වූ දෙවිවරුන්ගේ සිරුරු, ඇඳුම්, අබරණ සහ විමන්වල ආලෝකයෙන්ද, වලාකුළු ආදී අවහිරතාවයෙන් මිදුණු සඳෙහි ආලෝකයෙන්ද මුළු දඹදිවම අලංකාරවත් විය. වෙසෙසින්ම අලංකාරවත් වූයේ, දෙවියන්ටත් වඩා අති උතුම් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිරුරේ බැබළෙන පැහැයෙනි. දිව්‍යා රත්ති උපට්ඨිතා යැයි එහෙයින් කීය.

මෙසේ රෑ කල සොබා වැණුමෙන්ද දේශනයෙන්ද තම සහායකයාගේ සිත පැහැදීම ඇතිකරමින්, බුදුරදුන් ලොව පහළවීම ගැන කියා අනොමනාමං සත්‍ථාරං හන්‍ද පස්සාම ගොතමං යැයි කීය. උසස් වූ, ලාමක නොවූ හැම ලෙසින්ම පිරිපුන් ගුණවලින් සඳහන් කරන අරුතින් අනොම නාමො එසේම ‘ඇති තතු ඇති පරිදිම අවබෝධ කරන ලදින් බුද්ධ නම් වේ. අවබෝධය ලද නිසා බුද්ධ නම් වේ’ ‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො’ - රාගය බිඳින ලද හෙයින්, තරහ බිඳ දමන ලද හෙයින් භගවා යන උසස් ගුණ නාමයෙන් යුතුය. අරහ - සම්මා සම්බුද්ධ විජ්ජාචරණ සම්පන්න ආදී ගුණ පිළිබඳවද එසේමය. මෙය දුරු කරව, මෙසේ ජීවිතය පවත්වා ගනුව’යි මේ ජීවිත කාලය තුල දැහැමිව ගතකිරීමට දෙව් මිනිසුන්ට අවවාද, අනුශාසනා කරන බැවින් සත්‍ථා නම් වේ. එමෙන්ම සත්‍ථවාහ නමින්ද හැඳින්වේ. මඟ පෙන්වාදෙන නායකයෙකු යම්සේ කාන්තාරයේ ගමන් කරන්නන් එතර කරනු ලබන්නේ යැයි නිද්දෙසයෙහි දක්වා ඇති පරිදි සත්‍ථා හෙවත් මගපෙන්වන නායකයෙකි. ඒ අනොම නාමං සත්‍ථාරං, හන්‍ද යනු යම් කටයුත්තක නියැලීමේ අදහස දෙන නිපාත පදයකි. පස්සාම (හේමවත) ඔහු තමන් සමග සබඳතා ඇතිකොට, වත්මන් කාලීන අදහස දෙන වචනයකි. ගොතමං ගොතම නම් පරම්පරාවට අයත්, කුමක් නිසා කියන ලදද? මගපෙන්වන නායකයෙකු වූ උන්වහන්සේ පිළිබඳව එසේ නොවේ යැයි සැක නොකරනු, එකම සිතින්, එකම හැඟීමෙන් යුතුව එන්න, පස්සාම ගොතමං

මෙසේ කී විට හේමවත, ‘මේ සාතාගිර උසස් නම් ලබා ඇති, මගපෙන්වාදෙන නායකයෙකු ලෙස සියල්ල දන්නා බව පවසයි. සියල්ල දත්තවුන් ලොව දුලබ වෙත්, සියල්ල දන්නා බවට සහතික ඇති පූරණ කසුප් වැනියවුන් ලෝකයෙහි උවදුරකි. මේ කියන තැනැත්තා සියල්ල දන්නේ නම්, ඒකාන්තයෙන්ම කම්පා නොවන බවට (කෙලෙස් රහිත බවට) පත්වූවෙකු විය යුතුය. එහෙයින් මෙසේ විමසිය යුතු යැයි සිතා, ඒ ගැන විචාරමින් කච්චි මනො යන ගාථාව කීය.

කච්චි විචාරීමයි. මනො සිත, සුපණිහිතො මනාව පුරුදු කරන ලද, ඊට සුදුසු ලෙස තබා ගන්නා ලද, නොසැලෙන, කම්පා නොවන, සබ්බභූතෙසු තාදිනො එබඳු ගුණයෙන් යුතු, ‘ඔබේ ඔය කියන නායකයාණන් සියළු සතුන් කෙරෙහි සම සිතින් කටයුතු කරන්නේද නැද්දැ’යි විමසයි. ඉට්ඨෙ අනිට්ඨෙ ච මෙබඳු අරමුණෙහි සංකප්ප සිතිවිලි, වසීකතා යටතට ගන්නා ලද, කුමක් නිසා කියන ලදද? ඔබ යම් නායක මගපෙන්වන්නකු ගැන කියහිද? ඒ තැනැත්තා කිසියම් නොවෙනස්වන, නොසැලෙන ලෙස සියළු දෙනා කෙරෙහි මනාව පිහිටුවා ගත්තේද, නැතිනම් කම්පාවන, සසලවන කරුණක් ඇතිවනතුරු පමණක් එසේ මනාව සිත කම්පා නොවී ඇතැයිද (මට) වැටහෙයි. ඔබේ ඒ මගපෙන්වන නායකයා කෙසේ සබ්බභූතෙසු සමසිතින් තාදී, නැතිනම් නො, යනුවෙනි. දකින-නොදකින අරමුණු කෙරෙහි රාග දෝස ආදී ලෙසට සිතිවිලි-අදහස් ඇතිකර නොගනීද, ඔහුගේ වසඟයෙහි එසේ තබා ගත්තේද, නැතිනම් ඒවාට යටත්ව පවතීද යනුවෙනි.

එවිට සාතාගිර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියළු දෙයම පිරිසිඳ දන්නා බැවින්, සියළු (රාග දෝසාදිය) තම වසඟයෙහි පවත්නා බැවින් ඒ ගුණ අනුමත කරමින් මනොචස්ස සුපණ්හිතො යැයි කීය. සුපණ්හිතො විරුදුව නොයන අරුතින් මහපොළව මෙන් මනාව පවත්වා ගන්නා ලද, නොසැලෙන අරුතින් මහමෙර මෙන් මැනවින් පිහිටි, සිවුආකාර වූ මාර සේනා වැනි දොස් නගනවුන් හමුවෙහි කම්පා නොවන අරුතින් නුවර දොරටුවෙහි පිහිටුවන ලද කණුවක් සේ සවිමත්ය. මෙසේ සියළු ආකාරයෙන්ම, උසස් ගුණයෙන් යුතුව, සියල්ල දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත නොවෙනස්ව, මැනවින් පිහිටියේද එය පුදුමයට කරුණු නොවන්නේ, තිරිසන් භවයෙහි ඡද්දන්ත නම් කුලයෙහි ඇතකුව ඉපිද මද වැගිරෙන කාලයෙහිදී විස පොවන ලද හී පහරක් විදින ලද වධකයාටද නොවෙනස්ව අහිතක් නොසිතීමයි. හුදෙක්ම ඔහුට තමන්ගේ කැමැත්තෙන්ම දළ කපා දුන්නේය. එසේ, මහා වඳුරකුව ඉපදිකල මහා ගල් පහර හිසට වැදෙද්දීත්, ඒ පහර දුන් තැනැත්තාටද මග පෙන්වීය. එසේම විදුර පඬිව උපන් කල, දෙපයින් ගෙන කාල පව්වෙහි සැට යොදුනක් වූ මහා බෑවුමෙහි පහළට හෙළනු ලැබූ විටද, හුදෙක්ම ඒ යකුගේම හිතසුව පිණිසම දහම් දෙසීය. එහෙයින් සාතාගිර, මනො චස්ස සුපණිහිතො යැයි කීය.

