8. මෙත‍්තසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

8. මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

කරණීයමත්‍ථකුසලෙන මෙත්ත සූත්‍රයයි. එය දේශනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? හිමාලයෙහි දී දේවතාවුන්ගෙන් හිරිහැරයට පත් පැවිදි පිරිස සැවැත්නුවර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. උන්වහන්සේලාට රැකවරණය පිණිසද, භාවනාවට අරමුණ හෙවත් කමටහන් පිණිසද මෙම සූත්‍රය වදාළහ. මේ කෙටියෙනි. විස්තර මෙසේය.

එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වස් එළඹ සැවැත් නුවර වැඩවසති. එහිදී, වේරඤ්ජා නුවර බොහෝ හිමිවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් කමටහන් ලබා, ඒ ඒ සුදුසු තැන්හි වස් එළඹීමට කැමතිව, උන්වහන්සේ වෙතට පැමිණෙති. රාග චරිත ඇත්තවුන්ට ජීව අජීව ආදී ලෙසින්, එකොළොස් ආකාර පිළිකුල් ලෙස මෙනෙහි කිරීමේ අරමුණ ද, කෝපවන චරිත ඇත්තන්ට සිවු ආකාර වූ මෙත් සහගත අරමුණ ද, මුලාවන චරිත ඇත්තන්ට මරණය සිහිගැන්වීමේ අරමුණද, ගැටෙන අදහස් ඇත්තන්ට හුස්ම ඉහළට ගැනීම, හුස්ම පහළට හෙළීම ගැන අරමුණු කිරීමට හා කසිණ ආදී භාවනාද සැදැහැ ඇත්තන්ට බුදුගුණ සිහිකිරීම ආදියද, නුවණැත්තන්ට ධාතු කොටස් සතර පිළිබඳවද යන මේ ආකාරයෙන් අසූහාර දහසක් ගති සොබාවනට ගැලපෙන පරිදි උපදෙස් දෙති.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ලද පන්සියයක් පමණ වූ පැවිදි පිරිස, සුදුසු සෙනසුන් ද පිණ්ඩපාතය ආදිය ලැබිය හැකි, ගොදුරු ගම්ද පිරික්සමින්, පිළිවෙලින් ගොස්, ඈත හිමාලයෙහි නිල්මැණික් වන් එකට යාවුනු ගල්තලාවෙන් හෙබි, තද සිහිලැල් සෙවණින් යුතු, කැලෑවෙන්, අලංකාරවත් වූ, මුතුදැල් රිදී පටක් බඳු වැලිතලා බිම් පෙදෙසකින්ද යුතු මනහර සිහිල් දිය පිරි ගිරිකුළක් දුටහ. ඒ පැවිදි හිමිවරු එහි එක් රැයක් වැස, රැය පහන් වූ කල, සිරුරු කටයුතු කොට, එක් නුදුරු ගමකට පිඬු පිණිස ගියහ. ඒ ගම අධික ජනගහණයෙන් යුතු පවුල් දහසකින් යුතුය. එහි මිනිස්සුද පහන් සැදැහැතියහ. පැවිදි දසුනක් දුලබව, ඈත පෙදෙසක වසන ඔවුහු ඒ පැවිදි පිරිස දැක, සොම්නස් සිතැතිව, උන්වහන්සේලා වළඳවා, ‘හිමිවරුනි, තුන් මසම මෙහිම වාසය කරනු මැනවැ’යි ඉල්ලා, භාවනා කුටි පන්සියයක් කරවා, එහි ඇඳ, පුටු ද පානයට සුදුසු පැන් කළවලද පුරවා තබා, සියළු උපකරණ පිළියෙල කළහ.

උන්වහන්සේලා දෙවන දවස්හි වෙනත් ගමකට පිඬු පිණිස වැඩියහ. එහි මිනිස්සුද එසේ උවටැන් කොට වස් කාලය එහි ගතකරනු පිණිස ඉල්ලා සිටියහ. හිමිවරු ‘අනතුරු නැතැ’යි ඉවසා, ඒ කැලැ පෙදෙසට පිවිස, දිවා රෑ තිස්සේම නොපසුබස්නා උත්සාහයෙන් යුතුව, කාලය හඟවන ගෙඩිය (වත් පිළිවෙත් සඳහා දැනුම් දීමට හඬ නැවීමට ලී කොටයකින් තැනූ එල්ලා ඇති උපකරණයකි) සකසා, කමටහන් නුවණින් මෙනෙහි කරමින් රුක්මුල් කරා එළඹ හිඳිති. සිල්වත් මහණුන්ගේ බලයෙන්, බල රහිත වූ රුක් දේවතාවියෝ තම විමන්වලින් බැස, දරුවන්ද රැගෙන එහා මෙහා සැරිසරති. රජවරුන් හෝ රජ මැති ඇමතිවරුන් ගමක වාසයට ගියවිටදී (රාජකාරි කටයුතු සඳහා තාවකාලික නවාතැන්) ගම්වාසීන්ගේ නිවෙස්වල ඉඩ ලබාගත්විට, නිවැසියන් ඒවායින් නික්ම, වෙනත් තැන්හි වසමින්, කවදා යන්නාහුදැයි දුර සිට බලා සිටිනා සේ, දේවතාවියෝ තම විමන් හැරදමා, එහා මෙහා සැරිසරමින්, හිමිවරුන් ආපසු කවදා යතිදැ’යි බලා සිටිති. දේවතාවියෝ එකම අයුරින් සිතූහ. මුල් වස් එළඹි මහණහු අවැසි ලෙසම තෙමසම මෙහි වසන්නාහ. අපට එතෙක් කල් දරුවන් රැගෙන ඉවත්ව විසීමට නොහැකිය. අපි මහණුන්ට බය උපදවන අරමුණු දක්වන්නෙමු නම් මැනවයි රෑ කල මහණුන් භාවනා කරනවිට බිය දනවන යක් රූප මවාගෙන ඉදිරියෙන් ඉදිරියෙන් සිටිති. බිය ගන්වන හඬ නංවති. ඒ රූප දැක, ඒ හඬද අසා හිමිවරුන්ගේ හදවත සැලිණ. සිරුර පැහැ වෙනස් විය. සුදුමැලිව නහර ඉල්පිණ. සිත එක් අරමුණක පිහිටුවා ගැනීමට නොහැකි විය. උන්වහන්සේලාගේ සිත් නොයෙක් බියෙන්ද යළි යළිත් සංවේගයට ද, මුළා බවටද පත්විය. මුලා වූ සිතින් සිටි ඒ හිමිවරුන්ට දුගඳ වහනය වන අරමුණු ද යෙදවූහ. ඒ ගඳ මැඩලීමට (හිස්) මොළයට සිදුවූයෙන්, බලවත් හිස වේදනා ඇතිවිය. ඒ තොරතුරු ඒ හිමිවරු එකිනෙකාට නො පැවසූහ.

නායක හිමියන්ට උවටැන් කරන්නට ඒ සියළු හිමිවරුන් රැස්වූ කල, උන්වහන්සේ, ‘ඇවැත්නි, ඔබවහන්සේලා මේ කැලෑ පෙදෙසට පිවිස කිහිප දිනකින්ම හම පිරිසිදුව පැහැපත්ව, බබලන සේ තිබිණි. ඉඳුරන් පැහැබරව දිස්විය. දැන් නම්, හැකිළුණු, පඬුපැහැව, නහර ඉල්පී ඇත. කිසියම් අපහසුතාවක් වේදැ’යි විමසූහ. මෙහිදී එක් හිමිනමක් ‘හිමියනි, රෑ කාලයෙහි දී මම මෙබඳු මෙබඳු බිය දැනෙන අරමුණු දකිමි. (බිය දනවන) හඬ අසමි. මෙවන් ගඳක් විඳිමි. එයින් මගේ සිත එකඟ නොවේ යැයි පැවසීය. මේ අයුරින් සියළු දෙන කරුණු සැළකළහ. එවිට නායක හිමි, ‘ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වස් එළඹීම් දෙකක් පනවන ලදී. අපට ද මෙම වන සෙනසුන සුදුසු නොවේ. ඇවැත්නි, යමු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස්, වෙනත් සුදුසු සෙනසුනක් විමසමු’ යැයි පැවසූහ. ‘යහපත, හිමියනි එකඟ වූ සඟ පිරිස උන්වහන්සේට පිළිවදන් දී, සෙනසුන් පිළිවෙලකට සකසා, පා සිවුරු ගෙන, එතෙක් උවටැන් කරන ලද දායක පවුල් කෙරෙහි නොඇලෙමින්, කිසිවකුටත් නොදන්වාම, සැවැත් නුවර බලා පිටත් වූහ. පිළිවෙලින් ගම් නියම් ගම් හැසිර, සැවැත්නුවරට ගොස්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹියහ.