සබ්බභූතෙසු තාදිනො හැමදෙනා කෙරෙහිම, (හැම දෙයක් කෙරෙහිම) නොසැලෙන සම ගුණයෙන් යුතුව, සිත පිහිටුවා ගැනීමයි. සිවුපසය නොලැබෙන විටද එසේම තේරුම් ගත යුතුයි. එහිලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තාදී ගුණය කරුණු පහකින් දත යුතුය.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පස් ආකාරයකින් තාදී වෙති. ඉටු අනිටු අරමුණුවලදී කම්පා නොවෙති. කෙලෙසුන් අත්හළ බැවින් සමාන සිත ඇතියහ. සසරින් එතර වූ බැවින් සමාන සිත ඇතියහ. එය පහදා දීමේදී වෙනසක් නොකරති. ඉටු අනිටු අරමුණුවලදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සමව සිටිත්ද? සිවුපසය ලැබීම ආදියෙහිද තාදී ගුණින් යුතු බව වැනි සියළු කරුණු නිද්දෙසයෙහි කී පරිදි සළකාගත යුතුය. මහ අටුවාවෙහි සඳහන් විස්තර අනුව ලැබීම් ආදී දේ දතයුතුය.

ඒ මග පෙන්වාදෙන නායකයාණන් වහන්සේ ගැන, සබ්බභූතෙසු තාදී නැතිනම් නො යැයි මතය විමසීමේදී අපගේ නායකයාණෝ, සියළු සතුන් කෙරෙහි සමසිත් ඇති බැවින් තාදී ගුණයෙන් යුතු වෙති’යි පහදා දිය යුතුව ඇත. මෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සැප එක්රැස් කරගනු කැමතිවන හෝ දුක නැතිකර ගැනීමට කැමතිවන සියළු සතුන් කෙරෙහි ද තමන් ගැන කටයුතු කරන ආකාරයටම, සමතාවයෙන් සිටිති. මහමායා දේවියට මෙන්ම, චිංචිමාණවිකාවටත් එකසේමය. පියා වූ සුද්ධෝදන (රජුට) ද සුප්පබුද්ධටද එකසේමය. රාහුල පුතුට මෙන්ම (තමාට) හිරිහැර කරන ලද, දේවදත්ත-ධනපාලක ඇතු, අංගුලිමාල හා සදෙව්ලෝ වාසී හැමටම එකසේ සම සිත පවත්වති. එහෙයින් සබ්බභූතෙසු තාදිනො යැයි සාතාගිර මනාව පැවසීය.

අථො ඉට්ඨෙ අනිට්ඨෙ වා මෙහි තේරුම මෙසේ දතයුතුය. ඉටු අනිටු.... කැමති අකැමති යම් අරමුණක, මුළුමනින්ම රාගදෝස ලෙසින් සංකප්පා හැඟීම් හෝ සිතිවිලි උපදවා ගනීද, උතුම් වූ (ඤාණ) මගින් රාගාදිය දුරුකරන ලද හෙයින් වසීකතා කිසිවිටකත් ඒ හැඟීම්වලට වසඟ වී නොපවතී. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොකැළඹුණු සිතිවිලි ඇතිව, කෙලෙසින් මිදුණු සිතින්, කෙලෙසින් මිදුණු බව දන්නා නුවණින් යුතු වෙයි. මෙහිදී සිත මනාව පිහිටුවා ගන්නා ලද බැවින් නුවණින් මෙනෙහි කිරීම ගැනද කියන ලදී. සියළු සතුන් පිළිබඳ වූ ඉටු අනිටු අරමුණු කෙරෙහි යම් තැනැත්තෙක් පවත්නා වූ ආකාරය, ඒ ඒ පුද්ගලයන්ගේ හැඩගැසීම (හැසිරීම් රටා) අනුව දෙයාකාර අරමුණු කියන ලදී. හැගීම්-කල්පනාවකට වසඟවන අරමුණෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙනෙහි නොකරන බැවින් කෙලෙස් නැතිකිරිම ගැනද එයින් පැහැදිලි කරන ලදී. මනාව පිහිටුවා ගන්නා ලද සිත අනුව, පිරිසිදු සිත් හසරද, සියළු සතුන් කෙරෙහි එම සිත පවත්නා අයුරින්, පිරිසිදු කය හැසිරවීමද කල්පනාවන්ට යටත්ව මතවාදී නොවන බැවින් පිරිසිදු වචනයෙන් යුතු බැවින්ද, එසේ මනාව පිහිටුවා ගත් සිතෙහි ලෝභාදී සියළු දොස් නැති බැවින් ද සියළු සතුන් කෙරෙහි සමසිත ඇතිව, මෙත් ආදී යහගුණද, හැගීම් යටපත් කරන ලදින් පිළිකුල් දෙයෙහි පිළිකුල් නොවී, උතුම් ඉඳුබලයද නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ සියල්ල අවබෝධ කරගත් බව කියන ලදැයි දත යුතුය.

මෙසේ හේමවත, මුලින් සිත නැමති දොරටුව ලෙසින් තාදී බව විචාරා, ඒ ගැන දැනගැනීමේදී මෙම කරුණු ද අසා, වැඩිදුර තේරුම් ගැනීමේදී, දැන් (කය වචනයද සමග) දොරටු තුනක් සේ දැන, කලින්, කය වචන සිතෙහි පිරිසිදු බව ගැන කෙටියෙන් අසා, ඒ පිළිබඳව තවත් දැනගැනීමට කච්චි අදින්නං යැයි විස්තර විමසීය. එහි ගාථාව බැඳීමේ පහසුව සළකා පළමුකොට නුදුන් දෙය ගැනීමෙන් වැළකීම අසයි. ආරා පමාදම්හා යනුවෙන් පස්කම්හි සිත තදින් මුල්බැස, එයට වසඟ වීමෙන් වැළකී, අබ්‍රහ්මචරියාවෙන් වෙන්වීම ගැන විමසයි. ආරාපම්දම්භා යැයි ද කියති. ආරා යැයි කාන්තාවන් ගැන කියන ලදී. ඣානං න රිඤ්චති දැහැනෙහි නියුතු කෙනෙකුට (ඒවායින්) ඇලීම් රහිත බව බලවත් වේ යැයි තුන් ආකාර වූ කයෙහි දුසිරිතෙන් වැළකීමෙන් ඇතිවන බලවත් බව අසයි.

එවිට සාතාගිර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වත්මනෙහි පමණක් නොව, අතීතයෙහිද සසර ගමනේදී දිගු කලක් නුදුන් දේ ගැනීම ආදියෙන් වැළකුණහ. ඒ වැළකීමේ බලයෙන් ඒ ඒ මහා පුරිස් ලකුණු ලදහ. සදෙව්ලෝ වාසීහු ‘සමණ ගොතමයන් නුදුන් දේ ගැනීමෙන් වැළකුණහ’ ‘අදින්නාදානා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ ආදී ලෙසින් ගුණ වනති. එහෙයින් එය තහවුරු කරන වදනින්, සිංහ නාදයක් කරන්නාක් මෙන් න සො අදින්නං ආදියති යැයි කීය. එහි තේරුම පැහැදිලිය. මේ ගාථාවෙහි තුන්වන පේළිවල පමාදම්හා පමදම්හා යැයි වචන දෙකකි. සිවුවන පේළියෙහි ඣානං න රිඤ්චති දැහැන හිස් නොකරයි, අත්හැර නොදමයි අරුත දතයුතුය.

මෙසේ කය නම් වූ දොරටුවෙහි පිරිසිදු බව අසා, මීළඟට වචනය නම් දොරටුවෙහි පිරිසිදු බව විමසමින් කච්චි මුසා න භණති කීය. ඛීණ යනු හීන, හිංසා කරයි, බාධා පමුණුවයි යන අරුතයි. වචන මග හෙවත් වාචාය පථ = ව්‍යප්පථො, ඛීණව්‍යප්පථ යන වචනයට ‘න’ කාරයෙන් වළක්වන තේරුම දැක්වීමට යොදමින් න ඛීණව්‍යප්පථො යැයි කියයි. නපුරු වචන නොකියන තේරුමයි. නා ඛීණව්‍යප්පථො යනුවෙන්ද පාඨයකි. නපුරු වචනය අනුගේ හදවතෙහි රැඳී පවතී. එවැනි වචනයක් කෙසේත් උන්වහන්සේ විසින් නොකියන ලදී. විභූති යනු විනාශයයි. වැනසීමක් කරනු ලබයි හෝ කරයි හෝ විභූතිතං, ඒ වචනයම වෙභුතියං, වෙභූතිකං යැයිද කියනු ලැබේ. එය කේලමට සමාන වචනයකි. එය මිනිසුන් එකිනෙකා භේද කිරීමෙන් වැනසීමට පත් කරයි. ඉතිරි වචන පැහැදිලිය.

එවිට සාතාගිර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් පමණක් නොව, අතීතයෙහිදී සසර ගමනේ දිගුකලක් බොරුකීම් ආදියෙන් වෙන්වූයේ ඒ වැළකීමේ බලයෙන් ඒ ඒ මහපුරිස් ලකුණු ලද සේක. සදෙව්ලෝ වාසීහු උන්වහන්සේට ‘සමණ ගොතම බොරු කීමෙන් වැළකුණහ’යි මුසාවාදා පටිවිරතො සමණො ගොතමො යනුවෙන් ගුණ වණති. එහෙයින් එය තහවුරු කරන වචනයෙන් සිංහනාද කරමින් මුසා ච යො න භණ්ති යැයි කීය. එය මුසා යනු දුටු දේ ආදියෙහි වැරදි සේ සළකා අනික් තැනැත්තන් මුළාකරන - රවටන වචනයකි. එබඳු වචන සො න භණ්ති දෙවන පාදය මුලින් අරුත් ගෙන, න ඛීණව්‍යප්පථො දෙවන අරුත ලෙසින් නා ඛීණව්‍යප්පථො යැයිද පාඨයකි. සිවුවන පේලියෙහි මන්තා යනු නුවණට කියයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එබඳු බොරු වචන හැරදමා, අත්‍ථං නිවැරදි දෙයම භාසති අරුත් සහිත, ඉවත දැමිය නොහැකි වචනම පවසති. අනුවණ බව පෙරටුවන, පලදායී නොවන වචන බුදුවරුන්ට නැත. එහෙයින් මන්තා අත්‍ථං සො භාසති යැයි කීය. ඉතිරි අරුත් පැහැදිලිය.

මෙසේ වචනය නැමති දොරටුවෙහි පිරිසිදු බව අසා, මීළඟට සිත නැමති දොරටුවෙහි පිරිසිදු බව විමසමින් කච්චි න රජ්ජති කාමෙසු යැයි කීය. එහි කාමා යන්නෙන් වත්‍ථුකාම හෙවත් ඒ ඒ දෙයට ඇති තදබල කැමැත්ත ගැනේ. ඒවා කෙරෙහි කෙලෙස් සිතිවිලි ඇතිව නොඇලේදැයි ‘දැඩි ආසා රහිත බව ගැන අසයි. අනාවිලං තරහෙන් (සිත) නොකැළඹුණු බව සළකා, තරහ නොමැති වීම ගැන අසයි. මොහං අතික්කන්තො යම් කෙනෙකු කරුණු හරිහැටි තේරුම් නොගැනීමෙන් මුළා වී වැරදි අදහස් දරනු ලබයි. එය ඉවත් කිරීමෙන්, නිවැරදි දැකීම පිළිබඳව අසයි. ධම්මෙසු චක්‍ඛුමා යැයි අසන්නේ, සියළු දේ කෙරෙහි නොගැටෙන නැණසින්, ඇස් කන් ආදී පසිඳුරන් හා ගෝචරවන රූපාදී අරමුණු පහ කෙරෙහි සියල්ල දන්නා බව පිළිබඳවයි. කය ආදී දොරටු තුනෙහි පිරිසිදු බවම නොවේයැයි සිතීය.

ඉක්බිති සාතාගිර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහත් බවට නොපැමිණ, අනාගාමි මගින්, කාමරාගය තරහව නැති කළ බැවින්, මෝහය ඉක්මවමින්, තමා විසින්ම ඇති තතු - ඇත්ත අවබෝධ කොට, සියළු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු, බුද්ධ යැයි හඳුන්වන (පඤ්ඤා) ඇස් ලැබූහ. ඒ ආකාරයෙන් සිත හැසිරවීමේ නිවැරදි පිරිසිදු බවද, සියල්ල දන්නා බවද න සො රජ්ජති කාමෙසු යැයි හඬනගා කීය.

මෙසේ හේමවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කය සිත වචනය යන දොරටු තුනෙහිම පිරිසිදු බවද, සියල්ල දන්නා බවද අසා තුටු පහටුව පෙර ජාතියෙහි බොහෝ සෙයින්ම ඇත්ත කීමටම මුල්තැන දෙමින්, නුවණින් යුතුව, නොගැටෙන වචන කතා කරමින්, ඇදහිය නොහැකි තරම් පුදුම සහගත සියල්ල දන්නා ගුණ අසනු කැමතිව, කච්චි විජ්ජාය සම්පන්නො යැයි කීය. විජ්ජාය සම්පන්නො යනු මෙම දක්නා ලද සඵලතාවය - ලද උසස් දැක්මෙහි අගය ගැන අසයි. සංසුද්ධචාරණො මේ (සසර) ගමනෙහි සාරවත් සඵල බවයි. ඡන්‍දස් ලෙසින් මෙහි ‘ච’ කාරය දිගුකොට කීය. පිරිසිදු හැසිරීම යන තේරුමයි. ආසවා ඛීණ මේ දැකීමෙන් හා සසර ගමනින් පැමිණිය යුතු කෙලෙසුන් නැසීම යැයි කියන ලද පළමු නිවනට පත්වීම (සෝපාදිසෙස) ගැන අසයි. නත්‍ථි පුනබ්භවො යැයි මෙම දෙවන නිවනට (අනුපාදිසෙස) පත්වීමේ හැකියාව විමසුම් නුවණින් හෝ පරම සැනසීමට පැමිණි බව හෝ දැන,

ඒ අනුව, ‘ඒ තැනැත්තා පෙර තමන් පෙර ඉපිද සිටි තැන් විමසා බැලීම’ ආදී ලෙසින් ‘සො අනෙක විහිතං පුබ්බෙනිවාසං...’ භයභෙරව සූත්‍රයෙහි දැක්වූ තුන් ආකාරයද, ‘ඒ තැනැත්තා සිත එකඟ වූ කල්හි..... කම්පා නොවන බවට පත් වූ විට නුවණින් (ඇති තතු) දැකීම පිණිස සිත යොමු කරයි’. සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ, -පෙ- ආනෙජ්ජප්පත්තෙ ඤාණදස්නාය චිත්තං අභිනීහරති ආදී ලෙසින් අම්බට්ඨ සූත්‍රාදියෙහි දැක්වූ අට ආකාර වූ විදුනැණ (ලබයි) එහිදී සියළුම දේ නියම ලෙසින් දැනගත හැකි බවට පත්වීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (මේ කරුණුවලින්) සපුරා තිබිය යුතු බව දක්වති. ‘මහානාම, මේ ලෝකයෙහි තෙරුවන් සරණ ගිය ශ්‍රාවකයා සිල්වත් බවට පත්වූයේද, ඉඳුරන් නැමති දොරටු රැක ගත්තේද, ආහාර ගැනීමේදී තමාට සෑහෙන පමණ දන්නේ වේද, කෙලෙස් නැති කිරිමෙහි අවදියෙන් (මනා සිහිනුවණින්) සිටිත්ද සත්ආකාර වූ යහපත් කරුණුවලින් යුතුද, උසස් සිතිවිලිවලින් හෙබි, සිවුවන දැහැන පහසුවෙන්ම මේ ජීවිතය තුලදීම ලැබ එසේ සැප විහරණයෙහි යෙදෙන්නන් අතරට එක්වෙයි. මෙසේ කරුණු දක්වා, ‘මහානාම, තෙරුවන් සරණ ගිය ශ්‍රාවකයා සිල්වත් බවට පත්වන්නේ කෙසේද?’ යැයි සෙඛ සූත්‍රයේ දැක්වූ පසළොස් චරණ කරුණුද, සියළුම කෙලෙස් නැති කිරීමෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අති පිරිසිදු බවද, කාමයන්හි සතුටු වීමක් හෝ සතරාකාර ආසවවලින්ද තොරව, මුළුමනින්ම පෙර භවයන්හි පුරුදු පුහුණු යහගුණවලින් ඉදිරි භවයක පැවැත්මට ඇති ඉඩකඩද (වාසනා) නැති කළ සේක. මෙම විජ්ජාචරණ ගුණයෙන් කෙලෙසුන් නසන ලද උතුමෙකු බවට පත්ව, එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් නැවත ඉපදීමක් නැතැ’යි තහවුරු කළහ. එහෙයින් සාතාගිර, උන්වහන්සේගේ සියල්ල දන්නා නුවණ කෙරෙහි උනන්දු වීමෙන් තවත් දිරිමත්ව, ඒ සියළු ගුණ අනුමත කරමින් විජ්ජාය චෙව සම්පන්නො යැයි කීය.