ඒ පැවිදි පිරිස දුටු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘මහණෙනි, වස් කාලය තුල චාරිකාවෙහි නොයා යුතුයැයි, ම විසින් සික පදයක් පනවන ලදී. ඔබලා කුමක් නිසා මෙසේ චාරිකාවෙහි හැසිරෙවුදැ’යි ඇසූහ. උන්වහන්සේලා සියළු කරුණු සැළකළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසා බලන සේක්, මුළු දඹදිවෙහිම, යටත් පිරිසෙයින් පා සතරකින් යුතු පුටුවක් තබන තරම්වත් සුදුසු තැනක් නොදුටුවාහ. ‘මහණෙනි, ඔබලාට වෙනත් සුදුසු සෙනසුනක් නැත. එතැනම වසමින් කෙලෙසුන් දුරුකිරිමට කටයුතු කරවු, යව මහණෙනි, ඒ සෙනසුනෙහිම වාසය කරව දේවතාවන්ගෙන් බියක් ඇති වේ යැයි බලාපොරොත්තු වේ නම්, මේ පිරිත උගනිමු. එයම ඔබලාට කමටහනක්ද වන්නේ යැයි මෙම සූත්‍රය වදාළහ.

ඇතැම් කෙනෙකු කියා ඇත්තේ මෙසේ වදාළ බවයි, ‘යව, මහණෙනි, ඒ සෙනසුනම ඇසුරුකොට වසව්. එසේ වදාරා, කැලෑවෙහි වසන භාවනා යෝගියකු විසින් එහි පැවතිය යුතු සැටි දතයුතුය. ඒ කෙසේද? උදේ සවස දෙවරක් මෙත් වැඩීමද, පිරිත් (සජ්ඣායන) ලෙසින් දෙවරක්ද, සිරුරේ පිළිකුල් බව දෙවරක්ද, මරණය පිළිබඳව දෙවරක්ද, අටමහා සංවේග කරුණු දෙවරක්ද මෙනෙහි කළයුතුයි. ඉපදීම, ජරාවට පත්වීම, ලෙඩවීම, මරණය සහ සතර අපා දුක හා පස්වැනිව අතීතයෙහි සසර පිළිබඳ දුක, අනාගත සසර දුක සහ වත්මනෙහි ආහාර සෙවීම (ජීවත්වීම) මුල්කොට ඇතිවන දුකයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැවතිය යුතු සැටි පෙන්වා දී ඒ පැවිදි හිමිවරුනට මෙත් වඩනු පිණිසද, රැකවරණය පිණිසද, විදසුන් මුල්කොට දැහැන් වඩා මගපල ලැබීමටද මෙම සූත්‍රය වදාළහ.

කරණීයමත්‍ථකුසලෙන මේ පළමු ගාථාවෙහි පටන් වචන තේරුම් දැක්වීමයි. කරණීයං කළයුතුය. කිරිමට සුදුසු යන තේරුමයි. අත්‍ථො පිළිවෙතයි. තමාට යහපත පිණිස යම්කිසි දෙයක් වේද, ඒ සියල්ල අරණීයතො හෙවත් පැමිණිය යුතු, ලබාගත යුතු යන තේරුමෙන් කියනු ලැබේ. එහි හැකියාව ඇති, යහපත, (එලොව-මෙලොව) දියුණුව සඳහා සමත් වන, අත්‍ථෙ කුසලෙන = අත්‍ථ කුසලෙන, යං අනියම් වූ කරුණක් ලෙස දැනගැනීමට ඉවහල් වන වචනයකි. කං නියම ලෙස පැහැදිලි කරනු ලබන කරුණක සම්බන්ධතාව දැක්වීමට ඉවහල් වන වචනයකි. සන්තං පදං එහි සම්බන්ධ කළයුතු වචනයයි. එයින් දැක්වෙන්නේ සන්හුන් බවයි. පැමිණිය යුතු අරුතින් පදං, එය නිවනට සමාන වචනයකි. අභිසමෙච්ච මනාව එක්තැන්කොට, සක්කො හැකිවෙයි, සමත්, ඊට හැකියාව ඇති, උජූ අවංක බවින් යුතු, සූජූ මනාව අවංක වීම, එම ගුණය මැනවින් පවත්වා ගැනීමය. යහපත්, සුවදායී වචන ඇත්තෙක්මි. සුවචො, අස්ස වන්නේය. මුදු මොළොක් බවින් යුතු, න අතිමානී - අනතිමානී උඩඟු නොවූයේ,

මේ එහි විස්තර දැක්වීමයි. කරණීය මත්‍ථ කුසලෙන යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්ච මෙහිලා, තවදුරටත්, කළයුතු දේ ඇත. නොකළ යුතු දේ ඇත. එය කෙටියෙන් දක්වතොත්, හික්මීම පිණිස කළ යුතුය, සීලයට විපතක් වන, තම උසස් අරමුණට නිවැරදි දැකීමට විපතක් වන, හැදියාවට විපතක් වන, (එදිනෙදා) දිවි පැවැත්මට හානි කරන දේවල් නොකළ යුතුය. එසේ හරවත් දෙයෙහි වටහා ගැනීමට හැකියාව මෙන්ම, අසාරවත් දෙයෙහි වටහා ගැනීමටද, හැකියාව තිබිය යුතුය.

මේ සස්නෙහි පැවිදි වූවෙක් මැනවින් ඊට අදාල කටයුතු නොකරයි. කැඩුණු සිල් ඇත්තේ වෙයි. විසිඑක් ආකාර වූ, නොසෙවිය යුතු නුසුදුසු දේවලින් ජීවත්වෙයි. ඒ කෙසේද? (ඇතැම් පැවිදි වූවෙක්) උණ ගස්, කොළ, මල්, ගෙඩි, දැහැටි, මුව සේදීම ජලය, දිය නෑමෙහිදී අවැසි දේ, (සිරුර තැවරීමෙහි හුණු, මැටි-ගිහියන්ගේ සිත් ගැනීමට දෙයි. චාටු බස් කීම, මුං තැම්බූ විට කොටසක් නොපැසී තිබෙන්නා සේ, සැබෑ, බොරු මුසුව කතාබහ කිරීම, කුඩා දරුවන් සුරතල් කිරීම, පණිවුඩ ගෙනයෑම, වෙදකම, නියෝජිතයකු සේ කටයුතු කිරීම, දූත මෙහෙවර, නැවත නැවත ආහාර දීමෙහි යෙදීම, ගොඩනැගිලි තැනීම් ආදියෙහි සුබ අසුබ දක්වන නැකත් කීම, සිරුරු ලකුණු බලා සුබ අසුබ-පලාපල කීම හා සය ආකාර වූ නුසුදුසු තැන්හි හැසිරීමද වෙයි. ඒ නුසුදුසු තැන් මොනවාද? වෙසඟනුන්, වැන්දඹුවන්, වැඩිවිය පත්, විවාහ නොවූ කාන්තාවන්, නපුංසකයන්, මෙහෙණින් හා මත්පැන්හල් ඇසුරුකොට විසීමයි. රජවරුන් සමග, මැති ඇමතිවරුන් සමග, වෙනස් සමයවාදීන් (තීර්ථකයන්) ඔවුන්ගේ අනුගාමිකයන් සමගද (ගිහි) පිරිසද සමග එක්වී, තදින් ඇළුම් කරමින් නුසුදුසු පරිදි වසයි. මහණුන්ට - උපාසිකාවන්ට ආදී (සිවු පිරිසට) සැදැහැ බවක් නැති, නොපැහැදුණු, (ඕනෑඑපාකම් නොසොයන) පැන්හලක් බඳු නොවූ, නින්දා අපහාස කරන, දියුණුව නොකැමති, අහිත වූ පිළිවෙතින් යුතු කාමාදී බැමිවලින් මිදීමට අකමැති කුලගෙවල් (පවුල්) ඇසුරු කරයි. සබඳතා පවත්වයි. මැනවින් ඇසුරු කරයි. [missing trans]

මේ සසුනෙහි පැවිදි වූවෙකු මනා ඇවතුම් පැවතුම් ඇතිව තම කටයුතු කරත් ද, නුසුදුසු දේ සෙවීමෙන් තොරව, සිවු පිරිසිදු සිල්හි පිහිටීමේ කැමැත්ත ඇතිව (තිසරණ) සැදැහැ නොවෙනස් වූ පාමොක් සංවරයෙන් ද, මැනවින් සිහිය පවත්වාගැනීම මුල්කොට ඉඳුරන් සංවරයද, උත්සාහය මුල්කොට ජීවිතයෙහි යහපත් හැසිරීම් රටාවද, නුවණ මුල්කොට සිවුපසය ද පරිහරණය කරයි. මෙය දියුණුවෙහි සමත්කම හෙවත් අත්‍ථකුසල නම් වෙයි.

යම් පැවිද්දෙකු ඇවැත් සතකට හසුනොවන සේ පාමොක් සංවරයෙන් ද, සිරුරේ දොරටු සයෙහි ගැටෙන අරමුණු කෙරෙහි දැඩි ලෝභය ආදිය හට නොගන්නා ලෙසින් ඉඳුරන් සංවරයද, නුසුදුසු දේ දුරුකරන ලෙසින් බුදු මහරහත් ආදී පැණවත් සව්වන් විසින් අගයන ලද සිවුපසය මනා පරිහරණයද, සතර ඉරියව් පැවැත්ම ජීවිතයට වැදගත් වන සිවුපසය මනා පරිහරණයද, සතර ඉරියව් පැවැත්ම ජීවිතයට වැදගත් වන සැටි නුවණින් මෙනෙහිකොට පිරිසිදුව සිටිත්ද, එය අත්‍ථකුසලයයි.