එවිට හේමවත, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ භගවත් යැයි නිසැකවම දැන, අහසෙහි සිටම, උන්වහන්සේ පසසමින් සාතාගිරද මැනවින් සතුටු කරමින්, සම්පන්නං මුනිනො චිත්තං යැයි කීය. එහි තේරුම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ සිත මනාව පිහිටුවා ගත් අයුරු මෙහි දැක්වූ පරිදි නොවෙනස්වන, කම්පානොවන බවයි. උන්වහන්සේ නොදුන් දේ නොගන්නාහ. කය වෙහෙසා කරන එම කටයුතු කම්මනා (යන වචනයට) ‘උන්වහන්සේ කාමයන්හි නොඇලෙති යනුවෙන් සිතින් කෙරෙන කටයුතුද (මනො) කම්මනා ද ‘උන්වහන්සේ බොරු නොකියති’ යනුවෙන් මෙහි කියන ලද ව්‍යප්පථෙන ච වචනයෙන් කෙරෙන කටයුතු ගැනද සඳහන් වෙයි. මෙසේ ගුණ සපිරුණු සිතද, අතිඋතුම් විජ්ජාචරණ ගුණ යුතු බැවින්ද විජ්ජාචරණ සම්පන්නං වෙති. මෙම ගුණවලින් ‘උන්වහන්සේගේ සිත මනාව සකස් වූයේ’ යැයි ධම්මතො නං පසංසසි ඇති සැටියෙන්, ඇති තතු පරිද්දෙන්ම, ඇත්තටම, ඔබ උන්වහන්සේ දුටුවෙහිය. ඇදහීමෙන් පමණක්ම නොවේ.

එහිදී සාතාගිරද, ‘එසේය, සිරිමතුනි, ඔබ මැනවින් දැනගෙනම (උන්වහන්සේ) පිළිගන්නා ලදැයි යන අදහසින් ඔහු සතුටු කරමින්, සම්පන්නං මුනිනො -පෙ- ධම්මතො අනුමොදසි යැයි කීය. මෙසේද කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමෙහි ඔහු යුහුසුළුව මෙහෙයවමින් සම්පන්නං -පෙ- හන්‍ද පස්සාම ගොතමං යැයි කීය.

ඉක්බිති හේමවත තමා වඩා කැමති ගුණවලින් හා පෙර ජාතීන්හි බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති හෙයින්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තුති පැසසුම් කරමින් එණිජංඝං -පෙ- එහි පස්සාම ගොතමං යයි කීය. එහි තේරුම නම්, එණි නම් වූ මුවකුගේ හා සමාන කෙණ්ඩා පිහිටි එණිජංඝො, බුදුවරුන්ට එණිමුවාට මෙන් අනුපිළිවෙලින් වටව පිහිටි කෙණ්ඩා ඇත. ඉදිරි කොටස මසින් නොපිරී ඇති අතර, පසු කොටස කිඹුලකුගේ උදරය මෙන් පිම්බුණු බවක් නැත. කිසා දික්ව, කෙටිව, සමව හා වටව පිහිටිය යුතු ඒ ඒ අඟපසඟ, බොහෝ මිනිසුන්ගේ මෙන් තරව (මහත්ව) පිහිටීමක් බුදුවරුන්ට නැත. තියුණු නුවණින් කෙලෙස් සූරා දැමීමෙන් හෝ, කිසා නම් වේ. තමාගේද පිටත ද (කෙලෙස්) සතුරන් බිඳින ලදින් වීරා එක් වේලක් ආහාර ගැනීමද, පමණ දැන ආහාර ගැනීමද අප්පා හාරා වෙයි. අහර පිඬක් දෙවරක් අනුභව නොකෙරේ. එසේ හෙයින් කියන ලදී -

‘උදායී, මම ඇතැම්විට මේ පාත්‍රයෙන් මුවවිට දක්වා පුරවා අනුභව කරමි. ඊට වැඩියෙනුත් අනුභව කරමි. සමණ ගොතම අඩු ආහාරයෙන් යැපෙයි. අඩුවෙන් ආහාර ගැනීමෙහි යහපත අගය කරතියි ශ්‍රාවකයෝ මට සත්කාර කරන්නාහ, ගරු කරන්නාහ, බුහුමන් කරන්නාහ, පූජා කරන්නාහ, සත්කාර කොට, ගරුකොට, ඒ ඇසුරුකොට වාසය කරති. උදායී, මාගේ ශ්‍රාවකයෝ කුඩා කෝප්පයක් පමණ ආහාරයෙන්ද, එයින් අඩක් පමණ ආහාරයෙන් ද, බෙලි ගෙඩියක අහරින්ද, බෙලි ගෙඩියක අඩක් පමණ ආහාරයෙන්ද (මා යැපෙන්නේ නම්) මට මේ ආකාරයෙන් සත්කාර නොකරති. ඒ ඇසුරුකොට නොවසති.

ආහාරයෙහි දැඩි ඇල්මක් නොමැති බව අලොලුපා, කරුණු අටක් සපුරන ආහාර ගනිති. උසස් හික්මීමෙන් යුතු වූයේ මුනිනො ගිහිගෙයින් නික්ම, අනගාරික ජීවිතයත්, විවේකී වූ, සන්සුන් මනසින් යුතුව වනෙ ඣායන්ති එහෙයින් හෙමවත යකු එනිජංඝං -පෙ- එහි පස්සාම ගොතමං යැයි කීය.

මෙසේද කියා, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් දහම් අසනු කැමතිව, සීහං වෙකචරං යන මේ ගාථාව කීය. එහි තේරුම නම් සීහං වා ළංවීමට අපහසු, ඉවසා දරා සිටින බැවින්ද, බය නැති හෙයින්ද කෙසුරු සහිත සිංහයෙකු වැනිය. යම් ආකාර වූ තණ්හා ආසා හැඟීම් ඇති නිසා තණ්හාව මිනිසාගේ දෙවැන්නකු ‘තණ්හා දුතියො පුරිසො’ ලෙස දැක්වේ. ඒ තණ්හාව නොමැති හෙයින් එකචරං, එක් ලෝක ධාතුවෙක බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු උපදින්නේ නැති හෙයින්ද එකචරං වෙයි. ඛග්ගවිසාණ සූත්‍රයෙහි කියා ඇති පරිදි ද මෙහි තේරුම් දත යුතුය. නාගං නැවත ඉපදීමක් නොවන්නේය. නැතහොත් අපරාධයක් නොකරයි යනුවෙන් ද නාගො, බලවත් බවින්ද නාගො නම් වේ. ඒ නාගයා (හෙවත් රහතන් වහන්සේ) කාමෙසු අනපෙක්‍ඛිනං කැමැත්ත ඇතිකරන දෙයාකාර වූ දෙයෙහි දැඩි ආසා, බලාපොරොත්තු නොමැති, උපසංකම්ම පුච්ඡාම මච්චුපාසප්පමොචනං මෙබඳු උසස් ඉසිවරයෙකු බඳු බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, තුන් භවයෙහි සසර සැරිසරන්නන්ට මරණය නැමති උගුලෙන් මිදෙන, සසර ගමන අහුරන, නිවන ගැන අසමු. දුක හටගන්නේ යැයි කියනු ලබන මරණය නම් උගුලෙන් යම් උපායකින් මිදෙත්ද, ඒ මර උගුලෙන් මිදීම අසමුයි මේ ගාථාව හේමවත සාතාගිරටද සාතාගිර පිරිසටද, හේමවතගේ පිරිස වෙනුවෙන්ද කීය.

ඒ කාලයෙහි රජගහනුවර ඇසළ නැකැත් උළෙල දන්වන ලද්දේය. එවිට මුළු නගරය පුරාම අලංකාරව සරසන ලද්දේ ද දෙව් පුරයක් මෙනි. (උකුස්සකුගේ හැඩයට තනන ලද ගෙයක වසන) කාලී නම් උපාසිකාව පහයට නැගී සීහ කවුළුව විවරකොට සුළඟ හමන දෙසට මුහුණලා, සිසිලස විඳගනිමින් මැනවින් තම විඩාව දුරුකෙරෙමින් සිටිනවිට, ඒ යක් සෙන්පතීගේ බුදුගුණ පිළිබඳ වූ කතාබහ මුල-මැද-අවසානය දක්වාම ඇසුවාය. ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙබඳු ගුණවලින් පිරිපුන්හ’යි, අරමුණු කොට සතුට උපදවා, කෙලෙස් යටපත් කොට එහිම සිට සෝවාන් පලයට පත්වූවාය. එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘මහණෙනි, ඇසීම් පමණකින් සතුටු සිතින් පැහැදුණු සාවිකාවන් අතරින් කුරඝරික කාලී උපාසිකාව මුල්තැන ගත්තී’ යැයි අග තනතුරෙහි තබන ලදී.

ඒ යක්සෙන්පතියෝද යකුන් දහසක පිරිවර සමග, මැදියම්හි ඉසිපතනයට පැමිණ, දම්සක් පවත්වන ලද අසුනෙහිම වැඩසිටි පලගෙහිම වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, වැඳ අක්‍ඛාතාරං පවත්තාරං යන මේ ගාථාවෙන් තුති පැසසුම් කොට අවසර ලබාගත්හ. එම ගාථාවේ අරුත නම්, තණ්හාව හැර, තුන්ලොවෙහි පවත්නා කරුණු පිළිබඳව ‘මහණෙනි, බුදුවරුන් විසින් අවබෝධ කරන ලද දුක පිළිබඳ ඇත්ත මේ’ යැයි ඇති තතු පහදා දෙන බැවින්, ‘ඉදං ඛො පන භික්‍ඛවෙ දුක්‍ඛං අරියසච්චං’ - අක්‍ඛාතාරං වේ. ‘මහණෙනි, මේ දුක පිළිබඳ ඇත්ත මා පිරිසිඳ දක්නා ලදී. ‘තං ඛො පනිදං දුක්‍ඛං අරියසච්චං පරිඤ්ඤෙය්‍යං’ යනුවෙන් සඳහන් කරන ලද තන්හී කළයුතු හා කරන ලදැයි නුවණින් නොදැන පහදා දුන් බුදුවදන පවත්තාරං වේ. (ඊට අදාළ කරුණු) පැවසිය යුතුනම්, එය වහරට අනුව පහදා දී ඇත. (ලොවුතුරු කරුණු ලොවෙහි පවත්නා බස් වහරින් පවසා ඇත.) ඒ ඒ කරුණු, ඒ ඒ තැනැත්තන්ට ගැලපෙන පරිදි පහදා දීම පවත්තාරං, ඉක්මනින්ම තේරුම් ගෙන, අවබෝධය ලද හැකි තැනැත්තාට කෙටියෙන් කියාදීමත්, විස්තර ලෙසින් කිවයුතු තැනැත්තාට විස්තර සහිතව කීමත් අක්‍ඛාතාරං, ඒ ඒ පුද්ගල සිත් සතන්වලට පැවතිය යුතු, සුදුසු පරිදි කරුණු පහදා දීම පවත්තාරං, කෙටියෙන් හෝ එකිනෙකට ගැලපෙන පරිදි ඇති තතු ඇත්ත ලෙසින්ම කීම අක්‍ඛාතාරං, ඉන්‍ද්‍රියන් සේ දැවෙන සද්ධාව ආදිය පිළිබඳව පවත්නා කරුණු තවදුරටත් පහදා දෙමින් ‘දහම් සක’ යැයි ලොව පවත්නා නියමය වෙසෙස් නුවණින් විස්තර කරමින් ඒ ‘දහම් සක’ ඉදිරියට ලොව පවත්වාගෙන යාමේ අදහසින් පවත්තාරං,

සබ්බධම්මානං සිවුසස් දහමෙහි, පාරගූං කරුණු හයකින් (සසරින්) එතර ගිය බව දැක්වෙන අදහසයි. සියළු දත යුතු දේ දැනගැනීමෙන්, මැනවින් පිරිසිඳ අවබෝධයෙන් හා සමවතින් සිත එක්තැන් කිරිමෙන් යනුවෙනි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියළුම දේ දැනගැනීමෙන් එතරට ගියහයි අභිඤ්ඤා පාරගු නම් වේ. රූපාදී පස්කඳ පිළිබඳව මනාව දැනගයි, පරිඤ්ඤා පාරගු ය. සෝවාන් ආදී සිවුමග පල වඩමින් ගියහයි භාවනා පාරගු ය. (දුක) නැතිකිරිම අවබෝධයෙන් කළහයි සච්ඡිකිරියාය පාරගු ය. සමවත්හි සමවදිමින් ගියහයි සමාපත්ති පාරගු වේ. මෙසේ සියළු කරුණින්ම එතර ගිය බව (අදහස් වේ). බුද්ධං වෙරභයාතීතං නොදැනීම නමැති නින්දෙන් පිබිදුණු බැවින් බුද්ධ නම් වේ. සියළු ආකාරයෙන්ම, සසර දුකින් එතෙරවීමට පිහිටවන-උපකාර වන සේ මග කියා දුන් අරුතින් බුද්ධ වේ. (පරපණ නැසීම් ආදී) පස් ආකාර තරහ හා බිය ඉක්මවන ලදහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තුති පැසසුම් කරමින් මයං පුච්ඡාම ගොතමං යැයි අවසර ඉල්ලූහ.

ඉක්බිති ඒ යකුන් අතුරෙන් තේජසින් හා නුවණින් මුල්තැන ගත් හේමවත අදහස් කළ අයුරින් විමසිය යුතු කරුණු ගැන කිස්මිං ලොකෙ යන මේ ගාථාව කීය. එහි මුල් පදයෙහි කිස්මිං යනු පවත්නා තතු විමසීමෙහි ආධාර විබත් වචනයකි. කුමක් උපන් කල්හී, හටගත් කල්හී ලොකො සමුප්පන්නො යනුවෙන් අදහස් වේ. සජීවී හා එහි සබඳතාවයෙන් සකස්වන ලෝකය (සත්ත සංඛාර) පිළිබඳව අසයි. කිස්මිං කුබ්බති සන්‍ථවං මම හෝ මගේ හෝ යැයි දැඩි ආසාව හා දැඩිව ගත් හැඟීම් එකතුවෙන් කුමක් කෙරේද? හේතු දැක්වීමේ අරුත දෙන ආධාර විබත්ය. කිස්ස ලොකො සම්බන්ධ විබත් අරුතින් යෙදී ඇත. කුමක් නිසා උපාදාය ලෝකය යැයි නම වේද? මෙහි අදහස් කරන්නේ මෙයයි. කිස්මිං ලොකො යැයි පවත්නා තතු දක්වන තේරුමෙන් ආධාර විබත් යෙදී ඇත. කුමක් පවත්නා කල්හී, කුමක් ඇතිවිට, කිනම් කරුණින් ලෝකය විහඤ්ඤති පීඩාවට පත්වේද, අවහිරතාවට පත්වේදැයි අදහසයි.