යම්කෙනෙක් ලුණු මුසු දියෙන් ඇඳුමක් පිරිසිදු කරයිද, අළුවලින් කැඩපතද, ගිනි උදුනක් නිසා රන් රිදී පිරිසිදු කරයිද, එපරිදිම නුවණ හේතුවෙන් සීලය බබලන්නේ යැයි දැන, නුවණ නැමති දියෙන් සෝදමින් සීලය පිරිසිදු කරගනී. කිරල් දෙන බිත්තර රකිනා සේ, සෙමර මුවා වල්ගය රක්නා සේ, එක් ඇසක් ඇති මිනිසා ඒ ඇස රකිනා සේ, නිරතුරු නොපමාවම (සිකපද) සියල්ල රැක ගනී. උදේ සවසද නුවණින් මෙනෙහි කරමින්, ඉතා සුළු හෝ වරදක් (තම සීලයෙහි) නොදකී. මෙය ද අත්‍ථකුසලයයි.

යම් පැවිද්දෙක් පසුතැවිලි නොවන අයුරු, සීලයෙහි පිහිටා, කෙලෙස් යටපත් කරන පිළිවෙතෙහි දැඩි උත්සාහවත්ව යෙදෙයි. එසේ උත්සාහවත්ව කසිණ අරමුණ කරා සිත මෙහෙයයි. කසිණ වඩා සමාපත්ති උපදවා ගනී. මෙයද අත්‍ථ කුසලයයි. යම් පැවිද්දෙක් සමවතින් නැගී (යම් දෙයක ඇතිවීමේ හේතු තිර පැවැත්මක් නැතැයි අනිසි ලෙස බලා) සංඛාර නුවණින් විමසා අරහත් බවට පැමිණෙයි. මෙය අත්‍ථ කුසලයෙහි උසස්ම තැනයි.

මෙයින් අදහස් වන්නේ යම් කෙනෙක් (පැවිදි -ගිහි) පසුතැවිලි නොවන පරිදි සීලයෙහි පිහිටා, කෙලෙස් දුරුකරන පිළිවෙතෙහි දැඩි උත්සාහයෙන් යෙදී මගපලයට පත්වීම හරවත් වූ දියුණුවේ සමත්කම ලෙස අගය කරන බවයි. මේ අදහසින් ඔවුන් අත්‍ථකුසල යැයි අදහස් කරනු ලබයි. ඒ පැවිදි පිරිස එසේ වෙයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ පැවිදි පිරිස සළකා, එක් පුද්ගලයකුට ගැලපෙන පරිදි ද කරණීයමත්‍ථ කුසලෙන යැයි දේශනා කළහ.

ඒ අනුව කළ යුත්තේ කුමක්ද? ඒ ගැන නොදැන සිටි ඒ පැවිදි හිමිවරුන්ට යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්ච යැයි වදාළහ. එහි අදහස මෙසේය. බුදු අනුබුදුවරයන් වහන්සේලා විසින් පසස්නා ලද ඒ සාන්ත වූ නිවන අවබෝධයෙන් දැන, වාසය කරනු කැමති වූවකු විසින් යං කරණීයං එහි යං යනුවෙන් මේ ගාථාපදයෙහි මුලදීම කියන ලද්දේ කරණීයං යනුවෙනි. කරුණු පැහැදිලි කිරීමට උදව් වන ලෙසින් පවතී. ඒ සාන්ත පදය දැනගෙන - මෙය ඉතිරි පාඨයක අරුතයි. එලෙස වාසය කරනු කැමතිවන කෙනෙකු විසින් යන අදහසට කියන ලදැයි දතයුතුය.

නැතහොත් සන්තං පදං අභිසමෙච්ච යනු අසා ඇති පරිදි ලද දැනුමෙන් නිවන සාන්ත යැයි පිළිගෙන, එය අවබෝධය පිණිස එයට හේතුකාරක වන කටයුතු කළ යුතුයැයි අදහසයි. නැතහොත් කරණීයමත්‍ථකුසලෙන යැයි කී කල්හි එය කුමක්දැයි සිතන්නට යන්තං සන්තං පදං අභිසමෙච්ච යනුවෙන් වදාළහ. එහි අදහස මෙසේ ද දතයුතුය. පවත්නා නුවණින් - දැනීමෙන් සාන්ත වූ නිවන පිළිගෙන, යං කරණියං, තං, යම් දෙයක් කළයුතු වේද එය කළ යුතුය.

‘තං’ යනුවෙන් හැඟෙන්නේ කුමක් ද? ඒ ආකාරයට හැර, එය අවබෝධ කරගත හැකි වෙනත් මගක් ඇත්ද? මේ කරුණුවලට සුදුසු පරිදි තමන් තමන් හික්මීමට පත්වන අයුරු දැක්වීම, නිසැකවම මුල් පදයෙන්ම කියන ලදී. එහි තේරුම් විස්තර (මෙතෙක්) කීවෙමු. කළයුතු දේ ඇත. නොකළ යුතු දේ ඇත. එය කෙටියෙන් දක්වතොත්, හික්මීම පිණිස කළයුතු දේය. ඉතා කෙටියෙන් දේශනා කරන ලද බැවින්, එය ඇතැම් මහණුන්ට වැටහුනේ නැත. ඇතැම් මහණුන්ට වැටහුණි. එහෙයින් නොවැටහුණු මහණුන්ගේ වැටහීම පිණිසත්, වෙසෙසින්ම වනවාසී මහණුන් විසින් කළ යුතු කටයුතු විස්තර කරමින්, සක්කො උජූ ච සූජූ ච සුවචො චස්ස මුදු අනතිමානී යැයි මේ ගාථා කොටස වදාළහ.

කුමක් නිසා කියන ලදද? සාන්ත පදය හෙවත් නිවන (ඇතැයි) දැන වාසය කරනු කැමතිව, තම දැනුම-නුවණ මෙහෙයා, එය මගපල නුවණින් අවබෝධ කරගැනීමට උත්සාහ දරන වනවාසී මහණෙකුට දෙවන, සතරවන සමථ භාවනාවෙන් ලද (දියුණුවෙන්) කයෙහි හෝ ජීවිතයෙහි හෝ බලාපොරොත්තු නැතිව, උතුම් සිවුසස් දහම අවබෝධ කරගැනීමට හැකියාව තිබිය යුතුය. එසේම, කසිණ පිරියම්, වත් සමාදන්වීම, තමන්ගේ පාසිවුරු සකසා ගැනීමෙහි, පරිහරණයෙහි ද, තමා හා එක්ව වාසය කරන අනෙක් මහණන්ටද කුදුමහත් කටයුතු කිරීමේදී හා වෙනත් ඒ හා සමාන කරුණු ඉටුකිරිමේදී හැකියාව තිබිය යුතුය. එහි සමත් විය යුතුය. අලස නොවිය යුතුය. එසේ හැකියාව තිබීම මෙන්ම, තුන්වන පදන් අංගයෙන් අවංක තැනැත්තෙක් වන්නේය. අවංක වීමේදී එක් වරක් පමණක් එයින් සතුටට නොපැමිණ, දිවි ඇතිතෙක් නැවත නැවතත් පිළිවෙත් මගෙහි තදින්ම නියැලෙමින් තව තවත් මැනවින් අවංක වන්නේය. කපටිකමෙන් තොර වූයේ අවංක වේ. මුළා කිරීමෙන්, රැවටීමෙන් තොරවූයේ වඩාත් අවංක වේ. කයෙහි පැවැත්ම සහ වචනයෙහි නිවැරදි බව ද උජූ සේ ගැනේ. අවංක සිත ඇති බව සූජු ද වේ. නැති ගුණ දහම් (මගපල) හෙළිදරව් නොකිරීමද ‘උජූ’ වේ. නැති ගුණදහම් නිසා ලැබෙන ලාභ-වාසි ආදිය නොඉවසීමත් සූජු ය. මෙසේ අරමුණ, එහි පවත්නා සොබාව සහ දැහැන් වැඩීමෙන් මුලින්, දෙවන හෝ තුන්වන දැහැන්වල හික්මීමට පත්වීම මනා පිරිසිදු බවට පත්වීමද අවංක හා මැනවින් අවංක වීමද වෙයි.

එපමණක්ද නොවේ. එසේම, සුවචො ච’ස්ස යම් තැනැත්තකු විසින්, ‘මෙය නොකළ යුතු’ යැයි කී විට, එය ඔබ දුටුවෙහිද? ඇසුවේ කුමක්ද? කවරෙක් මට (එසේ විය යුතු යැයි) කියත්ද? අවවාද දෙන්නේ කවුද? (ඔබ මගේ) ගුරුවරයාද, දැක පුරුදු මිතුරෙක්ද? එක්ව සිටි යහළුවෙක්ද?’ යනුවෙන් කියයි. නිහඬව සිට හෝ අවවාද දෙන තැනැත්තා අපහසුතාවට පත්කරයි. පිළිගන්නා බවක් හෝ නොදක්වයි. මෙබඳු තැනැත්තා මගපල ආදී වෙසෙස් ලැබීමෙන් ඈත් වෙයි. යම්කෙනෙකු විසින් අවවාද දෙනු ලබන විට, ‘හොඳයි හිමියනි, පහදා දුන මැනව, තමන්ගේ වරද තමාට දැකිය නොහැකියි. නැවතත් මෙබඳු වරදක් දැක, අනුකම්පා උපදවා මට පෙන්වා දුන මැනව, ඔබගෙන් බොහෝ කලක්ම අවවාද ලැබුණේ’ යැයි පවසයි. ඒ අවවාද අනුශාසනා පිළිපදියි. ඒ තැනැත්තා මගපල ආදී උසස් බවක් ලැබීමට ආසන්න වෙයි. එහෙයින්, මෙසේ අනුන්ගේ යහපත් අවවාද පිළිගෙන කටයුතු කරන්නේ සුවචො නම් වෙයි.