ඉක්බිතිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, (ඒ ඒ තැනැත්තන් තමන් තමන් ලෙසට හා ඉන් බාහිරවද ඇස් ආදී වූ ආයතන හයෙහි සජීව ලෝකයක් ලෙසද සම්පත්, අස්වනු ආදිය රැස්කරන (සංඛාර) ලෝකය සකස් කරගනු ලැබේද, එසේ ජීව ලෝකය තුල ඒ හය ආකාර වූ ආයතන පිළිබඳව (තමා හා බාහිර ලෙස) දෙවදෑරුම් සබඳතා ඇතිකර ගනීද, ඇස - මට - මගේ යැයි සළකමින් ඉතිරි ආයතන ගැන හෝ වෙනත් සේ සිතන අයුරු සඳහන් කරන්නේ මෙසේය. ‘ඇස (තමාගේ හෝ) තමාට අයත් යැයි යමෙකු කියත්ද, එවැනි දෙයක් ඇතිවන්නේ නොවේ’ ‘චක්‍ඛුං අත්තාති යො වදෙය්‍ය, තං න උප්පජ්ජතී’ ආදී ලෙසිනි. එපරිද්දෙන්ම එම ආයතන හය ඇසුරු කොට දෙයාකාරව ලෝකය යැයි හඳුන්වයි. ඒ ආයතන හය ඇති කල්හි මේ ජීව ලෝකය - ජීවීන් දුක හටගැනීමෙන්, දුකට පත්වීමෙන් වෙහෙසට පත්කරනු ලබයි. එහෙයින් මෙසේ වදාරා ඇත -

‘මහණෙනි, අත් තිබෙන කල අල්ලාගැනීම, අතහැරීම සිදුවෙයි. (අත්වලින් අල්ලා ගනී. අත හරි) පාවලින් ඉදිරියට - පසුපසට යාම වෙයි. (ඇඟිලි) ආදියෙහි සබඳතා ඇතිවිට හැකිලීම, දිගහැරීම් වෙයි. කුස ඇති කල සා පිපාසා වෙයි. මහණෙනි, මේ අයුරින්ම ඇස ඇති කල, ඇසට ගැටෙන අරමුණු පහස හේතුකොටගෙන තමා කෙරෙහි සැප දුක (විඳීම්) හටගනී’

එසේ ඒවා අරමුණු හා ගැටුනු කල සංඛාර ලෝකයද පීඩාවට පත්වෙයි.

‘ඇස නොපෙනෙනා කල තරහව ඇතිවීමෙන් බොහෝ පීඩාවට හෝ පත්වේ යැයි එබැවින් වදාරන ලදී.

එසේම, ‘මහණෙනි, කැමති අකමැති රූප දැකීමේදී ද ඇස වෙහෙසට පත්වේ. මේ ආදී ලෙසිනි.

එසේ ඒ කරුණු එකතු වූ විට (කලින් දැක්වූ පරිදි) ලෝකයා වෙහෙසට පත්වනු ඇත.

‘මහණෙනි, කැමති අකමැති රූපවල ඇස කළඹයි’ යනුවෙන්ද වදාරා ඇත්තේ එහෙයිනි.

‘මහණෙනි, ඇස ඇවිලගෙන ඇත. රූපය ඇවිලී ඇත. එසේ ඇවිලී ඇත්තේ කුමකින්ද? රාගය නැමති ගින්නෙන් ඇවිලගෙන ඇත’. මේ අයුරින්ද වදාරන ලදි.

එහෙයින් තමාට අයත් හා බාහිරව ආයතන හය පිළිබඳව ඒ විචාළ කරුණු පැහැදිලි කරමින් ඡස්සු ලොකො සමුප්පන්නො යැයි වදාළහ.

එවිට ඒ යකු, තමන් විසින් සසර සම්බන්ධව අසන ලද පැනය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආයතන දොළහක් ලෙසින් ගෙන කෙටියෙන් විසඳනු ලැබ, මැනවින් වෙන්කොට නොදක්වන ලදැයි, එහි අරුත හා එම කරුණ වෙනස් ලෙසින් දැනගනු කැමතිව, සසර ගමන හා එය වෙනස් වන අයුරු (සසර ගමන හා නැවතුම) විමසමින් කතමං තං යන ගාථාව කීය. දැඩිව අල්ලා ගන්නා අරුතින් උපාදානං එය දුක නම් වූ ඇත්ත හා සමාන වචනයකි. යත්‍ථ ලොකො විහඤ්ඤතී, ඡස්සු ලොකො විහඤ්ඤතී යනුවෙන් මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සවැදෑරුම් දැඩි අල්ලා ගැනීමෙන් ලෝකය වෙහෙසට පත්වන්නේ යැයි කියන ලදී. තං කතමං උපාදාන යනුවෙන් මෙසේ ගාථා දෙපදයෙන් ඇති සැටියෙන්ම දුක ගැන විචාළේය. දුකට හේතුව හෙවත් සමුදය සච්ච - ඒ කරුණටම ඇතුලත් කරන ලද්දේය. නිය්‍යාණං පුච්ඡිතො මේ ගාථාවෙහි ඉතිරි පද දෙකින් දුක නැතිකරන මග විචාළේය. බුදු වදන පිළිගත් ශ්‍රාවකයා, ඇත්ත වූ මගෙන් දුක දැන, දුකට හේතුව හැර දමමින්, එය නැති කිරීම අවබෝධ කර ගනිමින්, ඒ මග අනුව යමින් ලෝකයෙන් එතරට ගෙන යයි. එහෙයින් නිය්‍යාණං යැයි කියනු ලැබේ. කථං කිනම් ආකාරයෙන්, දුක්‍ඛා පමුච්චතී දැඩි අල්ලා ගැනීම යයි කියන සසර දුක්වලින් මිදීමට පැමිණේ. මෙසේ ඇති සැටියෙන්ම ඇත්ත මග පිළිබඳව ඇසීය. දුක නැති කිරීම නම් වූ ඇත්ත එහි මූලිකව ඇතුලත් වූයේමය.

මෙසේ යකු විසින් සිවුසස් ලෙසින් කරුණු (එකවරටම) සඳහන් කොට හෝ සඳහන් නොකොට, විචාරන ලද පැන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ඒ ආකාරයෙන් විසඳමින් පඤ්ච කාමගුණ යන ගාථාව වදාළහ. එහි පඤ්චකාම ගුණ යනුවෙන් ඊට අදාල අරමුණු ගනිමින්, ඊට නැඹුරු වන ඇස ආදී ආයතන පහද සැළකේ. ඒ අතර, මනසද සයවැන්න ලෙසට ගෙන, මනො ඡට්ඨා, පවෙදිතා කියන ලදී. මෙහි සයවැනිව මනස සඳහන් කිරීමෙන් එයට සම්බන්ධ වන අරමුණුවල පැවැත්ම ගන්නා ලද්දේමය. මෙසේ ඒ දැඩිව අල්ලා ගැනීම කවරේද? යන පැනය විසඳමින්, නැවත ආයතන දොළහක් සේ ගෙන දුක පිළිබඳ ඇත්ත වදාළහ. මනස ඇතුලත්ව කරුණු දැක්වීමෙන් ජීවීගේ හැඟීම් සහගත බව හෙවත් ‘විඤ්ඤාණ ධාතුව’ ගන්නා ලදී. එබැවින් මුලදී එහි (රූපාදී) පස් ආකාර වූ හැඟීම් සහගත බව සළකා, ඒ ඒ තැන්හී ඇස ආදී කොට ඇති ආයතන පහ මනස හා බැඳී පවතින අයුරුද සළකා ඒවායෙහි අරමුණු වන ලෙසට ආයතන දොළහකට අදාළ කොට දුකෙහි ඇත්ත වදාළහ. ලොවුතුරු මනස (මගපල ලත්) හා අරමුණු එක් ආකාරයකට ගෙන, ‘යම් තැනක ලෝකය වෙහෙසට පත් වේ යැයි පෙන්වා දී ඇති බැවින් ඒ පිළිබඳව මෙහිදී නොසැළකේ.

එත්‍ථ ඡන්‍දං විරාඡෙත්‍වා මෙහි දොළොස් ආයතනවලට අදාලව දුක නම් වූ ඇත්ත පිළිබඳව, ඒ ආයතන කොටසින්ම සමූහ ලෙසින්, ධාතු ලෙසින් හා නාමරූප ලෙසින් ඒ ඒ අයුරින් වෙන්කොට, තිලකුණු සළකා ඒ අනුවද විමසීමෙන්, අරහත් මග කෙළවර කොට ඇති විදසුන් නුවණින් තණ්හාව යැයි කියනු ලබන කැමති බව, නොඇලෙන සේ අත්හැර දමා, දුරුකොට, සිඳ බිඳ දමන ලදැයි යන තේරුමයි. එවං දුක්‍ඛා පමුච්චතී යනුවෙන් මේ ආකාරයෙන් ඒ සසර දුකෙන් මිදේ. මේ ගාථා දෙපදයෙන් නිය්‍යාණං පුච්‍ඡිතො බ්‍රෑහි කථං දුක්‍ඛා පමුච්චතී යැයි මේ පැනය විසඳන ලද්දේය. (සිවු සස් දහම්හි) මගද පවසන ලදී. සමුදය හා නිරොධ සච්චයද පෙර පරිද්දෙන්ම ඇතුලත් වූ බැවින්, ඒ ගැනද පවසා ඇතැයි දතයුතුය. ගාථා ඉතිරි පද දෙකෙන් ඡන්‍ද යන්නෙන් දුකත්, හැරදමා යන්නෙන් දුක හටගැනීමේ හේතුවත්, විරාග යන්නෙන් දුක නැති කිරීමද මිදුනේය යන වචනයෙන් මගද, (තවත් අයුරකින් කිවහොත්) මෙසේ යැයි කරුණු පෙන්වා දීමෙන් මගද දුක නැතිකිරීම යන වචනයෙන් හෝ, දුකින් මිදුනේයැයි, දුකින් මිදීමෙන් දුක නැසීමද ලෙසින් මෙහි සිවුසස් වදාරන ලදැයි දතයුතුය.

මෙසේ සිවුසස් ඇතුලත් ගාථාවෙන් (ලෝකයෙන් - සසරින්) ඉවත යෑම දක්වා නැවත එයම තම බස්වහර අනුව එතං ලොකස්ස නිය්‍යාණං යැයි පැවසූහ. එතං කලින් දක්වා ඇති පරිදිය. ලොකස්ස තුන් ලෝකයෙන්, යථාතථං නොවෙනස් වූ (යම්සේ ද එසේ), එතං වො අහමක්‍ඛාමී දහස් වාරයක් වුවත් මගෙන් අසන්නහු නම්, මම එය ඔබලාට කියාදෙමි. වෙනත් දෙයක් නොකියමි. කවර හෙයින්ද, යම් ආකාරයකින්, එවං දුක්‍ඛා පමුච්චතී වෙනත් ආකාරයකින් නොවේයැයි අදහසයි. නැතහොත්, මේ නික්මයෑම ගැන එක්වරක්, දෙවරක් හෝ තුන්වාරයක්ම මම ඔබලාට කියමි. ඉදිරියට සුවිශේෂ වූ මගපල ආදිය ගැනද මම කියමි යන තේරුමයි. කවර හෙයින්ද? මෙසේ දුකින් මිදේ යැයි කිසිවක් ඉතිරි නොකොට (පහදා දෙමින්) අරහත් බව කුළුගන්වා දේශනය නිමකරන ලද බැවිනි. දේශනාව අවසානයෙහි යක් සේනාපති දෙදෙනා යකුන් දහසක් සමග සෝවාන් පලයෙහි පිහිටියහ.

එවිට, මුලසිටම දහමට ගරුකළ හේමවත, දැන් මගපලයෙහි හෙවත් අරිය බිමෙහි සිට වඩාත් තුටු පහටුව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විසිතුරු හරවත් දේශනයෙහි, රහත් බව හැර, ඉතිරි මගපල ලැබූවන් සහ රහත් බව ලැබූවන් පිළිබඳ විමසමින් කොසූධ තරතී යන ගාථාව කීය. එහි කො සූධ තරතී ඔඝං යනු ‘මේ සතර ආකාර වූ සැඩපහරින් කවුරු එතර වෙත්දැ’යි, පොදුවේ මගපල පත්වීම ගැන අසයි. අණ්ණවං පළල, ගැඹුර මෙපමණ යැයි නොදැක්වුවත්, සාගරයෙහි යම් තරමකට පළල හා ගැඹුර වේ යැයි කියනු ලැබේ ද සංසාර සාගරයද එබඳුය. මෙය හාත්පස කෙළවරක් නොමැති වූ (පළල මෙතෙකැයි ගැඹුරින් පෙන්විය නොහැකි) මත්තෙහි (ආධාරකයක් සේ) රැඳී සිටිය නොහැකි බවින්ද ගැඹුරුය. එහෙයින් මේ සාගරය කවුරු තරණය කරත්ද? එහෙයින්ම, අප්පතිට්ඨෙ අනාලම්බෙ ගම්භීරෙ සාගරයෙහි කො න සීදති රහත් පලය ගැන විමසයි.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සෝවාන් ආදී මගපල තතු පහදමින් සබ්බදා සීලසම්පන්නො යන සීලාදී, තෙවැදෑරුම් හික්මීම පදනම් වන ගාථාව වදාළහ. යම් මහණකු දිවි රැකගැනීමට හෝ සීලයෙහි කඩවීමක් නොකරමින් සබ්බදා සීලසම්පන්නො, මෙලොව මෙන්ම මගපල ආදියෙහි නුවණින් යුතු පඤ්ඤවා, පුරුදු කරන ලද උසස් හැසිරීමෙන් ද, සිත එකඟ කිරීමෙන්ද ලබන සමාධියෙන්ද ඉරියව් මනාව හික්මවා ගැනීමෙන් අවම මගපල වලින්ද සුසමාහිතො තිලකුණු වඩන විදසුන් මගින් නොවෙනස් අජ්ඣත්ත චින්තන සීලො සීලයෙන් යුතුව නොපසුබස්නා උත්සාහයෙන් පමා නොවූ සති සිහියෙන්, ඒ මහණ අරහත් මගෙන් මෙම දුත්තරං ඔඝං මුළුමනින්ම දුෂ්කර වූ චතුරෝඝය තරති, තරණය කෙරෙයි මෙම ගාථාවෙහි සීල සම්පදා යටතේ අධි සීලයෙහි හික්මීමද, සති සමාධියෙහි අධි චිත්ත හික්මීමද අජ්ඣත්ත චින්තී නුවණින් අධිපඤ්ඤා යන තෙවැදෑරුම් හික්මීම උපකාර වන අයුරු හා එහි වැදගත්කම (ආනිසංස) පවසන ලදී. හික්මීමෙහි උපකාරයෙන් මෙලොව දිවියට අදාලව නුවණ ලබන කල මහණකමෙහි උතුම් පල ලැබීම එහි ආනිසංසයයි.