එසේ කීකරු වීම මෙන්ම මුදුගති ඇත්තෙකු ද වන්නේය. මුදු යනු, ගිහියන් විසින් දූතයන් ලෙස පණිවුඩ යැවීමාදියෙහි යොදවන්නේ නම්, එහි මොළොක් බව නොපෙන්වා, දැඩිව මුළු සසුන් බඹසර වත්පිළිවෙතෙහි මොළොක් ගති තිබිය යුතු වෙයි. මනාව පිරිසිදු කරන ලද රත්රන් මෙන් ඒ ඒ තන්හිදී කටයුතු කළයුතු වන්නේය. නැතහොත් මුදු යනු ඇහිබැම හකුළුවන්නේ නැතිව, (රවා බැලීම් පමණකුදු නැතිව) එකඑල්ලේ මුහුණ යොමුකරමින් සුව දනවන කතාබහෙන්, පිළිසඳරින් යුතුව, සුවසේ බැසිය හැකි මනාව පිහිටි තොටුපළක් මෙන් වන්නේය. මුදුබව පමණක් නොවේ. අනතිමානි විය යුතු උපතින්, කුලගොතින් දැඩි උඩඟුකමෙන් අනුන් හෙළා නොදකින්නේය. සැරියුත් තෙරුන් සැඩොල් කුමරකුව ඉපිද සිටි කලක තිබූ සිතිවිලිවලින් යුතුව වාසය කරන්නේය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ශාන්තපදය දැන වාසය කරනු කැමති කෙනෙකුට එය අවබෝධය පිණිස පිළිපැදිය යුතු සැටි හා වෙසෙසින්ම වනවාසීව මහණුන්ට කළයුතු එක් කරුණක් ගැන වදාරා, නැවත, එයින් ඉදිරියටද පහදා දෙනු කැමතිව සන්තුස්සකො ච යන දෙවැනි ගාථාව වදාළහ.

එය සන්තුට්ඨිච කතඤ්ඤු යැයි වදාළ පරිදි දොළොස් ආකාර වූ කරුණින් සතුටුවීම සන්තුස්සකො නැතහොත් සතුටුවෙයි. එහෙයින් තුස්සකො, තමා පිළිබඳ සතුට, තමාට ඇති (යහගුණ) පිළිබඳ සතුට, සමව පවත්නා සැටියෙන් සතුටුවීම සන්තුස්සකො ‘පිණ්ඩපාතයෙන් ලැබෙන ආහාරය නිසා පැවිදි ජීවිතය පවත්නේ’ යැයි ‘පිණ්ඩියාලොප භොජනං නිස්සාය පබ්බජ්ජා උපසම්පදා මාලකයෙහිදී පහදා දෙන ලද පරිදි, තමා විසින් පිළිගන්නා ලද සිවුපසයෙන් හටගත්, එය හොඳ හෝ නරක හෝ මනාව පිළියෙල වූ හෝ මනාව පිළියෙල නොවූ හෝ දෙනු ලබන විටත්, එය පිළිගන්නා විටත්, අනුභව කරන විටත් වෙනසක් නොපෙන්වා යැපෙන පමණට සතුටුවීම - සෑහීමට පත්වීම ‘තමාගෙන් සතුටුවීම’ යැයි කියනු ලැබේ. සන්තං යනුවෙන් අදහස් වන්නේ, යම් දෙයක් ලැබුණ ද, තමාට එය ලැබී ඇති නිසා (අමුතු) සතුටක් නොවෙමින් ද, මතුවට බලාපොරොත්තු නොමැති වීමද, ඇති දෙයක් වුවත් එහි කැමැත්ත දුරු කරමින්, ලද පමණින් සෑහීමට පත්වීමයි. ඉටු අනිටු දේවල් කෙරෙහි තරහ දුරුකිරීම ‘සමාන’ යනුවෙන් ගැනේ. ඒ ආකාරයට ලැබෙන සියළු දේ කෙරෙහි සමානව සතුටුවීම එයින් අදහස් වේ.

පහසුවෙන් ඇතිදැඩි කළ හැකි අරුතින් ‘සුභරො’ හොඳින් ආහාරදියෙන් වැඩෙන අයුරු එයින් දැවේ. යම් මහණකු ඇල්සහල් බත් හා රසමසවුලෙන් පිරි අහරින් පාත්‍රය පුරවා දුන්නත්, නොපහන් මුහුණින් අසතුටු බවම දක්වත්ද, ඔවුන් හමුව හෝ ‘කුමක් නිසා ඒ පිණ්ඩපාතය දෙනු ලැබුවෙහිදැ’යි, අසතුටු බව පළකොට, එය සාමණේර ගිහි ආදීන්ට දෙයි. එය පහසුවෙන් ඇතිදැඩිවීම නොවේ. මිනිස්සු ඒ බව දැක, ‘මේ මහණට ආහාරපාන ලබාදීම අපහසුයැ’යි දුරසිටම ඉවත් වෙති. යම් මහණකු, කිසියම් දෙයක් රළු හෝ මිහිරි හෝ, මද හෝ බොහෝ සෙයින් හෝ ලැබ ලද පමණින් සතුටුව, පහන් මුහුණෙන් යුතුව සිටිත්ද පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකිය. ඒ දන්නා මිනිස්සු ‘අපේ ගරු හිමියන් පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකියි. මද අහරකින් වුවත් සෑහීමට පත්වෙයි. අපි උන්වහන්සේ (සිවුපසයෙන්) රැකබලා ගනිමු’ යැයි පොරොන්දු වී පෝෂණය කරති. මෙබඳු කෙනෙකු ‘සුභරො’ යනුවෙන් අදහස් වේ.

අල්ප වැඩකටයුතු තිබීම අප්පකිච්චො විහාරයෙහි නවකම් ආදියටම ඇලීගැලී නොසිට, කෙලෙස් සහගත කතාබහෙන් නිතරම දොඩමළු නොවී, හැමදෙනා සමගම එක්ව වාසය කිරීමට කැමති නොවීම (එයින් හැඟේ) නැතහොත් මුළු විහාරයෙහි නවකම්, විහාරයට අයත් වතුපිටි ආදී සම්පත්, සාමණේර හිමිවරුන් හා ආරාමයෙහි වැඩකටයුතුවල නිරත වූවන් ගැන හා බාහිර කටයුතු පිළිබඳ බරක් නොගෙන, තමගේ කෙස්. නිය කැපීම්, පා සිවුරු සකසා ගැනීමේ කටයුතුවල යෙදී, මහණදම් පිරීමට අදාල දෙයෙහි නිරත විය යුතු බව කියන ලදී.

සැහැල්ලු පැවතුම් ඇත්තේ සල්ලහුකවුත්තී යම්සේ බොහෝ බඩුබාහිරාදිය ඇති ඇතැම් මහණක් වෙනත් පෙදෙසකට යන විටකදී (දින කිහිපයක් ගතකිරිමේදී) බොහෝ පාසිවුරු, ඇතිරිලි, තෙල්, සකුරු ආදිය මහජනයා ලවා හිසෙන් හෝ කරෙන් උසුලවාගෙන යාමට කටයුතු කරයි. යම් මහණකු එසේ නොව, අඩු පිරිකර ඇතිව, මහණකමට අදාල පාසිවුරු ආදී අටපිරිකර පමණක් පරිහරණය කරත්ද, වෙනත් පෙදෙසකට යනවිට, පියාපත් බර පමණක් දරන කුරුල්ලකු මෙන් සැහැල්ලුවෙන් නික්මෙයි. මෙබඳු ආකාරය මෙහි සල්ලහුකවුත්තී යැයි අදහස් කෙරේ. සන්හුන් ඉඳුරන් ඇති සන්තින්‍ද්‍රියො බලාපොරොත්තු අරමුණුවල රාගාදී ලෙසින් නොසන්සුන් බවට පත්නොවූ ඉඳුරන් ඇති බව කියන ලදී. නිපකො දැන උගත්, නුවණැති පැණවත් වූ, සීලය රැකගත යුතුය යන දැනුමෙන් ද, සිවුරු ආදිය ගැන විචාරීමේ නුවණින් ද, ආවාස ආදියෙහි සුදුසු නුසුදුසු බව ගැන නුවණද අදහස් කෙරේ.

පගබ්භ නැති - අප්පබ්භො ඉදිරියට පැන, කැපී පෙනෙන පරිදි නුසුදුසු ලෙස කටයුතු නොකරන, එය කය සම්බන්ධව අටවැදෑරුම්වද, වචනයෙහි සිවුවැදෑරුම්ව ද මනසෙහි නොයෙක් ආකාරවද ඉදිරියට ඒ. එයින් තොරවීම අදහස් වේ.

කයෙන් එසේ නුසුදුසු ලෙස කටයුතු කිරීම - සංඝයා මැද, පිරිසක් මැද, පුද්ගලයන් කිහිපදෙනෙකු මැද, බොජුන්හලෙහි (දාන සාලාවෙහි), ගිනිහල්ගෙයි, නානතොටෙහි, පිඬු පිණිස යාමෙහි, ඇතුළුගෙට පිවිසීමෙහි යනුවෙන් අටවැදෑරුම්ය. මෙහිලා කායික නොසරුප් බව කෙසේ වේද? මෙහි ඇතැම් මහණක්, අත් මතුපිට තබාගෙන හෝ, ඇනබාගෙන හෝ, ඇලව, දිග ඇදී පයෙන් පය යොමුකොට (පය පිටපය දා) සඟමැද හිඳී. සමූහයක් මැද ද එසේමය. සමූහයා මැද යනු සිවුවනක් පිරිස රැස්වූ කල්හිය. වැඩිහිටි තැනැත්තන් අතරද එසේමය. භෝජන ශාලාවෙහිදී ද වැඩිහිටි හිමිවරුන්ට අසුනක් නොදෙයි. නවක පැවිදිවූවන්ට ආසන වළක්වයි. ගිනිහල්ගෙයිද එසේමය. වැඩිහිටි මහණුන්ගෙන් නොවිමසා ගිනි දැල්වීම ආදිය කරයි. නානතොටෙහි තරුණ, වැඩිහිටි යයි නොසළකා, පැමිණි පිළිවෙලට නෑම යුතුයැයි කියයි. එයද පිළිනොපදිමින්, පසුව අවුත් දියට බැස, වැඩිහිටි මහණුන්ටද නවක මහණුන්ටද අවහිර කරයි. ආහාර ලබාගැනීමට යාමේදී, මුල්ම අසුන, මුල්ම පැන්බඳුන (තමාට පිළිගැන්වේනම්) මුල්ම ආහාර කොටස ලබාගැනීමට වැඩිහිටි හිමිවරුන් අත දිගුකර, පසුපසට කරමින් (පස්සට තල්ලු කරමින්) ඉදිරියට ඉදිරියට යයි. ඇතුළු ගෙට පිවිසීමේදී වැඩිහිටි හිමිවරුන්ට පළමුවෙන් යයි. තරුණ පැවිද්දන් සමග කය වෙහෙසා කෙළිදෙලෙන් ගතකරයි ආදී ලෙසිනි.

වචනයෙහි සිවුවැදෑරුම් නොසරුප් බව නම්, සඟ මැද, සමූහයක් මැද, පුද්ගලයන් කිහිප දෙනෙකු අතර, ඇතුළු ගෙවල නුසුදුසු වචන කතා කිරීමය. ඒ කෙසේද? මෙහි ඇතැම් මහණෙක් සඟ මැද අනවසරයෙන් බණ කියයි. එසේම පෙර සඳහන් වූ පරිදි පිරිස අතර, වැඩිමහළු පැවිද්දන් හා පුද්ගලයන් අතරද, නොවිමසා බණ කියයි. එහි මිනිසුන් පැන අසද්දී වැඩිමහළු හිමිවරුන් නොවිමසා ඒවා විසඳයි. ඇතුළුගෙයිදී ‘මේ නම් ඇති දෙය තිබේද?’ ‘කැඳ තිබේද?’ (ඇත්තේ කිනම් කැඳ ද?) නැතිනම් කැවිලි ජාති හෝ ආහාර තිබේද?’ ‘මට කුමක් දෙන්නෙහිද?’ අද කුමක් අනුභව කරමුද? කුමක් පානය කරමුද?’ ආදී ලෙස කියයි.

නොයෙක් ආකාර වූ සිතෙහි නොසරුප් බව නම්, ඒ ඒ තැන්වල, ඒ ඒ දේ කෙරෙහි කය වචනයෙන් වැරදි ලෙස හැසිරීමක් නොවූවද, සිතෙහිම දෙගිඩියාවට පත් කාමසිතිවිලි වැනි නුසුදුසු අදහස් ඇතිවීමයි.

කුලෙසු අනනුගිද්ධො යම් කුලයකට (නිවෙසකට) එළඹීමේදී ඔවුන්ගෙන් සිවුපසය බලාපොරොත්තු ආසාවෙන් හෝ, ගිහියන් හා නොගැළපෙන සහසබඳතා සඳහා හෝ නොඇලෙන්නේය. සෝකයක් ඇතිවූ විට සෝක නොවී, සතුටක් ඇතිවූ විට සතුටු නොවී, (ඔවුන්ගේ දුකෙහිදී තමාද සෝක වන බවත් සතුටෙහිදී සතුටුවන බවක් හැඟවීම) සැපයට පත්වූවන් අතර සැපවත් නොවී, දුකට පත්වූවන් අතර දුකට පත් නොවී, (ඒ පවුල්වල) හට නොගත්තා වූ, මතුනොවූ යම් යම් තමන් මුලින්ම උත්සාහවත් නොවීම ගැන කියන ලදී. සුවචො ච’ස්ස මෙහි ‘අස්ස’ යන වචනය (වන්නේය - විය යුතුය යන අදහස) ඒ සියළු පද සමග, සන්තුස්සකොච අස්ස, සුභරොච අස්ස යනුවෙන් මෙසේ යෙදිය යුතුය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිවන දැන වාසය කරනු කැමති වූවෙකුට එය අවබෝධය පිණිස හෝ, පිළිපදිනු කැමති වූවකුට හෝ, වෙසෙසින්ම වනවාසී මහණකු හට ඉන් ඉදිරියටද කළයුතු දේ පහදා, මිළගට නොකළ යුතු දේ ද දක්වනු කැමතිව න ච ඛුද්දං සමාචරෙ කිඤ්චි යෙන විඤ්ඤූ පරෙ උපවදෙය්‍යුං යන ගාථා පද දෙක වදාළහ. එහි තේරුම මෙසේ මේ කළයුතු දේ කරනවිට, කය වචනය සිත හා බැඳෙන යම් ආකාර දුසිරිතක් වේද, එය කුඩා-පහත් (වරදක්) යැයි කියනු ලැබේ, න ච බුද්දං සමාචරෙ එබඳු දෙයෙහි නොයෙදී, හුදෙක්ම එය කුමන ආකාර වුවත් කිඤ්චි කිසිදු වරදක නොහැසිරෙයි. අල්ප ලෙස වුවත්, ඉතාම සුළුවෙන් වුවත් එබඳු දෙයක නොයෙදෙන්නේ යැයි කියන ලදී.

එසේ වරදෙහි යෙදෙන්නාට ඇස් ඉදිරිපිටදීම ආදීනව පෙන්වයි. යෙන විඤ්ඤූ පරෙ උපවදෙය්‍යුං පොදු ජනතාව අතර අනුවණ තැනැත්තෝ බොහෝ වෙති. ඔවුහු නිවැරදි දෙය හෝ වැරැද්දක් බවට, කුඩා වරදක් වුවත් ‘මහා වරදක්’ බවට පත් කරති. නුවණැත්තා එහි තරම දනී. ඔවුහු කරුණු විමසා හොඳින් වටහාගෙන වැරැද්ද වැරදි බවත්, නිවැරදි දේ නිවැරදි බවත් කියති. එහෙයින් නුවණැත්තෝ අනුන් කෙරෙහි... යනුවෙන් කියන ලදී.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගාථා දෙකක් සහ ගාථා අඩකින්ද නිවන නුවණින් දැන වසනු කැමති කෙනෙකුට හා නිවන අවබෝධයට හෝ පිළිවෙත් මග අනුව යන කෙනෙකුට හෝ වෙසෙසින්ම වනවාසී පැවිද්දෙකුට වනය මුල්කොටද, කමටහන ලබාගෙන ඒ අනුව වසනු කැමති සියල්ලන්ටද කළයුතු නොකළ යුතු ලෙසින් කමටහන වඩන සැටි වදාරා, මීළගට ඒ මහණුන්ට දේවතා බිය දුරුකරනු පිණිස රැකවරණයක් ලෙසටද, විදසුන් මුල්වන දැහැනක් ලෙසද, කමටහන අරුතින්ද සුඛිනො වා ඛෙමිනො හොන්තු යන අයුරින් මෙත් කතාව ඇරඹූහ.