මෙසේ පළමු ගාථාවෙන් රහත් පලය තෙක් කරුණු දක්වා රහත් පලය පිළිබඳව දෙවන ගාථාව වදාළහ. එහි තේරුම නම්, විරතො කාම සඤ්ඤාය යම්කිසි කාම හැඟීමක් මුළුමනින්ම ඒ සියල්ල සිවුවෙන් මගෙන් (රහත්පල පත්ව) නැවත ඇතිවීමට ඉඩ නොතබා දුරු කරන ලදී. විරත්තො යනුද පාඨයකි. එවිට කාමසඤ්ඤාය යනු ආධාර විබත්ය. සගාථක වග්ගයෙහි කාමසඤ්ඤාසු යයිද සඳහන්ය. රහත්පල ලැබීමෙන් සංයෝජන දහය ඉක්ම වූ බැවින් සබ්බසංයොජනාතිගො, සිවුවන මගපලය වූ, රහත් බව ලැබීමෙන්, රූපරාග ආදී උද්ධම්භාගිය සියළු සංයොජන හෙවත් සසර බැඳ තබන බැමි ඉක්මවීය. ඒ ඒ භවවල ඉපදීමට ඇළුම් කරන, තණ්හාව යයි කියන ලද ආසාව කාම ආදී තුන් භවයෙහිම දුරු කරන ලද බැවින් නන්‍දිභව පරික්‍ඛීණෙ සො එබඳු කෙලෙස් නැසූ මහණ ගම්භීරෙ සංසාර සාගරයෙහි න සීදති තණ්හා ආසා නොමැති බැවින් නැවත නූපදනා ලෙස නිවන් පලය හා බැඳී උතුම් සැනසීමට පැමිණේ.

ඉක්බිති හේමවත සහායකද යක් පිරිස දෙසද බලා, සතුටු සොම්නසින්, ගම්භීර පඤ්ඤං ආදී ගාථාවලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තුති පුදකොට, සියළු පිරිස හා සහායකද සමඟ වැඳ පැදකුණු කොට තමන් වසන තැනට ගියේය.

ඒ ගාථාවල තේරුම් දැක්වීමයි මේ, ගම්භීර පඤ්ඤං ගැඹුරු නුවණින් යුතු, එය පටිසම්භිදාවෙහි කී පරිදි දතයුතුය. ‘රූපාදී සමූහ පසෙහි දැනුම ගැඹුරින් පවතින නිසා ගම්භීර පඤ්ඤා නම් වේ’ යැයි ‘ගම්භීරෙසු ඛන්‍ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති ගම්භීර පඤ්ඤා’ දක්වා ඇත. නිපුණත්‍ථ දස්සිං කැත් කුල ආදී වියත් පඬිවරුන් විසින් මනාව පිළියෙල කොට ඉදිරිපත් කරන ලද ගැටළු පැනවල ෆේරුම් දකින හෝ එසේ තේරුම් හෝ වියත් බව දනවන කරුණු අන් හැම කෙනෙකුම නොදන්නා නමුදු, ඒවා විමසනවිටම උන්වහන්සේට අරුත මනාව වැටහේ. රාගාදී (කෙලෙස්) කිසිවක් නොමැති බැවින් අකිඤ්චනං, දෙයාකාර වූ කාමයෙහිද තුන් භවයෙහි නොඇලෙන බැවින් කාමභවෙ අසත්තං රූප ආදී සමූහ පසෙහි සියළු අරමුණුවල ඡන්‍දරාගයෙන් නොබැඳුණු හෙයින් සබ්බධී විප්පමුත්තං දිබ්බෙ පථෙ කම්මානං සමවත් අටෙහි වෙනස්කම් අනුව, දෙව්ලෝ මගෙහිද සමවදනා අයුරින් සක්මනෙහි යෙදෙනවිට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ සක්මන් කරන්නේ නම් (සමවත්ලාභී) වෙනත් කිසිම කෙනෙක් ඒ කාලය තුල එසේ නොකරති. එතකුදු වුවත්, පෙර සක්මනෙහි යෙදීමෛත්, එහි යහපත් බවින් ලද මනා පුහුණු බව ගැන හෝ මෙසේ විමසයි. නැතහොත් (අපිරිසිදු කෙලෙස් වලින් තොරවීමෙන්) සුපිරිසිදු දෙවියන් බවට පත්, හෙවත් ‘විසුද්ධි දෙව’ වූ රහත් පල ලැබුවෝ වෙති. එහෙයින් උන්වහන්සේලාගේ දිවි පැවතුම් මගෙහි සන්හුන් විහරණ පිළිවෙල පරිදි සක්මනෙහි යෙදීම ගැන ද කියන ලදී. උදාර ගුණ සෙවීමෙහි මහෙසිං,

දෙවන ගාථාවෙන් වෙනත් ලෙසකින් තුති පිදීම අරඹමින් නැවත නිපුණත්‍ථදස්සී යැයි කීම වරදක් නොවේ. නැතහොත් උසස් අදහස් පෙන්වා දෙතියි අරුතයි. පඤ්ඤාදදං නුවණ ලැබීම පිණිස පවත්නා පිළිවෙත පහදා දීමෙන් එයට දායකවීමයි. කාමාලයෙ අසත්තං තණ්හා දිට්ඨි ලෙස මේ දෙයාකාර වූ ඇලීමක් වේද, එහි නොඇලෙන බවයි. සබ්බවිදූ දතයුතු සියළුම කරුණු දන්නා, සබ්බඤ්ඤූ යනුද මීට නමකි. සුමෙධං ඒ සියල්ල දන්නා බවට පදනම් වන මග ලෙස, පාරමී හෙවත් පුරන ලද නුවණ වූ, ඉතා තියුණු විදසුන් නුවණින් යුතු, අරියෙ පථෙ අටැඟි මගෙහි පල සමවත හෝ, කම්මානං තදින් මුල්බැස ගත් නුවණම ඇති, සෝවාන් ආදී මගලකුණු දැක, දේසනයෙන් හෝ ඊට පිවිසවනු කැමති හෝ, මොහොතක් මොහොතක් පාසා පල සමවතට සමවදිමින්, භාවනාදියෙහි නිරතව සිවුපාකාර වූ මගෙහි සුදුසු අයුරින් යෙදීම හෝ,

සුදිට්ඨං වත නො අජ්ජ අද අප විසින් යහපත දකින ලදී, හෝ අද අපට සොඳුරු දැක්මකි. දැකීම යන අදහසයි. සුප්පභාතං සුවුට්ඨිතං උදෑසන කලින්ම යහනින් පිබිදීමේදී අද අපට සුන්දර උදෑසනක් හෝ, මනරම් උදය කාලයක් හෝ විය. අද අපගේ සොඳුරු පිබිදීමකි, ඒ කුමක් හෙයින්ද? යං අද්දසාම සම්බුද්ධං සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දකින්නෙමු’යි තමන්ට ලැබෙන ජීවන සැනසුම පහසුව සළකා සතුට දනවයි.

ඉද්ධිමන්තො කරන ලද යහපත් කටයුතුවලින් එහි විපාක ලෙසින් ලද ඉද්ධි බලයෙන් යුතු, යසස්සිනො (පුද සත්කාර) ලැබීම සහ පිරිවර සහිත වූ, සරණං යන්ති කුමන මගකින් ගියද, සෝවාන් බව පැහැදිලි කිරිමටත්, පැහැදීම - සතුට දැක්වීමටත් වචනයෙන් සඳහන් කරයි.

ගාමා ගාමං දෙවියන්ගේ ගම්වලින් දෙවියන්ගේ ගම්වලට, නගා නගං දෙවියන් වෙසෙන උස් ගිරිකුළු වෙතින් දෙවියන් වෙසෙන උස් තැන්, හිරි කුළු වෙතට, නමස්සමානා සම්බුද්ධං ධම්මස්සච සුධම්මතං නිසැකවම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධයහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නිසැකවම මැනවින් දහම පවසන ලදැයි ආදී ලෙසින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සියල්ල අවබෝධයෙන් දන්නා ලද බවත්, දහමෙහි යහපත් ගැළපීමත්, සාවක පිරිස මනා පිළිවෙත් ගරුක යැයි ඒ පිළිවෙත අගය කොට, පසසා නමස්කාර කරමින් දහම් පණිවුඩය පතුරුවන දූතයන් වෙමු. විචරිස්සාම යනුවෙන් කියන ලදී. ඉතිරි කරුණු පැහැදිලි කර ඇති පරිදිය.

හේමවත සූත්‍ර විස්තරය නිමි.