එහි සුඛිනො යනු සැපයෙන් යුතු, ඛෙමිනො බිය රහිත, රැකවරණය ඇති, උවදුරු නැතැයි කියන ලදී. සබ්බෙ වෙන්කොට නොදක්වා, සත්තා ජීවය සහිත වූවෝ, සුඛිත්තකා සැපවත් සිත් ඇත්තෝ, එසේ කායික සුවයෙන්ද, මානසික සුවයද ඇති බැවින් මේ දෙයාකාරයෙන්ම සියළු උවදුරු පහවීමෙන් හෝ බියරහිත යැයි දතයුතුයි. කවරහෙයින් එසේ කියන ලදද? මෙත් වඩන අයුරු දැක්වීමටය. මේ ලෙසින් මෙත් වැඩිය යුතුයි. ජීවය ඇති සියල්ලෝම සැපවත් වෙත්වා! යැයි

පටන් ගැනීමේ සිට දැහැන් ලැබීම තෙක්, සැකෙවින් දක්වා එය සවිස්තරව දැක්වීමට යෙ කෙ චි යයි ගාථා දෙකක් වදාළහ. නැතහොත් බොහෝ අරමුණුවලට පුරුදු කරන ලද සිත එකවරටම එකම අරමුණක නොසිටී. අරමුණ සොබාවය අනුව යෙදී (පුද්ගල සොබාව අනුව සුදුසු භාවනා අරමුණක) කෙමෙන් පිහිටයි. එහෙයින් එයට තැති ගනු ලබන, නොසෙල්වෙන (කම්පා නොවන) ආදී ලෙසින් දෙකේ කොටස්, තුනේ කොටස් යැයි අරමුණ පිහිටුවීමේ අරුතින්ද යෙ කෙ චි යන ගාථා දෙක වදාළහ. නැතහොත් යම්කෙනෙකුට යම් අරමුණක් ගැළපේද එහිදී ඔහුගේ සිත පහසුවෙන් සකස් වෙයි. එබැවින් ඒ මහණුන්ගේ ඕනෑම කෙනෙකුට යම් ගැලපෙන අරමුණක සිත පිහිටුවනු කැමතිව, තැතිගනු ලබන නොසෙල්වෙන (දිග - මහත) ආදී දෙකේ කොටස්, තුන් කොටස් ලෙස අරමුණු පෙන්වාදීමට යෙ කෙ චි ගාථා දෙක වදාළහ.

(පසුව තේරුම් දක්වන පරිදි) මේ ගාථාවෙහි, තස-ථාවර, දිට්ඨ අදිට්ඨ, දුර-සන්තික හා භූත-සම්භවෙසී යන පද කොටස් දෙක දෙක බැගින් සතරාකාරවද, දීඝ යන පදයේ සිට ථූලා දක්වා කොටස් හයක්ද, මජ්ඣිමා යන පදය, දීඝරස්ස මජ්ඣිම, මහනත අණුක මජ්ඣිම, ථූල අණුක මජ්ඣිම ලෙසද (හැඩය හා පමණ අනුව) කොටස් තුනක් ලෙසද දැක්වෙයි. යෙ කෙ චි යනු පොදුවේ යෙදුනකි. ජීවයක් ඇති වූයේ පාණ භූතා නැතහොත් ජීවය ඇත්තේ පාණ, වාතය (සිරුර) ඇතුලට ගන්නා වූ නැවත පිටකරන්නා වූ රූපාදී සමූහ පහකින් යුතු ජීවින් ගැනේ. පහළ වී ඇත්තේ භූතා, එයින් රූපය පමණක් ඇති සහ, අරූප තලයෙහි පහළ වූවන් ගැනේ. අත්‍ථි යනු ඇත, දක්නට ලැබේ.

මෙසේ යෙ කෙ චි පාණභූතත්‍ථි යන මේ වචනයෙන් දෙයාකාර, තුන්ආකාර සේ සියළුම ජීවින් එකසේ ඇතුලත් කොට, දැන් ඒ සියල්ලන්ම තසා වා ථාවරා වා අනවසෙසා යැයි දෙආකාරව දක්වයි.

තැති ගනී යන තේරුමෙන් තසා තණ්හාව ඇති, බය ඇත්තවුන්ට සමාන වචනයකි. (නොවෙනස්ව) සිටිති යනු ථාවරා, තණ්හාව ඇතිවන මග වැළැක්වූ - නැතිකළා වූ, රහත් උතුමනට සමාන වචනයකි. මේ හැර, ඉතිරි කොටසක් නොමැති බැවින් අනවසෙසා (සියළු සතුන්ම මේ පද දෙකට ඇතුළත් වේ) එහෙයින් එසේ කියන ලදී. යම් කරුණක් දෙවන ගාථාවෙහි අවසානයෙහි සඳහන් කරන ලදද, ඒ සියල්ල ඉහත දැක්වූ දෙආකාර, තුන් ආකාර වන පරිදි සම්බන්ධ විය යුතුය. ජීවය ඇති, තැති ගන්නා සුළු වූද, ජීවය ඇති තැති නොගන්නා වූද සියළුම ජීවීහු (සත්තු) සැපවත් වෙත්වා! යනුයි. මෙසේ රූපී අරූපී වූ ලොව පහළ වූ සියළුම සතුන්ගේ පටන්, උපතක් බලාපොරොත්තුවෙන්, සොයමින් සිටින්නෝද සැපවත් වෙත්වා’යි (ඒ සම්බන්ධවන අයුරු දතයුතුය)

මීළඟට දීඝරස්ස මජ්ඣිම ආදී කොටස් තුනකට අදාල පද විස්තර වේ. දීඝා වා ආදී වචන හය අතරින් දීඝා යනු සොබාවයෙන් දිග වූ නාගයන් මසුන් තලගොයි වැනි සතුන්, මහමුහුදෙහි බඹ සිය ගණනින් යුත් නොයෙක් නාගයෝද, යොදුන් ගණන් නොයෙක් මසුන් තලගොයින්ගේ උපත් ලද ගණයට අයත් වෙති. මහන්තා යනු ජලයෙහි මහත්-මාළු ආදීන් මෙන්ම ගොඩබිමෙහි ඇතුන්, නාගයන් ද මිනිසුන් නොවන්නා වූ අසුරයන් විශාල සිරුරු ඇති සේ සැළකේ. එසේ සිරුර ඇතියවුන්ගෙන් රාහු (අසුරයා) අගතැන් ගනී. ‘රාහග්ගං අත්තභාවීනං’ ඔහුගේ සිරුර උසින් හාරදහස් අටසිය යොදුනකි. අතක දිග යොදුන් එක්දහස් දෙසීයකි. දෙබැම අතර යොදුන් පණහකි. ඇඟිලි ද එපමණය. දෙ අත්ල යොදුන් දෙසීයකි. මජ්ඣිමා යන්නෙන් අසුන්, ගවයන්, කුළු මීමුන්, ඌරන් ආදීන් ගැනේ. රස්සකා ඒ ඒ ජාතිවල, දිග හා මැද සතුන් අතර (කුරු වූ) මිටි, කොට සතුන්ය. අණුක යනු මසැසින් දැකිය නොහැකි, දිවැසින් දැකිය හැකි, ජලය ඇති ආදී තැන්වල සිටින සියුම් සිරුරු දරන්නන්, උකුණන් ආදීන්ද මෙහිලා ගැනේ. එමෙන්ම, ඒ ඒ ජාතිවල ලොකු සිරුරු ඇති සතුන් අතර ද මුදු සිරුරු ඇති සතුන් අතර ද මැද පමණට වැඩුණු මිටි සතුන් අණුක යනුවෙන් දතයුතුය. ථූලා රවුම් හැඩය බඳු යුතු සිරුරු ඇති, මසුන්, ඉබ්බන්, සක් මුතුබෙලි, කවඩි ආදී ජීවීන්ය.

මෙසේ පොදුවේ තුන් කොටසක් ලෙස සියළු ජීවීන් දක්වා, දැන් දිට්ඨා වා යෙව අද්දිට්ඨා ආදී යුගල තුනකට ඒවා ඇතුලත් කොට දක්වයි.

දිට්ඨා යනු තම ඇසට හමුවන දකින ලද, අද්දිට්ඨා මුහුදෙන් එතෙර, පව්වෙන් එහා, පරසක්වල වසන, යෙ ච දූරෙ වසන්ති අවිදූරෙ මේ දෙකොටසින් තමාට දුරින් ද, ලඟින් ද වසන ජීවීන් දක්වයි. ඔවුන් පාද සහිත, පාද රහිත ලෙස ද දතයුතුය. තම සිරුරෙහි, සිරුර ඇසුරු කරමින් වසන සතුන් අවිදූර ලෙසත්, තමාට ඈත්ව වසන සතුන් දූර ලෙසත් සැළකේ. වෙනත් අයුරකින් කිවහොත්, තම සීමාවෙහි (නෙත ගැටෙන මානයෙහි) වසන ජීවින් සමීපවද, එබඳු සීමාවකින් බැහැර වසන්නන් දුර ලෙසද දැක්වෙයි. එසේම, තම විහාරයෙහි, ගමෙහි, ජනපදයෙහි, සක්වළෙහි වෙසෙන්නෝ සමීප වෙති. වෙනත් විහාරයක... සක්වළක වසන්නෝ දුර ලෙසද ගැනෙති.

භූතා හටගත්, උපන්, එබඳු උපන් ජීවියෙකු නැවත (සසර) ඇති නොවන්නාහයි අදහසක් ඇත. එය කෙලෙසුන් නැතිකරන ලද රහත් උතුමන්ට සමාන හැඳින්වීමකි. සම්භවයක් හෙවත් පැවැත්මට තැනක් සොයන අරුතින් සම්භවෙසී සසර බැඳීම් සිඳ බිඳ නොදැමූ බැවින්, නැවතද හටගැන්මක් හෝ පැවැත්මක් සොයන, (මග පලයෙහි) හික්මෙන හා කෙලෙස් දුරු නොකරන ලද සැමටම (සෙඛ-පුථුජ්ජන) සමාන වචනයකි. නැතහොත්, සතරාකාර වූ උපත් අතර, බිජුවටින් හා (මවු) කුසින් උපන්නෝ, යම්තාක් කල් බිත්තර කටුව හෝ වැදෑමස හෝ නොබිඳිත්ද ඒතාක් සම්භවෙසී නම් වෙත්. බිත්තර කටුවද, වැදෑමස ද බිඳ පිටතට නික්මෙන්නෝ භූතා නම් වෙත්. සංසේදජ, ඕපපාතික උපත් ලබන්නන් මුල් සිත පහළවන ඉතා සුළු මොහොත සම්භවෙසී නම් වන අතර, දෙවැනි සිත් පහළවන මොහොතේදී පටන් භූතා යැයි හැඳින්වේ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුඛිනො වා ආදී ලෙසින් ගාථා දෙකකින් සහ පද දෙකකින් ද ඒ මහණුන්ගේ හිතසුවය පතමින්, සතුන් කෙරෙහි මෙත් වැඩීම දක්වා මීළගට අහිත බව - දුක නොපතමින් ඒ ගැන දැක්වීමට න පරො පරං නිකුබ්බෙථ යැයි වදාළහ. එය පැරණි වියතුන්ගේ පාඨයකි. දැන් පරං හි යයි ද කියති. මෙය සුදුසු නැත.

එහි පරො යනු වෙනත් කෙනෙක්, පරං යනු වෙනත් කෙනෙකුට න නිකුබ්බෙථ වංචා, කපටිකම් නොකරන්නෝය. (නොකෙරේවා) නාතිමඤ්ඤෙථ ඉක්මවා නොසිතන්නේය. කත්‍ථචි ගමෙහි හෝ, කෙතෙහි හෝ (තම සීමාවෙහි) නෑයන් අතර හෝ, පිරිසක් මැද හෝ කිසියම් තැනක, න - එය කඤ්චි කැත් හෝ බමුණු හෝ ගිහි හෝ පැවිදි හෝ යහපත් කෙනෙකු හෝ අයහපත් කෙනෙකුට ඛ්‍යාරොසනා පටිඝසඤ්ඤා කය, වචන වැරදි ලෙස තරහින් හසුරුවන්නේය. නපුරු ලෙස සිත වැරදි ලෙස මෙහෙයවමින්, ඛ්‍යාරොසණ පටිඝසඤ්ඤා යැයි කිවයුතු නමුදු ඛ්‍යාරොසණ පටිඝසඤ්ඤා යැයි කියයි. යම්සේ ‘සම්මදඤ්ඤාය විමුත්තා’ යැයි කිවයුතු නමුදු සම්මදඤ්ඤා විමුත්තා ලෙසද අනුපුබ්බසික්‍ඛාය අනුපුබ්බකිරියාය අනුපුබ්බ පටිපදාය කිවයුතු කල්හි අනුපුබබ සික්ඛා, අනුපුබ්බකිරියා අනුපුබබ පටිපදා යැයි කියනු මෙනි. නාඤ්ඤ මඤ්ඤස්ස දුක්‍ඛමිච්ඡෙය්‍ය ඔවුනොවුන්ට දුකක් වනු දැකීම කැමති නොවන්නේය. කුමක් නිසා එසේ කියන ලදද? හුදෙක් සැපයට පත්වේවා, භයට පත් නොවේවා යැයි මෙනෙහි කිරිම් ලෙස මෙත් වැඩීම පමණක් නොවේ. එසේ නම් කුමක්ද? ‘අහෝ, යම්කිසි වෙනත් තැනැත්තෙක් තවත් කෙනෙකු වංචාවෙන්, කපටිකමෙන් නොරවටත්ද, ඉපදීම උසස් යැයි ආදී ලෙසින් නව ආකාර වූ මානයෙන් කිසියම් පෙදෙසක වෙනත් පුද්ගලයෙකු ඉක්මවා උඩඟුව කටයුතු නොකරන්නේ නම් (මැනවි) එකිනෙකාට නපුරු වූ සිතින් රළු කතාවෙන් හෝ කෝපය මුසු හැඟුමෙන් හෝ දුකක් වීම නොකැමති වන්නේ යැයි මෙනෙහි කරමින් මෙත් වඩන්නේය.

මෙසේ අහිත වූ දුක් නොපැමිණියේ යැයි බලාපොරොත්තු ලෙසින් මෙත් වැඩීම දක්වා, දැන් එය උපමාවකින් පැහැදිලි කිරීමට මාතා යථා නියං යැයි වදාළහ.

එහි අරුත නම්, යථා මාතා නියං පුත්තං තමා කෙරෙන් උපන්, තමාට දාවූ ඒ පුතු එකපුත්තං මෙන්, ආයුසා අනුරක්‍ඛෙ ඔහුට දුක් ඇතිවීම වළකනු පිණිස තම ජීවිතයද නොසළකා, එකම පුතු මැනවින් රකින්නීය. එවම්පි සබ්බභූතෙසු මේ මෙත, මානසං භාවයෙ නැවත නැවත උපදවා ගන්නේය. වඩන්නේය. එයද අපමණ වූ සතුන් අරමුණු කොට, එකම සතකු හෝ ඉවත් නොවන සේ පැතිරෙන අයුරින් වැඩිය යුතුය. අපරිමාණං.

මෙසේ මුළුමනින් මෙත් වඩන අයුරු දක්වා මීළඟට ඒ කරුණාව (තවදුරටත්) පෙන්වා දෙමින් මෙත්තඤ්ච සබ්බලොකස්මිං යැයි කීහ.

ආදරයෙන් සිතයි, රකියි යන අරුතින් මිතුරා නම් වෙයි. හිතවත් අදහස්වලින් සෙනෙහස ඇතිකරයි. අහිත වූ දෙයට යොමු නොකොට රැකගනී යන තේරුමයි. එවැනි හිතමිතුරු බව මෙත්තං, සබ්බස්මිං කිසිවක් වෙන් නොකොට, හැමදෙනා කෙරෙහිම ලොකස්මිං - සියළු ජීව ලෝකයෙහි, මෙනෙහි කරයි, මානසං එහි සිතම ඇතුලත් වන බැවින්, යෙදෙන බැවින් එසේ කියන ලදී. භාවයෙ එසේ වඩන්නේය. මෙපමණ යැයි නොවන්නේ අපරිමාණං අපමණ වූ ජීවීන් අරමුණු කොට මෙසේ කියන ලදී. උද්ධං උඩ, එයින් අරූපභවය සැළකේ. අධො පහළ එයින් කාමභවය සැළකේ. තිරියං මැද, එයින් රූප භවය සැළකේ. අසම්බාධං හිරිහැර නැති, සීමා බිඳ දමන ලද බව කියන ලදී. සීමා නම් සතුරාට කියනු ලබයි. සතුරා කෙරෙහි ද මෙත් පතුරුවයි. පවත්වයි යන තේරුමයි. අවෙරං - තරහ නොමැති බවයි. වරින් වර වුවද අතරින් පතර තරහ සිතිවිලි පහළ නොවන බව කියන ලදී. අසපත්තං සතුරකු නැති, මෙත් සිතින් වාසය කරන තැනැත්තා මිනිසුන්ට පිය වෙයි. නොමිනිස් කැලටද පියවෙයි. ඔහුට කිසිම සතුරෙක් නැත. සතුරන් නොමැති ඔහුගේ සිත අසපත්ත යනුවෙන් කියනු ලබයි. පච්චත්‍ථික, සපත්ත හෙවත් පසමිතුරු, සතුරු යනු ඊට වෙනස් වචනයි. මෙය වචනය අනුව තේරුම් කිරිමයි.

මීළඟට සඳහන් වන්නේ එයින් අදහස් කෙරෙන විස්තරයයි. මෙසේ සියලු සතුන් කෙරෙහි සමව, අපමණ මෙත් සිත වඩන අයුරු කියන ලදී. ඒ අපමණ වූ මෙත් පිරි සිත මුළු ලොවෙහිම පතුරුවන විට, එය වැඩි දියුණුවට මහත් බවට පත් වන්නේය. ඒ කෙසේද? උද්ධං අධොච තිරියඤ්ච උඩින් භව මුදුන්හි සිට යටින් අවීචියද අතරමැද වූ සියළු පෙදෙස් ද, උඩින් අරූපී තලයේ සිට යට කාමලෝකය දක්වාද, මැද රූප ලෝකයෙහිද ඇතුලත් වන පරිදි ඉතිරි නොකොට (මෙත) වැඩීමෙන් කරදර නැති, තරහක් නැති, සතුරන් නොමැති බවට පත්වෙයි. මෙසේ භාවනාවෙන් ලබන උසස් බවක් වුවද හැමතැන්හිම හිරිහැර නොමැති, අනුන් කෙරෙහි කෝපය දුරුවීමෙන්, තමාටද සතුරන් නොමැති බවටද පත්වේද, ඒ කරදර බාධා නොමැති, තරහ නැති, සතුරු බල රහිත අපමණ වූ මෙත් සිත මුළු තුන්ලොව වසා පැතිර යන පරිදි වඩන්නේය.

මෙසේ මෙත් සිත වඩන අයුරු දක්වා, මීළඟට එය වඩනා විට ඉරියව් පැවතිය යුතු අයුරු ද පහදමින් තිට්ඨං චරං -පෙ- අධිට්ඨෙය්‍ය යැයි වදාළහ.

එහි තේරුම මෙසේය. ඒ මෙත වඩන තැනැත්තා (මහණක්) පලඟ බැඳ (එරමිණිය ගොතාගෙන) කය කෙළින්ම තබාගෙන........ ආදී ලෙස නිසීදති පල්ලංකං ආභුජිත්‍වා උජුං කාය පණිධාය සඳහන් කරන ලද පරිදි ඉරියව් නියමයක් නොකොට, පහසු පරිදි, ඒ ඒ ආකාර වූ ඉරියව් (ආයාසයෙන් පිහිටුවා ගැනීමෙන් වන) අපහසුතා දුරුවන ලෙසද තිට්ඨං වා චරං වා සයානො වා යාවතා විගතමිද්ධො අස්ස යැයි වදාළහ. ඉක්බිතිව එතං ඒ මෙත් අදහස සතං අධිට්ඨෙය්‍ය

නැතහොත් එම මෙත් වැඩීම දක්වා දැන් එහි මැනවින් පුරුදු වූ, හුරු වූ බව පහදමින් තිට්ඨං චරං යයි දැක්වූහ. එසේ හුරු බවට පත් මෙත් වැඩුම සිටගෙන සිටින විට හෝ ඇවිදිමින් හෝ යම් යම් ඉරියව්වකින් මෙම මෙත් සිත අදිටන් කරනු කැමති වේද, නැතහොත් සිටගෙන හෝ ඇවිදිමින් සිටියදී ඔහුට එහි අනතුරුදායී හිරිහැරයක් (කායික අපහසුතා) නොවේද, ඒ තාක් මෙත් සිත පෙරදැරිව, මැලි බව දුරුකොට උනන්දුවෙන් මෙත් අදිටන කරයි. එය වඩන තැනැත්තාට මුළාවීමක් නැත. එබැවින් තිට්ඨං චරං නිසින්නොවා සයානො වා යාවතස්ස විගතමිද්ධො එතං සතිං අධිට්ඨෙය්‍ය යැයි වදාළහ.

එහි අදහස මෙසේය. මුළු ලොව පුරාම ආවරණය වන පරිදි, (ඉහත) කී අයුරු මෙත් සිත වඩන්නේය. [missing trans] යම්සේ පිබිදි මොහොතේ සිටම මෙත් සිත පිහිටුවා ගැනීමට අදිටන් කරන්නේය යනුයි.

මෙසේ මෙත් වැඩීමෙහි නියැලීම හුරුවන බව පහදමින් එතංසතිං අධිට්ඨෙය්‍ය යැයි මෙත් විහරණයෙහිද යොදවා දැන් එසේ වාසය කිරීම අගය කරමින්, බ්‍රහ්මමෙතං විහාරං ඉධමාහු යැයි වදාළහ.

එහි තේරුම නම්, යම් කෙනෙකු ‘සැපවත් වෙත්වා! බිය නැත්තන් වෙත්වා!යි මුලින් පටන්ගෙන, ඒ සිහිය අදිටන් කරන්නේය යනුවෙන් මෙත් විහරණය අගයන ලදී. එතං දෙව්, බඹ, සම්බුදු ආදී උතුමන්ගේ ද සිවු ආකාර වූ නිවැරදි ඉරියව් පැවතුම්වලින් තමන්ටද අනුන්ටද යහපතක් සිදුවන බැවින්, ඉධ උතුම් දහම් විනයෙහි බ්‍රහ්ම විහාරමහු උසස් විහරණය යැයි කීය. නිතර රැස්වූ විට, එළිමහනෙහි සිටින විට, සිටගෙන සිටින විට, එහා මෙහා යනවිට හිඳින විට හෝ නිදාගන්නා විට මැලිබව දුරලමින් මේ සිහිය පවත්වාගැනීමට අදිටන් කරන්නේය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ මහණුන්ට නොයෙක් ආකාරයෙන් මෙත් වැඩිම පහදා දී මෙත් අරමුණක් සේ ගත් බැවින් එය තමාගේ දැඩිව ගත් හැඟීමක් සේ (අත්තදිට්ඨි) සමීප වේද ඒ දැඩිව ගන්නා හැගීම වැළැක්වීම සළකා එයම දැහැනක් කොට උතුම් තැනක උපතක් දක්වමින්, දිට්ඨිඤ්ච අනුපගම්ම යන දේශනය අවසන් කළ සේක.

එහි තේරුම නම්, මෙම බ්‍රහ්මමෙතං විහාරං ඉධමාහු යැයි මෙත් දැහැනින් යුතු විහරණය මැනවින් විස්තර කරන ලදී. එම දැහැනට සමවැද එයින් නැගී, එය පවත්වා ආකාරය අනුව, විතක්ක විචාරාදී ගති සොබා සළකා බලමින්, ‘මෙය නාම රූප කොටස්මය. මෙය ඒවායින් සකස් වූ එකම සමූහ කොටසක් මිස ‘සතෙකු’ කියා කෙනෙකු නැතැයි දිට්ඨිඤ්ච අනුපගම්ම අනුපිළිවෙලින් ලොවුතුරු සීලයෙන් සීලවා යහපත් දැකීම යයි කියන ලද සෝවාන් මගපලයෙන් යුතුව, දස්සනෙන සම්පන්නො, ඉන් ඉදිරියට කාම සම්පත් ආදිය කෙරෙහි ඇලීමක්, කෙලෙස් සහිත බව ඉවත නොහරින ලද නම්, සකදාගාමි, අනාගාමි මගපල පත්ව, ඉතිරි නැතිව දුරු කිරීමෙන්, කාමෙසු ගෙධං, විනෙය්‍ය දුරුකොට, ඉවත්කොට, සංසිඳුවා න හි ජාතු ගබ්භසෙය්‍යං පුනරෙතී යනු එක් වාරයක් හෝ නැවත මවුකුස පිළිසිඳ නොගැනීමයි. සුද්ධාවාසයෙහි උපත ලැබ එහිම අරහත් බවට පත්ව පිරිනිවන් පාන්නේය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙසුම නිමාකොට, ‘යව, මහණෙනි, ඒ වන පෙදෙසෙහිම වාසය කරව. මෙම සූත්‍රය, මාසයෙහි දහම් අසන දවස් අටෙහි ගෙඩිය ගසා කියව, දහම් කථා (ඒ කරුණු ගැන) කරව, සාකච්ඡා කරව, ඒ පිළිබඳ තුටු පහටුව පිළිගනුව, මෙය කමටහනක් සේ දරා ඇසුරු කරව, පුරුදු කරව, වඩ වඩාත් දියුණු කරගනුව, ඒ නොමිනිසුන් ඔබලාට බිය දනවන අරමුණු නොපෙන්වනු ඇති, හුදෙක්ම ඔබලාගේ දියුණුව, හිතසුව කැමති වනු ඇතැයි ද වදාළහ. උන්වහන්සේලා ‘යහපති’යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිවදන් දී වැඳ පැදකුණු කොට එහි ගොස් එසේ කටයුතු කළහ. දේවතා දේවතාවියෝ ‘මේ හිමිවරුන් අපට හිතවත් යැයි සතුටට පත්ව තමන් විසින්ම සෙනසුන් අමදිනු ලබති. උණුදිය පිළියෙළ කොට දෙති. පිට පිරිමැදීම්, පා මිරිකීම් කරනු ලබති. රැකවරණ යොදනු ලබති. ඒ මහණහු එහිදීම මෙත් වැඩීම මුල්කොට විදසුන් නුවණ මෙහෙයා ඒ තෙමස ඇතුලත අරහත් බවට පත්ව, මහා පවාරණයෙන්, සීල පවාරණයද කළහ. (සීල සමාධියෙන් නුවණ ලැබ සසර ගමන නිමා කළහ.)

‘මෙසේ යහපත් කරුණු දැන දියුණුවීමේ හැකියාව ඇත්තෝ, බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කරන ලද පරිදි මෙම ජීවිතයේ දියුණුවට සහ පරලොව වැඩදායී වන කටයුතුවල යෙදී පිරුණු නුවණින් හද සෙත සලසන උතුම් නිවන අවබෝධ කර ගනිති.’

‘එබැවින් උතුමන් විසින් පසස්නා ලද අසිරිමත් වූ අමා නිවන දැන, අවබෝධ කොට වාසය කරනු කැමති නුවණැති ජනයා පිරිසිදු සීල, සමාධි පඤ්ඤාවෙන් යුතුව එලොව මෙලොව දියුණුව සඳහා කටයුතු කරන්නාහ.

මෙත්තසුත්ත විස්තරය නිමි.